مسئلهٔ تحریف در این جلسه به خود قرآن میرسد: تا چه حد میتوانیم مطمئن باشیم که استدلالی داریم بر اینکه قرآن تحریف نشده است. او ابتدا استدلالهای فلسفی و دروندینی را کنار میگذارد و بعد وضع مسیحیها و تورات را با وضع مسلمانها از نظر اعتبار کتاب مقایسه میکند.
استدلال فلسفی دربارهٔ تحریف
بحث تحریف در جلسات یهودیت از این مناسبت آمده که یهودیها بینهایت به متون تاریخی و کتابهای مقدسشان وابستهاند. اساس استدلالی که برای تحریفنشدن میآورند این است که چطور ممکن است خداوند کلام خودش را برای هدایت بفرستد و بعد اجازه دهد تحریف شود. مسلمانها هم مشابه آن را میگویند و به آیاتی استناد میکنند که میگوید خداوند ذکر را نازل کرده و آن را حفظ میکند. به نظر او اصولاً اینگونه استدلال کردن درست نیست، چه یهودیها بگویند و چه مسلمانها.
او میگوید این استدلال، اگر چیزی را هم ثابت کند، حداکثر ثابت میکند که باید نسخهای باشد که روزی بتواند پیدا شود؛ همانطور که بنا بر اعتقاد بنیاسرائیل کتابشان گم شد و بعد نسخههایی پیدا شد. میگوید خداوند در مقابل نسل بشر چیزی بر عهده داشته، نه دربارهٔ تکتک انسانها، و میگوید حتی اگر قرآن تحریف نشده باشد، ۹۹ درصد مردم هدایت را از قرآن دریافت نمیکنند. آنچه به ما میرسد فهم ما از قرآن است، و استدلال ابسترکت آدم را وارد فضاهای غیرواقعی میکند: یهودیها هم میگویند تورات نمیتواند تحریف شده باشد، با اینکه به گفتهٔ او هزاران دلیل هست که تحریف شده است.
پس مسلمانها هم مثل یهودیها باید به واقعیتها رجوع کنند و بحث را تاریخی کنند؛ بحثهای آسمانی و فلسفی چندان کار نمیکند. او نمیخواهد بگوید این استدلالها هیچ چیز را ثابت نمیکنند، ولی به نظرش نمیرسد بشود برای این اختلاف خیلی جدی از آنها پشتیبانی کرد.
پیامبران، امامان و استدلال غیرتاریخی
استدلال دیگر این است که اگر تورات تحریف شده بود، پیامبران بنیاسرائیل کاری میکردند؛ شیعیان هم همین را دربارهٔ ائمه و قرآن میگویند. او میگوید اگر این برای مسلمانها کار کند، برای یهودیها هم باید کار کند. به نظر او درگیری اصلی پیامبران بنیاسرائیل با مسئلهٔ شرک بود و مشکل بنیاسرائیل این نبود که از کتاب تحریفشده تبعیت میکردند، بلکه از کتاب تبعیت نمیکردند.
دربارهٔ امامهای شیعه میگوید روایات هر دو طرف هست: هم روایاتی که هر هفت قرائت را از خداوند میدانند و هم روایاتی که میگویند حضرت علی مصحف خودش را داشت. فکر میکند بهنوعی قاطعانه میشود گفت روایاتی که امامها را مؤیدِ هفت قرائت میکنند جعلیاند، چون به نظر میرسد اصطلاح «هفت قرائت» مال قرن سوم و چهارم است.
او میگوید دربارهٔ تحریف یا عدم تحریف کتاب مقدس نه استدلالهای فلسفی کار میکند و نه استدلالهایی که از درون متن درمیآید. با نتیجهٔ این استدلالها مخالف نیست: نهایتاً میخواهد بگوید به اندازهٔ کافی دلایل تاریخی وجود دارد که قرآن، به یک معنای خیلی کلی، تحریف نشده است.
