او میگوید بحث این جلسه هم ادامهٔ بحثهای جلسهٔ پانزدهم دربارهٔ یهودیت است و هم بهنوعی ادامهٔ بحث سورهٔ اسرا، هرچند نمیخواهد مستقیماً دربارهٔ آن بحث کند. نخست ادعای فلسفی یهودیت را یادآوری میکند، بعد از شباهت و اختلاف ادیان میگوید، سپس اسناد و مدارکی دربارهٔ آخرت در تورات میآورد و در پایان به شریعت و تکوین میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
بحث یهودیت در این جلسه هم ادامهٔ بحثهای جلسهٔ پانزدهم دربارهٔ یهودیت است و هم بهنوعی ادامهٔ بحث سورهٔ اسرا؛ البته نمیخواهم مستقیماً دربارهٔ سورهٔ اسرا بحث کنم.
ادامه بحث یهودیت و سوره اسرا
در آنجا حرفهایی مطرح شد و گفتم که اسناد و مدارکش را در آن جلسه ارائه نمیدهم. امروز کمی اسناد و مدارک معتبر دربارهٔ موضوع قیامت و آخرت در تورات ارائه میدهم و در عین حال تحلیلهایی را که دربارهٔ یهودیت داشتیم به نحوی ادامه میدهم.
یادآوری مختصری بکنم که در جلسهٔ قبل که دربارهٔ یهودیت بحث میکردیم، چه نکتهٔ مهمی گفته شد. بحث اصلی آن جلسه این بود که مهمترین ادعای یهودیت، که ما وظیفه داریم بهنوعی به آن جواب بدهیم، این است که یهودیت نوعی ادعای فلسفی دارد: وقتی خداوند شریعتی را مقرر کرد، دیگر از نظر عقلی امکان اینکه شریعتهای جدیدی مطرح شود مردود است.
همانطور که در خود جلسات یهودیت نسبتاً مفصل توضیح دادم، یهودیها برای تورات شأنی قائلاند که بهنوعی هموزن عالم خلقت است؛ یعنی معتقدند که حتی پیش از آنکه جهان به وجود بیاید، تورات گویی بهعنوان یک دستورالعمل وجود داشته است. بنابراین وقتی چنین شأنی برای تورات، و بهطور کلی برای دین، قائل باشید، به نظر میآید در این گفته مشکلی وجود دارد که اگر خداوند یکبار هدایتی برای بشر فرستاده و برنامهٔ زندگی را مقرر کرده، چگونه ممکن است این هدایت تغییر کند. مثلاً مسیحیها بهنوعی به دینی بدون شریعت معتقدند و مسلمانها به دینی همراه با شریعت، ولی نه آن شریعتی که در یهودیت مطرح است؛ میان شریعت یهود و شریعت اسلام تفاوتهای واضحی وجود دارد. این پرسشی بود که گفتم باید به آن جواب بدهیم.
روی این نکته بحث کردم که اگر کسی دیدگاه الحادی داشته باشد، این تفاوتِ میان ادیان نهتنها برایش مشکل به حساب نمیآید، بلکه بهراحتی میتواند آن را بهعنوان سند و مدرکی مطرح کند که نشان میدهد ادیان اصیل نیستند و از طرف خدا نیستند؛ کما اینکه این کار را میکنند.
یکی از محتواهای مورد علاقهٔ کسانی که دربارهٔ ادیان دیدگاه الحادی دارند، پیگیری تکامل یا تغییراتی است که در ادیان به وجود آمده است: میگویند مثلاً اول در شریعت یهود وضع چگونه بوده و زرتشتیها چه میکردند، و بعد نشان میدهند که در دوران ظهور مسیحیت و اسلام چه تغییراتی در محتوای احکام و اصول به وجود آمده است.
نکتهٔ جالبی که میخواهم خارج از موضوع به آن اشاره کنم این است که در این نگاههای الحادی به مسئلهٔ دین، مثل بسیاری جاهای دیگر، هر فکتی که ارائه میشود معمولاً بهعنوان سند و مدرکی به نفع خودشان به کار میرود. مثلاً کتابهایی با دیدگاه الحادی پیدا میکنید که رویکردشان این است: «نگاه کنید، ببینید این ادیان چطور از همدیگر اقتباس کردهاند.» یعنی شباهتهای ادیان را نشان میدهند و میگویند: «ببینید، یهودیت این کار را میکرده، مسلمانها هم همین کار را میکنند، مسیحیها هم همین کار را میکنند؛ پس این ادیان از همدیگر کپیبرداری کردهاند.» اگر اختلافی هم پیدا کنند، میگویند این اختلاف نشان میدهد که ادیان منشأ الهی ندارند؛ اگر همهٔ اینها از جانب خداوند بودند، چرا باید با هم اختلاف داشته باشند؟ بنابراین، مثل بسیاری جاهای دیگر، فرقی نمیکند که آنچه پیدا میشود چیست؛ در نهایت نتیجهای به نفع خودشان گرفته میشود.
شباهت و اختلاف ادیان از نگاه الحادی و دینی
این را که میگویم لبخند میزنید، ولی متدینان هم در مقابل همین لطف را میکنند. در بسیاری جاها، مثلاً در بحث دربارهٔ علم یا دموکراسی، وضع همین است: ماجرا را از هر طرف بگیری، هر گروه تعبیر خودش را از آن ارائه میدهد.
اگر بخواهیم منطقی بحث کنیم، آنچه بیشتر به نظر میرسد بر ضد ادیان باشد، عدم شباهت و تفاوتداشتن ادیان با همدیگر است. یعنی اگر ادیان منشأ الهی دارند، بیشتر باید توضیح بدهند که چرا در جاهایی با همدیگر تفاوت دارند؛ وگرنه اصل بر این است که باید شباهت داشته باشند. خیلی جالب است که بهویژه کتابهایی که اخیراً به زبان فارسی هم نوشته شدهاند، با انگیزهٔ الحادی بهشدت تلاش میکنند نشان بدهند که این ادیان چقدر شبیه همدیگرند؛ در حالی که این کتابها در واقع بهنوعی به نفع متدیناناند. اگر ادیان خیلی شبیه همدیگر باشند، این مطابق همان انتظاری است که از تفکر مسلمانها و مسیحیها میرود. آنچه واقعاً توجیهش کمی سختتر به نظر میرسد این است که اگر اختلاف وجود دارد، یعنی اگر فکتهایی هست که نشان میدهد اصولی که بیان شده، چیزهایی که از نظر عقیدتی بر آن تأکید شده یا احکامی که بیان شده، اختلافهای اصیلی با همدیگر دارند، باید نشان بدهید این اختلافها از کجا ناشی میشود. مذهبیها، بهویژه مسلمانها که از نظر ما آخرین دین ابراهیمیاند، باید نشان بدهند که این اختلافها از کجا ناشی میشود.
بحث مهمی که در آن جلسه شروع کردم، و بهنوعی به سورهٔ اسرا هم مربوط میشد و بعد دربارهٔ سورهٔ اسرا بحث کردیم، این بود که توجیه این اختلافها چیست. حالا به قول معروف، یک سوزن به خودت بزن و یک جوالدوز به دیگران؛ بگذارید همین بحثی را که دربارهٔ دیدگاه الحادی کردم، دربارهٔ خودمان هم بکنیم. اگر شباهت وجود داشته باشد، میگوییم طبعاً چون این ادیان ریشهٔ الهی دارند، شبیهاند.
سوزن به خود زدن: توجیه دینی اختلاف
اگر اختلاف هم وجود داشته باشد، میخواهیم یک توجیه کلی بیاوریم که در موارد اختلاف هم هیچ مشکلی برایمان پیش نیاید؛ مثلاً توجیه من این است که این ادیان جنبهٔ تکاملی دارند. میخواهم بگویم هیچکدام از این دو مدلِ نگاهکردن، یعنی نگاه الحادی و نگاه دینی به تغییرات و شباهتهایی که در ادیان وجود دارد، اینطور نیست که همینطوری چیزی بگویید و از آن فرار کنید. کسانی که دیدگاه الحادی دارند میخواهند بگویند این ادیان از همدیگر کپیبرداری کردهاند و جاهایی را هم که اختلاف دارند اینطور توجیه کنند که کپیبرداری کامل نکردهاند و قسمتهایی را برداشتهاند و قسمتهایی را برنداشتهاند.
مدل الحادی کپیبرداری و مثال مسیحیت
اگر چنین میگویند، باید برای قسمتهایی که مشابه نیست دلایل جغرافیایی، سیاسی و اجتماعی بیاورند. دقت میکنید؟ مدلشان وقتی ارزشمند است که چنین دلایلی بیاورند. مثلاً به نظر من دربارهٔ مسیحیت، از طرف همین کسانی که دیدگاه الحادی دارند، حرفهای جالبی مطرح شده است. دربارهٔ مسیحیت سعی میکنند نشان بدهند که تفاوتهای عقیدتیای که میان مسیحیت و یهودیت به وجود آمده، تا حدود زیادی تحت تأثیر فرهنگ هلنیستی و بهنوعی عقاید شرکآلودی بوده که در روم باستان وجود داشته است؛ بهویژه میترائیسم، که به ما هم مربوط میشود و بهنوعی ریشهٔ ایرانی دارد. اینها در شکلگرفتن عقاید مسیحیت و تفاوتهایی که میان عقیدهٔ مسیحی و عقیدهٔ یهودی پیدا شده دخالت داشتهاند. بنابراین به مسیحیت اینطور نگاه میکنند: دینی است که از درون یهودیت زاییده شده، جدا شده و انشعاب کرده، و تفاوتهایی هم که ایجاد شده دلایل منطقی، تاریخی و جغرافیایی دارد.
از طرف دیگر، کسانی که دیدگاه الحادی دارند باید بهنوعی سعی کنند توجیه کنند، کما اینکه دربارهٔ مسیحیت دارند سعی میکنند این کار را انجام بدهند؛ البته نمیخواهم بگویم در این قسمت توجیه خیلی موفقی وجود دارد. آنچه باید توجیه کنند این است که چه الزامهایی در درون جامعهٔ یهودی باعث شد عدهای انشعاب کنند. نکته چیست؟ مثلاً اگر دیدگاهی مارکسیستی داشته باشید، تحول بزرگی مثل پیدایش مسیحیت را باید بهنوعی به تحولات اقتصادی و اجتماعیای ربط بدهید که در دوران شکلگیری مسیحیت در آنجا به وجود آمده بود. بنابراین صرفِ ارائهکردن مجموعهای از شباهتها و تفاوتها، از دیدگاه الحادی، هیچ چیزی را ثابت نمیکند؛ مگر اینکه نشان بدهید آن تفاوتها به دلیل زمینههای اجتماعی و سیاسی روشنی در آن تاریخ مشخص به وجود آمدهاند و در واقع نوعی انطباق با فرهنگ جدیدی بودهاند که این دین در آن به وجود میآمد. سعی هم میکنند این کار را انجام بدهند؛ دربارهٔ اسلام، و بهویژه دربارهٔ مسیحیت که بیشتر هم دربارهٔ آن بحث کردهاند.
