او میگوید این بار حرفهایش بیشتر بر متن کتاب آنترمن مبتنی است تا با آیینها و سنتهایی که الان یهودیها دارند آشنا شویم. دو فصل دربارهٔ زندگی دینی از کودکی تا پیری و دو فصل دربارهٔ سال دینی در کتاب هست. جلسه از تولد و ختنه و ازدواج و مرگ میگذرد و در میانه رسوم آنها را با رسوم ما مقایسه میکند.
هدف جلسه و نگاه به شریعت یهود
او میگوید برخلاف چند جلسهٔ قبل که بیشتر از روی تورات صحبت شد، این بار حرفهایش بر متن کتاب آنترمن مبتنی است و میخواهد با آیینها و سنتهایی که الان یهودیها دارند آشنا شویم؛ خودشان هم میگویند بعضی لزوماً از تورات و حتی از تلمود نیست. اکثر کارهای دینیشان مبتنی بر تلمود است، ولی بعضی چیزها بهصورت سنتی متداول شده و ممکن است منبع دینی قوی نداشته باشد.
او شخصاً به فهمیدن شریعت یهود علاقه دارد و میگوید شریعتی است که نمیتوانیم بگوییم منشأ الهی ندارد. ممکن است اعتقاد مسلمانها این باشد که با شریعتی که موسی آورد عین هم نیست و تحریفاتی وارد شده؛ این را دربارهٔ هر شریعت دیگری هم میشود گفت. پس سعی کنید طوری گوش بدهید که گویی به مدل دیگری از شریعت نگاه میکنید؛ البته ممکن است بعضی جاهایش خیلی مطابق با شریعت واقعی نباشد.
تولد، تعویذ و تفاوت پسر و دختر
او میگوید دربارهٔ تولد آیین شرعی خاصی پیش از تولد نیست، ولی مسائل شرعی هست: تفاوت میان پسر و دختر و مدتی که مادر ناپاک حساب میشود. کتاب اشاره میکند که آیینهایی از قرون وسطی که جنبهٔ خرافی دارند و روحانیون ارتدوکس آنها را جزو دین نمیدانند، مثل پوشاندن پشت پنجره با گیاهان خاردار که ظاهراً حالت تعویذ دارد.
از ابن میمون نقل میشود که کسی را که کژدم یا مار گزیده مجاز است حتی در روز شنبه بر زخم وردی بخواند تا خیال خود را راحت کند؛ کتاب این را اظهارنظری کمی عجیب میداند، چون از ابن میمون انتظار میرود عقلگرا باشد. به گفتهٔ او حرفش این نیست که ورد اثر دارد، بلکه اثر تلقینی ممکن است مؤثر باشد.
مادر برای پسر تا ۷ روز و برای دختر تا ۱۴ روز ناپاک به حساب میآید. او میگوید قصد اشکالواردکردن ندارد، ولی واقعیتی هست که جایی برای پنهانکردنش نیست: در شرع یهود میان پسر و دختر تفاوت زیادی هست و از بدو تولد شروع میشود؛ مثلاً دخترها در صورت وجود برادر ارث نمیبرند. در تلمود هم عبارتهایی هست مثل خوشا به حال کسی که فرزندش پسر باشد، ولی او میگوید اینطور نیست که برای دختر حقارت قائل باشند.
برای پسر جشنهایی هست که برای دختر نیست، مثلاً ضیافت در اولین جمعهشب پس از تولد؛ پدر نوزاد دختر فقط در اولین شنبه اسم او را در کنیسا اعلام میکند. در آمریکای شمالی به سمت از بین رفتن این تبعیض رفتهاند، ولی علمای یهود به این اصلاحات روی خوشی نشان نمیدهند.
مقایسه با رسوم مسلمانان و داوری منصفانه
او میگوید کاری که مردم میکنند آن نیست که علما از متون درآورده و گفتهاند، و مردم برای خودشان هم کارهایی میکنند. مثال میزند: نوع عزاداری ایام محرم را مطمئناً از سنتی نیامده میداند، چون نه در روایات و نه تا دو سه قرن پس از ائمه چنین چیزی نیست؛ فکر میکند کتل آخرین چیزی است که اضافه شده. به گفتهٔ او اروپاییها به آن کارناوال میگویند و فکر میکند علما فعلاً زورشان نمیرسد این مراسم را تعطیل کنند.