مسیحیان، تورات و فرضیهٔ ولهاوزن
به گفتهٔ او مسیحیها در بدترین وضعیت قرار دارند: مشکلشان اختلاف قرائت و اختلاف نسخه نیست، اختلاف کتاب است. در مقابل، یهودیهای ارتدوکس مثل مسلمانها معتقدند پنج فصل اول کتاب مقدس را موسی نوشته و آنچه به ما رسیده عین آن است؛ مسلمانها و یهودیها در موضع مشترکیاند.
دربارهٔ تورات میگوید جز ادعای اینکه ده فرمان بر الواحی در تابوت عهد بود، تقریباً نمیتوانیم ادعای تاریخی کنیم که متن در زمان موسی نوشته شده است. ولهاوزن نشان داد که متن خودش گواهی میدهد سورسهای مختلف دارد، و این نوع ادعاها الان از نظر آکادمیک ادعاهای خیلی تثبیتشدهای هستند: عهد عتیق دستکم سه چهار نویسنده دارد و در دورههای مختلف نوشته شده است.
ادعا این است که عهد عتیق چهار سورس مشخص دارد که به اختصار J و E و P و D میگویند: J بخشهایی است که به خداوند یهوه میگوید و در بخشهایی با ادبیاتی متفاوت الوهیم میآید. بنا بر نمودار، این سورسها تلفیق شدهاند و تورات به وجود آمده است. نشانهها فقط واژه نیست: قطعاتی عیناً نسخهبرداری شده و در متن ناسازگاری پیدا میکنید، مثلاً دربارهٔ طوفان نوح گفته میشود ۴۰ روز و هم ۱۵۰ روز.
موضع یهودیت و آمادگی مسلمانان
او میگوید از طرف یهودیهای ارتدوکس فتوا هست که هر نوع بحث متنی حرام قطعی است و علمای یهود در مقابل این بحثها ساکتاند. فکر میکند این بحثها از نظر تاریخی و زبانشناختی خیلی خیلی قوی و روشناند و بر یهودیت اصلاحگرا تأثیر گذاشتهاند؛ این بحث دربارهٔ پنج فصل اول است و اعتبار آن را زیر سؤال میبرد، یعنی این ادعا را که این پنج فصل در زمان حضرت موسی نوشته شدهاند.
اگر کسی همین بحثها را دربارهٔ قرآن مطرح کند، مسلمانها باید آماده باشند که تحریم نکنند. او کتابی را که اخیراً دربارهٔ ریشههای آرامی واژگان قرآن نوشتهاند ندیده؛ ولی میگوید هر بحث آکادمیکی دربارهٔ متن قرآن باید برای مسلمانها ولکام باشد، و جای پای مسلمانها محکمتر است.
جمعآوری قرآن در زمان عثمان
شکی نیست که قرآن در زمان عثمان، چندین سال پس از وفات پیغمبر، جمعآوری شد؛ چنین فکت تاریخیای دربارهٔ تورات وجود ندارد. او میگوید دربارهٔ قرآن بحث این است که خوب جمعآوری شده یا نه، ولی در فاصلهٔ نزدیکی جمعآوری شده که اصل وجود داشته است؛ تورات به معنایی که در دست ماست خیلی دور از زمان موسی نوشته شده.
تقریباً بهطور قاطع میدانیم که پس از جمعآوری کتاب، دستکم چهار نسخه از آن به نقاط مختلف فرستاده شد. او میگوید خیلی نمیخواهد چیز صددرصدی بگوید و در همین حد که کموبیش مورد توافق است صحبت میکند. دربارهٔ اختلافات زبانشناختی درون قرآن، چیزی مشابه تورات فعلاً نیست.
او تفاوت سورههای مکی و مدنی را در فرم و موضوع میشناسد، ولی میگوید کسی را ندیده که آن را به سورسهای مختلف نگارش نسبت داده باشد. بحث این است که عثمان چقدر کامل جمع کرده؛ بحث اینکه چند نفر در جاهای مختلف نوشتند و بعداً نوشتهها قاطی شد وجود ندارد.