از طرف دیگر، متدینان هم همینطورند. اگر قرار است بگوییم اساس و پایه، شباهت است، به این دلیل که بهنوعی به امر الهی ربط دارد، و تفاوتها از این ناشی میشود که ما دوران تکامل انسان را داریم و قرار است خود این شریعت در تکامل انسان نقش بازی کند و جامعهٔ دینیای که به وجود میآید رسیدن انسان را به مرحلهٔ نهایی، مثلاً نزول وحی، تسریع کند، آنوقت باید برای تفاوتهایتان توجیهاتی داشته باشید: چرا شریعت یهودی آن شکلی بوده؟ سختگیرانهتر بوده و در اسلام راحتتر شده؛ کدام قسمتهایش مشترک مانده است؟
نکتهای که میخواهم بگویم، یعنی آن سوزنی که میخواهم به خودمان بزنم، این است که کمتر دیدهام مسلمانها سعی کنند چنین دیدگاههایی ارائه بدهند. وقتی حرفی میزنید، مثل همین حرفی که من میزنم، که منشأ تفاوتهای موجود در شریعتها و حتی در بیان عقاید، عدم تکامل جامعهٔ بشری است و فرهنگ بشری وقتی به جایی میرسد شایستگی این را پیدا میکند که حرفهای نهایی به آن زده شود، این تئوری الزاماتی دارد.
مثلاً در جلسهٔ سورهٔ اسرا اشارهای کردم که چرا در ده فرمان توجه به همسایه بیشتر مطرح شده است؛ در متن مربوط به ده فرمان، دو سه بار اسم همسایه را میبینید، در حالی که در سورهٔ اسرا، که در آن احکامی مشابه ده فرمان وجود دارد، بیشتر بر مسائل خانوادگی تأکید میشود. دقت میکنید؟ در آن جلسه سعی کردم توجیه کنم که چرا اینطور است و چرا درست و منطقی است که اینطور باشد. به نظر من این پروژهای است که باید بهطور کلی انجام شود. یعنی باید سعی کنیم شریعت یهود را بشناسیم و بعد این نکات را یاد بگیریم. این نکات چیزی نیست که بخواهیم در مقابل مخالفان عَلَم کنیم؛ نظریهٔ ما برای خودمان آموزنده است. اگر هیچ مخالفی هم در دنیا نباشد، یعنی فرض کنید تعداد کافی عملیات استشهادی انجام شود و همهٔ مخالفان یکسره دود شوند و به هوا بروند، باز انجام این پروژه برای خود مسلمانها میتواند خیلی خیلی آموزنده باشد؛ اینکه بفهمیم شریعتی که خداوند برای بشر فرستاده چطور تغییر کرده، کجاهایش ثابت مانده و کجاهایش تغییر کرده، و بنابراین بفهمیم تأکید را باید بر چه بگذاریم.
به نظر من این نکتهای که میگویم نکتهٔ خیلی جدیای است. مسیحیها را فعلاً کنار بگذاریم، چون آن وسط شکافی ایجاد شده و اصلاً شریعت ندارند. اگر شریعت یهود را به شریعت اسلام وصل کنم و این خط را ادامه بدهم، میخواهم بگویم مسیری که این دو را به هم وصل میکند، بهنوعی راه آیندهٔ ما را هم روشن میکند.
توجیه خودم را یک بار دیگر میگویم: جامعهٔ بشری از حالتی به اصطلاح خانوادگی شروع شده است؛ یعنی پایهٔ اجتماع خانواده است. در دوران خیلی قدیم اصولاً تأکیدی بر خانواده لازم نیست، برای اینکه همهٔ زندگیها قبیلهای است و روابط خانوادگی بهشدت مهم است، بلکه بیش از اندازه مهم است.
اگر خط سیر تکامل جامعهٔ بشری را نگاه کنید، میبینید که اهمیت خانواده در مقابل جامعهٔ شهری و تمدن بهطور مداوم کم میشود. الان به جایی رسیدهایم که خانواده عملاً در حال نابودشدن است؛ فشاری از فضای بیرون خانه به داخل خانه وارد میشود. من در سورهٔ نور خیلی بر این تأکید کردم و تأکیدم این بود که بخشی از احکام دینیای که در اسلام داریم برای حفظ استقرار خانواده در مقابل جامعه است؛ چیزی که خیلی مهم است.
در اوایل تاریخ بشر خیلی احتیاج ندارید به مردم بگویید به خانوادهٔ خودتان توجه کنید؛ بیشتر احتیاج دارید بگویید حالا که کنار همدیگر زندگی میکنید، به جامعهٔ شهری هم توجه کنید؛ فقط نسبت خانوادگی برایتان مهم نباشد، همسایه هم مهم است. احکام مربوط به همسایه بهنوعی نماد توجهکردن به زندگی در کنار همه، بدون رابطهٔ قوم و خویشی، است. بنابراین در لحظهای از تاریخ بشر، مثلاً وقتی تورات نازل میشود، واقعاً خیلی معنادار است که به مردم بگوید به غیر از خانوادهٔ خودشان هم توجه کنند و حق همسایه را هم به جا بیاورند.
ولی جامعهٔ بشری به سمتی میرود که بهجای همسایه، الان باید بگوییم «سیتیزن»، یعنی شهروند. الان در جامعهٔ مدرن، شهروند حقوق خیلی تثبیتشدهتری از خانواده دارد؛ این خانواده است که زیر نفوذ و استیلای جامعه قرار گرفته و از محیط بیرون به آن فشار میآید. به همین دلیل در دینی که ادعا دربارهٔ آن این است که برای جامعهٔ بشری تا آخرالزمان طراحی شده، به نظر میآید از جایی به بعد تأکید بیشتر باید بر حفظ خانواده باشد، برای اینکه از اینجا به بعد جامعه بیش از اندازه استیلا پیدا میکند. حقوق همسایه که هیچ، همهٔ شهروندان و کشوروندان، و حالا که به جهانیسازی میرسیم همهٔ آدمهای دنیا، بهنوعی دارند حقوق خودشان را میگیرند؛ کار دین بیشتر این میشود که روابطی را که دارد فراموش میشود، در مقابل هجوم جامعهٔ بشری حفظ کند.
اگر این تعبیر من درست باشد — که لزوماً درست نیست؛ من تعبیری دارم میکنم و ممکن است چیزهای خیلی عمیقتری اینجا وجود داشته باشد — میخواهم بگویم فهمیدن این نکات در فهم شریعت خودمان و اینکه در آینده باید به چه سمتی برویم تأثیر میگذارد.
این پرسش مطرح شد که اصلاً چرا این بحث و تقابلش باید مهم باشد. در حال حاضر در وضعیتی هستیم که الحاد حالت تهاجمی دارد؛ یعنی وضع این است که متدینان جواب میدهند و ملحدان سؤال میپرسند. بنابراین ملحدان عملاً باید دربارهٔ دین نظریهپردازی کنند؛ دین پدیدهای است که همچنان بهشدت زنده است. فرض کنید آدمی که مبلغ دیدگاههای الحادی است، بهطور طبیعی سعی میکند نشان بدهد دین چه پدیدهای است که در جامعهٔ بشری به وجود آمده؛ مثلاً میخواهد نشان بدهد پدیدهای است که تاریخ مصرفش گذشته است. پس باید دربارهٔ دین یک نظریه داشته باشد.
اصلاً بیایید دیدگاه الحادی را کنار بگذاریم. نمیخواهم بگویم نگاه جامعهشناسی الحادی است، ولی قطعاً جامعهشناسی بهعنوان یک دیسیپلین علمی نگاه غیردینی دارد. جامعهشناسان به دین بهعنوان یک پدیدهٔ اجتماعی در تاریخ بشر نگاه میکنند و باید دربارهٔ دین نظریهای داشته باشند: چه الزامات اجتماعی باعث شد نهادهای دینی به وجود بیایند. جامعهشناسان خیلی به عقاید دینی کار ندارند و ممکن است به شریعت هم خیلی کار نداشته باشند، ولی به نهادهای دینی بهعنوان نهاد اجتماعی کار دارند. مثلاً بیشتر علاقهمندند ببینند در دوران باستان دین برای حفظ روابط اجتماعی چه نقشی در جامعه ایفا میکرده است، و بعدها مثلاً کلیسا در مسیحیت چگونه به وجود آمده، چگونه قدرت گرفته و چرا دچار فروپاشی شده است.
بنابراین حتی اگر بحثِ طرح سؤال در کار نباشد، همین کسی که با دیدگاه غیردینی نگاه میکند، مثلاً یک جامعهشناس، باید دربارهٔ دین بهعنوان یک پدیدهٔ مهم اجتماعی بحث کند. حتی اگر در تحقیقاتشان هیچ غرض خاصی هم برای ایجاد سؤال یا شبهه برای دینداران نداشته باشند، دین یک مسئلهٔ مهم تاریخی است که همچنان در جامعهٔ بشری بهشدت تأثیرگذار است. اینکه منشأ آن چه بوده و چرا دچار تحول شده، یک بحث علمی است و جامعهشناسان، روانشناسان و همه دربارهٔ آن اظهارنظر میکنند. این مثل آن است که بپرسید چرا فیزیکدانها دربارهٔ ساختار اتمی بحث میکنند؛ طبعاً برایشان مهم است. جامعهشناسی که بتواند برای مسائل دینی توجیه اجتماعی خیلی خوبی بیاورد، یا روانشناسی که در نظریهٔ خودش بتواند توجیه خوبی بیاورد که چرا مردم به دین گرایش دارند، گام خیلی خوب و کاربردیای برداشته است.
بنابراین اولاً در حال حاضر آنها در حال سؤالکردناند و متدینان در حال جوابدادن؛ و این صرفاً به تفوق اجتماعی و سیاسی سکولاریسم و اینجور چیزها برنمیگردد. اصولاً اعتقادات الحادی به اصطلاح سلبیاند؛ یعنی معلوم نیست کسی که ملحد است به چه اعتقاد دارد، بلکه به چیزهایی اعتقاد ندارد. بنابراین سؤالکردن از چنین آدمی سختتر است. وقتی مثلاً مسلمانها کتابی به نام قرآن را وسط میگذارند و میگویند ما به همهٔ این چیزها معتقدیم، خیلی در معرض سؤال قرار میگیرند. ولی اگر من بیایم و بگویم به قرآن معتقد نیستم، چه سؤالی میخواهید از من بکنید؟ من که چیزی نگفتهام؛ گفتهام به چه اعتقاد ندارم. بنابراین، جدا از اینکه سؤال بهطور طبیعی از طرف دیدگاه الحادی مطرح میشود و شبهه ایجاد میشود، متدینان هم از نظر اجتماعی و سیاسی در دوران مدرن در موضع ضعفاند و هم، به دلیل اینکه اعتقادات ثابت و اعلامشدهای دارند، اصولاً بیشتر در معرض سؤالاند.
ولی این را کنار بگذارید؛ دیدگاههای غیردینی آکادمیک اصولاً دین را بررسی میکنند. همین حرفهایی را که زدم، در کتابهایی میبینید که ظاهراً بیطرفاند و کاری به کار این چیزها ندارند. مثلاً جامعهشناسی که شاید به معنای رسمی کلمه اعتقادات الحادی هم نداشته باشد، وقتی به مسائل دینی نگاه میکند، از لحاظ آکادمیک حق ندارد بگوید این ادیان به این دلیل شبیه هماند که منشأ الهی دارند؛ این بهنوعی خارج از عرف آکادمیک است.
مثلاً اگر کسی یهودی باشد، به مسیحیت و اسلام چگونه نگاه میکند؟ میگوید اینها از یهودیت اقتباس شدهاند. بنابراین حتی در دیدگاههای دینی، مثلاً از طرف یهودیان، اینجور بررسیها انجام میشود. من انواع و اقسام انگیزهها را گفتم؛ اینجور کتابها زیادند که بررسی میکنند تحول ادیان چگونه صورت گرفته و چه دادوستدهایی میان ادیان وجود داشته است، و معمولاً هم در آنها حرفی از منشأ الهی ادیان نیست، بلکه توجیهات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در آنها هست.
این پرسش هم مطرح شد که اگر دید کلان را کنار بگذاریم و مثلاً از دیدگاه جامعهشناسان صحبت کنیم، یا فیلسوفی را در نظر بگیریم که در سلسلهمراتب گزارههای معرفتشناختی به این نتیجه رسیده که خدا وجود ندارد، آیا نمیشود گفت: من ملحدم و وجداندرد هم ندارم که به دین نپردازم و به آن سؤالها جواب نمیدهم، چون وقتی خدا وجود ندارد، لزومی ندارد به گزارههای کلامی بپردازم؟ پاسخ من این است که مسئله گزارهها نیست. فرض کنید من هیوم هستم و هیچ اعتقادی هم به مسائل دینی و خدا ندارم. همانطور که ممکن است علاقهمند باشم بفهمم جامعهٔ بشری اصلاً چگونه شکل گرفته، بهعنوان یک تحقیق جامعهشناختی، طبیعی است که علاقهمند باشم ببینم این عقیدهٔ غلطِ دین از کجا میآید. البته ملحد لازم نیست تحول ادیان را بررسی کند و یک فرد ملحد ممکن است این وظیفه را برای خودش الزامی نداند؛ ولی جامعهٔ الحادی بهطور طبیعی باید نظریهای دربارهٔ دین داشته باشد.
بگذارید مثال مشخص دیگری بزنم که هیچ ربطی به دین به معنای عرفی آن ندارد. سؤال جدیای مطرح است که چرا اسطورههای ملل مختلف اینقدر با همدیگر اشتراک و شباهت دارند. مثلاً وقتی اسطورههای آمریکای مرکزی و جنوبی را بررسی میکنید، بعضی از اسطورهها کپی اسطورههای یونانی یا هندیاند. این یک سؤال است؛ چه ملحد باشید و چه نباشید، این یک سؤال به اصطلاح انسانشناختی است. یونگ نظریهای ساخته که به آن جواب بدهد و دیگران هم سعی میکنند به آن پاسخ بدهند. میخواهم بگویم این سؤالی طبیعی است که ربطی به این ندارد که شما به چه اعتقاد دارید یا ندارید. اگر اشتراک عجیب و غریبی میان مجموعهای از ایدهها و فرهنگها دیده میشود، فرهنگهایی که با همدیگر مرتبط نبودهاند، این سؤال پیش میآید که این اشتراک از کجا آمده است. اگر به هر جای جغرافیا و تاریخ سر بزنید و ببینید اعتقاد به خدا یا خدایان وجود دارد، این سؤال خیلی بدیهیای است که همه کم و بیش دربارهٔ آن حرف زدهاند که این اعتقاد از کجا آمده است. از دیدگاه جامعهشناسی، بعضی میگویند الزامات اجتماعی باعث چنین عقایدی شده است، بعضی میگویند انسان از نظر روانی به چنین عقایدی نیاز دارد، و الی آخر.
نکتهای که داشتم میگفتم این است که اگر معتقدیم تعدادی دین از طرف خداوند داده شده، مثلاً در سنت ابراهیمی، و این ادیان شریعتهای متفاوتی داشتهاند، و برای اینکه چرا این شریعتها با همدیگر تفاوت دارند نظریهای ارائه کردهایم، آنوقت اولاً نظریهٔ ما الزاماتی به وجود میآورد که ممکن است با فکتهای تجربی نقض شود. ممکن است کسی بیاید و بگوید: «آقا، چطور توجیه میکنی که آنجا چنین حکم پیشرفتهای وجود دارد و بعد در دین بعدی حکم عقبافتادهتری؟ نباید اینطور باشد.» من باید دفاع کنم که نه، این حکم به این دلیل از نظر زمانی و تاریخی در مرحلهٔ بالاتری قرار دارد. این را داشتم میگفتم که بحث به اینجا رسید، و بعد به این سؤال جواب دادم.
میخواستم بگویم که اصولاً مسلمانها، دستکم تا جایی که من با خودمان سروکار دارم، در بررسی شریعت ادیان دیگر و برآورد اینکه این تغییرات چه بودهاند و چرا به وجود آمدهاند، به نظر من خیلی کندی و کوتاهی کردهاند. علتش چیست؟ علتش این است که با عقیدهٔ خیلی سادهای که هیچ زحمت و هیچ الزامی ندارد، میشود سر و ته این مسائل را هم آورد: اینکه آن ادیان تحریف شدهاند. اگر کسی بگوید: «آقا، شریعت یهود با شریعت اسلام فرق دارد؛ چرا فرق دارد؟»، من میگویم: «اصلاً این شریعت یهود شریعت الهی نیست؛ چیزی است که یهودیها خودشان ساختهاند»؛ و بنابراین اصلاً لازم نیست آن را بررسی کنم یا دربارهٔ تغییراتش چیزی بگویم؛ یک چیز بشرساخته است و منشأ الهی ندارد. خوبیِ بعضی از نظریهها همین است که از نظر عملی الزامی برایتان نمیآورد؛ هر جا تغییری دیدید، میگویید اصلش این نبوده و تحریف شده است.
دو نکته میخواهم بگویم. یکی اینکه اگر بخواهیم تغییرات را بهطور کلی اینطور توجیه کنیم، این عقیده صددرصد در موارد متعدد مخالف نص قرآن است. برای اینکه وقتی قرآن را میخوانید، هیچ شکی برایتان پیش نمیآید که مثلاً یهودیها احکام سنگین روز شنبه دارند؛ درست است؟ چند بار در قرآن از روز شنبه یاد شده است، و مسلمانها این را ندارند. بنابراین این تغییر، که آنها روز شنبه دارند و ما نداریم و ما چیزی مشابه روز شنبه در جمعه داریم — البته نه برای تمام روز، بلکه دستکم مراسمی که قرار است در روز جمعه برگزار شود — چیزی است که قرآن به آن شهادت میدهد؛ و خیلی چیزهای دیگر هم هست. دربارهٔ احکام خوراکیها هم مواردی هست که قرآن صراحتاً میگوید شریعت آنها با شریعت شما فرق میکرده است. بنابراین این توجیه ممکن است بار مسئولیت توجیه تغییرات را کمی، به اندازهٔ درصدی، کم کند؛ یعنی بتوانیم دربارهٔ بعضی جاها بگوییم که تحریف اتفاق افتاده است.
واقعاً هم ممکن است تحریف اتفاق افتاده باشد؛ من منکر این نیستم که آنچه الان در هلاخای یهودیها، یعنی در فقه یهودی، مطرح است، قطعاً همهاش عین احکام الهی نیست. ولی وقتی میدانید که بعضی از تغییرات واقعی بودهاند، نمیتوانید با حرفزدن از تحریف، صورت مسئله را بهطور کامل پاک کنید. این یک نکته.
نکتهٔ خیلی مهم دیگر این است که خود این حرف الزامآور است: باید نشان بدهید دلیلتان برای اینکه میگویید تحریف اتفاق افتاده چیست. یعنی در این صورت مسئله از بررسی یک مسئلهٔ فلسفی و دینی خارج میشود و باید مثلاً شواهد تاریخی دربارهٔ متنها ارائه بدهید و بگویید به این دلیل میگویم تحریف اتفاق افتاده است. فرض کنید در آکادمی در مقابل عدهای این حرف را میزنید و یک یهودی هم آنجا نشسته که میتواند از خودش دفاع کند. او میپرسد: «چه شواهدی دارید که میگویید این شریعت را خودشان ساختهاند و تحریف شده است؟» همانطور که ما سعی میکنیم فقه خودمان را به ائمه یا مستقیماً به پیامبر وصل کنیم، آنها هم به هر حال شواهدی تاریخی ارائه میدهند که فقه خودشان را از کجا میآورند. بنابراین ادعای تحریف ادعایی نیست که کار را تمام کند. اولاً درصدی از تغییرات را قرآن و روایات تأیید میکنند؛ ثانیاً اگر بخواهید از تحریف حرف بزنید، باید مدارکی داشته باشید که تحریف اتفاق افتاده است.
میخواستم یادآوری خیلی کوتاهی بکنم، هرچند این بحثها جنبهٔ یادآوری نداشت. چیزی که میخواستم بگویم این بود که در جلسهٔ قبلی، حرفم نهایتاً به دلیلی رسید که از نظر من برای مسلمانها معتبر است: اینکه چرا خداوند شرایع مختلفی وضع کرده و دستکم سه دین مهم را برای بشر فرستاده است.
یادآوری توجیه تکاملی شرایع
توجیه این را میتوانیم اینطور انجام بدهیم که بشر در یک فرایند تکاملی است. من کلمهٔ «تکامل» را به کار میبرم، ولی منظورم ربطی به داروینیسم ندارد. اتفاقاً کلمهٔ «تکامل» برای داروینیسم مناسب نیست. یکی از کارهایی که معمولاً انجام میدهم این است که سعی میکنم واژههایی را که دیگران غصب کردهاند پس بگیرم؛ چون در «اوولوشن» مفهوم کمال نیست و ترجمهای که به فارسی انجام شده مشکلی دارد. مثلاً میتوانید بهجای «اوولوشن»، «تطور» بگذارید. مسئله دگرگونشدن است، نه تکاملیافتن؛ یعنی الگویی از کمال وجود ندارد که موجودات زنده به سمت آن حرکت کنند. ولی من واقعاً دارم از تکامل حرف میزنم؛ یعنی انسان، بهعنوان موجودی که خداوند خلق کرده، در تاریخ خودش از نظر سختافزاری و نرمافزاری مسیری تکاملی را طی میکند، عیناً مثل کودکی که دارد بزرگ میشود.
تکامل به این معنا؛ یعنی واقعاً در جامعهای که مثلاً هزار سال از آن گذشته است، هم آدمها به فرهنگ کاملتر و پیچیدهتری رسیدهاند، هم از نظر جسمانی و سختافزاری، دستکم از نظر پیچیدگی مغزشان، به وضعیت بالاتری رسیدهاند، و هم ساختارهای اجتماعی پیچیدهتری ایجاد کردهاند که نسبت به ساختارهای خیلی ضعیف اولیه جنبهٔ کاملتری دارد. من خیلی روی این بحث نکردهام که شواهدی بیاورم، چون فکر میکنم الان واقعاً در جامعهٔ آکادمیک، اگر از کسی بپرسید، کسی منکر این نیست که بشر دستکم از لحاظ فرهنگی، در چند هزارهٔ اولی که تاریخش را بهطور مدون داریم، بهوضوح دورانی تکاملی را از اندیشههای خیلی ابتدایی، کودکانه و تصویری به سمت اندیشههای انتزاعی و پیچیدهتر طی کرده است؛ مثل تفاوت میان فلسفه و ادیان پیشرفته با ادیانی که در ابتدای تاریخ بشر حالت اسطورهای دارند. همینها را با هم مقایسه کنید؛ میبینید که به هر حال تکاملی به این معنا اتفاق افتاده و ما هم الان در ادامهٔ آن مسیر هستیم. حالا منحرف شدهایم یا نه، به هر حال پیچیدهتر شدهایم. ممکن است کسی ادعا کند که مسیر تاریخ دیگر به سمت کمال نیست، بلکه به سمت پیچیدگی و همراه با انحراف است.
اگر این تکامل را پذیرفته باشید، آنوقت خیلی معنا پیدا میکند که نهتنها توجیه کنید، بلکه انتظار داشته باشید که اگر خداوند میخواهد در تکامل فرهنگ بشر دخالت کند و این کار را در همهٔ دورههای کودکی و نوجوانی بشر هم انجام بدهد، در هر مقطعی متناسب با میزان تکامل همان مقطع دخالتی انجام بدهد و فرهنگی بیاورد، و بعد نهایتاً، پس از گذشتن مراحلی، فرهنگی را که واقعاً به اصطلاح حرف آخر است به بشر عرضه کند.
نکتهای که برایم مهم بود مقایسهٔ میان این مدلی است که ما داریم با مدلی که یهودیها با آن به دین نگاه میکنند؛ آنها بهنوعی میل دارند بگویند در مسئلهٔ دیانت به نوعی ثبات معتقدند و نمیپذیرند که پس از شریعت موسی شریعت دیگری آمده باشد.
مقایسه مدل ما با ثباتگرایی یهود
نکاتی که به نظرم مهم است این است که اولاً وقتی به ادعاهای مورد قبول خود یهودیها نگاه میکنید — تأکید من بر این است — آنها بهطور قطع میپذیرند که پیش از شریعت موسی، دستکم شریعت حضرت نوح را داریم که شریعتی بسیار مختصر و ابتدایی به نظر میرسد؛ حتی ده فرمان به این شکلی که دربارهٔ حضرت موسی هست، آنجا وجود ندارد. منظورم اصول اخلاقی و دینی مربوط به حضرت نوح است، آنطور که ضبط شده و یهودیها میپذیرندش؛ مهم نیست که شما میپذیرید یا نمیپذیرید. یکی از کارهایی که من برای ردکردن یک مدل میکنم این است که ناسازگاریهای درونی آن را نشان بدهم.
همین که آنها معتقدند شریعتی برای نوح وجود داشته و بعدها در دورهٔ حضرت موسی کامل شده، مهم است. مثلاً در شریعت نوح نکتهٔ خیلی مهم حرمت نفس انسانی است؛ تحریم خوردن خون در شریعت نوح هست و حکم قتلِ کسی که مرتکب قتل عمد شده هم در شریعت نوح هست. همهاش حول و حوش حفظ حیات است. اگر خونخوردن را هم به این ربط بدهید که خون بهنوعی نماد حیات و زندگی است، همهٔ این چیزهایی که میگویم حول ارزشدادن به حیات انسان، و حتی به یک معنا حیات حیوانات، جمع میشوند. یهودیها معتقدند که این شریعت وجود دارد.
بنابراین اولین نکته این است که اگر از ثبات دین بهعنوان حربهای برای دفاع از خودشان و حملهکردن به ادیان بعدی استفاده کنند، خودشان هم اینجا پایشان گیر است و مدلشان دچار نوعی تناقض میشود، برای اینکه دستکم یک گام تکاملی از نوح به سمت ابراهیم و موسی را میپذیرند. نکتهٔ دیگر اینکه باز در خود متونشان حرف از این هست که شریعتشان در طول تاریخ، حتی توسط غیرپیامبران، تکمیل شده است؛ یعنی بخش عمدهای از شریعت موجودشان را به بعد از دوران پیامبران نسبت میدهند.
نکتهٔ دیگر اینکه میخواهم کمی اسناد و مدارک بیاورم تا هم این بحثها را تکمیل کنم و هم بر موضوعی که دربارهٔ سورهٔ اسرا گفتم کمی تأکید کرده باشم. هیچ یهودیای نمیتواند انکار کند که یکی از اصول عقیدتیشان، یعنی اعتقاد به آخرت، در پنج کتاب اول کتاب مقدسشان، یعنی در تورات، تقریباً هیچ وجود ندارد. این «تقریباً هیچ وجود ندارد» را چند بار گفتهام؛ میخواهم سعی کنم نشانتان بدهم که چه وجود دارد.
الان یادم نیست که جلسهٔ قبل از این کتاب چیزی برایتان خواندم یا نه؛ کتاب «قرآن و کتاب مقدس» از دنیز ماسون. در اینجا مهمترین استنادهای یهودیها را، یعنی مجموعهای از شواهدی که به آن استناد میکنند تا نشان بدهند نوعی اعتقاد به آخرت در کتاب مقدسشان ثبت شده، آورده است. مهمترینش به نظر میرسد این باشد: «دانیال نبی هنگامی که جملات زیر را میگوید به داوری و به حیات بازپسین اشاره دارد.» این یکی از مهمترین اشارات کتاب مقدس است و در کتاب دانیال است. کتاب دانیال جزو کتب متأخر است و به نظر میآید که دربارهٔ رستاخیز صحبت میکند. میگوید: «بسیاری از آنان که در خاک زمین خوابیدند بیدار خواهند شد؛ اما اینان به جهت حیات جاودانی و آنها به جهت خجالت و حقارت جاودانی. و حکیمان مثل روشنایی افلاک خواهند درخشید و آنانی که بسیاری را به راه عدالت رهبری مینمایند مانند ستارگان خواهند بود تا ابدالآباد.»
یا بگذارید استناد دیگری از کتاب حکمت بیاورم: «آری، خداوند انسان را نابودناشدنی و همانند تصویری از ماهیت خود آفریده است.» اینجا اشارهای به جاودانگی انسان هست.
دعای صبحگاهیای که یهودیها میخوانند جزو کتاب مقدس نیست؛ بنابراین این متن که کمی واضحتر به مسئلهٔ آخرت اشاره میکند، جزو کتاب مقدس نیست و اشارههایی که در کتاب مقدس هست، از این هم بهنوعی خفیفتر است: «جاودان خدای من، روحی که تو در من نهادی پاک است. تو آن را پدید آوردی، آن را صورتگری کردی و آن را در من دمیدی. تو آن را در من حفظ میکنی و تو آن را به هنگام مرگ از من برمیگیری و در روز رستاخیز به من بازمیگردانی.» اولاً این عبارت که یهودیها در دعای صبحگاهیشان میخوانند نشان میدهد که عقیده به معاد در حال حاضر میان یهودیها صددرصد تثبیتشده است و مورد اختلاف نیست، در حالی که زمانی مورد اختلاف بوده است. از طرف دیگر، در همهٔ این عبارتهایی که میخوانم، وقتی نگاه میکنید، آن حالتِ به اصطلاح پرداختن به جزئیات در آنها نیست.
بگذارید آن نکتههایی را که خیلی مهم است بگویم. ببینید، در قرآن تأکید خیلی زیادی بر مسئلهٔ آخرت و معاد و اتفاقهایی که پیش و پس از آن میافتد هست. مثلاً در قرآن تصاویری از روز قیامت داریم: تحولات طبیعی که در جهان ایجاد میشود؛ مثلاً خورشید خاموش میشود، ستارهها نظمشان از بین میرود و یک تحول کیهانی اتفاق میافتد که همزمان با آن انسانها وارد دورهٔ آخرت و رستاخیز میشوند. همراه با این تحولات، مرحلهای هست که میتوانیم اسمش را نشور یا حشر بگذاریم: پس از آنکه این تحولاتِ کیهانیِ آخرالزمانی اتفاق افتاد، در قرآن توصیفهایی با جزئیات هست که انسانها از قبر بیرون میآیند و گرد هم میآیند؛ گویی گردهمایی از همهٔ انسانهایی که در طول تاریخ بودهاند به وجود میآید و میانشان داوری میشود. بعد مجموعهای از توصیفات داریم که حجمشان خیلی خیلی زیاد است: از دو دسته، یا اگر دقیقتر بحث کنیم سه دسته، شدن انسانها، چون در بهشت هم دو دسته هستند؛ از تفکیکشدن آدمها بر حسب اعمال خوب و بدی که انجام دادهاند، آنها که به سمت عذاب میروند و آنها که به سمت لذتهای بهشتی میروند؛ و توصیفهای خیلی وسیعی از بهشت و جهنم. اصولاً این نوع نگاه را در کتاب مقدس ندارید.
ممکن است دربارهٔ هر کدام از اینها اشارههای خیلی کوتاهی پیدا کنید: به تحولات آخرالزمانی، مثلاً به گردهمآمدن برای روز داوری، که مسیحیها خیلی بر آن تأکید دارند، چون داوری را بهنوعی شأن مسیح میدانند؛ و بعد هم اعتقاد به بهشت و جهنم. نمیخواهم زیاد وارد این چیزها بشوم. آنچه میگویم طبق این کتاب است که سعی میکند به ترتیب اهمیت نشان بدهد چه چیزهایی در کتاب مقدس و کتب مقدس یهودیها هست؛ و میبینید پیداکردن ردپای معاد چقدر سخت است.
در تلمود این عبارت هست: «اگر کسی برانگیخته شدن مردگان را نفی کند در روز رستاخیز سهمی نخواهد داشت.» این مثل یک حکم شرعی است؛ یعنی اعتقادداشتن به رستاخیز جزو وظایف دینی یهودیها حساب میشود. بهطور طبیعی، نقلقولهای این فصل همه از قرآن است؛ مثلاً قسمت پدیدههای کیهانیاش با آیات آغاز سورهٔ حج شروع میشود. این کتاب سعی میکند مضامین قرآن و کتابهای کتاب مقدس را بهنوعی کنار هم بگذارد، مقایسه کند و اختلافها و شباهتها را بگوید. در این فصل کلاً کم میبینید که بتواند از کتاب مقدس چیزی بیاورد. اینجا از ابتدای سورهٔ حج، برای به اصطلاح پدیدههای کیهانی و اتفاقی که میافتد، یعنی زلزله و مانند آن، آیاتی میآورد و بعد عبارتی از انجیل متی هست که مشابه آن چیزی است که آنجا گفته شده.
در سورهٔ حج این عبارت هست: «زلزلهٔ رستاخیز امری هولناک است. روزی که آن را ببینید، هر شیردهندهای آن را که شیر میدهد فرو میگذارد و هر آبستنی بار خود را فرو مینهد. مردم را مست میبینی و حال آنکه مست نیستند، ولی عذاب خدا شدید است.» اینها آیههای ۱ و ۲ سورهٔ حج است. در انجیل متی این عبارت هست: «وای بر آبستنان و شیردهندگان در آن ایام.» خلاصه شباهتی هست و واقعاً چنین عبارتهایی را ممکن است در کتابهای مقدس مسیحیها و تا حدودی یهودیها پیدا کنید.
بقیهٔ این فصل همهاش از قرآن نقل شده است. بنابراین این یک فکت مشخص تاریخی است که متون مقدس مسیحیها و یهودیها فاقد این تنوع مضامینیاند که در قرآن بهطور کلی دربارهٔ معاد وجود دارد؛ ولی هر دو گروه به معاد اعتقاد دارند.
این را شاهدی گرفتم بر آنچه سعی کردم در آن جلسه مطرح کنم: جدا از بحث دربارهٔ دین یهود و بحث با یهودیها، برای خود ما هم مهم است که فقط شریعت نیست که تکامل پیدا میکند، بلکه بیان عقاید هم حالت تکاملی دارد. تأکید من بر این بود که مفهوم شیطان به این شکلی که در قرآن مطرح است، و مفهوم آخرت و معاد به این شکلی که در قرآن مطرح است، در آنجا مطرح نیست؛ ولی معنایش بیاعتقادی به این مضامین نیست. آن دفعه پس از جلسه سؤالهایی از من شد؛ حرف من مطلقاً این نیست که اعتقاد به معاد وجود نداشته است. اگر کسی اینطور میفهمد، کاملاً بد میفهمد.
همهٔ پیامبران بر اعتقاد به معاد تأکید کردهاند. اصلاً توحید بدون معاد بهنوعی نمیتواند معنا داشته باشد؛ توحید بدون اینکه اعتقاد داشته باشیم کسانی که کار خوب میکنند پاداش خوب میگیرند و کسانی که کار بد میکنند پاداش بد میگیرند. اینها جزو اعتقادات قطعی همهٔ ادیان است. ولی مسئله نحوهٔ مطرحشدن این اعتقادات در کتب مقدس است؛ خیلی از این چیزها در سنتهای شفاهی مطرح میشده و در کتب مقدس نازل نمیشده است.
نمیخواهم باز خیلی روی این مسئله بحث کنم، ولی کسانی که میخواهند این نبودنِ معاد، فرضاً به آن شکلی که در قرآن هست، یا دستکم عدم تأکید بر آن در کتب مقدس یهودیها را اینطور توجیه کنند که نتیجهٔ تحریف است، قبول کنید که این ادعای بسیار عجیبی است و خیلی خیلی به شواهد احتیاج دارد تا کسی بتواند چنین ادعایی را پیش ببرد. من ذرهای نمیتوانم چنین چیزی را تصور کنم.
ببینید، وقتی از تحریف حرف میزنید، یکی از مهمترین نکات این است که باید انگیزههایی وجود داشته باشد. اگر مثلاً اعتقاد دارم که شأن حضرت اسماعیل در مقابل اسحاق در کتاب مقدس پایین آمده و تحریفی صورت گرفته، انگیزهٔ خیلی روشنی وجود دارد که چرا این اتفاق افتاده است. یکی از چیزهایی که قرآن قطعاً شهادت میدهد که در تورات تحریف شده، همین ماجرای اسماعیل و اسحاق است. خیلی طبیعی است که آنها سعی کنند جد اعلای خودشان را بر جد اعلای اعراب برتری بدهند؛ این خیلی واضح است. ولی اگر کسی ادعا کند که در تورات مسئلهٔ معاد و آخرت مطرح بوده و عدهای آمدهاند و حذفش کردهاند، من اصلاً نمیفهمم انگیزهشان از این حذف چه بوده است.
گاهی در متون مقدسِ غیر از کتاب مقدس، مثلاً در تلمود، میبینید که بهنوعی انحرافی به سمت اعتقاد به آخرت و جاودانگی برای یهود در مقابل سایر اقوام وجود دارد؛ یعنی اینکه در روز رستاخیز همهٔ انسانها محشور نمیشوند.
انحراف قومی در اعتقاد به حشر
مثلاً ممکن است یک مسلمان معتقد باشد که حیوانات در روز حشر محشور نمیشوند و فقط انسانها جاودانهاند. چنین انحرافی قابل توجیه است. اگر یهودیها در کتاب مقدسشان میگفتند که معاد به قوم یهود اختصاص دارد و آنهایی که آدمهای خوبی بودهاند بهنوعی در رستاخیز جاودانه میشوند، این میتوانست انگیزهای داشته باشد؛ انگیزهٔ قومی دارد. مثلاً میشود گفت اصلش این بوده که همه نجات پیدا میکنند و اینها بهنوعی تحریفش کردهاند. ولی اینکه بخواهند اعتقاد به معاد را کلاً از کتابهای مقدس پاک کنند، در حالی که بهنوعی اعتقادشان را به آن حفظ کردهاند، قابل فهم نیست؛ اگر بخواهند چیزی را پاک کنند، باید در سنتشان هم پاکش کنند.
معاد در تورات و انگیزه حذف
اگر از این عقیده خوششان نمیآید، کلاً کنارش بگذارند. ولی اینکه آن را از کتاب مقدس حذف کنند و بعد وارد متون غیر از کتاب مقدسشان کنند، آنوقت من اصلاً نمیفهمم انگیزه چیست.
در قرون وسطی دربارهٔ مسیحیت ماجرای بهشت و سندهای بهشت را گفتهاند؛ یعنی حتی انگیزهای وجود دارد که چنین چیزی باشد تا بشود آن را فروخت. به انگیزههای مالی هم اشاره شد و به نسبت این ماجرا با مرجعیت دینی. بله، اگر مرجع دینی دربارهٔ آن دنیا هم ادعای مرجعیت داشته باشد، آنوقت قدرتش از حیات اینجهانی بشر میگذرد و به آن دنیا هم میرسد. به هر حال نکته این است که این اعتقاد واقعاً همیشه وجود داشته است؛ یعنی کسانی که در طول تاریخ قوم یهود منکر معاد شدهاند در اقلیت بودهاند، و اوج این انکار اتفاقاً در پایان، یعنی در دوران ظهور مسیح، است.
فریسی و صدوقی و انکار معاد
اینها برای خودشان اسمی پیدا کردهاند و مکتبی دارند. در همهٔ سریالهایی که تلویزیون ایران دربارهٔ دوران ظهور مسیح پخش کرده، همیشه حرف از این هست که دو گروه به اصطلاح فریسی و صدوقی وجود دارند؛ این اختلاف مهم دوران ظهور مسیح است که دو اعتقاد به این شکل وجود دارد. صدوقیها، که در اقلیتاند، منکر معاد، به این معنا که منکر بهشت و جهنم، هستند و دقیقاً هم استنادشان این است که این در کتاب مقدس نیامده است.
جدا از اینکه میخواستم این اسناد و مدارک و چند عبارت را بخوانم، میل دارم بر این تأکید کنم که توجیهی که ما برای تفاوت میان ادیان داریم نهتنها توجیه خوبی است، بلکه به نظر من اعتقاد به غیر آن بهنوعی نامعقول است. چون در آن جلسه به اندازهٔ کافی صحبت کردم، دیگر دربارهٔ این مسئله بحث نمیکنم.
بگذارید دو موضوع جدید را مطرح کنم. یک موضوع، که فکر میکنم در بحث با دینی مثل دین یهود موضوع خیلی کلیای است، این است که این حرفهایی که میزنم بهنوعی به مسائل فرقهای ما هم مربوط میشود.
شباهت شیعه و یهود و غلبه شریعت
من قبلاً در جلساتی که دربارهٔ یهودیت صحبت میکردم، اشارههایی به شباهت میان شیعه و یهود کردم. در آن جلسات خودم نبودم و بنابراین مسئول حرفهایی که زدم نیستم؛ حالا حرفهایی میزنم که مسئولیتش را به عهده میگیرم. نکتهٔ قبلی که گفتم مثل این بود که به ادعاهایی جواب میدادم که آنها در جهت تقویت و بیان عقاید خودشان مطرح میکنند و به خدشههایی که به دیگران وارد میکنند؛ جدا از آن، اینجا مستقیماً دارم خدشهای به نوع اعتقادات یهودی وارد میکنم.
نکتهای که الان مستقیماً دربارهٔ یهودیت میخواهم بگویم این است که وقتی به دین یهود نگاه میکنید، بهوضوح به نظر میرسد که در دین یهود بهطور اغراقآمیز و انحرافی بر شریعت زیاد تأکید میشود؛ حتی به نظر میرسد که شریعت بهنوعی بر قوانین اخلاقی و عقاید غلبه میکند.
هرم وارونه عقاید و اخلاق و احکام
وقتی به اعتقادات رسمیشان نگاه کنید، مثلاً وقتی دربارهٔ عهد صحبت میکنند و میگویند عهد بهنوعی نگهداشتن قوانین شریعت است، به نظر میآید گویی این هرمِ عقاید، اخلاق و بعد احکام، در مورد یهودیها از لحاظ ارزشی بهنوعی وارونه شده است. از نظر منطقی خیلی واضح است که آنچه پایه است، یعنی باید در کف هرم قرار داشته باشد، عقاید است. شما عقایدی دربارهٔ جهان دارید، مثلاً دربارهٔ خدا و رستاخیز، و از این عقاید مجموعهای از اخلاقیات به وجود میآید که اینها هم باز در سطح پایهایتری هستند. بعد مجموعهای از شریعت به وجود میآید که پراگماتیکتر است، به زندگی روزمره و نحوهٔ ارتباط آدمها با همدیگر مربوط میشود و ممکن است جزئیات خیلی زیادی داشته باشد.
وقتی دین یهود را نگاه میکنید، یک نکته، وقتی به خود این عقاید نگاه میکنید، این است که این دین با شدت خیلی زیادی از قسمت شریعت پاسداری میکند و به آن بهعنوان ودیعهٔ الهیای که به آنها داده شده اهمیت میدهد. هرچند ادعا این است که مسائل اخلاقی هم برایشان در همان حد مهم است، و واقعاً وقتی حرف میزنند اخلاق هم به اندازهٔ شریعت برایشان مهم است، ولی در عمل به نظر میرسد که به شریعت نوعی اولویت میدهند. شاید به همین دلیل است که برایشان خیلی برخورنده نیست که اعتقاد به معاد در کتاب مقدس غایب است. انتظار شما این است که کتاب مقدس، که قرار است به نوعی بیانکنندهٔ حقایق، آداب اخلاقی و شرایع باشد، همانطور که توحید در آن خیلی زیاد جلوه دارد، به عقیدهٔ اساسی و مهمی مثل معاد هم جلوهٔ زیادی بدهد. علت اینکه یهودیها گویی خیلی حساسیت نشان نمیدهند این است که واقعاً حساسیتشان در سطح عقاید کلاً کمتر از ماست. این یک نکته است که بحث را دربارهٔ آن ادامه میدهم.
نکتهٔ دیگر، که به نظر من خیلی اساسیتر است، این است که تأکید دین یهود بر تشریع، یعنی عالم تشریع بهطور کلی که شامل عقاید و اخلاق و همهٔ اینها میشود، در مقابل تکوین بهنوعی اغراقآمیز است؛ یا اصلاً میخواهم بگویم دیدگاهی که به تکوین دارند به حد صفر رسیده است. منظورم چیست؟ یهودیت را کنار مسیحیت بگذارید و با هم مقایسه کنید. در مسیحیت میبینید بخشی که به اصطلاح عالم تشریع باید در دین و در نوع نگاه انسان متدین داشته باشد، به صفر نزدیک میشود؛ یعنی کتب و عقاید بهنوعی گویی در حاشیهاند. آنچه در مسیحیت اهمیت تام دارد خود شخص مسیح است، یعنی موجودی که واقعاً وجود دارد؛ همهٔ اعتقادات حول شخصیت مسیح میچرخد. در دین یهود برعکس است.
آنچه میخواهم بگویم این است: ببینید، در اعتقادات دینی ما، مثلاً وقتی به قرآن نگاه میکنید، هم مجموعهای از احکام و عقاید و اینجور چیزهای نرمافزاری وجود دارد و هم تأکید بر خود پیامبران است. پیامبران موجودات مهمی هستند که داستانهایشان نقل میشود. وقتی قرآن میخوانم، بخشی از تأثیری که قرآن بر من میگذارد این است، و باید این باشد، که تحت تأثیر زندگی و شخصیت و منش پیامبران قرار بگیرید. یعنی الگوهایی انسانی وجود دارند که جدا از عقاید، شخصیت خودشان مهم است و برای ما الگوست. ابراهیم الگوی همهٔ بشریت است. مسیح قرار است، هرچند دسترسناپذیر است، بهعنوان یک موجود ایدهآل مورد نظر ما باشد.
بخشی از قرآن به تصویرکردن شخصیت والای این انسانهایی اهتمام دارد که الگوی ما هستند. این بخشی از دین ماست: اعتقاد به اینکه این آدمها از لحاظ اخلاقی و عملی آدمهایی خیلی خیلی سطح بالا بودهاند. بخشی از دین ما هم عقاید انتزاعیای است که بیان میشود و احکامی که بیان میشود و ما از آنها پیروی میکنیم. در واقع شرایع هم به نوعی مثل الگوگرفتن عملی از زندگی همین پیامبران است؛ یعنی ما نماز را آنطور میخوانیم که پیغمبر میخوانده و احکام را آنطور رعایت میکنیم که پیامبر آموزش داده است.
آنچه در یهودیت به نظرم حالت نقطهضعف دارد، جدا از اینکه به نظر میرسد در آن هرمِ عقاید و اخلاقیات و احکام بهنوعی پدیدهٔ وارونگی (اینورژن) اتفاق افتاده است — که یک بار بهطور کلی گفتم منشأ این وارونگیها چیست که معمولاً آنهایی که پاییناند بالا میروند و بالاییها پایین میآیند — نکتهٔ خیلی مهم دیگری است: اهمیت خود این آدمها بهعنوان الگو؛ چیزی که به نظر من وقتی مسلمانها با مسائل دینی مواجه میشوند برایشان مهم است، برای مسیحیت بسیار مهم است و در یهودیت غایب است. همچنین آنچه مسلمانها و مسیحیها بهطور مشترک کموبیش به آن اعتقاد دارند، و دستکم مسیحیها بهوضوح به آن معتقدند، این است که مثلاً ظهور انبیا، بهویژه ظهور مسیح، واقعهای است که در جهان تأثیری از خودش باقی میگذارد.
ببینید، دیانت فقط این نیست. میخواهم بگویم الگوی فکری یهودیها در مسئلهٔ دین اصولاً این است که خداوند مجموعهای از احکام و عقاید و اخلاقیات را از طریق انسانهایی که انتخاب میکرده به سمت بشر فرستاده است و ما باید از آن پیروی کنیم.
خود این بشری که واسطه شده اهمیت خاصی ندارد؛ نگاه آنها به این بشر مثل نگاه به یک مدیوم است. یعنی مثلاً خداوند میتوانست هر کدام از شما را انتخاب کند، مثل یک بلندگو از شما استفاده کند و حرف خودش را به مردم بزند. این عدم تأکید بر شأن و شخصیت انبیا را بهشدت در تورات میبینید. بهویژه در خود تورات، حتی مثلاً دربارهٔ حضرت ابراهیم و حضرت لوط، آن حالتِ تقدس و اهمیتدادن به خود این انسانها واقعاً مطرح نیست. نکتهای که میخواهم بگویم این است که از دیدگاه یهودیها دین یعنی مجموعهٔ چیزهایی که در کتاب آمده است؛ واسطههایی که باعث شدند این کتابها در اختیار بشر قرار بگیرد، یعنی آن انسانها، اصولاً اصالت و شأن خاصی ندارند.
مسیحیت دقیقاً برعکس نگاه میکند؛ اصلاً همه چیز خود مسیح است. حرفهای مسیح در حاشیه است؛ یعنی ظهور مسیح، جدا از حرفهایی که زده و جدا از اینکه چه چیزهایی از شریعت را ملغا کرده یا نکرده باشد، از دیدگاه مسیحیها تحول بزرگی است که در دنیا اتفاق افتاده و بشر وارد مرحلهٔ جدیدی از حیات خودش شده است.
نمیدانم با این اختلافی که گفتم، این مسئله چقدر برایتان واضح است که آیا پیامبران، جدا از اینکه پیام میآوردند، بهعنوان الگو و بهعنوان شخصیتهایی مطرحاند که حتی آثار تکوینی داشتند. میخواهم بگویم ظهور یک دین، مثلاً نزول تورات و ظهور موسی، جدا از تحولی که در عقاید مردم ایجاد میکند، در جهان تکوین هم تأثیری میگذارد. در بحثهای مسیحیت بر این تأکید کردم که من شخصاً اعتقاد دارم، و فکر میکنم مسیحیها به این مسئله درست نگاه میکنند، و همانطور که مثلاً در عرفان اسلامی هم بر آن تأکید هست، که ظهور مسیح پایان دورانی در عالم است و پس از حضرت مسیح نوعی ارتباط میان زمین و آسمان با کیفیت دیگری برقرار میشود. یعنی صرف اینکه انسانی ظاهر میشود، کارهایی انجام میدهد و زندگی کاملی از خودش به جا میگذارد، گویی شأن انسان را در عالم تکوین بالا میبرد و نوع ارتباط معنوی آسمان با زمین را بهنوعی تقویت میکند.
به غیر از یهودیها، تقریباً همهٔ انواع و اقسام ادیان به چنین چیزهایی که الان از آن صحبت میکنم معتقدند. بهویژه وقتی به بودیسم نگاه میکنید، آنها مثل مسیحیها، خیلی بیشتر از اینکه مثلاً بر شریعت تأکید داشته باشند، بر خود بودا تأکید دارند. بوداییها، بهویژه در ادیان شرق دور، اینطور نگاه میکنند: اعتقادشان این است که هر انسانی که بهتنهایی و بهطور فردی راه کمال را طی کند، دستکم بر همعصرهای خودش تأثیر میگذارد؛ راهی به سمت آسمان و به سمت کمال باز میشود.
مقایسه با بودایی و راه فردی
برای همین الزامی برای خودشان قائل نیستند که از غار دربیایند و تبلیغ کنند. همین که در غار باشی و به بوداشدن، به آن حالتِ به اصطلاح نیروانا، برسی، وصلشدن یک آدم به آن حالت کمال خودبهخود بر بقیهٔ انسانها هم تأثیر میگذارد و بر فضای جهان اثر دارد.
آنچه به نظرم فکت تاریخی است این است که ظهور مسیح فضای دنیا را عوض کرد. بیآنکه مسیح چندان فعالیت تبلیغی در جهان کرده باشد، گویی کمر شرک و تمام آن چیزهای پیش از مسیح شکست و جهان از آن دوره به بعد به سمت توحیدیشدن رفت. کموبیش همهٔ ادیان به غیر از یهودیها چنین اعتقادی دارند: انسانی که به کمال میرسد، یعنی خود شخص پیامبری که ظهور میکند، تغییری در جهان ایجاد میکند. اینها نهتنها بهعنوان الگو مهماند — یعنی الگوقراردادن یک انسان، شناختن خود این آدمها و نگاهکردن به آنها مهم است — بلکه با ظهور این انسانها تغییراتی هم در جهان ایجاد میشود.
این نکته به نظر من جزو نقطهضعفهای دیدگاههای یهودی است. حالا میخواهم بحث فرقه را مطرح کنم. من در آن جلسات، به شوخی، به جزئیاتی از شریعت اشاره میکردم که میان شیعه و یهودیت شباهت دارد؛ میگفتم ایرانیها مثل یهودیها نماز میخوانند و مثل یهودیها کارهای دیگری میکنند. اینها را کنار بگذارید؛ اگر به کل فضای شیعه و سنی نگاه کنید، در اختلافهای عمده، نگاه سنیها دقیقاً در نسبت مسائل تکوینی و تشریعی با همدیگر شباهت زیادی به دیدگاه یهودیها دارد. مثلاً عقاید به اصطلاح وهابی را، که اوج آن خطِ جداشدن از اهمیتدادن به مسائل تکوینی است، نگاه کنید؛ میبینید عین دیدگاه یهودیهاست: اصلاً از خود پیامبر حرف نزنید؛ پیامبر مدیوم بوده است؛ فقط همین چیزهایی که گفته شده، یعنی عقاید، مهماند.
نوعی وسواس هست که آدم گاهی در کتاب مقدس میبیند: برای اینکه توحید آسیب نبیند، حرفی از شیطان زده نمیشود و دربارهٔ شأن پیامبران شاید خیلی گفته نمیشود، مبادا در آن دورانی که شرک غلبه دارد، اینها دستاویزی برای شرک شود؛ کما اینکه در این دورانی هم که شرک غلبه ندارد، در میان شیعیان دستاویزی برای شرک شده است. بله، در همین دورانی که هستیم هم میبینید وقتی انسانها را وسط میآورید، ظرافتی وجود دارد که چگونه اینها را الگو قرار بدهید و دربارهٔ شأنشان صحبت کنید، ولی مرتکب شرک نشوید؛ مثلاً از آنها درخواست نداشته باشید و به آنها بهعنوان موجوداتی معتقد نشوید که قرار است کارهایی برایتان انجام بدهند، جز به اصطلاح از طریق خداوند. این حالت وسواس مشخصاً در میان وهابیها وجود دارد: نباید قبری باقی مانده باشد؛ گویی اصلاً انسان باید بهنوعی در ذهن آدمها محو شود؛ حتی خود پیامبر هم باید بهنوعی کنار برود، برای اینکه قرار است ما فقط به خداوند اعتقاد داشته باشیم.
نمیخواهم از وضعیت فعلی عقاید شیعه، یعنی عقاید عامهٔ شیعه، دفاع کنم، ولی عقاید رسمی شیعه حالت متعادلتری دارد. به نظر من قرار است اسلام میان اهمیتدادن به تشریع و تکوین حالتی متعادل داشته باشد؛ قرآن اینطور است. وگرنه چگونه میخواهید توجیه کنید که اینهمه در قرآن دربارهٔ خود انبیا گفته شده که چه گفتند، چه کردند و چگونه بودند؟ این بزرگداشتی را که در قرآن از خود انبیا میشود چگونه میخواهید توجیه کنید؟ اگر قرار است دربارهٔ انسانهایی که حالت الگو دارند و والا هستند بحث نکنیم، آنها را الگو قرار ندهیم و ستایششان نکنیم، قرآن کاری میکند که یوسف را ستایش کنید؛ کاری میکند که در مقابل ابراهیم و اسماعیل مبهوت شوید. آن دیالوگی که میان ابراهیم و اسماعیل هست کافی است که اگر کسی واقعاً آن را بخواند و تحت تأثیر قرار بگیرد، دیگر کلاً پودر شود.
انسانها میتوانند چنین موجوداتی باشند. گویی خداوند دوست دارد این انسانهایی را که آنطور شدهاند نشان بدهد؛ چون از اول دربارهٔ انسان این نگاه بوده که موجود خوبی نیست و اعتراضی وجود داشته که اصلاً چرا انسان خلق میشود. در قرآن گویی به ملائکه جواب داده میشود: مثلاً دعاهای ابراهیم را در قرآن نگاه کنید، رفتار اسماعیل را ببینید، ببینید مریم چه موجودی است، حضرت عیسی را نگاه کنید و ببینید انسان به کجا میتواند برسد.
تأکید من این است که جدا از الگوقراردادن، اصلاً خود این تغییرات تکوینی مهم است و جزو تاریخ دین حساب میشود؛ و به نظر من نقطهضعف بزرگی در دیدگاههای یهودی این است که این قسمت، یعنی اهمیتدادن به انبیا بهعنوان الگو و بهعنوان موجوداتی که ظهورشان مهم است، در نگاهشان خیلی خیلی کمرنگ است.
نقطه ضعف دیدگاه تاریخی یهود
بهویژه وقتی مثلاً به عرفان ابنعربی نگاه میکنید، شاید بهطور افراطی پر از اینجور نگاه است: همیشه حرف از این است که اوتادی وجود دارند و اصنافی از انسانها باید وجود داشته باشند؛ چون دیدگاه ابنعربی این است که رابطهٔ میان زمین و آسمان بهنوعی برقرار میشود و چیزهایی بر دوش انسانهای خاصی است که اگر نباشند، آن رابطه برقرار نمیشود؛ مثل این حرف که شاید همهتان شنیدهاید که در شب قدر ملائکه بر قلب امام زمان نازل میشوند. اینکه یک انسان کامل، یک خلیفهٔ کامل الهی، باید در زمین وجود داشته باشد تا اصلاً این ارتباط عالم معنا با زمین، یعنی آسمان و زمین، با همدیگر برقرار شود، در واقع پذیرفتن و اعتقاد به یک شأن تکوینی برای انسانهای کامل است که به یک معنا پایهٔ عرفان است.
این پایهٔ اعتقادات عرفانی و گرایشهای عرفانی در دین یهود خیلی کم است؛ در عوض در مسیحیت به نظر من حالت اغراقآمیز دارد، برای اینکه بخش تشریعی شریعت بهنوعی تا حد ممکن کوچک شده است. تصور من این است که قرار است اسلام بهعنوان یک طریقهٔ میانه جمعی میان این دو باشد، و فکر میکنم آن افراط و تفریطِ میان یهودیها و مسیحیها بهنوعی میان سنی و شیعه راه خودش را باز کرده است. یعنی اهل سنت اصولاً، بهویژه در حالتهای افراطی مثل وهابیها — همهٔ اهل سنت اینطور نیستند — بر شأن انسانهای مقدس و انسانهای کامل کمتر تأکید میکنند، و در شیعه این تأکید به حالت غلو نزدیک شده است؛ که به هر حال در هر دوی این فرقهها نقصی حساب میشود.
آنچه میخواهم بگویم این است که فکر میکنم اگر قرار است مقایسهای میان شیعه و سنی از نظر نزدیکی و دوری به یهودیها انجام بدهید، بهوضوح این اهل سنتاند که رویکرد و دریافت کلیشان از مسئلهٔ کل دین بهنوعی به نگاهی که یهودیها دارند شباهت بیشتری دارد. بهویژه میبینیم که وهابیت اوج این ماجراست؛ صراحتاً جزو عقایدشان است که آیه و آیات مشابهی را که پیغمبر مأمور است بگوید — «قُلْ إِنَّمَآ أَنَا۠ بَشَرٌۭ مِّثْلُكُمْ يُوحَىٰٓ إِلَىَّ أَنَّمَآ إِلَٰهُكُمْ إِلَٰهٌۭ وَٰحِدٌۭ فَٱسْتَقِيمُوٓا۟ إِلَيْهِ وَٱسْتَغْفِرُوهُ ۗ وَوَيْلٌۭ لِّلْمُشْرِكِينَ» — به این معنا میگیرند که پیغمبر هم مثل ما بود. به نظر من با این برداشت، باب گرایش عرفانی بسته میشود؛ یعنی اینکه اصلاً بشود به جایی رسید.
از نظر معنوی، پیامبران انسانهای متعالیای بودند که راهی را طی کرده و به جایی رسیده بودند؛ برای همین انتخاب میشدند، برای همین اینطور عمل میکردند، و برای همین است که قرآن چیزهای شگفتانگیزی از نحوهٔ رفتارشان نقل میکند. مثلاً مگر ما مثل حضرت یوسف هستیم که اگر برادرانمان بیایند و ما را در چاه بیندازند، آنطور با آنها برخورد کنیم؟ کسی ما را در چاه نینداخته و ممکن است هزار کار انجام بدهیم. کلاً فضایی در قرآن هست که به نظر من با تأکید زیاد از این حرف میزند که این آدمها مهماند.
این آدمها «بشراً مثلکم»اند؛ یعنی بشرند و ملائکه نیستند. مثل اینکه بخواهند آدمها را خجالت بدهند و بگویند: «آقا، یوسف هم بشری بود مثل شما»، تا شما خجالت بکشید که چرا آنطور نشدید. یعنی پایهاش بشربودن بود؛ پایهاش همین بود: موجودی بود، انسانی بود، روزی زاییده شد و حالا بهگونهای زندگی کرد که به اینجا رسید. پیامبران همهشان بشرند، به این معنا که در خلقت با ما مساویاند؛ بنابراین باید باعث شرم ما شوند. اگر نمیخواهیم شرمنده شویم، میتوانیم اینطور بگوییم که «بشری مثل ما هستند»، یعنی اصلاً فرقی با ما ندارند؛ آنها هم همینطور مثل ما بودهاند. در تورات هم کمی همین نوع نگاه به پیامبران را میبینید، برای اینکه ما شرمنده نشویم؛ مثلاً ببینید حضرت ابراهیم هم چه کارهایی میکند و چه حرفهایی میزند.
این پرسش مطرح شد که آیا این را به تحریف تورات مربوط میدانم. تأکید من بیشتر بر این است که انگیزهٔ انسان را در این کار بفهمید.
یادم نیست این را کجا نقل کردهام، ولی کارگردان فیلم «آخرین وسوسهٔ مسیح»، آقای اسکورسیزی، در مصاحبهای چیزی گفته بود. این فیلم با جنجال همراه شد، به این دلیل که از دیدگاه مسیحیان به حضرت مسیح توهینآمیز بود. داستان در ادامهٔ آن جملهٔ مبهم و کمی غیرمتعارفی است که مسیح بالای صلیب گفت: «ای پدر، چرا مرا رها کردی؟» داستان اینطور است که از همان موقع مثلاً فرشتهای میآید و به مسیح این فرصت داده میشود که اگر دوست داری نجاتت بدهیم؛ برو زندگی کن و از لذتهای زمینی هم بهره ببر. مسیح خلاصه میپذیرد، میرود، ازدواج میکند و بچهدار میشود؛ و از نظر مسیحیها همهٔ اینها توهینآمیز است. این فیلم آن فضایی را که در ذهن مسیحیها دربارهٔ مسیح هست میشکند؛ فضای انسانی که گویی دست به هیچ چیز نزده و همینطور از دنیا عبور کرده است. این کارگردان در مصاحبهاش گفته بود که اتفاقاً، بهرغم اعتراضهایی که میشود، پس از ساختن این فیلم احساس نزدیکی بیشتری به خدا میکند؛ خدا به معنای مسیح.
من میگویم این دقیقاً همان است که وقتی آدم خودش نمیتواند بالا برود، خدا را پایین میآورد؛ یعنی الان وقتی به زن و بچهاش هم نگاه میکند، میتواند احساس نزدیکی به مسیح بکند. این یک انگیزه است. یک انگیزهٔ افراطی این است که برای راحتشدن از دست این پیامبران، آنها را آنقدر بالا ببرید که غیربشریشان کنید. مثلاً شیعیان شاید حتی بالای منابر چقدر این را شنیدهاند که «ما که نمیتوانیم مثل حضرت علی باشیم؛ اینها اصلاً از نور الهی بودند و از جنس دیگری بودند.» شعری هست که میگویند: «آدمی ز سیدان دور است؛ آدم از خاک و سید از نور است.» حالا این شاعر آن را به سیدها تعمیم داده است؛ سیدها را کار نداشته باشید. میگویند اینها اصلاً جنسشان فرق میکند. وقتی به این اعتقاد پیدا کنید که جنس پیامبر فرق میکند، دیگر وقتی داستان ابراهیم را میخوانید اذیت نمیشوید، چون جنس آنها را با خودتان مقایسه نمیکنید.
راه دیگر هم این است که اصلاً منکر این شوید که چیز خاصی در اینها هست. وقتی اذیت میشوید که قبول کنید «انما انا بشر مثلکم»، ولی من اینطورم و شما آنطورید؛ این باعث شرمندگی شما میشود. بنابراین دو انگیزه داریم برای راحتشدن از دست انبیا: یکی مقدسکردنشان بهگونهای که دور از دسترس شوند، و بنابراین اصلاً نمیتوانیم مثل آنها بشویم؛ «ما که نمیتوانیم مثل حضرت علی باشیم»، پس هر کاری دلمان میخواهد میتوانیم بکنیم. و از آن طرف، اینکه اصلاً منکر شأن آنها بشویم.
این نکته مطرح شد که میان این دو فرق هست: یکی حداکثر نوعی ناخودآگاه است و دیگری نوعی جنایتآمیز. به نظر من پایینآوردن شأن حضرت ابراهیم هم واقعاً جنایتکارانه نیست؛ آن هم ناخودآگاه است. مثلاً مارتین اسکورسیزی فکر میکند با ساختن این فیلم دارد مسیح واقعیتری را نشان میدهد؛ در واقع فکر میکند مسیح را زیادی ماورایی کردهاند و او دارد چهرهٔ واقعیاش را نشان میدهد و این باعث میشود انسانها راحتتر بتوانند مسیح را بهعنوان الگو بپذیرند. آدمهایی که واقعاً تمام عمرشان بهنوعی درگیر مسائل دینیاند و در شک دست و پا میزنند، بهنوعی اصلاً تمایل پیدا میکنند بگویند پیامبر هم همینطور بوده است؛ باورشان نمیشود که از جایی به بعد دیگر شکی وجود ندارد و آدم میتواند در اعتقادات خودش به طمأنینهای برسد. اگر اینطور به پیامبر نگاه کنید، احساس راحتی بیشتری میکنید. یا من باید به خدا نزدیک شوم، یا بخواهم خدا را نزدیک کنم.
انگیزهٔ شرک این است که خدا موجودی است که نمیشود به او دسترسی داشت، و شما واسطههایی را که میشود تصوری از آنها داشت و سطحشان پایینتر است، بهعنوان موجوداتی بپذیرید که با آنها سروکار دارید. در این میان اصلاً نیتی در کار نیست. آیا فکر میکنید کسی که تورات را نوشته واقعاً نشسته و داستان نوشته است؟ نه؛ این داستانها در بنیاسرائیل بوده است. روزی نشستند و تورات را جمع کردند؛ بهویژه در دوران تبعید بابلی، دورانی که اینها شروع کردند به جمعآوری این داستانها. بخشی از احکام تورات در تابوت عهد بود، یعنی چیزهایی از کلام الهی بود که محفوظ مانده بود، و قسمتی از داستانهای پیامبران پیش و پس از موسی را بنا به نقلی که وجود داشت نوشتند. مردم اصولاً این کار را انجام میدهند و دو انتخاب دارند: یا اینها را به فرشته تبدیل کنند، یا شبیه خودشان کنند.
کلاً نگاهشان همین است. وقتی تورات را میخوانید، حضرت موسی را انسان فوقالعادهای نمیبینید. حتی حضرت موسی را، که از دید یهودیها بهطور قطع بزرگترین پیامبر الهی است، انسانی نمیبینید آنطور که ما در قرآن پیامبران را میبینیم: انسانهای متعالیای که گویی اصلاً به حالتی شبیه عصمت رسیدهاند و واقعاً موجودات استثناییای هستند. در آنجا حضرت موسی بیشتر پیامآور است؛ میرود و میآید و مثلاً سنگنوشتههایی را با خودش میآورد؛ مثل یک مدیوم است.
مفهوم «قوم برتر» هم به این معنا نیست که ویژگیهای اخلاقی و نفسانی برتری داشته باشند؛ معمولاً نسبت به دیگرانی که غیر از خودشاناند حتی دیدگاههایی پایینتر از این دارند. اینطور نیست که برتردانستن خودشان به این معنا باشد که ویژگیها و صفات اخلاقی خیلی برجستهای دارند؛ بلکه برتربودن به معنای وجود استعدادهایی است. اصولاً اعتقاد واقعی یهودی، اگر از نژادپرستی و حرفهایی که حول و حوش آنها هست صرفنظر کنیم، اعتقاد به برگزیدهبودن خودشان است، نه برتربودن؛ اینطور نیست که اصطلاح «قوم برتر» واقعاً جزو عقاید یهودیها باشد.
دربارهٔ «آخرین وسوسهٔ مسیح» پرسیده شد. این اصطلاح یعنی در آن لحظهٔ آخر وسوسهای نسبت به لذتهای دنیایی برای مسیح پیش آمد؛ و بله، در داستان این کار را میکند: تجربهای از سر میگذراند و برمیگردد. چرا وقتی کتاب «آخرین وسوسهٔ مسیح» منتشر شد اعتراض زیادی نشد، ولی به فیلم شد؟ برای اینکه وقتی کتاب را میخوانید، نهایتاً احساستان این میشود که کل این ماجرایی که شنیدید مثل لحظهای است که در ذهن مسیح میگذرد؛ دقت میکنید؟ و اذیت نمیشوید. فرق سینما با ادبیات این است که در فیلم مسیح را نشان میدهید، مثلاً در حالی که همسری اختیار کرده و با او ارتباط دارد؛ اگر این را در تصویر ببینید، بهنوعی توهینآمیز است. درست است که در آن کتاب این مثل یک تجربهٔ ذهنی است، ولی فیلم واقعاً حالت دیگری دارد.
به هر حال این فیلم به این دلایل، یعنی به دلیل نمایش جنبههای زمینی مسیح، احساسات مسیحیها را بهشدت جریحهدار کرد. البته قصد کشتن اسکورسیزی را نکردند؛ در خیلی از شهرهایی که به هر حال قدرت داشتند، تظاهرات آرامی بر ضد این فیلم انجام شد، که کلاً آنها اعتراض خودشان را اینطور نشان میدهند. بعداً هم این جریان را من جایی ندیدم. نمیخواهم واقعاً دفاع کنم که این مقدار نرمشی که آنها نشان میدهند درست است یا باید کمی بیشتر اعتراض کنند. حتی در اروپا هم بر ضد این فیلم تظاهرات شد و در همین حد باقی ماند؛ اعتراض خودشان را اعلام کردند.
قبلاً هم شاید به این نکته اشاره کرده باشم: احساس من دربارهٔ این سه دین مهمی که وجود دارد، یعنی سه پیامبری که در قرآن هم بهعنوان سه شریعت و سه دین اصلی از آنها یاد میشود — درست است که انبیایی مثل ابراهیم و نوح بودهاند، ولی اینها جامعهٔ دینی تشکیل ندادند — این است که ما سه جامعهٔ دینی الهی داریم که تشکیل شدهاند و در قرآن رسماً به رسمیت شناخته میشوند: یهودیها، نصارا به اصطلاح قرآن، و مسلمانها. موسی و دین موسی، یعنی شریعت موسی، ذاتاً به عالم تشریع گرایش دارد. ممکن است انحرافها در این جهت اغراق شده باشند، ولی واقعاً موسی بیشتر از آنکه موجودی باشد که دینش تأثیر تکوینی گذاشته باشد، به شریعت اهتمام دارد. عیسی واقعاً در شریعت کمتر دخالت میکند و بیشتر یک موجود تکوینی است؛ و ادیان و جوامع دینیای که این دو نفر ایجاد کردند هم به همین سمت رفتند. طبعاً ممکن است اغراق کرده باشند.
نکتهای را که قبلاً گفتم میخواهم تکرار کنم: اولاً قرار است دین اسلام جمعِ میان این دو گرایش باشد؛ یعنی به انبیا بهعنوان موجوداتی تکوینی اهمیت بدهیم، به مسیح اهمیت بدهیم، و در عین حال به شریعت هم اهمیت بدهیم و از الغای شریعت حرف نزنیم. این حالت میانه است. ثانیاً، این را قبلاً گفتم و باز هم تأکید میکنم: اینطور نیست که خداوند نداند وقتی یک جامعهٔ دینی تشکیل شد، این جامعهٔ دینی تا ابد باقی میماند. چون اکثریتِ هر جامعهٔ دینی اصولاً با آدمهایی است که به اصطلاح قرآن «الذین فی قلوبهم مرض» هستند و قدرت تشخیص حق و باطل را، وقتی پیامبر بعدی میآید و حرف میزند، ندارند، هر جامعهٔ دینی که تشکیل شود، سنتی در آن به وجود میآید که بهنوعی تا ابد زندگی میکند. بنابراین شاید آدم فکر کند این خطر به یک معنا از اول وجود داشته که اگر چند دین بیاید، تا ابد هم چند دین بماند. میخواهم بگویم این نهتنها نکتهٔ منفیای نیست، بلکه نکتهٔ مثبتی است.
یعنی دین ابراهیمی واقعاً مثل یک مثلث است که در قاعدهاش مسیحیت و یهودیت، با همین انحرافشان به سمت تکوین و تشریع، قرار گرفتهاند و اسلام آن وسط قرار گرفته است؛ و وجود آن دو دین مانع میشود که اسلام، بهعنوان دین میانه، یک جنبهٔ خودش را کاملاً از دست بدهد. به دلیل اهمیتی که مسیحیها به جنبههای تکوینی میدهند، تأثیری که بر دین اسلام هم میگذارد این است که آن جنبههای تکوینی همچنان میمانند؛ یعنی فکر میکنم اگر دین مسیحی نبود، مسلمانها هم بهشدت به سمت تشریع، یعنی به سمت آنچه یهودیها به آن معتقدند، گرایش پیدا میکردند. کلاً این سه دین در کنار همدیگر پایداری بیشتری دارند؛ یعنی وجود آن دو دین، با غلبهٔ جنبههای تکوینی و تشریعیشان، باعث میشود اسلام بهعنوان دین میانه بهتر بتواند خودش را حفظ کند.
نمیخواهم زیاد دربارهٔ این نکته بحث کنم، ولی احساس کلی این است که وجود آن ادیان نهتنها مضر نیست، بلکه مفید است. کما اینکه مثلاً در قرآن، در سورهٔ مائده، به این اشاره هست که گویی این ادیان را کنار همدیگر گذاشتیم؛ حالا سعی کنید با همدیگر رقابت کنید که چه کسی بهتر عمل میکند. حرف از این نیست که این ادیان از بین بروند.