دربارهٔ افراد حرفهای که به دلیل میسوا بدون دستمزد ختنه میکنند، او میگوید شنیدهاید که یهودیها آدمهای خیلی طمّاعی هستند، ولی در ایران برای امام حسین نوحه میخوانند و پول میگیرند؛ این به نظر او کار حرفهایتری میرسد. میگوید ما عیبهای ادیان دیگر را راحت میبینیم و در آن اغراق میکنیم، ولی چیزهای وحشتناک خودمان را چون به آن عادت کردهایم نمیبینیم؛ این عادلانه نیست.
او میگوید یهودیت در حد عقاید نژادپرستی نیست و قوم برگزیدهٔ خدا بودن نژادپرستی نیست. میپذیرد که اگر از علمایشان بپرسید بعضی حرفهایی میزنند که به ایدههای نژادپرستانه نزدیک است، ولی میگوید میان علمای شیعه هم کسانی هستند که معتقدند نماز اهل سنت قبول نمیشود، و روایتهای طینت هم هست. به گفتهٔ او باید همان روشی را که برای خودمان به کار میبریم برای آنها هم به کار ببریم.
او میگوید چون فکر میکند آدمهای خوب معمولاً در اقلیتاند، میگردد ببیند آدمهای خوب یهود چه میگویند. شاید حق با مخاطب باشد که اکثریت علمای ارتدوکس اندکی عقاید نژادپرستانه دارند، ولی او میگوید بهترین نسخهٔ یهودیت را بفهمیم و فعلاً متمرکز بمانیم. مثال میزند که یهودیان مخالف اسرائیل با احمدینژاد مذاکره میکنند، چون فکر میکنند اسرائیل آبروی دین یهود را برده است.
ختنه
ختنه را او یکی از مهمترین آیینهای یهودیها میداند؛ حذف آن توسط مسیحیها مثل جداشدن شریعت مسیحیت از یهودیت بود. به نظر یهودیها ختنه ورود بچهٔ یهودی به عهدی است که خداوند با ابراهیم بسته و در روز هشتم پس از تولد انجام میشود. در میان مسلمانها تشریفات چندانی ندارد.
موهل، به معنای قصاب، عمل را انجام میدهد و چون ختنه میسوا، یعنی مثل ثواب، است، معمولاً دستمزد مطالبه نمیکند. شخصیت دیگر سنداق است که بچه را در دامان خود نگه میدارد و نوعی پدر معنوی است. صندلی خالی برای الیای نبی میگذارند و بچه را لحظهای روی آن میگذارند. کهواتر و کهواترین را اشکنازیها اضافه کردهاند و او میگوید این نقشها زیاد جزو شرع نیست.
در شب جمعه پیش از ختنه نخود میخورند. او میگوید ما هم چیزی شبیه آن به نام شپاسی داریم. این شباهتها را با شوخی نشاندهندهٔ ریشهٔ یهودی میخواند، همان که وهابیها میگویند، و دلیل این شوخیها را این میداند که میخواهد بعداً بگوید شیعه به یک معنا از یهودیت دور است و اهل سنت قرابت زیادی پیدا کرده است. در پایان مراسم موهل اسم بچه را اعلام میکند و شراب مینوشند؛ او میگوید این آیین تشرف به آیین یهود است.
نخستزاده
برای پسر نخستزاده فدیه هست: در مهمانی کاهن میپرسد پدر پسر را نگه میدارد یا پنج سکه نقره لازم برای آزاد کردن وی را؛ پدر میگوید پسرش را میخواهد و سکهها را به کاهن تقدیم میکند. به گفتهٔ او این اکنون صوری انجام میشود، چون معبد و کهانت به معنای شرعی وجود ندارد. او این را به دستگردان در وجوهات شیعیان تشبیه میکند.
نخستزاده یک روز قبل از عید پسح باید روزه بگیرد و از ارث دو برابر بقیه سهم میبرد؛ او میگوید نخستزاده ارجحیت واقعی دارد که در احکام شرعی ما نیست. فکر میکند، هرچند مطمئن نیست، اگر پسر اول بمیرد بعدی نخستزاده حساب نمیشود.
ازدواج و روابط دو جنس
شرع یهود رفتار جنسی را در ازدواج میخواهد و پیش از ازدواج و همجنسخواهی را منع میکند؛ او میگوید عین همان چیزی است که ما در اسلام تبلیغ میکنیم. مرد باید زن را در پیشگاه دو شاهد به عقد درآورد و برای طلاق گت لازم است. روابط اجتماعی میان دو جنس به شدت محدود شده و خلوتکردن، که ییهود نام دارد، ممنوع است.
او میگوید حجاب به معنای ما میانشان نیست، ولی توصیهٔ اکید به پوشیدگی هست. دربارهٔ شولخان عاروح میگوید همجنسبازی را مستقیماً تحریم نکرده و شارح بعدی گفته نویسنده در کشوری اسلامی میزیسته که رواج داشته. او میگوید از کسی شنیده که احسان نراقی در خاطراتش ادعا میکند بخشی از احساس مثبت فوکو به انقلاب ایران این بود که تصور میکرد در اسلام با این چیزها مسامحه شده؛ ولی میگوید نمیشود اعتماد کرد برداشت نراقی درست است.
سن بلوغ برای دخترها ۱۲ و برای پسرها ۱۳ است و طبق سنت از ۱۸ سالگی ازدواج میکنند؛ ازدواجنکردن، جز برای آموزش تورات، نزدیک به حرام است. در تنائین مهریه تعیین میشود و بشقابی سفالین میشکنند؛ شیشه را در عروسی میشکنند تا در شادی هم یاد خرابی معبد اورشلیم باشند. عروس و داماد روز عروسی روزه میگیرند و طبق رسم موجود در برخی جوامع داماد از اعلام نامزدی نباید تنها بیرون برود، که فکر میکند ظاهراً حالت تعویذ دارد.
ایران و اسرائیل و مسائل مدرن
او میگوید در اسرائیل مردم اکثراً سکولارند و در بعضی اعیاد دینی، شاید بهعنوان اعتراض، به مسافرت میروند؛ در ایران هم کمی همینطور است. یکی از حاضران گفته این اعتراض نیست. او میگوید دولت اسرائیل بنیادگراست و علمای ارتدوکس قدرت دارند.
دربارهٔ تغییر جنسیت میگوید در ایران مرکزی هست که فرد را معاینه میکند و تأیید میدهد و میگوید این مقررات عیناً مثل آمریکاست؛ فضای فقهی ایران پس از جمهوری اسلامی تبعیت از مسائل پزشکی است. او فکر میکند بعضی در ایران به این توجه نمیکنند که مدرن شدن جامعه، مثل حضور زنها و قبولی بیشتر دخترها در کنکور، به نظر او جز از راه حکومت دینی ممکن نبود؛ میگوید ممکن است کسی این نتایج را مثبت یا منفی بداند.
مرگ، عزا و عرفان یهودی
دفن باید بلافاصله انجام شود، مثل شریعت اسلام، و جسد را میشویند و کفن سفید میکنند. عزادار از لحظهٔ مرگ اونن است؛ هفت روز پس از تدفین شیوعا و عزادار آول است که روی چهارپایه کوتاه مینشیند و کار و مطالعهٔ تورات و موسیقی بر او ممنوع میشود و دعای قادیش میخواند. پس از آن تا ۳۰ روز نیمهعزا، شلوشیم، است. او میگوید ما هم هفت داریم، ولی ممنوعیتهایشان خیلی جدی است.
او کتابهایی دربارهٔ عرفان یهودی و قبالا معرفی میکند: جریانهای بزرگ در عرفان یهودی از گرشوم شولم و آیین قبالا. میگوید در بخش اسما و صفات الهی شباهت شگفتانگیزی با عرفان ابنعربی دیده و کمی شوکه شده. ولی عرفان در یهودیت مورد تأیید جامعهٔ مذهبی نیست و کسی که میخواهد با یهودیت آشنا شود لازم نیست حتماً آن را بداند، چون در جریان اصلی تفکر یهودی شرع مهم است؛ در اسلام فقها اصول دین را واجب میدانند.
→ متنِ کاملِ این جلسه