دربارهٔ ناسازگاری درونی میگوید اگر نسخ در قرآن ثابت شود، ممکن است ادعای ناسازگاری مطرح شود؛ اکثریت مسلمانها به نسخ معتقدند ولی به نظر او سوءتفاهم است و خویی در «بیان» نشان داده موضوع نسخ یک حکم نیست. و حتی اگر ثابت شود، مسلمانهایی که نسخ را قبول دارند آن را ناسازگاری به آن معنایی که دربارهٔ تورات گفت نمیگیرند.
اختلاف نسخهها و روایات نقصان
اختلاف نسخههای قرآن خیلی کم است، کمتر از اختلاف در غزلهای دیوان حافظ، و این به نفع اعتبار قرآن است. میگوید همهٔ این بحثها بر این متمرکز میشود که قرآن در زمان عثمان چقدر خوب جمع شده است؛ هیچکدام از این نقاط قوت دربارهٔ تورات نیست.
او دلایل مخالفان را میگوید: روایاتی از افرادی که جزو صحابه بودند و از چیزهایی حرف میزنند که در قرآن بوده و الان نیست، مثلاً آیهٔ رجم در سه صورت از خلیفهٔ دوم. به نظر او با بحث زبانشناختی مشکل آیه روشن است، چون «شیخ» و «البته» در قرآن نیست؛ و اینها پیش از جمعآوری عثمان بود.
روایتهایی هم هست که سورهٔ احزاب ۲۰۰ آیه بوده، و او میگوید وجود این احادیث بحثی را باز میکند. در برابرش میگوید طبق روایاتی که نمیشود خیلی به آنها اعتماد کرد، هرکه ادعایی داشت باید شاهد میآورد، و دو آدم مؤمن که مخالف عثمان بودند، اگر کارش را بد انجام داده بود دستکم ادعا میکردند.
نسخههای قدیمی و گزینش احادیث
بعضی گفتهاند نسخههای قدیمی مثل تاشکند و توپکاپی منتشر نشدهاند، و شکاکان شبهه کردند که شاید اختلافهای اساسی دارند؛ نسخهٔ تاشکند چندی پیش منتشر شد. او آن را ندیده و میگوید فکر میکند این شبههها نتیجهٔ توهم است و به همهٔ این بحثها باید خوشآمد گفت.
به گفتهٔ او مسلمانها از نظر سندیت کتابشان خیلی بالاتر از یهودیها و مسیحیها هستند. طرفین احادیث را مطابق میل خودشان نقل میکنند، مثل کتابهای ضد دینی که از تاریخ طبری تکهای را میپسندند. منصفانه این است که حدیث را به دلیل استحکامش نقل کنید؛ هر دو طرف احادیثی هست و اگر هیچ حدیثی دربارهٔ کم و زیاد شدن نبود، قاطعانهتر میشد گفت یک واو هم کم و زیاد نشده.
نشانههای درون متن و نتیجه
او میخواهد از خود متن قرآن دلیل بیاورد که با حساسیت جمع شده: عبارتهایی هست که اشتباه گرامری حساب میشوند و واژههایی که برای اعراب نامأنوس بود؛ مثلاً میگویند خلیفهٔ دوم بالای منبر پرسید معنای «ابّاً» چیست. مسلمانان آن را کم و زیاد نکردند و طوطیوار ثبت کردند، و آیهٔ رجم را هم با اینکه دوست داشتند به قرآن اضافه نکردند.
قرآن ادبیات یکدست و واژگان محدودی دارد و اگر کسی آیهای در آن اینسرت کند راحت به چشم میزند، مثل شعری به سبک هندی که کسی بگوید مال حافظ است. او این سبک را دلیل میداند که جمعآوری شده، نه اینکه افراد مختلف نوشته باشند.
نتیجهاش این نیست که الان قرآنی واوبهواو عین اصل داریم؛ قرآن در حد کلیات سعدی اعتبار دارد و حدود ۲۰۰ مورد اختلاف قرائت هست که تفاوت معنی ایجاد میکند و خیلی جزئی است. او میگوید هیچ دلیلی ندارد که به آیهای شک کند، ولی احتمال پیدا شدن نسخهای قدیمی را منتفی نمیداند و اگر چنین شود باید بررسی شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه