او میگوید بحث این جلسه هم ادامهٔ بحثهای جلسهٔ پانزدهم دربارهٔ یهودیت است و هم بهنوعی ادامهٔ بحث سورهٔ اسرا، هرچند نمیخواهد مستقیماً دربارهٔ آن بحث کند. نخست ادعای فلسفی یهودیت را یادآوری میکند، بعد از شباهت و اختلاف ادیان میگوید، سپس اسناد و مدارکی دربارهٔ آخرت در تورات میآورد و در پایان به شریعت و تکوین میرسد.
ادعای ثبات شریعت
او یادآوری میکند که بحث اصلی جلسهٔ قبل این بود که مهمترین ادعای یهودیت یک ادعای فلسفی است: وقتی خداوند شریعتی را مقرر کرد، از نظر عقلی امکان اینکه شریعتهای جدیدی مطرح شود مردود است. یهودیها برای تورات شأنی قائلاند که بهنوعی هموزن عالم خلقت است، و معتقدند پیش از به وجود آمدن جهان تورات گویی بهعنوان یک دستورالعمل وجود داشته است. پس به نظر میآید در این گفته مشکلی هست که اگر خداوند یکبار هدایتی فرستاده، چگونه ممکن است تغییر کند؛ و او میگوید باید به این پرسش جواب داد.
شباهت و اختلاف ادیان
او میگوید کسانی که دیدگاه الحادی دارند پیگیری تغییراتی را که در ادیان به وجود آمده دوست دارند، و هر فکتی که ارائه میشود به نفع خودشان به کار میرود: اگر شباهت باشد میگویند این ادیان از همدیگر کپیبرداری کردهاند و اگر اختلاف باشد میگویند منشأ الهی ندارند. او بهطور گذرا میگوید که متدینان هم همین لطف را میکنند و در بحث دربارهٔ علم یا دموکراسی هم هر گروه تعبیر خودش را ارائه میدهد. به گفتهٔ او اگر منطقی بحث کنیم، آنچه بیشتر ضد ادیان به نظر میرسد عدم شباهت است؛ و کتابهایی که با انگیزهٔ الحادی بهشدت تلاش میکنند نشان بدهند این ادیان چقدر شبیه همدیگرند در واقع به نفع متدیناناند. مسلمانها باید نشان بدهند اختلافها از کجا ناشی میشود.
او میگوید همین سنجش را باید دربارهٔ خودمان هم کرد: توجیه خودش این است که این ادیان جنبهٔ تکاملی دارند. مدل کپیبرداری هم وقتی ارزشمند است که برای بخشهای نامشابه دلایل جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی بیاورد؛ دربارهٔ مسیحیت میگویند تفاوتهای عقیدتیاش با یهودیت تا حدود زیادی تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی و عقاید شرکآلود روم باستان، بهویژه میترائیسم، بوده است. او اضافه میکند که نمیخواهد بگوید در این قسمت توجیه خیلی موفقی وجود دارد. متدینان هم اگر تفاوتها را به تکامل انسان نسبت دهند باید توضیح بدهند چرا شریعت یهودی سختگیرانهتر بوده و در اسلام راحتتر شده و کدام قسمتها مشترک مانده است؛ و او کمتر دیده که مسلمانها چنین دیدگاههایی ارائه کنند.
او میگوید در جلسهٔ سورهٔ اسرا سعی کرد توجیه کند چرا در ده فرمان توجه به همسایه بیشتر مطرح است و در سورهٔ اسرا بر مسائل خانوادگی تأکید میشود. به نظر او این پروژه باید بهطور کلی انجام شود، نه برای اینکه در مقابل مخالفان عَلَم کنیم، بلکه چون برای خود مسلمانها آموزنده است که بفهمند شریعت الهی چگونه تغییر کرده و کجاهایش ثابت مانده. توجیه او این است که جامعهٔ بشری از حالتی خانوادگی و قبیلهای شروع شد و اهمیت خانواده در برابر جامعهٔ شهری مداوم کم شد؛ در آغاز لازم بود بگویند به همسایه هم توجه کنید، ولی اکنون بهجای همسایه باید گفت شهروند و به نظر میآید کار دین بیشتر حفظ روابط خانوادگی در مقابل هجوم جامعه میشود. او تصریح میکند که این تعبیر لزوماً درست نیست و ممکن است چیزهای عمیقتری در کار باشد.
چرا این بحث و تقابلش مهم است
او به این پرسش پاسخ میدهد که چرا این بحث و تقابلش باید مهم باشد. میگوید در حال حاضر الحاد حالت تهاجمی دارد، متدینان جواب میدهند و ملحدان سؤال میپرسند، و آدمی که مبلغ دیدگاههای الحادی است باید دربارهٔ دین یک نظریه داشته باشد. اگر دیدگاه الحادی را هم کنار بگذاریم، جامعهشناسی بهعنوان یک دیسیپلین علمی نگاه غیردینی دارد و باید دربارهٔ دین بهعنوان پدیدهای اجتماعی نظریهای داشته باشد. اعتقادات الحادی سلبیاند، پس سؤالکردن از ملحد سختتر است و متدینان بیشتر در معرض سؤالاند.
او میگوید جامعهشناسی که به معنای رسمی کلمه ملحد هم نباشد، از لحاظ آکادمیک حق ندارد بگوید این ادیان به این دلیل شبیه هماند که منشأ الهی دارند؛ و یهودی هم میگوید مسیحیت و اسلام از یهودیت اقتباس شدهاند. در پاسخ به پرسشی که آیا ملحد نباید وجداندرد داشته باشد، میگوید مسئله گزارهها نیست: همانطور که یک ملحد، مثلاً هیوم، علاقهمند است بفهمد این عقیدهٔ غلطِ دین از کجا میآید، جامعهٔ الحادی باید نظریهای دربارهٔ دین داشته باشد، هرچند فرد ملحد ممکن است این وظیفه را برای خودش الزامی نداند. او مثال دیگری هم میزند: این پرسش انسانشناختی که چرا اسطورههای ملل مختلف اینقدر شباهت دارند، که یونگ برایش نظریه ساخته است.
تحریف و توجیه تکاملی
او میگوید مسلمانها، دستکم تا جایی که خودش با آنها سروکار دارد، به نظر او در بررسی شریعت ادیان دیگر کندی و کوتاهی کردهاند، چون با این عقیدهٔ ساده که آن ادیان تحریف شدهاند همهچیز را میشود جمع کرد. او دو نکته میگوید: این توجیه در موارد متعدد مخالف نص قرآن است، چون قرآن از روز شنبه و از احکام خوراکیها یاد میکند که شریعت آنها فرق داشته؛ و ادعای تحریف الزامآور است و باید شواهد تاریخی داشت. او منکر تحریف نیست و میگوید آنچه الان در هلاخای یهودیها مطرح است قطعاً همهاش عین احکام الهی نیست.
او میگوید توجیهش این است که بشر در فرایندی تکاملی است، و منظورش از «تکامل» ربطی به داروینیسم ندارد؛ انسان در تاریخ خودش از نظر سختافزاری و نرمافزاری مثل کودکی که بزرگ میشود مسیری تکاملی را طی میکند. ممکن است کسی ادعا کند مسیر تاریخ به سمت کمال نیست بلکه به سمت پیچیدگی و همراه با انحراف است. اگر این تکامل پذیرفته شود، انتظار میرود خداوند در هر مقطع متناسب با تکامل همان مقطع دخالت کند و در پایان فرهنگی را که حرف آخر است عرضه کند. او میگوید یهودیها خودشان شریعت نوح را، که مختصر و ابتدایی به نظر میرسد و حول حفظ حیات است، میپذیرند و میگویند در دورهٔ موسی کامل شد؛ پس اگر ثبات دین را حربه کنند، دستکم یک گام تکاملی را قبول دارند.
آخرت در تورات
او میگوید هیچ یهودیای نمیتواند انکار کند که اعتقاد به آخرت در پنج کتاب اول، یعنی تورات، تقریباً هیچ وجود ندارد. از کتاب «قرآن و کتاب مقدس» نوشتهٔ دنیز ماسون مهمترین استنادهای یهودیها را میخواند، از جمله عبارتی از کتاب دانیال، عبارتی از کتاب حکمت و دعای صبحگاهی که جزو کتاب مقدس نیست؛ و میگوید در این عبارتها حالت پرداختن به جزئیات نیست. در قرآن تصاویر مفصلی از قیامت، حشر و داوری، تقسیم آدمها و توصیف بهشت و جهنم هست و این نوع نگاه را در کتاب مقدس ندارید.
او میگوید حرفش مطلقاً این نیست که اعتقاد به معاد وجود نداشته؛ همهٔ پیامبران بر آن تأکید کردهاند و خیلی از این چیزها در سنتهای شفاهی مطرح میشده است. او این را شاهدی میگیرد بر اینکه نهفقط شریعت بلکه بیان عقاید هم حالت تکاملی دارد. اگر کسی عدم تأکید بر معاد در کتاب مقدس را نتیجهٔ تحریف بداند، ادعای بسیار عجیبی میکند و به شواهد احتیاج دارد، چون در تحریف باید انگیزهای باشد: دربارهٔ اسماعیل و اسحاق انگیزه روشن است، ولی او نمیفهمد انگیزهٔ حذف معاد از کتاب مقدس و آوردنش در متون دیگر چه بوده است. او میگوید صدوقیها، که در اقلیتاند، منکر معاد بودند و استنادشان این بود که این در کتاب مقدس نیامده است.
شریعت، تکوین و شیعه و سنی
او دو موضوع جدید را مطرح میکند و میگوید اکنون مستقیماً خدشهای به اعتقادات یهودی وارد میکند: به نظر میرسد در دین یهود بر شریعت اغراقآمیز تأکید میشود و به نظر میآید هرم عقاید، اخلاق و احکام از لحاظ ارزشی وارونه شده است. شاید به همین دلیل برایشان خیلی برخورنده نیست که اعتقاد به معاد در کتاب مقدس غایب است. نکتهٔ اساسیتر به نظر او این است که دیدگاهشان به تکوین به صفر رسیده، در مقابل مسیحیت که همهچیز در آن حول شخص مسیح میچرخد؛ و در قرآن هم مجموعهای از احکام و عقاید هست و هم تأکید بر خود پیامبران بهعنوان الگو.
او میگوید در تورات پیامبران مثل مدیوماند و برای شأن و شخصیتشان اهمیتی نیست، ولی در مسیحیت ظهور مسیح تحولی بزرگ است. به گفتهٔ او تقریباً همهٔ ادیان بهجز یهودیها معتقدند انسان کامل با ظهورش تغییری در جهان ایجاد میکند؛ او مثال بوداییها را میآورد و شخصاً فکر میکند مسیحیها درست نگاه میکنند که ظهور مسیح پایان دورانی است. این را از نقطهضعفهای دیدگاه یهودی میداند.
سپس به فرقه میرسد: در اختلافهای عمده نگاه سنیها در نسبت تکوین و تشریع شباهت زیادی به دیدگاه یهودیها دارد و وهابیت اوج آن است: اصلاً از خود پیامبر حرف نزنید، پیامبر مدیوم بوده و فقط عقاید مهماند. او میگوید نمیخواهد از عقاید عامهٔ شیعه دفاع کند ولی عقاید رسمی شیعه حالت متعادلتری دارد. قرار است اسلام میان اهمیتدادن به تشریع و تکوین حالتی متعادل داشته باشد و تصور او این است که آن افراط و تفریط میان یهودیها و مسیحیها میان سنی و شیعه راه خودش را باز کرده است: اهل سنت، بهویژه در حالتهای افراطی مثل وهابیها و نه همهٔ آنها، بر شأن انسانهای کامل کمتر تأکید میکنند و در شیعه این تأکید به غلو نزدیک شده است.
انگیزهٔ تقدیسکردن یا تنزل پیامبران
او میگوید عبارت «بشراً مثلکم» گویی میخواهد آدمها را خجالت بدهد که چرا مثل آنها نشدهاند. وقتی میپرسند آیا این را به تحریف تورات مربوط میداند، میگوید تأکیدش بیشتر بر فهمیدن انگیزهٔ انسان در این کار است. دربارهٔ فیلم «آخرین وسوسهٔ مسیح» میگوید کارگردان فیلم، اسکورسیزی، پس از ساختن این فیلم احساس نزدیکی بیشتری به خدا، به معنای مسیح، میکرده، و این همان است که وقتی آدم خودش نمیتواند بالا برود خدا را پایین میآورد. او دو انگیزه برای راحتشدن از دست انبیا میشمارد: آنها را آنقدر بالا ببرید که غیربشریشان کنید، یا منکر شأن آنها شوید. به نظر او پایینآوردن شأن حضرت ابراهیم جنایتکارانه نیست و ناخودآگاه است.
او میگوید کسی که تورات را نوشته واقعاً نشسته و داستان ننوشته است؛ این داستانها در بنیاسرائیل بوده و در دوران تبعید بابلی شروع به جمعآوری آنها کردند. مردم دو انتخاب دارند، یا پیامبران را به فرشته تبدیل کنند یا شبیه خودشان؛ و در تورات حضرت موسی بیشتر پیامآور و مثل یک مدیوم است.
سه دین و اسلام در میانه
او میگوید سه جامعهٔ دینی الهی تشکیل شده که در قرآن رسماً به رسمیت شناخته میشوند. به گفتهٔ او موسی بیشتر به شریعت اهتمام دارد و عیسی بیشتر موجودی تکوینی است، و جوامع دینیشان هم به همین سمت رفتند؛ طبعاً ممکن است اغراق کرده باشند. قرار است اسلام جمع میان این دو گرایش باشد، یعنی هم به مسیح و انبیا اهمیت بدهد و هم شریعت را الغا نکند.
او میگوید چون اکثریتِ هر جامعهٔ دینی با کسانی است که به اصطلاح قرآن «الذین فی قلوبهم مرض» هستند و وقتی پیامبر بعدی میآید قدرت تشخیص حق و باطل را ندارند، سنتی در هر جامعهٔ دینی به وجود میآید که بهنوعی تا ابد زندگی میکند؛ پس اگر چند دین بیاید، تا ابد هم چند دین میماند و این به گفتهٔ او نهتنها نکتهٔ منفی نیست بلکه مثبت است. دین ابراهیمی مثل مثلثی است که اسلام در وسطش است و به فکر او اگر دین مسیحی نبود مسلمانها بهشدت به سمت تشریع گرایش پیدا میکردند. احساس کلی او این است که وجود آن ادیان مضر نیست بلکه مفید است، و او به اشارهای در سورهٔ مائده میپردازد که میگوید با هم رقابت کنید که چه کسی بهتر عمل میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه