او جلسه را با تکمیل حرف جلسهٔ قبل دربارهٔ روز جمعه در اسلام آغاز میکند و بعد دربارهٔ عقاید یهودیها در مورد شأن تورات و دربارهٔ عرفان یهودی حرف میزند. سپس به برنامهٔ توضیح شریعت یهودی برمیگردد و ده فرمان و احکام دیگر کتاب تثنیه را میخواند. هر جا به شباهتها و تفاوتهای این احکام با اسلام اشاره میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بگذارید نکتهای را در تکمیل آخرین حرفی که جلسهٔ قبل زدم بگویم؛ چون بعد از جلسه یک نفر دربارهٔ آن با من صحبت کرد و ممکن است دیگران هم بد فهمیده باشند. جلسهٔ قبل گفتم که در شرع اسلام هم به نظر میرسد جمعه روز خاصی است.
تکمیل بحث روز جمعه در اسلام
مثلاً توافق همهٔ علما بدون استثنا این است که — حداقل از آنطوری که در قرآن نقل شده و در صدر اسلام هم وجود داشته — شرکت کردن در نماز جمعه واجب بوده. بعدها اینطوری شده که شیعیان وجوب نماز جمعه را از نظر فقهی دیگر اعتقاد ندارند. معمولاً در رسالهها هم اگر نگاه کنید، این موضوع به این صورت مطرح میشود که در زمان غیبت نماز جمعه دیگر واجب نیست و در زمان حضور معصومین واجب است. من منظورم از نقل این ماجرا این نبود و عقیدهٔ شخصی من هم این نیست که بخواهم اظهار نظر فقهی بکنم و بگویم رفتن نماز جمعه واجب است یا واجب نیست. آن چیزی که از نظر من بدیهی است این است که روز جمعه برای مسلمانها روز خاصی در تقویم هفتگی بوده و الان هم برای اکثریت مسلمانها روز خاصی است.
حرف من این است که با فرض اینکه وجوب نماز جمعه را به دلایلی قبول نداشته باشیم، این معنایش این نیست که خاص بودن روز جمعه را قبول نداشته باشیم. سعی کردم بگویم بیایید فرض را بر این بگذاریم که نماز جمعه واقعاً به دلایلی واجب نیست؛ ولی خوب است کسی که فتوا میدهد که نماز جمعه واجب نیست، بگوید که به جایش مثلاً عبادتهای خاصی را در روز جمعه انجام بدهید. این خاص بودن روز جمعه که در قرآن هم به آن اشاره میشود، ترک نشود.
این را به این مناسبت گفتم که وقتی مقررات روز شنبه را در مورد یهودیها میخوانید، برای شخص من کمی تعجبآور است که اصلاً چنین مقررات سفت و سختی — که قرآن هم به آن اشارهای دارد — وجود داشته، و بعد در مسیحیت به شکلی دیگر در یکشنبه وجود دارد، و روز تعطیلی مسلمانها جمعه است و مسلمانها در زمان غیبت معصوم هیچ چیزی ندارند. روز جمعهشان فرقی با روزهای دیگر ندارد؛ یعنی شیعیان هر کاری روز جمعه بکنند، هیچ مانعی برایش نیست. سنیها با توجه به اینکه نماز جمعه را واجب میدانند، روز جمعه را روز خاصی در ایام هفته از نظر دینی و عبادی برای خودشان حساب میکنند و مثلاً به بعضی چیزها مثل غسل جمعه مقید هم هستند. اینطوری هم نیست که شیعیان به این امور معتقد نباشند، ولی به نظر میآید این دست امور در شیعیان خیلی وجود ندارد. اعتراض من این است که کمکم با حذف نماز جمعه بهعنوان یک عمل واجب که در قرآن هم به آن اشاره شده، دیگر روز جمعه — به غیر از اینکه نمیروند سر کار — فرقی نمیکند.
حذف وجوب نماز جمعه نزد شیعه
یعنی هیچ ویژگی دینی روز جمعه برای مسلمانها — حداقل شیعیانی که من میشناسم و در ایران زندگی میکنند — ندارد. ممکن است جایی شیعیانی حرمتی برای روز جمعه قائل باشند.
به من گفتند که علت اینکه شیعیان وجوب نماز جمعه را انکار کردهاند — و در فقه هم این منعکس شده — دلایل تاریخی داشته است؛ که من شخصاً میدانم دلایل تاریخی داشته و دلیل تاریخیاش هم تا حدودی برمیگردد به اینکه حکومتهای باطلی سر کار بودند و جزو مراسم نماز جمعه مثلاً سب امیرالمؤمنین و این حرفها هم بوده. طبعاً کسانی که به اهلبیت علاقه داشتند برایشان خیلی راحت نبود که در چنین مراسمی شرکت کنند که جنبهٔ سیاسی دارد؛ مثلاً فرض کنید برای خلیفهٔ عباسی هزار تا دعا میکنند و بعد به اهلبیت توهین میکنند. طبیعی است که شیعیان از چنین مراسمی فاصله گرفته باشند. ولی باز میگویم این ارتباطی با صحبت من نداشت. حرف من این است که فرض را بر این بگذاریم که نماز جمعه دیگر واجب نیست، ولی نتیجهاش این نمیشود که صبح جمعه بنشینیم کارتون نگاه کنیم یا به بچههایمان یاد بدهیم که کارتون نگاه کنند. اتفاقاً چنین انحرافاتی در این امور یهودی هم هست: بعضی از این روزهای مقدس و ایامشان الان متداول شده که مسافرت میروند؛ به جای کارهایی که بهطور سنتی انجام میدادند، اصلاحگراهای مدرنشان از بعضی از این ایام دینی اینطوری استفاده میکنند که مسافرت میروند یا مثلاً به جای فلان کار تلویزیون نگاه میکنند یا کمی فوتبال؛ همان فوتبال که در ایران از همه بیشتر متداول است و اگر بازی مهمی باشد ممکن است بروند استادیوم. خلاصه روز جمعه چیز خاصی نیست؛ و این جالب نیست که تفاوتی با روزهای دیگر نداشته باشد.
این نکته از جلسهٔ قبل مانده بود؛ فکر میکنم روشن شد منظورم چیست. حداقل آنطوری که در قرآن آمده، بد نیست سورهٔ جمعه را یک نگاهی بکنیم؛ به موضوع یهودیت ربط دارد. یکی از سورههای کوتاهی است که در آن به تورات اشاره شده، و طبعاً دلیل اشاره به یهود این است که در مورد روز جمعه صحبت میشود و یهودیها هم معادلش را در پایان هفته دارند. تقریباً اشارهای هم در سوره شده به اینکه اینها به تورات واقعاً عمل نمیکنند.
آیات جمعه وعمل به تورات
آیات انتهایی سوره — دو سه آیه از آخر — از اینجا که میگوید «یا ایها الذین آمنوا اذا نودی للصلاه من یوم الجمعه»؛ این حکمی مثل وجوب دارد: ای کسانی که ایمان آوردید، وقتی در روز جمعه برای نماز شما را صدا زدند، «فاستعوا الی ذکر الله و ذروا البیع»؛ برای ذکر خدا شتاب کنید و بیع را واگذارید. «ذالکم خیر لکم ان کنتم تعلمون». از این آیه همین فضای اینکه در روز جمعه یک دستوری — نه به آن شدت روز شنبهٔ یهودیها، ولی یک دستوری برای کار نکردن و رها کردن کارها به قصد عبادت — استفاده میشود. حداقل در وقتی که نماز جمعه برگزار میشود این کار را باید بکنید و میگوید «فاذ قضیه الصلاه فانتشروا فی الارض و ابتغوا من فضل الله». روز جمعهٔ مسلمانها طبق این آیه، بعد از اقامهٔ نماز جمعه، آن محدودیتها شکسته میشود و چیز خاصی دیگر نیست؛ میگوید بروید کار کنید و «ابتغوا من فضل الله» و «واذکروا الله کثیراً لعلکم تفلحون».
آیهٔ آخر حالت مواخذهٔ مسلمانها را دارد. میگوید «وَإِذَا رَأَوْا۟ تِجَٰرَةً أَوْ لَهْوًا ٱنفَضُّوٓا۟ إِلَيْهَا وَتَرَكُوكَ قَآئِمًۭا ۚ قُلْ مَا عِندَ ٱللَّهِ خَيْرٌۭ مِّنَ ٱللَّهْوِ وَمِنَ ٱلتِّجَٰرَةِ ۚ وَٱللَّهُ خَيْرُ ٱلرَّٰزِقِينَ» — و چون داد و ستد یا سرگرمیای ببینند، به سوی آن روی میآورند و تو را در حالی که ایستادهای ترک میکنند؛ بگو آنچه نزد خداست از سرگرمی و از داد و ستد بهتر است و خدا بهترین روزیدهندگان است. یعنی اشاره به این رفتار مسلمانها در روز جمعه است که پیامبر را ول میکنند و سراغ تجارت میروند. علت اینکه این آیات را خواندم این است: همین که در اینجا از بیع و تجارت و لهو انگار بهعنوان چیزی خیلی منفی یاد میشود — میگوید بیع را رها کنید و رفتن به سمت تجارت و لهو را نقطهای منفی میشمارد — به نظر میآید فضایی ساخته میشود که حداقل از صبح جمعه تا نماز جمعه، خوب است مسلمانها حال و هوای عبادی و دوری از دنیا داشته باشند. به هر حال فضای این آیات، به غیر از وجوب نماز جمعه که از آن آیه برمیآید، یک چنین فضایی هم برای روز جمعهٔ مسلمانها قائل شده و در سنت اسلامی هم شما این را میبینید. احتمالاً اگر مثلاً کتاب سنن النبی را بخوانید یا کتابهای روایت را بخوانید، میبینید که در مورد روز جمعه — مخصوصاً صبح جمعه تا ظهر — یک عالمه دستورات عبادی وجود دارد: نظافت کردن، مثلاً لباس خوب پوشیدن، عبادات خاصی انجام دادن تا موقع نماز جمعه. بعد از نماز جمعه دیگر نکتهٔ خاصی نیست.
هویت دینی روز جمعه
من همچنان اصرار دارم و فکر نمیکنم دلایلی که برای صرفنظر کردن از وجوب نماز جمعه آورده میشود، کافی باشد یا ربطی داشته باشد به اینکه کمکم سنت بین شیعیان به این سمت برود که جمعه اصلاً هویت خودش را از دست بدهد: نماز جمعه نمیروند، هیچ کار دیگری هم نمیکنند. من آن دفعه هم حرفم این بود که میشود یک کارهایی را لااقل گفت که اگر آن واجب نیست، بر این کارهای سنتی تأکید شود تا انجام شوند و در این دورهٔ هفتگیِ زندگی دینی، فضایی عبادی وجود داشته باشد.
یک نکتهٔ دیگر که همینطوری به ذهنم رسیده: وقتی در مورد مسیحیت صحبت میکردید خیلی راحتتر گوش میدادید و الان که در مورد یهودیت صحبت میکنیم گوش دادنش سختتر شده است. دلیلش چیست نمیدانم، ولی واقعاً فکر میکنم دلیل عمدهاش این است که کانفلیکت بیشتری بین عقاید یهودیها با مسلمانها وجود دارد تا مسیحیت. مسیحیها آنقدر فضای ذهنیشان متفاوت است با مسلمانها که وقتی آدم در مورد مسیحیت صحبت میکند، احساس نمیکند عقیدهاش بهخطر افتاده است. ولی وقتی در مورد یهودیت صحبت میکنم و از جاودانگی و ازلی و ابدی بودن تورات صحبت میکنم، شما مشابه چنین اعتقادی را در اسلام و دربارهٔ قرآن دارید؛ ولی چیزی مشابه اعتقاد به مسیح که در مسیحیت هست، در عرف اسلامی وجود ندارد. شیعیان شاید کمی نسبت به امامان حالت انسان کامل قائلاند، ولی اینطوری نیست که کانفلیکت داشته باشد که حضرت مسیح انسان کامل بوده یا نه. چون تأکیدی معمولاً در روایات و سنت وجود دارد که امامان و پیامبران از یک نورند و یک حقیقت دارند. ولی وقتی در مورد یهودیت صحبت میکنید، اولاً آنها کتاب دارند؛ بنابراین ما باید حتماً بگوییم کتاب آنها تحریف شده است و کتاب ما تحریف نشده، و آنها حتماً باید بگویند کتاب شما جعلی است و کتاب ما جعلی نیست. پس اینجا یک دعوایی سر اینکه خلاصه کتاب خدا کدام یکی است وجود دارد. بعد مسیحیت شریعت ندارد؛ من چند جلسه در مورد مسیحیت صحبت کردم و اصلاً چیزی نگفتم که برایتان این سؤال پیش بیاید که آنها چرا چنیناند. یک نفر — بعد از آن جلسهٔ قبل یا قبلتر، یادم نیست — داشت میگفت که ممکن است این اختلاف بین شنبه و یکشنبه و جمعه به دلایل تاریخی پیش آمده باشد: قرار است یک روز در هفته روز خاصی باشد، ولی مثلاً یک طرف دنیا یهودیها شنبه را گرفتهاند، بعد یکیشان مثلاً بیست سال قبل با هواپیما پرواز کرده و آمده است.
اشتباه تقویمی و جابهجایی ایام
در سمت دیگر هم روزها را به دلیل جتلگ قاطی کرده و روز دیگری را شنبه گرفته است؛ بعد در مناطق اینطوری شده که شنبه همان جمعه است و جمعه همان یکشنبه؛ اینها به دلیل اشتباهاتی از هم جدا شدهاند. من جوابی دادم که آن موقع برای ایشان قانعکننده بود و الان به ذهنم رسید که جواب قانعکنندهتری هم میتوانستم بدهم. جواب من این بود که مسئلهٔ روز جمعه که در اسلام مطرح شده — نماز جمعه — در همان زمان یهودیها در مدینه ساکن بودند و شنبه را بهعنوان روز تعطیل خودشان میگرفتند، و مسیحیها یک جای دیگر در همان عربستان یکشنبه را داشتند و به کلیسا میرفتند. و یک چیز خیلی واضحتر — که بعد به ذهنم رسید و قانعکنندهتر است — این است که در قرآن حرف از شنبه و جمعه هست؛ دقیقاً میگوید که آنها مثلاً روز شنبه را حرمت نداشتند؛ بنابراین روز آنها شنبه بوده و روز آخر هفتهشان شنبه است، و در مورد مسلمانها هم روزشان جمعه است که روز خاصی است. بنابراین اصلاً اشتباهی نشده است.
وقتی جزئیات احکام شریعت یهود را میگویم و میبینید که اختلاف دارد با چیزی که در اسلام هست، این خودش نوعی کانفلیکت حساب میشود. این سؤال پیش میآید که اصل کدام است: آنها تحریف کردهاند یا ما؟ یهودیها که به صراحت اعتقادشان این است که فقط یک شریعت وجود دارد؛ بقیهٔ شریعتهایی که مسیحیها برای خودشان ساختهاند یا مسلمانها میگویند، ورژنهایی از همان شریعت خودشان است که تغییراتی در آن داده شده: یکی شنبه را کرده یکشنبه، یکی جمعه را برده جلو، یکی برده یک روز عقب؛ وقتِ درست همان وقتِ آنهاست و اصل نزد آنهاست. یا مثلاً فرض کنید احکام نماز سه بار در روز بوده و مسلمانها کردهاند پنج بار؛ بعداً البته دوباره تصحیح کردهاند و بعضیشان سه بار میخوانند. یعنی شما مدام وقتی در مورد یهودیت بحث میکنید، هر چیزی که در یهودیت گفته میشود انگار یک چیز معادلی در اسلام دارد که برایتان سؤال پیش میآید که آن درست است یا این؛ آنها ادعایشان این است — چرا اینطوری شده؟ و اگر هم مسئله این نباشد که بخواهید بگویید کدام درست است و یقین داشته باشید که الان اسلام درست است یا یهودیت، خودِ نفسِ این اختلاف — که چرا آنجا شنبه است و اینجا جمعه — از سؤالهایی است که آدم بهنوعی به ذهنش میرسد و ممکن است دچار تردید شود: خوب است که پنج بار نماز بخوانیم یا سه بار؟ خوب است که این همه حیوانات را نخوریم یا مثلاً این شتر حلال است یا حرام؟ در شرع یهود شتر حرام است، در حالی که در قرآن به پیامبر دستور داده میشود «فصل لربک وانحر»؛ و دستور کشتن و قربانی کردن شتر، مثلاً بهصورت نذر، به پیامبر داده میشود.
حلال و حرام حیوانات و شتر
این در واقع یک دلیل واضح است که شبهههایی و ادعاهای مشترکی وجود دارد که باعث میشود آدم وقتی در مورد یهودیت صحبت میکند، مسلمانها خیلی راحت نتوانند گوش بدهند. شاید به همین دلیل است که من خودم شخصاً با مسیحیت خیلی راحتتر بودم تا با یهودیت؛ اینجا مدام مجبورم عقاید اسلامی را هم بهگونهای زیر سؤال ببرم برای اینکه بتوانم از طرف یهودیها چیزی بگویم.
این حرفی بود که دو سه بار در دلم مانده بود و وقت نمیشد دربارهاش صحبت کنم. حالا میخواهم چند نکته در مورد عقاید یهودیها بگویم: در طول تاریخ، فلاسفه و حکما و متکلمان و عرفای یهودی در مورد شأن تورات حرفهای جالبی زدهاند که شاید شنیدنش برای شما جالب باشد؛ نمونهاش همین حرفی که الان زدم. شما معادل چنین ادعاهایی را اصولاً در بین مسیحیها ندارید، به این دلیل که دینشان کتابمرکز به آن معنایی که مسلمانها و یهودیها هستند نیست. در حالی که در یهودیت چیزهایی هست — و الان من اینها را بگویم، فکر میکنم شما یا مشابهش را در مورد قرآن شنیدهاید یا اگر نشنیدهاید، من میتوانم به شما بگویم که چنین ادعاهایی در مورد قرآن هم به شکلهای دیگری وجود دارد. آنچه میگویم از مدخلِ تورات در دایرةالمعارف عظیم جداییکاست است؛ نمیدانم چند هزار صفحه است؛ دایرةالمعارف یهودیِ خیلی بزرگ و جامعی است و متأسفانه فایل پیدیافش را هم در اینترنت گذاشتهاند و میشود دانلود کرد؛ مثل بقیهٔ کتابها، تقریباً چیزی نمانده که در اینترنت نباشد. طبق آن، نخستین عقیدهٔ ثبتشده از یکی از پیروان آیین عرفانی کابالا — یا قبالا — این است که نزول وحی و ظاهر شدن کتاب و دستورات تورات برای بشر، به نوعی هدف جهان است؛ گونهای دخالت کردن خداوند در اینکه جهان به آن هدف نهایی که برایش خلق شده برسد. طبق این تفکر، نزول کتاب و وحیای که به موسی شد، برای تکمیل خلقت ضرورت دارد؛ به این معنا که چون هدف نهایی خلقت مثلاً گونهای اتصال انسانها با خداوند است، نزول تورات عملی ضروری است که در تکمیل خلقت کار میکند و کمک میکند خلقت به سرمنزل مقصودش برسد.
ضرورت وحی و نبوت در تفکر یهود
اینها نمونهای از تفکرات یهودی است دربارهٔ ضرورت وحی؛ مشابهش را در مورد مسلمانها هم میبینید که در علم کلام اسلامی ایدههایی وجود دارد که چرا نبوت لازم است، چرا باید کتابی وجود داشته باشد، چرا شریعت لازم است.
این واژهٔ تورات که یهودیها در موردش صحبت میکنند — و وقتی میگویند تورات، اولاً منظورشان همان پنج فصل اول است؛ منظورشان این نیست که روایت تاریخ یهود از موسی به بعد هم جزو چیزهایی است که در تکمیل خلقت لازم بوده — بهگونهای از تعلیم میآید. بنابراین خیلی درست است که کلمهٔ شریعت با تورات در واژگان یهودی یکی نیست؛ واژهای که برای شریعت دارند هلاخاست، ولی وقتی میگویند تورات، منظور آموزههای عملی است. یعنی تصور یهودیها از این کتاب — که مجموعهای است که درست است در آن وقایعی هم ذکر میشود، ولی اصلش آن بخش شریعت و جنبهٔ اخلاقی، وجود ده فرمان و انواع و اقسام چیزهایی است که جنبهٔ عملی دارند و در این کتاب ذکر شدهاند. بنابراین یک ایدهٔ فلسفی و عرفانی در مورد تورات این است که بدون تورات، اصلاً بشر و در نتیجه جهان به آن سرمنزل مقصود خودش نمیرسد؛ لازم است شما وحی داشته باشید، کتاب داشته باشید، کسانی باشند که به این عمل بکنند بهعنوان الگو و نمونه. یک مسئلهٔ دیگر که یهودیها باید در موردش صحبت کنند، ضرورت به وجود آمدن یک قوم بهعنوان قوم برگزیده و قومی که الگوی اقوام دیگر باشد — ضرورت چنین کاری است که مسلمانها لازم نیست از این بحثها بکنند — و نیز بحثهایی دربارهٔ تورات، شبیه بحثهایی که دربارهٔ قرآن هست. نهایتِ آن ایدهای که اینجا نقل شده، قرار است سرمنزل مقصود عشق بین انسان و خدا باشد و تورات راهنمایی است که ما را به چنین سرمنزلی میرساند.
و بعداً مثلاً در قرون بعد، شخصی به اسم ژوزف آلبو — که احتمالاً تلفظ درستش یوسف است، چون یهودی است — از پیروان یکی از معروفترین عرفا و فلاسفهٔ یهودی، ابنمیمون، بوده. ابنمیمون یکی از مهمترین متفکرین کل تاریخ یهودیت است که به دلیل یک نوع عقاید غیر ارتدوکسی که دارد، شاید در فضای ذهنی همهٔ یهودیها جا نداشته باشد؛ ولی واقعاً از بیرون که نگاه میکنید، یک آدم بزرگی است که مهمترین کتابها را نوشته، در عین حالی که عقاید فلسفی و عرفانی محکم و جالبی داشته و از طرف دیگر جنبهٔ فقهی هم داشته.
ما در فرهنگ اسلامی اگر به عرفان نگاه کنید، بزرگترین آدم عرفان اسلامی ابنعربی است؛ اصولاً کاری با فقه ندارد. یا ابنسینا که فیلسوف است — جایی یک فصل هم در مورد عرفان نوشته و در طبیعیات و پزشکی و فلسفه و همهچیز دست دارد — ولی کسی او را فقیه محسوب نمیکند.
ابنمیمون میان فلسفه و فقه
جالبیّت ابنمیمون این است که کتاب فقهی هم دارد. کاملاً آدم جامعی بوده که خیلی تأثیر گذاشته، هرچند شاید با ارتدوکسها اختلافهایی داشته و بعضی از عقایدش زیر سؤال باشد. اینجا در مورد آلبو نوشته که ایدههای میمونیدینی را بسط داده؛ یعنی در میان یهودیها، ایدههای ابنمیمون به این شکل اثر گذاشته که یک بخشی از فلسفه و عرفان و کلام یهودی همه منتسبند به ایدههای او. این را ما هم داریم: به نوعی میشود گفت مجموعهای از ایدههای صدرایی داریم که بعد از ملاصدرا به وجود آمده است. خواستم همین واژه را که اینجا دیدم توضیح بدهم که آلبو جزو شاگردان — حالا نه بلافاصله — مکتب ابنمیمون است. چیزی که در مورد تورات تعلیم میدهد این است که — بگذارید واژهٔ شریعت را به کار ببرم، شریعت به اضافهٔ قواعد اخلاقی، چون تورات شامل داستان و آن چیزها هم هست — آلبو شریعت و قواعد اخلاقیای را که خداوند برای انسانها نازل میکند، با قوانین طبیعی — نچرال لا — مقایسه میکند. یعنی این قانون شریعت به نوعی — اگر بخواهم به زبان خودم بگویم — همینطور که جهان تکوین قوانینی دارد که خداوند وضع کرده و بر جهان تکوین حکومت میکنند — شما قوانین فیزیک دارید؛ دنیا پر از قانونمداری در عالم تکوین — همینطور دنیای انسانها که در آن بهعنوان اختیار، آزادی عمل وجود دارد و انسانها مثل یک سنگ، مثل یک کرهٔ آسمانی، از قوانین از پیش تعیینشدهای به طور جبری رفتار نمیکنند، نیاز دارد که همانطور که خداوند آنجا قانون وضع کرده، اینجا برای انسانهایی که مختارند هم قانونی وضع کرده باشد. و ایدهٔ آلبو این است که اصلاً قانون تورات، خودِ تورات، ورای قانون طبیعت قرار دارد؛ یعنی بالاتر از نظر وجودی، شأن بالاتری حتی از قوانین طبیعی دارد.
هدفم از گفتن این حرفها شاید روشن باشد: شما چگونه ممکن است حرف از این بزنید که چنین کتابی تحریف شده، در حالی که ضرورتش از دیدگاه فلسفی و عرفانی اینطوری بیان میشود که بهطور ضروری آمده و جهان را تکمیل میکند و معادل با قانون طبیعی است؛ بنابراین واضح است که خداوند این قوانین را حفظ میکند.
تورات فراتر از قانون طبیعت
و یک ایدهٔ دیگر — از افراد دیگری که الان اسمشان را اینجا پیدا نمیکنم و باز جانشینان ابنمیموناند — که بینشان وجود دارد، ایدهٔ ازلی بودن تورات است. همانطوری که ما به این اعتقاد داریم — طبق سنت و روایات — که پیامبران از ابتدا، قبل از اینکه انسانها خلق بشوند، پیامبران و امامان خلق شدهاند؛ این اعتقاد را بین مسیحیان میبینید و بین یهودیان هم میبینید که تقدمی وجود دارد، مثلاً در خلقت مسیح نسبت به خلقت بقیهٔ انسانها. یهودیها — اینطوری نیست که لزوماً جزو دینشان باشد که چنین اعتقادی داشته باشند — به نوعی اعتقاد به ازلی بودن تورات دارند: خداوند تورات را خلق کرده، به وجود آورده، و تورات در ذهن یهودیها معادل همان طرحی است که خداوند برای خلقت جهان دارد؛ چیزی ورای این چیزی که شما میخوانید و ترجمهاش را میفهمید. یعنی زبان عبری — با مسامحه بگوییم زبان خداست — بنابراین یک وجه ازلی دارد و تورات هم به نوعی حاوی ازلیت است. وقتی تورات را به زبان عبری مطالعه میکنید، یک عالمه رمز و راز حروفی در آن وجود دارد. یکی از دلایلی که اینقدر عرفان یهودی با حروف و کلمات سروکار دارد — برخلاف مثلاً عرفان مسیحی یا عرفان اسلامی — همین است؛ شعبهٔ اصلی عرفان یهودی که نگاه کنید همان آیین قبالاست، کاملاً مبتنی بر رمز و رازهای موجود در زبان عبری و واژگان: با کشف کردن بعضی از عبارات و واژههایی که تأثیرهای خاصی میگذارند، با ادا کردنشان میشود کارهایی انجام داد.
یک کتاب را امروز در کیفم گذاشته بودم و درآوردم که معرفی کنم. نمیخواهم خیلی وقت بگذارم و وارد بحثهای جانبی شوم، ولی در حد معرفی کتاب بد نیست. کتاب خوبی است و ترجمه شده؛ الان یادم نیست چه انتشاراتی چاپ کرده — شاید انتشارات نیلوفر؛ از روی طرح جلدش اینگونه به نظرم میرسد، باید مال نیلوفر باشد. کتابی به اسم «جریانهای بزرگ عرفان یهودی» اگر اشتباه نکنم. کتاب خیلی خوبی است، خیلی محققانه است و تقریباً به همهٔ شاخههای عرفان یهودی اشاره میکند. قبلاً در بحثهای مسیحیت — فکر میکنم — توصیه کردم که یکی دو کتاب خوب در مورد عرفان مسیحی را نگاه کنید.
جریانهای عرفان یهودی
عرفان مسیحی اصولاً بیشتر مسیحمحور است؛ اکثر عرفای مسیحی اینگونهاند — در حد دو شعبهای که دارد، اکثریت با آنهایی که مسیحمحورند. وقتی این کتاب را نگاه کنید، کمی فضای تفکرات و جریانهای عرفان یهودی دستتان میآید. تفاوت عمدهای بین عرفان یهودی و عرفان سایر ملل و ادیان وجود دارد؛ یک نمونهاش همین تأکید فوقالعاده زیاد — به دلیل تأثیر عمیقی که ظهور تورات در تاریخ و آیینهای یهودی داشته — روی الفاظ و زبان است؛ طوری که در بقیهٔ عرفانها نمیبینید. در عرفان اسلامی شعبههای خیلی کوچکی چنین گرایشهایی دارند — و احتمالاً شاید تحت تأثیر عرفان یهودی بودهاند — ولی جریانهای عمدهٔ عرفانی این شکلی نیستند.
شما احتمالاً میدانید که در همه انواع و اقسام عرفان، گونهای ادعاها وجود دارد: ادعای رسیدن به کرامتهایی که بعضیشان خیلی معروف است. مثلاً در عرفان اسلامی طیالارض: افرادی که به یک مرحلهای از عرفان میرسند قدرت طیالارض پیدا میکنند؛ میتوانند بدون اینکه زمانی بگذرد از یک مکان به مکان دیگر منتقل شوند. در مسیحیت یک ادعایی در مورد قدیسین و کسانی که به سطحهای بالا میرسند وجود دارد؛ یکی نابود نشدن و تجزیه نشدن جسدشان است — خیلی به این معتقدند که قدیسینشان که به مراحل خیلی بالا رسیدهاند، اجسادشان تجزیه نمیشود. و آن پدیدهٔ استیگماتا: آثار مصلوب شدن در بدن عارف ظاهر میشود وقتی بهنوعی به اتحاد با مسیح از نظر روانی دست پیدا میکند؛ چون هدف عرفان مسیحی عمدتاً متحد شدن با مسیح است که مسیح در واقع با خدا یکی است، بنابراین بهنوعی معنای اتحاد با خدا را برایشان میگیرد. مسیحیها چنین ادعایی دارند.
حالا نمیخواهم چیزی بگویم که خندهتان بگیرد، ولی در عرفان یهودی شاید معروفترین کرامتی که همه دنبالش بودند و حرف از آن میزدند، خلقِ گُلم است. گُلم گونهای انسان مصنوعی است؛ یعنی ادعای عرفای یهود این بود که به جایی میتوانند برسند و اسراری را بفهمند که بتوانند چیزی مثل انسان را خلق کنند — مثل آنچه در داستانهای علمی-تخیلی میبینید، فرانکشتاین؛ موجوداتی مثل یک ربات، چیز مصنوعیای که کاملاً مثل انسان است. افسانههایی هم در موردش وجود دارد. قبلاً گفتم و واقعاً توصیه کردم آن کتاب را بخوانید؛ هر که الان بازش کند، جایی از آن حرف گُلم است.
افسانه گُلم
حالا این گُلم چیست؟ گُلم مثلاً یک آدم مصنوعی است و ممکن است خندهتان بگیرد. بخندید، اشکالی ندارد؛ من کمکم دارم از جلد خودم خارج میشوم. به گُلم میخندید، ولی این طیالارض هم کم از گُلم ندارد؛ به آن عادت کردهاید. مگر شما در داستانهای علمی-تخیلی چیزهایی شبیه طیالارض نمیبینید؟ گُلم هم در داستانهای علمی-تخیلی هست.
ببینید: وقتی یک مسیحی معتقد است که از لحاظ عرفانی با اتحاد به مسیح میرسد، یک سری ویژگیهای مسیح در او ناخودآگاه ظاهر میشود؛ همانطوری که مسیح به قول مسیحیان اختیارات تام در کرهٔ زمین و عالم داشته، مثل اختیارات خدایی، چنین صفاتی در او ظهور میکند. همهٔ عرفا به چنین چیزی معتقدند؛ مسلمانها هم معتقدند. مثلاً غیر از طیالارض، از چیزهایی که خیلی نشنیدهاید: وقتی عارف به اتحاد با صفات الهی میرسد، کمکم در هر مرحله ویژگیهایی در او بروز میکند، بسته به اینکه با کدام اسم الهی سروکارش افتاده است.
صفات الهی و ظهور صمدیت
من الان دقیق یادم نیست، ولی فکر میکنم این در احوالات عبدالرحمن جامی آمده که خودش یا یکی از شاگردانش در دوران اتصال به اسم صمد — یک اختلافی بین عرفا هست که با بعضی از اسامی نمیشود انسان متحد شود؛ بعضی از اسما ویژگی خاص خداوندند و اختلافی در سطح خیلی بالا وجود دارد که آیا همهٔ صفات و اسمای الهی در انسان ظهور میکند یا نه؛ مثلاً احدیت یا صمدیت هم در انسان ظهور میکند یا نه — صمدیت یعنی بینیازی از هر چیز؛ میشود انسان از هر چیز بینیاز شود؟ — در اینجا اختلافاتی هست که آیا همهٔ اسما ظهور میکنند یا نه. عبدالرحمن جامی جزو متصوفه است و در زمان صفویه — که آنها هم جزو متصوفه بودند — چون جامی سنی بود، نبش قبرش کردند؛ یکی از کارهایی که انجام میدادند این بود که قبر بعضیها را که خیلی با آنها دشمن بودند نبش میکردند. به هر حال ایشان جزو کسانی است که همین اعتقاد به ظهور همهٔ صفات الهی در انسان را داشته. الان یادم نیست خودش بود یا یکی از شاگردانش که ظهور صمدیت درش اینطوری است که دیگر احتیاجی به آب و غذا و هیچی ندارد؛ مدتهاست به مرحلهای رسیده که دیگر غذا نمیخورد و به هیچ چیز نیاز ندارد؛ صمدیت در او ظهور میکند.
یادم نمیآید در مورد نفس کشیدن چیزی گفته یا نه؛ چیزی که خیلی مبهم یادم است — الان واقعاً نمیدانم آن مجلس کجا بوده — مسئله این است که گونهای حالت بینیازی نسبت به چیزهایی که لااقل مردم بهطور نرمال به آن نیاز دارند. حالا ممکن است بگویید این صمدیت کامل نیست؛ مثلاً ربط وجودیش با خدا را که نمیتواند از آن بینیاز شده باشد، ممکن است ادعایی نباشد که نفس کشیدن را از بین ببرد. ولی آن چیزی که من یادم مانده این است که ادعا این است که نیازش به غذا و همهٔ این چیزهای متعارف — خواب و غذا — از بین رفته؛ مثلاً شاگردی است که به چنین مرحلهای رسیده، یا خود عبدالرحمن جامی.
به این هم خندیدید؛ این هم به تلافی آنکه به گُلم خندیدید! از این جور چیزها در مسیحیت شنیدهایم، ولی دربارهٔ یهودیها نه. علتش این است که جمعیت یهودیها خیلی در خودشان است؛ اینطوری نیست که خیلی اهل تبلیغ باشند. مسیحیها اینها را اصلاً بهعنوان شواهد حقانیت خودشان میگیرند؛ مثلاً بروز پدیدهٔ استیگما یا عدم تجزیه شدن بدن قدیسین، برایشان ایمانآور است و در برابر دیگران هم روی آن تأکید میکنند. مسئلهٔ گُلم بین یهودیها خیلی معروف است؛ ولی شما نشنیدهاید برای اینکه شما اصولاً از یهودیها خیلی چیزی نشنیدهاید. مثلاً دربارهٔ عرفای بزرگ یهودی، تقریباً همه در موردشان همین ادعاست که به مرحلهای رسیدهاند که میتوانند گُلم بسازند. اگر بخواهید از این دیدگاه، گُلم را موجودی مصنوعی ببینید، این گُلمها احتمالاً از نظر هوش سطح خیلی بالایی دارند.
یک چیز دیگر: آشنایی من با گُلم خیلی به قبل برمیگردد؛ یک گُلم در سینما دیدم. یک فیلم خیلی معروف به اسم گُلم وجود داشت که مربوط میشود به دوران اکسپرسیونیسم سینمای آلمان. سینمای آلمان یک دوره طلایی دارد بین ۱۹۱۵ تا ۱۹۲۵ این حدوداً که یک سبک خاص فیلمسازی در آلمان پا گرفته بود؛ شاید فیلم متروپلیس را دیده باشید که یکی از فیلمهای معروف آن دورهٔ آلمانی است. دورهٔ صامت بود و در آن دوره یک فیلم خیلی معروف وجود دارد که اسمش، فکر میکنم، گُلم است. و گُلمِ خیلی عظیمی هم هست؛ یعنی آدم مصنوعی کوچکی نیست، یک گُلم خیلی بزرگی است که احتمالاً یکی از عرفای بزرگ درستش کرده — یا در واقع چند نفر با هم؛ پروژهای مشترک.
گُلم در سینمای آلمان
چند شرکت بزرگ عرفانی با هم تفاهم کردند و یک گُلم خیلی بزرگ درست کردند. البته به وضوح پشتش ایدهٔ یهودیِ درستحسابی نیست — فکر نمیکنم یهودیِ اصلاً ساخته باشد؛ الان یادم نیست فیلم مال کیست — و این شکلی نیست که گُلم معادل آن چیزی باشد که واقعاً یهودیها در ذهن خودشان دارند. بیشتر چیزی مثل کینگکونگ و گودزیلاست؛ یک موجود مخرب، تا آنجا که یادم است. بگذریم.
میخواهم برگردم به برنامه؛ قرارِ ما از جلسهٔ قبل این شد — امیدوارم دیگر زیاد طول نکشد — که دو سه جلسه پشت سر هم در مورد شریعت یهودی توضیح بدهم؛ جلسهٔ قبل به شکلی خاص شد که وقت کم آوردم و برنامهام تغییر کرد و در مورد شریعت صحبت کردم، و حالا هم به نظرم بهتر است: هر جلسه یک سری بحث عقیدتی مطرح کنیم و بعد برویم سراغ بحثهای شریعت که خیلی خستهکننده نباشد. فکر نمیکنم خیلی طول بکشد که بحث شریعت را تمامش کنیم. امروز میخواهم یک بخشی از کتاب تثنیه را برایتان بخوانم که با ده فرمان شروع میشود، و یک مقدار هم در مورد مسائل مربوط به وظایف یهودیها در دوران کودکی و نوجوانی و جوانی صحبت کنم.
اگر بپرسید این ادعاها از کجا نشأت گرفته، اول باید بدانم از چه موضعی میپرسید؛ این را نمیدانم. اگر مثلاً از عرفای اسلامی بپرسید طیالارض از کجا نشأت گرفته، میگویند آن کار را میکنند؛ در مورد گُلم هم اگر از عرفای یهودی بپرسید، جوابشان همین است: گُلم درست میکنند. اگر شما منکر وجود این کرامات در عرفا هستید، بعد میتوانید از این حرف بزنید که چرا چنین دروغهایی ساختهاند. اگر پرسش این است که از اول چه باعث این اتفاق شد و فلسفهاش چه بود، باز سؤال من همین است: از چه موضعی میپرسید؟ مثلاً کسانی که به دین اعتقاد ندارند میپرسند بشر چرا دنبال چنین چیزهایی رفته؛ چه جاذبهای برای بشر دارد؟ چرا در شریعت یهودی چنین چیزهایی آمده؟ این ماجرای روز شنبه چیست؟ چرا موسی یک روز در هفته را خواسته که تعطیل باشد؟
چرایی روز شنبه از درون و بیرون دین
اگر معتقد باشید که دین منشأ الهی دارد، بهگونهای سؤال میکنید و جواب میخواهید؛ اگر از موضع بیرون دین سؤال کنید، سؤالتان چیز دیگری است و جواب دیگری هم باید به شما داده شود. یعنی ممکن است یک نفر اصلاً به کسی که از بیرون دین چنین سؤالهایی میکند جواب ندهد؛ بگوید اینها جوابهای دروندینی دارد، نه جوابهای بیرون. یعنی من نمیتوانم بهعنوان یک آدم متدین فرضم را بر این بگذارم که دین یک چیز ساختگی است، بعد از این صحبت کنم که مثلاً روز شنبه با کدام یکی از آرکتایپهای وجود انسان هماهنگی داشته که انسان رفته سراغ اینکه یک روز در هفته را تعطیل کند. مثلاً عدد هفت چه ویژگیای دارد؟ با هیچ چیزی در طبیعت سازگاری نمیبینیم؛ این دورهٔ هفتگانه که در تمام کرهٔ زمین دارد رعایت میشود، منشأش چیست؟ از یهودیها بپرسید، جواب دروندینیشان این است که جهان در شش روز خلق شد و خداوند در روز هفتم خلقت را تمام کرد و استراحت کرد؛ بنابراین هفت روز که میگذرد، گونهای بازگشت و یادآوریِ آفرینش و ارتباط بشر با خدا، دستور داده شده که روز هفتم به استراحت بگذرد و کار دنیوی نکند. در این قطعهای که الان میخوانم خوشبختانه همین موضوع هست؛ چون در مورد روز شنبه، یهودیها دو تا تعبیر دارند: یکی همان که الان گفتم. تعبیر دیگر این است که بهگونهای برش میگردانند به وقایع خروج؛ در این متنی که الان میخوانم — تثنیه — به روز شنبه به این عنوان اشاره میشود؛ حالا میرسیم، میبینیم.
به هر حال جواب سؤال شما به نظر من برمیگردد به اینکه آیا اینها واقعیت دارد یا تخیل. اگر تخیل است، بحث جالبی است که چرا تخیل یهودیها اصلاً انگار آرزوی نهفتهشان خلق یک موجود انسانی است، ولی مثلاً آرزوی مسلمانها مسافرت سریع. دیدید که مال مسلمانها سنگینتر است؟ چرا از گُلم ساختن خوشتان آمده؟ اینها اکثراً دانشجوی کامپیوترند و برایشان هیجانانگیز است: این همه سعی میکنند چیزهایی بسازند که هیچ چیز هم نمیفهمند. ولی یهودیها یک ورد دارند — میدانید، یهودیها بیشتر این کارها را با اوراد میکنند؛ فرق دارد با مسلمانها: گونهای تسلط به واژگان و کلام پیدا میکنند، اورادی را یاد میگیرند که بعد به طرز خاصی بیان میکنند و گُلم ساخته میشود. شما این همه زحمت میکشید؛ آنها با یک ورد کوتاه در چند ثانیه یک موجود کامل میسازند. این افسانهٔ مسخ شدن، ظاهر شدن یا گُلم ساختن، به نظر من به اعتقادات ربط دارد.
ورد، گُلم و ربط به اعتقادات
پرسیده شد که این چه ربطی به اعتقادات دارد، بهویژه در مورد گُلم. در مورد گُلم، ربطش شباهت به خداست؛ یعنی رسیدن به سطحی از خداگونگی؛ در مسلمانها هم که الان گفتم ظهور صمدیت و این حرفها هست. و اصولاً اینکه امکانات جدیدی برای انسان ظاهر شود، از نشانههای تسخیر کردن طبیعت و فراتر رفتن از قوانین طبیعی است؛ بنابراین گونهای حالت خداگونگی به حساب میآید. شاید یهودیها خیلی بلندپروازترند؛ اصلاً میخواهند خالقیت خداوند را در خودشان تجلی بدهند؛ مسلمانها یک مقدار متواضعترند. یا از آن جوابهایی که احتمالاً از کسانی که از بیرون دین نگاه میکنند خواهید شنید: شاید هم راهها در کشورهای مسلمان خیلی ناامن بوده و دلیلش امنیت جادهها بوده است! رومیها یکی از کارهایی که خیلی برایشان مهم بود، امنیت جادهها بود؛ چند هزار سال قبل واقعاً سیستمهایی درست کردند که راهها امن باشد. مسلمانها ظاهراً این کار را انجام ندادند و نتیجهاش — به طنز — طیالارضِ عرفایشان شد! بعید نیست کنجکاو شوید؛ همهتان بروید آن کتاب را بخرید و بخوانید تا ببینید ماجرای خود گُلم چیست.
در مورد اینکه یهودیها با مسئلهٔ کلون کردن چه برخوردی داشتهاند، حقیقتش اطلاع دقیق ندارم؛ ولی برای من بدیهی است که باید مخالف باشند. چرا؟ یکی از ویژگیهای عرفان یهودی این است که خیلی جدا از مسائل فقهیاش است. منظورم این است که فقه ارتدوکس یهودی باید مخالف مسئلهٔ کلون کردن باشد. عرفا اصلاً این ماجرا را به وجود آوردهاند؛ و اگر به همان کتاب عرفان یهودی نگاه کنید — چقدر تبلیغ کردم برای آن کتاب! — آنجا واقعاً این حالت جدایی از شریعت را میبینید. در عرفان اسلامی هم گاهی اینطوری هست؛ افرادی هستند که از شریعت دور میشوند، ولی اصولاً عرفان اسلامی این شکلی نیست، به اندازهٔ عرفان یهودی.
عرفان و فاصله از شریعت
در تاریخ اسلام هم میدانید فقها دیدگاه مثبت زیادی نسبت به متصوفه نداشتند؛ چون تهمت معمولاً در مورد آنها این بود که احکام شرع را رعایت نمیکنند، و همین اعتقاد به اینکه طریقت چیزی غیر از شریعت است، از نظر علمایی که فقیه بودند جرم بوده. به هر حال پیوندهای خوبی در تاریخ اسلام بین عرفان و فقه داریم؛ نمونهاش همان مکتب حله است که همچنان در ایران — فکر میکنم — جریانات عرفانی بیشتر تحت تأثیر همان مکتباند؛ کاملاً آدمهایی بودند که فقیه بودند و عارف هم بودند، مثل سید بحرالعلوم و سید ابنطاووس. بگذریم؛ به هر حال آن کتاب، کتاب خوبی است.
یک پرسش هم مطرح شد: آلبو فیلسوف است و احتمالاً از مناقشهٔ قوانین طبیعت و معجزه در فلسفه آگاه است؛ وقتی قوانین حاکم بر شریعت را با نچرال لا مقایسه میکند، متذکر نیست که ممکن است چیزی فراتر از قوانین طبیعت — مثل معجزه که چیزی از قوانین طبیعی میشکند — در شریعت هم وجود داشته باشد که اوّلی بودنش را از بین ببرد؛ یعنی گویا ادعا میکند قوانین شریعت اوّلی نیستند و مثلاً شریعت دیگری میتواند بیاید و نسبتش به قوانین شریعت یهود مثل معجزهای باشد که قوانین طبیعت را شکسته است.
راستش خیلی متوجه این نکتهٔ صحبتتان نمیشوم. اولاً این آدم خیلی قدیمیتر از این حرفهاست که بحثهای جدید مربوط به نچرال لا را دیده باشد؛ آدمی قرون وسطایی است و در این موضوعات جدید وارد نمیشود. اما نکتهٔ اصلی این است: از بحثتان — نه اینکه دقیقاً این جمله را گفته باشید — اینطوری استنباط کردم که در ذهنتان این است که شریعت ممکن است تغییر کند، شریعت چیز دیگری باشد. یهودیها اینگونه نگاه نمیکنند. مسلمانها به دلایلی که در قرآن ذکر شده، قبول دارند که شریعتهایی وجود داشته؛ ولی یهودیها اینگونه نگاه نمیکنند. ازلی بودن شریعت و تورات در عقاید یهودیها بسیار اساسیتر از جایگاهی است که ما در اسلام برای شریعت خودمان قائلیم. در اسلام هم بهگونهای به ازلی بودن شریعت قائلیم، ولی ازلی بودن به چه معنا؟ ما میدانیم که پیش از این، شریعتهای دیگری از طرف خداوند آمده است؛ بنابراین مشابه این ادعا را در مورد شریعت نداریم، ولی در مورد قرآن داریم.
ازلی بودن شریعت در نگاه یهود
در مورد قرآن چنین ادعایی در خود قرآن هست؛ وقتی حرف میزدم به ذهنم رسید ولی از گفتنش گذشتم: آیهٔ ابتدای سورهٔ رحمان که در آن از رحمان و قرآن سخن میرود. به نظرم چنین اعتقادی در یهودیها حتی نسبت به شریعت میتواند وجود داشته باشد؛ چون برای شریعتشان قائل نیستند که چیزی پیش از آن بوده یا چیزی بعد از آن آمده باشد؛ ولی ما چنین اعتقادی دربارهٔ شریعت خودمان نداریم.
بگذارید الان برسیم به شریعت. یادم هست قبل از این جایی شروع کردم که سعی کردم جایی باشد که جالب باشد — مثلاً آداب نماز خواندنشان، مخصوصاً روز شنبهشان — و شاید درست هم باشد از همین جایی شروع کنم که الان از تورات میخوانم؛ این مهمترین احکام است و شاید همهاش را بهطور کامل برایتان بخوانم. یک ستون کامل در تورات است: تثنیه؛ این باب پنجم تثنیه است که ده فرمان را میگوید. در همین قطعه به روز شنبه اشاره میکند، با همان دیدگاه ارتباطش با خروج: «زیرا شما از آن آتش نترسیدید و بالای کوه پیش آن نرفتید؛ او با من سخن گفت و من قوانینش را به شما سپردم.» در قرآن خلاف این آمده است: اینها خواستند بیایند به کوه و خداوند بهگونهای تجلی کرد؛ اینها مردند و دوباره زنده شدند. اینجا انگار روایت تورات خیلی اشارهای به آن نکته نمیکند؛ میگوید شما به کوه نیامدید، او با من سخن گفت و من قوانینش را به شما سپردم.
آنچه فرمود این است: این ده فرمان — «من خداوند خدای تو هستم؛ همان خدایی که تو را از اسارت و بندگی مصر آزاد کرد. تو را خدایان دیگر غیر از من نباشد.» فرمان اولی که معادلِ «لا اله الا الله» نزد مسلمانان است: معرفی خداوند و اینکه خدایی غیر از خدا نباید بگیرید. «هیچگونه بتی به شکل حیوان یا پرنده یا ماهی برای خود درست نکن. در برابر آنها زانو نزن و آنها را پرستش نکن. زیرا من که خداوند خدای تو میباشم، خدای غیوری هستم و کسانی را که از من نفرت دارند مجازات میکنم. این مجازات شامل حال فرزندان آنها تا نسل سوم و چهارم نیز میشود.»
ده فرمان و ممنوعیت بت
«اما بر کسانی که مرا دوست بدارند و دستورات مرا پیروی کنند، تا هزار پشت رحمت میکنم. از نام من که خداوند خدای تو هستم سوءاستفاده نکن. اگر نام مرا با بیاحترامی بر زبان بیاوری یا به آن قسم دروغ بخوری، تو را مجازات میکنم. روز سبت را به یاد داشته باش و آن را مقدس بدار. من که خداوند خدای تو هستم این را به تو امر میکنم. در هفته شش روز کار کن، ولی در روز هفتم که سبت خداوند است هیچ کاری نکن؛ نه خودت، نه پسرت، نه دخترت، نه غلامت، نه کنیزت، نه مهمانانت و نه حتی چهارپایانت. غلام و کنیزت باید مثل خودت استراحت کنند. به یاد آور که در سرزمین مصر غلام بودی و من که خداوند خدای تو هستم با قدرت و قوت عظیم خود تو را از آنجا بیرون آوردم. به این دلیل است که به تو امر میکنم سبت را نگه دار.» یادآور لطفی که خداوند برای خروج از مصر انجام داد؛ نه آن داستان ششروزهٔ خلقت و روز هفتم که در ابتدای تورات آمده.
این چیزی است که در خود تورات این شکلی ذکر شد. تا حالا سه فرمان گفته شده به نظر میرسد — چند شمردید؟ چهار تا باید حساب کنیم. یکی «لا اله الا الله» است؛ بت نپرستیدن هم فکر میکنم فرمان دوم حساب میشود، جدا از خودِ پرستش خداوند. به هر حال تا آخرش بشمارم؛ فکر کنم ده تا نمیشود، ولی بهگونهای ده تا میشود. این سومین یا چهارمین فرمان در مورد روز شنبه است. بعد: «پدر و مادر خود را احترام کن. زیرا این فرمان خداوند خدای توست. اگر چنین کنی، در سرزمینی که خداوند خدایت به تو خواهد بخشید، عمری طولانی و پربرکت خواهی داشت.» مشابه همین در تعلیمات اسلامی هم هست که احترام پدر و مادر باعث طول عمر میشود، و اگر کسی به پدر و مادر خودش بیاحترامی کند، یک روایتهایی هست که اگر کسی پدر خودش را بکشد، با مرگ ناگهانی عمرش کوتاه میشود — این خیلی معروف است که میگویند از آثار وضعیِ چنین گناهی است. اینجا حرف از بخشیدن سرزمین و عمر طولانی در اثر احترام پدر و مادر هست.
بعدی با سرعت گفته میشود: «قتل نکن، زنا نکن، دزدی نکن، دروغ نگو، چشم طمع به مال و ناموس دیگران نداشته باش، به فکر تصاحب غلام و کنیز و گاو و الاغ و زمین و اموال همسایهات نباش.»
احترام والدین و احکام کوتاه
پنج تا کوتاه است، پس پنج تا هم باید بلند باشد. حالا میتوانید آن حکم آخر را — چشم طمع به مال و ناموس دیگران نداشته باش — یک حکم بگیرید و «به فکر تصاحب غلام و کنیز نباش» را حکمی دیگر؛ این میشود دو فرمان. چهار تا کوتاه گفتم و چهار تا بلند؛ روی هم ده تا.
کسی که به ده فرمان توهین کند که جای خود دارد؛ نهتنها عمرش کوتاه میشود! این در این قطعه — و چند باری که در تورات تکرار میشود — مهمترین تعالیم یهودیاند؛ میبینید که به غیر از روز شنبهاش، محور همهٔ ادیان به حساب میآید. شما در اسلام هم همین «لا اله الا الله» را دارید. و بگذارید انگیزهٔ پنهانی خودم را از اینکه ده فرمان را با طول و تفصیل میخوانم بگویم: قرار است در مورد سورهٔ اسراء صحبت کنیم و سورهٔ اسراء شهرتی دارد به اینکه در آن معادلی برای ده فرمان هست. یعنی از جایی شروع میشود — از «لا تجعل مع الله الهاً آخر» و آیهای که در آن «بالوالدین احساناً» آمده — و یک سری فرامین گفته میشود که هستهٔ اصلی همهٔ احکام الهی است که در اسلام آمده؛ تا دوباره به جایی میرسد که تفاوت ده فرمان با آن این است که آخرش یک بار دیگر تأکید بر توحید هست: «لا تجعل مع الله الهًا آخر». فضای این سوره مقایسهٔ اسلام و یهودیت است و در آن چیزی معادل ده فرمان آمده است. در جمعبندیهای احکام قرآن هم، جاهایی که خلاصهٔ احکام گفته میشود، توحید همیشه با احترام پدر و مادر همراه است.
اگر اجازه بدهید، سراغ آن کتاب هم میروم و قسمتهایی از آن را میگویم. فرق آنچه در تورات آمده با احکامی که در این کتاب آمده این است که احکام این کتاب در تورات نیامده و حتی شاید بهراحتی نتوانید ریشهای برایش پیدا کنید؛ بیشتر حالتی پدیدارشناسانه دارد: اینکه الان یهودیها چه میکنند و چه سنتهایی دارند؛ حتی گاهی به روشهای اصلاحگرایانه هم اشاره میکند؛ چیزهایی که ممکن است با شرع ارتدوکس هم مطابق نباشد. این جالبیِ خودش را دارد؛ ولی اینکه اصل احکام در خود تورات است، برای من شخصاً جالب است.
احکام زنده در برابر متن تورات
جالب است از این جهت که با یک احتمال خوب میشود فرض کرد که اینها واقعاً احکامیاند که از سوی خداوند آمدهاند. مسیحیها هم ده فرمان را بهعنوان اصل شریعت و حکم میپذیرند. از بند شش، بگذارید دو پاراگراف اولش را بخوانم:
«خداوند خدایتان به من فرمود که تمامی این قوانین را به شما تعلیم دهم تا در سرزمینی که به زودی وارد آن میشوید آنها را به جا آورید؛ و بدین ترتیب شما و پسران و نوادگانتان خداوند خدایتان را با اطاعت از کلیهٔ احکامش در تمام طول زندگی خود احترام کنید تا عمر طولانی داشته باشید. بنابراین ای اسرائیل، به هر یک از فرامین به دقت گوش کنید و مواظب باشید آنها را اطاعت کنید تا زندگی پربرکتی داشته باشید. اگر این دستورات را به جا آورید، در سرزمین حاصلخیزی که در آن شیر و عسل جاری است — همچنان که خداوند خدای پدرانتان به شما وعده فرمود — قوم بزرگی خواهید شد. ای بنیاسرائیل، گوش کنید: تنها خدایی که وجود دارد، خداوند ماست. شما باید او را با تمامی دل و جان و توانایی خود دوست بدارید.»
مسیحیها بانی این شعار — خداوند را با تمام جان خود دوست بدارید — نیستند. حقیقتش این را به این دلیل میخوانم که شرع یهود شاید به خشک بودن و فقط رعایت کردن ظواهر شهرت دارد؛ ولی اساس دین یهود عشق به خداوند است، مثل هر دین دیگری که این را تبلیغ میکند؛ و اگر قرار است احکامی رعایت شود، به احترام و عشق به خداوند و حالت شکرگزاری این احکام رعایت میشود.
عشق به خدا و آموزش احکام
در یهودیت اصلاً اینطور نیست؛ میبینید که ده فرمان را میخوانید و بلافاصله بعدش حرف از این است که کیفیتش باید اینگونه باشد که با تمام جان و دل خدا را دوست بدارید. «این قوانینی که امروز به شما میدهم باید دائم در فکرتان باشد. آنها را به فرزندان خود بیاموزید و همیشه دربارهٔ آنها صحبت کنید؛ خواه در خانه باشید، خواه در بیرون، خواه هنگام خواب باشد، خواه اول صبح. آنها را روی انگشت و پیشانی خود ببندید؛ آنها را بر سر در منازل خود و دروازههایتان بنویسید.» من دفعهٔ قبل گفتم از این قطعه چه احکامی در آمده: خانههای یهودی همهشان یک آرم دارند: بر در اصلی — و بعضی حتی بر درهای داخل خانه — دعایی را در چیزی میگذارند و آنجا نصب میکنند؛ و همینطور موقع عبادتهایشان چیزهایی به پیشانی و بازویشان میبندند؛ جزو آیینهای یهود است که منشأ توراتی دارد.
حالا یک قطعه هست تحت عنوان انتظار خدا از قوم اسرائیل؛ در باب دهم. در تورات و قرآن میخوانید که بعد از اینکه موسی به کوه طور — یا سینا یا حوری — رفت و برگشت و دید مردم گوسالهپرست شدهاند، عصبانی شد و الواح را شکست. در باب دهم تثنیه گفته میشود که یک بار دیگر خداوند ده فرمان را روی دو لوح سنگی به موسی میگوید: «دو لوح سنگی با خودت بیاور و مجدداً من روی آن لوحها همان فرامینی را که روی لوحهای اولی بود و تو آنها را شکستی، دوباره خواهم نوشت. آنگاه آنها را در صندوق بگذار.» این صندوق همان است که الان در بیتالمقدس دنبالش میگردند تا بلکه پیدا شود؛ صندوق گم شده است.
الواح دوباره و انتظار خدا
در گفتوگو گفته شد که در قرآن حرف از شکستن نیست؛ حرف از این است که الواح را انداخت. حالا بستگی به این تصوری است که ما از الواح و قدرت حضرت موسی داریم؛ چون خود حضرت موسی در قرآن بسیار قدرتمند است، بنابراین ممکن است این الواح مثلاً قطرشان ده سانتیمتر باشد، یا این الواح خیلی شکنندهای باشند که خیلی ظریف کار شده باشند؛ این بستگی دارد. نظر ایشان این است که الواح افتادهاند و شکستهاند. به هر حال قبول دارم که در قرآن لفظ شکستن الواح به این شکلی که در تورات گفته میشود نیامده. ولی نکته این است که در تورات دو بار الواح داده میشوند؛ ولی در قرآن دو بار ذکر نمیشود. در تورات دستور میدهد که دوباره دو لوح سنگی با خود بیاور و مجدداً روی آنها مینویسد؛ پیشرفت تکنولوژیکی خاصی هم در این فاصله اتفاق نیفتاده است!
در باب دهم قسمت دوم، قسمتی هست که سر فصلش «انتظار خدا از قوم اسرائیل» است که یک تیکهاش را میخواهم برایتان بخوانم؛ بعدش یک سری احکام هست که انشاءالله رعایت میکنید:
«اکنون ای قوم اسرائیل، خداوند از شما چه میخواهد جز اینکه به سخنان او به دقت گوش کنید و برای خیر و آسایش خود، فرامینی را که امروز به شما میدهد اطاعت کنید و او را دوست داشته باشید و با تمامی دل و جان او را پرستش کنید. زمین و آسمان از آن خداوند است. با وجود این، او آنقدر به پدرانتان علاقهمند بود و به حدی ایشان را دوست میداشت که شما را که فرزندان آنها هستید انتخاب نمود تا بالاتر از هر ملت دیگری باشید؛ همچنان که امروز آشکار است. بنابراین دست از سرکشی بردارید و با تمام دل مطیع خداوند شوید.»
من این تیکه را میخوانم که ببینید در تورات چه صراحتی در برگزیده بودن و بالاتر از هر ملت دیگری بودن — همچنان که امروز آشکار است — وجود دارد؛ ویژگیهایی که در تورات در مورد قوم بنیاسرائیل بارها ذکر شده، اینجا صراحت خیلی واضحی دارد. من کلاً موافقم؛ فکر میکنم دربارهٔ این موضوع قبلاً بحث کردم: قرآن هم قبول دارد که این قوم، بهخاطر رسالت خاصی که در آن مقطع زمانی به دوش گرفتند، به نوعی حالت برگزیدگی دارند؛ به اضافه اینکه وقتی حرف از فضل زده میشود، «فضلناکم علی العالمین»، به نوعی به برتریهای خاصی در مورد این قوم هم اشاره دارد. در ادامه گفته شد که از خواندن همهٔ اینها این حس پیدا میشود که همهاش حرف از این است که این خدایی که با شما سخن میگوید، بر شما و بر پدرانتان آشکار شده و عهدی بسته است. ولی او خدای همه است، نه فقط خدای شما؛ یعنی در تورات به وضوح حرف از این است که خدایی به غیر از این خدایی که با شما سخن میگوید نیست. این هم گفته شد که لحن تورات مثلاً این است که این کار را بکنید تا زندگی پربرکتی داشته باشید؛ بله، اینطور است.
تفاوتهایی بین لحن تورات با چیزی که در قرآن آمده پیدا میکنید؛ من موافقم که چنین تفاوتهایی وجود دارد. باب دوازدهم: مکان معین جهت عبادت. من برای هر کدام از این قسمتها دلیلی دارم که میخوانم؛ بعضیشان احکامی هستند که مهماند. «وقتی به سرزمینی میرسید که خداوند خدای پدرانتان آن را به شما داده است، باید این اوامر را تا وقتی که در آن سرزمین زندگی میکنید اطاعت نمایید. در هر جا که بتخانهای میبینید — چه در بالای کوهها و تپهها، چه در زیر درختان — باید آنها را نابود کنید.»
نابودی بتخانهها در سرزمین
«قربانگاههای بتپرستان را بشکنید، ستونهایی را که میپرستند خرد کنید، مجسمههای شرمآورشان را بسوزانید و بتهای آنها را قطعهقطعه کنید و چیزی باقی نگذارید که شما را به یاد آنها بیاندازد. مانند بتپرستان در هر جا برای خداوند خدایتان قربانی نکنید؛ بلکه در محلی که خودش در میان قبیلههای اسرائیل بهعنوان عبادتگاه خود انتخاب میکند، او را عبادت نمایید.»
این یکی از ویژگیهای شریعت یهود است که مرکزیت فوقالعادهای دارد: آن عبادتگاه اصلی. وقتی این عبادتگاه نباشد، یک بخشی از شریعت یهود قابل اجرا نیست؛ بنا به همین احکامی که در تورات هست. دقت میکنید؟ اگر مثلاً مسجدالحرام را ببندند، یکی از احکام — حج که هر مسلمان در طول عمرش یک بار باید برود — تعطیل میشود؛ ولی در مورد یهودیت اینگونه نیست: احکام سالانهای وجود دارند که بسته به وجود آن معبدند؛ معبد خاصی که در آن عبادتهای خاص باید انجام بشود. اعیادشان، قربانی کردن، اینها همه باید در آن معبد اجرا بشود؛ و این بند تثنیه و این باب در کتاب تثنیه صراحت همین را دارد که بتخانهها را بشکنید و جایش یک معبد بسازید؛ بعد یک سری احکام هست که در این معبد چه کارهایی میتوانید بکنید و چه کارهایی نمیتوانید.
«قربانیهای سوختنی و سایر قربانیها، عشر داراییتان، هدایای مخصوص، هدایای نذری، هدایای داوطلبانه و نخستزادههای گلهها و رمههایتان را به آنجا بیاورید.» اینها همه احکامیاند که به دلیل نبودن معبد تعطیلاند. قربانی سوختنی یکی از مهمترین و متداولترین عبادتها با فرکانس زیادی در عبادتهای قوم یهود است: قربانی کردن با آیینهای خاص؛ یک نوع از قربانیها قربانی سوختنی است؛ قربانیای که پس از قربانی کردن، جسد حیوان قربانیشده را آتش میزنند.
و برای اینکه تعجب نکنید و فکر نکنید اینها احکام درآوردی است که یهود برای خودش ساخته — بلکه واقعاً جزو احکام الهی بوده — میخواهم اشاره کنم که در قرآن هم این را میبینید: مسلمانها وقتی به حج میروند — که یک بار در عمر است — واجب است قربانی کنند؛ ولی در شریعت یهود اینگونه نیست — انواع و اقسام قربانیها داریم که در اعیاد یا به دلیل فدیهٔ گناهان باید قربانی بکنید. و در قرآن میبینید که در داستان هابیل و قابیل در ابتدای خلقت، مسئلهٔ قربانی هست.
در پاسخ به پرسشی: نه، در قرآن حرفی از سوزاندن قربانی نیست؛ ولی مثلاً اشاره هست به اینکه از پیغمبر میخواستند قربانیای بیاورد که آتش آن را بخورد. البته این تأیید بر این نیست که این مراسم سوزاندن جزو مراسم الهی بوده؛ چون متنی که ذکر میشود بهعنوان نکتهٔ مثبتِ شریعت نیست.
قربانی و آتش در قرآن و تورات
به هر حال اینکه قربانی کردن جزو آیینهای الهی بوده، میبینید که از زمان حضرت آدم، کار پسرهایش بر سر قربانی کردن به کشتن کشید؛ بنابراین جزو آیینهای الهی است و در متن تورات و شریعت یهود هم فوقالعاده نقش مهمی دارد. بقیهٔ این قسمت را نمیخوانم؛ میخواستم همین تأکید کنم که این قطعه میگوید قربانیهای سوختنی خود را نباید در هر جایی که رسیدید قربانی کنید؛ آنها را فقط در جایی میتوانید قربانی کنید که خداوند انتخاب کرده باشد. او در زمینی که به یکی از قبیلهها اختصاص یافته، محلی را انتخاب خواهد کرد؛ که بعداً این اتفاق افتاد: ماجرای معبد اینطوری است که در طول تاریخ بنیاسرائیل جابهجا شده و بعد نهایتاً توسط داوود و سلیمان منتقل شده به اورشلیم، و آن جایی که الان برایشان مقدس است؛ معبد قبل از داوود و سلیمان جای دیگری بوده.
بگذارید برویم سراغ احکامی که اینجا آمده تا چند حکم برایتان بخوانم و شیوهٔ خود شریعت را یاد بگیرید. اکنون باب چهاردهم — باب سیزدهم نهی از بتپرستی است که با جزئیاتی گفته میشود؛ باب چهاردهم نهی از عزاداری به شیوهٔ بتپرستان: «شما قوم خداوند هستید. پس هنگام عزاداری برای مردگان خود، مثل بتپرستان خود را زخمی نکنید و موی جلوی سرتان را نتراشید. شما منحصراً به خداوند خدایتان تعلق دارید و او شما را از میان قومهای روی زمین برگزیده است تا قوم خاص او باشید.» یکی بیاید این را به ایرانیها و کسانی که در عزاداریها از این کارها میکنند بگوید بابا، این چند هزار سال قبل گفته شده دیگر از این کارها نکنند! منظور از زخمی کردن، چنگ انداختن به صورت و از این کارهاست. در گفتوگو گفته شد که این متن از کارهای دیگر نهی نکرده؛ بله، کارهایی را که آن موقع میکردند الان نمیکنند؛ کارهای دیگری میکنند!
تیتر بعدی از همین باب چهاردهم: حیوانات حلال و حرام گوشت. «گوشت هیچ حیوانی را که من آن را حرام اعلام کردم نباید بخورید. حیواناتی که میتوانید گوشت آنها را بخورید از این قرارند: گاو، گوسفند، بز، آهو، غزال، یوز و انواع بز کوهی. هر حیوانی که سم شکافته دارد و نشخوار میکند میتوانید بخورید؛ و اگر حیوانی این دو خصوصیت را نداشته باشد، نباید آن را بخورید. بنابراین شتر، خرگوش و گورکن را نباید بخورید؛ اینها نشخوار میکنند ولی سمهای شکافته ندارند. خوک را نباید بخورید چون با اینکه سم شکافته دارد، نشخوار نمیکند. حتی به لاشهٔ این حیوانات نباید دست بزنید. از حیواناتی که در آب زندگی میکنند، فقط آنهایی که بال و فلس دارند میتوانید بخورید؛ تمام جانوران آبزی دیگر برای شما حرامند. همهٔ پرندگان را میتوانید بخورید به جز این پرندگان: عقاب، جغد، باز، شاهین، لاشخور، کرکس، کلاغ، شترمرغ، مرغ دریایی، لکلک، مرغ ماهیخوار، مرغ سقا، غرهغاز.» بابا، این همه پرندگان؛ هزار نوعاند. این دوازده تا شد؛ کدامش را میخواهید بخورید؟ عقاب مثلاً میخورید؟ جغد، باز، شاهین، لاشخور، کرکس، کلاغ؛ یک دانه شترمرغ فقط — الان خیلی متداول شده، این شترمرغ هم نخورید! «حشرات بالدار به جز تعداد معدودی از آنها نباید خورده شوند» و حالا الی آخر. آخرش نوشته بزغاله را در شیر مادرش نپزید. اینجا وقتی نوشته، لابد میشناختند. تصورتان این است که شترمرغ حیوانی است که مثل خیلیهای دیگر از استرالیا مثلاً آمده؛ ولی این سند نشان میدهد که در اطراف شترمرغ زندگی میکردند و این حیوان و کلاغ و لکلک و شاهین را دیده بودند.
احکام خوراکیهای حلال و حرام
شایعاتی وجود دارد که احکام حلال و حرام در شریعت اسلام از همینجا گرفته شده؛ و در قرآن هیچ چیزی به غیر از گوشت خوک و مردار و خون تحریم نشده و تأکید هم شده. وقتی میگویم شایعهای وجود دارد — اینجا یک مسئلهٔ فقهی وجود دارد که آیا تحریمهایی که در اسلام هست واقعاً اصیل است و از احادیث آمده، یا بهگونهای وارد اسلام شده است. علامه طباطبایی — که اخیراً خیلی از ایشان تجلیل میشود؛ امسال نمیدانم چرا، چون سالگرد خاصی هم نیست، بیست و هشتمین سالگرد فکر میکنم باشد، ولی تلویزیون هم چندین هفته است هر جمعه برنامهای در مورد ایشان پخش میکند؛ همین که در سطح شهر عکسهای ایشان هست، برای من خیلی باعث خوشحالی است — ایشان در المیزان صراحتاً در ذیل یکی از همان آیات — که اگر اشتباه نکنم سورهٔ انعام است؛ در یکی از این سورههاست — میگوید که در قرآن چنین چیزی نیامده و صراحتاً گفته هیچ روایت معتبری هم وجود ندارد و اینها احکام تورات است که وارد اسلام شده. این چیزی است که در المیزان هست؛ ما ایشان را بیشتر به تفسیر قرآن و فلسفه میشناسیم، ولی در دست داشتنش مخصوصاً در علم حدیث و در فقه هیچ شک و شبههای نیست؛ بنابراین اظهار نظرش اظهار نظر سادهای نیست که بشود از آن گذشت. ادعایش این است که احادیث موجود در مورد تحریم بعضی از حیوانات معتبر نیست؛ جزو احادیث قابل اعتماد نیست.
احادیث تحریم حیوانات
این خیلی سؤال مهمی است: وقتی بگوییم در قرآن فقط این سه چیز تحریم شده، بنابراین بقیهٔ چیزها حلال است — پس حالا سؤالهای بهتری میپرسم — قورباغه میشود خورد؟ سوسک میشود خورد؟ همهچیز؟ و سگ که چیز خوشمزهای است! یکی از دوستانم رفته بود کره؛ آمده بود میگفت کرهایها شهرت دارند به اینکه سگ میخورند؛ ولی فکر نکنید یعنی فقط یکی از غذاهایشان سگ است: میگفت به هر رستورانی بروی، گرانترین غذا مطلقاً غذایی است که با سگ درست شده باشد؛ یعنی محبوبترین غذای کرهایها گرانترینش است و سگ خوردن اصلاً حالت پرستیژ دارد.
اولاً مگر ما همهٔ چیزهای حلال را میخوریم؟ ببینید، وقتی تحریم میکنید، یعنی فردا اگر دارویی هم از یک حشره ساخته شود نمیتوانید مصرف بکنید، برای اینکه آن حیوان حرام است. بنابراین — به نظر من این خیلی نکتهٔ مهمی است که واقعاً چه حلال است و چه حرام. من خودم مطمئنم هیچ علاقهای به اینکه مثلاً لاشخور بخورم ندارم؛ ولی برایم مهم است که واقعاً اینها تحریم شدهاند یا نه، برای اینکه عواقبی دارد: بعداً شما یک عالم محدودیت ممکن است پیدا بکنید که محدودیتهای دست و پاگیری باشند. بیشترِ این حیوانات و گیاهان کارخانههای طبیعی ساختِ چیزهایی شبیه دارو هستند؛ اگر اینها حرام باشند، بسیاری داروها را نمیتوان مصرف کرد. بنابراین صرفاً مسئلهٔ تحریم، مسئلهٔ خوردن و نخوردن نیست؛ مسئله کمی ورای این است. مثلاً یک بار همین موضوع را به یکی گفتم؛ گفت مثلاً قارچ سمی حلال است؟ یعنی همهچیز را میشود خورد؟ یک عالم چیز مسموم داریم. اگر فردا از این قارچ سمی یک دارو تهیه شود، حلال است و میشود مصرفش کرد؛ ولی اگر تحریمش بکنیم، آنوقت آن دارو را نمیتوانیم مصرف کنیم. همانطوری که خیلی از حیوانات را باید یک پروسس بکنیم بخوریم: وقتی میگوییم گاو حلال است، حلال است، ولی معنایش این نیست که شاخش را هم بخوریم یا گوشتش را خام بخوریم. موضوع این است که میشود اینها را پروسس کرد و مصرف کرد؛ و ممکن است خیلی اتفاقها در آینده بیفتد و این مسئله حساس شود.
آنفولانزای خوکی و واکسن
مثلاً شاید واکسنی را از یک موجودی بسازند. آنفولانزای نوع A را که قبلاً اسمش آنفولانزای خوکی بود — قبل از اینکه وارد ایران شود به آن میگفتند آنفولانزای خوکی؛ از وقتی ایران اعلام کرد، شد آنفولانزای نوع A؛ برای اینکه چطور ممکن است ما آنفولانزای خوکی بگیریم؟ به هر حال ممکن است یک بار مثلاً آنفولانزای نوع A را از یک حیوانی بسازند مثل لاشخور؛ شما بعداً نمیتوانید بخورید! به نظر من نکتهٔ مهمی است که از نظر فقهی تحقیق شود، ولو اینکه نخواهیم بخوریم: آیا تحریم شده یا نه؟
من مخصوصاً اشاره میکنم — چند بار این را گفتم، باز هم میگویم — در قرآن چندین بار ذکر شده که «چرا حرام میکنید چیزی را که خداوند حلال کرده؟» من یادم نمیآید جایی نوشته باشد چرا حلال میکنید چیزی را که خداوند حرام کرده. حالا خطاب به مسلمانها که میخواهم بگویم این انحراف است: اگر چیزی حلال است و من بیایم سختگیری بکنم — بگویم محض احتیاط این را هم نخورید، آن را هم نخورید — بعداً یک دفعه میبینید بعد از مدتی مشکلاتی پیش میآید که پیشبینی نشده است. میخواستم بگویم که این احکام تقریباً عمدتاً به احکام اسلامی شباهت دارند؛ ولی مورد قبول همه نیست که این شباهت واقعی است یا این احکام وارد احکام اسلام شدهاند.
قانون عشریه. احتمالاً خیلیهایتان شنیدهاید که یهودیها به جای خمس، عشرِ مال خودشان را به طریق خاصی میدهند. بگذارید این قطعه را بخوانم برای اینکه تصورتان از عشریه عوض شود؛ آخرش هم یک نکتهٔ جالبی دارد. پاراگراف اول این بخش: «از تمامی محصولاتتان هر ساله باید یکدهم را کنار بگذارید. این عشریه را بیاورید تا در محلی که خداوند خدایتان بهعنوان عبادتگاه خود انتخاب خواهد کرد، در حضورش بخورید. این شامل عشریهٔ غله، شراب، شراب تازه، روغن زیتون، نخستزادههای گلهها و رمههایتان میباشد. منظور از این کار این است که بیاموزید همیشه خداوند را در زندگی خود احترام کنید. اگر مکانی که خداوند بهعنوان عبادتگاه خود انتخاب میکند به قدری دور باشد که به راحتی نتوانید عشریههای خود را به آنجا حمل کنید، آنگاه میتوانید عشریهٔ محصولات و رمههایتان را بفروشید و پولش را به عبادتگاه خداوند ببرید. وقتی به آنجا رسیدید، با آن پول هرچه خواستید بخرید — گاو، گوسفند، شراب یا مشروبات دیگر — تا در آنجا در حضور خداوند خدایتان جشن گرفته، با خانوادهٔ خود به شادی بپردازید. در ضمن لاویهای شهرتان را فراموش نکنید، چون آنها مثل شما صاحب ملک و محصول نیستند.» لاویها که از نسل لاویاند، روحانیون یهودیاند که در تورات رسمیت دارند؛ یعنی یکی از دوازده سبط روحانی شدند، کاهن شدند، کهانت را به عهده گرفتند. اینها محدودیتهایی از نظر زندگی دارند — شاید جلوتر جایی پیدا کنم برایتان بخوانم: نمیتوانند صاحب ملک بشوند، نمیتوانند زیاد کار دنیایی بکنند؛ بنابراین درآمد ندارند و یک بخشی از عشریه به اینها تعلق میگیرد. دقت میکنید؟
کهانت، عشریه و بیملکی
روی این تأکید میکنم چون بین این قوانین و قوانین ما شباهتهایی میبینید: شباهت از این نظر که بخشی از مال به آنها تعلق میگیرد؛ ولی از این نظر که ملک ندارند، شباهتی ندارد. سال بخشیدن قرضها؛ این هم از چیزهایی است که به نظرم کمی برایتان عجیب است: «در پایان هر هفت سال باید تمام قرضهای بدهکاران خود را ببخشید.» بقیهاش را بروید بخوانید؛ این یک بند در باب پانزدهم تثنیه است: بخشش مطالبات مردم؛ جزئیاتش را نمیگویم. رفتار با غلامان، این یک بند دیگر است: «هرگاه غلامی عبرانی بخرید، چه مرد باشد چه زن، باید پس از شش سال خدمت، در سال هفتم او را آزاد نمایید.» اینها قوانین سال هفتم است؛ یعنی چه؟ یعنی مثلاً وام نمیتوانند بگیرند؟ بروید بخوانید. احتمالاً حدس میزنید که اینها بعدها چقدر جزئیات پیدا کرده و شرایطی دارد؛ ولی اینجا خیلی با صراحت آمده است؛ البته مواردی را هم استثنا میکند. کلاً ادیان همینطورند: احکامی میگذارند و بعد خودشان میمانند که اجرایش سخت است. خیلی فکر نمیکنم که این مسئلهٔ بخشش قرض برای یهودیها معنادار باشد؛ من جلوتر نرفتهام، ولی در خود تورات میگوید که این حکم در مورد یهودیهاست، بین خودشان، نه در مورد همهٔ آدمها. ولی بعید میدانم یهودیها در بین خودشان هم قرض را بعد از هفت سال ببخشند؛ یعنی اگر یک نفر هفت سال بتواند مقاومت کند، بعدش دیگر بدهیای ندارد و کار تمام است؛ اگر به سال هفتم برسد، قرض بخشیده میشود. اینکه اینها به چه شکلی درآمده، راستش اطلاعی ندارم؛ بعید میدانم که به این شکل صریحی که اینجا آمده عمل شود.
«او را دست خالی روانه نکنید؛ بلکه هدیهای از گله و غله و شراب، مطابق برکتی که خداوند خدایتان به شما بخشیده است، به او بدهید.» این قانون بردگی در تورات است. و بگذارید این قطعه را بخوانم برای انعکاسی که در زبان و ادبیات ما داشته: «اگر غلام عبرانی شما نخواهد برود و بگوید که شما و خانوادهتان را دوست دارد و از بودن در خانهٔ شما لذت میبرد، آنوقت او را دم در برده و با درفشی گوشش را سوراخ کنید.» این معنی غلام حلقهبهگوش است: غلامی که نمیخواهد از پیش ارباب خودش برود. همین است که گفتم؛ مگر این تعبیر را نشنیدهاید؟ این یک آیین یهود است برای کسی که میخواهد پیش ارباب خودش بماند بعد از هفت سال؛ بهعنوان حکمی از شرع که باید اجرا شود، علامتی میخورد که این دیگر بهطور دائم قرار است در این خانواده زندگی کند.
غلام حلقهبهگوش و نخستزاده
در مورد نخستزادهها — که میدانید کلاً در آیین یهودی ویژگی خاصی دارند — اینجا یک بند در مورد نخستزادههای گاو و گوسفند هست: «حتی گاو و گوسفند اولین زایششان متعلق به خداوند است.» نخستزادهٔ انسان هم به این معنی متعلق به خداوند است و احکام خاص دارد. در مورد عید فصح، عید هفتهها و عید سایبانها اینجا سه بند وجود دارد؛ نمیخوانم اینها را، ولی چون در آن کتاب بعداً این اعیاد را بهتر توضیح میدهد که الان چه کار میکنند، ترجیح میدهم اینها را از آن کتاب برایتان بخوانم. بند هجدهم که احتمالاً مورد علاقهتان است، دربارهٔ کاهنان و لاویان: «کاهنان و سایر افراد قبیلهٔ لاوی نباید در اسرائیل ملکی داشته باشند. بنابراین شما باید با آوردن قربانیها و هدایا به قربانگاه خداوند، زندگی ایشان را تأمین کنید.» این قانون شرع یهود است که نشان میدهد کهانت دست قبیلهٔ لاوی است. بگذریم؛ حداقل شروعهایش را میخوانم.
شهرهای پناهگاه — این هم برایتان جالب است اگر نشنیده باشید. این احکام مربوط به پیش از رفتن و مستقر شدن در ارض مقدس است: در زمان موسی این شریعت نازل میشود؛ بنابراین همهاش گفته میشود که وقتی رفتید آنجا این کارها را بکنید؛ وقتی معبد ساخته شد فلان کار را انجام بدهید. اینها را در آن زمان طبعاً انجام نمیدادند، ولی احکامش نازل شد. شهرهای پناهگاه، این باب نوزدهم است: «هنگامی که خداوند خدایتان قومهایی را که باید سرزمینشان را بگیرید نابود کند و شما در شهرها و خانههایشان ساکن شدید، آنگاه باید سه شهر بهعنوان پناهگاه تعیین کنید تا اگر کسی تصادفاً شخصی را بکشد، بتواند به آنجا فرار کرده و در امان باشد.» سه تا شهر جزو شریعت است؛ سه مکان باید وجود داشته باشد برای پناه بردن؛ برای اینکه رسم این است که وقتی کسی را میکشد، ممکن است انتقام را بلافاصله بگیرند. حالا اگر تصادفاً کسی کشته شده باشد، طبق شریعت یهود حکمش اعدام نیست؛ باید مثلاً دادگاهی باشد؛ بنابراین یک جاهایی باید باشد که اینها بتوانند به آن پناه ببرند؛ کسی حق ندارد در آن شهرها دست به قتل بزند.
شما مشابهش را در اسلام میدانید: مسئلهٔ چهار ماه حرام که چهار زمان وجود دارد که در آن جنگ و خونریزی حرام است. اصلاً شما میدانید کدام ماههاست؟ کسی رعایت نمیکند! این ماهها از قبل اسلام است؛ ماه حرام.
شهرهای پناهگاه و ماه حرام
در اسلام دربارهٔ ماه حرام چنین احکامی هست. دلیلش هم این است که اینها احکامیاند که از زمان حضرت ابراهیم و اسماعیل ماندهاند؛ خیلی از چیزهایی که در بین اقوام عرب بود منشأ الهی داشت، مثل خود خانهٔ کعبه و حج؛ منتها صورتهای عجیب و غریبی درآمده بود. مثلاً قوانین عجیبی داشتند در مورد اینکه اگر یک نفر را کشت باید چه کار کند؛ و بخش عمدهٔ این چیزهایی که اضافه شده بود حذف شد و چند تا چیز باقی ماند؛ اصلش حج است. حج آیینی بود که اقوام عرب انجام میدادند، منتها به شکلهای خیلی عجیب. جالب است که مثلاً در قرآن میبینید برای مسلمانها شک و شبهه وجود داشت که آیا سعی بین صفا و مروه اضافه شده بوده یا اصلاً بوده؛ که قرآن با یک لحنی میگوید «ان الصفا و المروه من شعائر الله»؛ مثل اینکه دارد جواب این را میدهد که شک وجود داشته که این مال بتپرستهاست و جزو اضافات است. یا مثلاً در قرآن میخوانید که حجّ آنها مکاء و تصدیه است: میآمدند و کف میزدند و کارهای عجیب و غریب میکردند. اینها جزو شریعت ابراهیمی نبوده و حذف شد؛ ولی اصل طواف، سعی بین صفا و مروه و کل آیین حج آیین الهی بود؛ مشابه همان مسئلهٔ معبد در یهودیها. از جمله ماه حرام هم همین شکلی است که مسلمانها اعتقاد دارند جزو آیینهای الهی است.
منظورم کعبه است: مکان تحریمشده. فکر کنم قبلاً هم به این اشاره کردم: حج در اسلام دوگانهٔ جهاد است؛ یعنی گونهای تمرین صلح مطلق.
حج، صلحطلبی و ذوالفنون
شما اصلاً در حالت احرام — حتی اگر پشهای بیاید به شما حمله کند — نباید از خودتان دفاع کنید، طوری که آن آسیب ببیند؛ اگر میخواهد نشسته نیش شما را بزند، با احترام ببینید! این حالتی است که بوداییها دارند که اصولاً معتقدند نباید هیچ موجود زندهای را کشت و سعی میکنند در تمام عمرشان این را رعایت کنند. در اسلام این نیست که حق ندارید هیچ موجود زندهای را بکشید و بخورید و این حرفها؛ ولی به هر حال یک نشانهای است — یک تمرین، مثل اینکه در یک لحظهای که در حالت احرام هستید و این وضعیت پیش میآید، درست نقطهٔ مقابل جهاد است. در کل قرار است مسلمانها به قولی ذوالفنون باشند؛ قدرت جنگ داشته باشند ولی حالت صلحطلبی هم تجربه کنند. حج به هر حال آیین خیلی جالبی است برای آن آدمهایی که معتقدند اسلام دین خشنی است: اصولاً یک وضعیت داریم، یک مکانی داریم و یک زمانی داریم که در آن مسلمانها به بیآزارترین موجودات دنیا تبدیل میشوند. من در مسجدالحرام نشسته بودم داشتم قرآن میخواندم؛ اگر رفته باشید آنجا، کبوترهایش احتمالاً نظرتان را جلب کرده چون قرنهاست کسی کبوترها را اذیت نکرده و کمی پررو شدهاند. من کاری به کار یکی از این کبوترها نداشتم؛ تقریباً روبهروی من میآمد — من داشتم قرآن میخواندم؛ باور کنید اینقدر نزدیک شده بود که با کنجکاوی مرا نگاه میکرد و به کتابم نگاه میکرد. به هر حال یک موجود به این کوچکی باید از موجودی به این گندگی که اینجا نشسته کمی واهمه داشته باشد! این در آن مکان خیلی جالب است: حیوانات — فکر کنم حتی پشهها — یاد گرفتهاند که اینجا مصونیت دارند، حتی اگر آزاری هم برسانند.
اینجا به نظر من شخصاً — علت اینکه تأکیدم این است که چیزهایی از شریعت یهود بگویم — آشنایی خودم با شریعت یهود، چه تورات چه چیزهایی که الان در احکامشان عمل میکنند، روی خود من خیلی تأثیر مثبتی گذاشته از این نظر: شما وقتی در یک جایی به دنیا آمدهاید و همین شریعت را از اول شنیدهاید و عمل کردهاید، اصلاً آشنایی با اینکه شریعت دیگری وجود دارد و چه میگویند، یک اصطلاحاً آشناییزدایی برایتان ایجاد میشود: یعنی وقتی دارم نماز میخوانم میگویم ما اینگونه نماز میخوانیم؛ آنان بهگونهای دیگر، طبق احکام خودشان، نماز میخوانند. الان بگذارید قسمتهایی بخوانم که اینها برایم تأثیرگذار است: مثل اینکه در زمان یهودیان سختگیریهایی وجود داشته؛ وقتی این سختگیریها را میبینید، جهت آن را متوجه میشوید. ممکن است الان چیزهایی تخصیص داده شده باشد، ولی بگذارید قسمتهایی را بخوانم — شاید قبلاً هم به این اشاره کردم.
پسر سرکش. این یک بند از باب بیستویکم است: «اگر مردی پسر لجوج و سرکشی داشته باشد که با وجود تنبیهات مکرر والدین از ایشان اطاعت نکند، در این صورت باید پدر و مادرش او را نزد ریشسفیدان شهر ببرند و بگویند این پسر ما لجوج و سرکش است، حرف ما را گوش نمیکنند و به ولخرجی و میگساری میپردازند. آنگاه آنها اهالی شهر را سنگسار کنند.» مواظب باشید! البته پدر و مادرتان فعلاً با شما کاری ندارند؛ ولی حکم خیلی سختی است. من قبلاً هم اشاره کردم فحش به پدر و مادر مجازات مرگ داشته در شریعت یهود؛ کسی که توهین میکرد به پدر و مادر خودش.
امیدوارم از این بخش تا آخرش خیلی نمانده باشد؛ یعنی احکامش خیلی نمانده؛ کل احکامش شاید ده-پانزده دقیقه بیشتر نیست. و شاید بهترین جایی که بتوانید احکام را بخوانید همین قسمت تثنیه است که به ترتیب بعد از ده فرمان شروع میشود و لابهلایش زیاد تاریخ نیامده است.