جلسه با این پرسش آغاز میشود که دین چه فایدهای دارد، و او پاسخ را به شأن انسان برمیگرداند. سپس به بحث جلسهٔ قبل میرسد: اسناد تورات در برابر وضع آکادمیک تاریخ قرآن، تومارهای صنعا و اختلاف قرائتها با نمونهٔ سورهٔ کهف. در پایان دو متن دربارهٔ منشأ قرآن را بررسی میکند، یکی دربارهٔ ریشهٔ فارسی و یکی دربارهٔ واژهشناسی سریانی-آرامی.
فایدهٔ دین در برابر اخلاق غربی
او میگوید این پرسش که اصلاً دین چه فایدهای دارد بارها از او شده و این بار چند ایمیل با مضمونی مشترک رسیده، پس چند دقیقهٔ اول جلسه را به آن میدهد. به گفتهٔ او این پرسش برای جوانهایی پیش میآید که به کشورهای غربی میروند و مردمی را میبینند که خیلی خوشرفتارند، مهرباناند و دروغ نمیگویند، در حالی که به نظر میرسد در ایران آشفتگیهایی هست. از او پرسیدهاند چرا باید مقرراتی مثل روزه و نماز را رعایت کرد، وقتی به نظر میرسد جوامعی که اینها را رعایت نمیکنند از جهاتی جلوتر هم هستند.
او این پرسش را بیشتر احساسی میداند تا فکری و به گمان او ریشهٔ درک ما از دین اختلاف بر سر شأن انسان است: این تصور که آدمها آمدهاند شاد زندگی کنند و مهربان باشند. میگوید دربارهٔ اینکه حالت ایدهآل مسیحیها تا چه حد وجود دارد سند روشنی ندارد، ولی حتی اگر عدهای واقعاً چنین باشند، به گمان او اساس نزول دین و وحی و شریعت این است که این برای انسان کافی نیست.
امت واحده و آگاهی
او به بحثهایی که دربارهٔ امت واحده کرده اشاره میکند: در قرآن انعکاس دارد که پیش از شریعت مردم گویی کمتر اختلاف داشتند، و دین اختلافها را از بین نبرد، بلکه اختلافهای جدیدی هم ایجاد کرد. به گفتهٔ او شریعت صورت وحیشدهٔ چیزی است که عرفا به آن طریقت عرفانی میگویند و قرار است انسان با عمل به مقررات به مراحل بالاتر وجودی و شناختی برسد. او میپذیرد که وقتی دین میآید، در کنار اقلیتی که به آن مراحل میرسند، اکثریت ممکن است از حد معمولشان هم پایینتر بیایند؛ ولی به گمان او کسی که از دین بهره برده باشد این پرسش برایش پیش نمیآید.
اگر کسی از دین استفادهای نکرده باشد و به جامعهای در مرحلهٔ امت واحده برود، شاید به نظرش بیاید آنان بهتر زندگی میکنند. او از ایمیلی دربارهٔ یک میسیونر در جنگل آمازون میگوید که با مردمی روبهرو شد که جز آنچه میدیدند باور نمیکردند؛ این را کودکانه میداند و میگوید اینکه چنین کسی اینقدر تحت تأثیر قرار بگیرد نمونهٔ کسی است که دینداری نکرده. به گفتهٔ او این جوامع محسناتی هم دارند، ولی ماندن در امت واحده انسان را از نظر شناختی در مراحل پایین نگه میدارد.
او میگوید با به کار بردن واژهٔ خوب برای آدمی که مهربان است و حق دیگران را رعایت میکند مشکل دارد، چون به نظر او دستکم نصفِ خوببودن آگاهبودن است؛ و میپرسد آدمی که خوب است چطور نمیفهمد که خدایی هست و معادی هست. او جملهای را که احتمالاً به حضرت علی نسبت میدهد، بزرگترین گناه جهل است، با اینکه احتمالاً خیلی از اینگونه جملهها هیچ سندی ندارند، واقعاً درست میداند: اگر کسی آگاه نیست دستکم کنجکاو باشد و دنبال علم برود.
اسناد تورات و جمعآوری قرآن
او به بحث جلسهٔ قبل برمیگردد. دربارهٔ عهد جدید میگوید عدم استناد آن جزو بدیهیات است. دربارهٔ عهد قدیم، یهودیها دستکم برای پنج فصل اول ادعای استناد به موسی دارند، ولی این ادعا در محیطهای آکادمیک پذیرفته نیست: تحقیقات میگوید حتی آن پنج فصل در زمانهای بعد و به دست مؤلفان مختلف نوشته شده و نوشتهها پس از تبعید بابلی پدید آمدند.
در سوی مقابل، به گفتهٔ او ادعا نکرده که تحریفنشدن قرآن از لحاظ آکادمیک پذیرفتهشده است. او سه نظریهٔ آکادمیک دربارهٔ جمعآوری قرآن میآورد: در زمان عثمان؛ در زمان پیامبر، که اگر اشتباه نکند جان برتون معروفترین مدعی آن است؛ و اینکه در دو قرن اول هنوز مدوّن نشده بود، که اگر اشتباه نکند مینگالا آن را داده است. او میگوید متخصص تاریخ قرآن نیست؛ اکثریت مطلق اهل آکادمی بنا به شواهد جمعآوری در زمان عثمان را میپذیرند و دو نظریهٔ دیگر در اقلیتاند و دلیل کافی ندارند.
تومارهای صنعا
او کشف نجعحمادی و تومارهای بحرالمیت را یادآوری میکند که یکی برای مسیحیها اضطرابآور بود و دیگری قدمت ۲۰۰۰ سالهٔ عهد عتیق را تأیید میکرد. میگوید ماجرای قرآن همارز آن دو نیست، چون مسلمانها از نظر سندیت قرآن چنین تحت فشار نبودند؛ ولی در دههٔ ۷۰ در کتابخانهای در صنعا هنگام مرمت راهرویی پر از تومارهای قرآنی کشف شد، که به گفتهٔ او اگر اشتباه نکند اجزایی از شاید ۱۰۰۰ جلد قرآن است.
ادعا این است که این تومارها، به نظر میرسد، نظریهٔ سوم را بهشدت رد میکنند، چون تقریباً قطعی است که قرآنهایی از قرن اول و دوم در آنهاست و اختلافات این قرآنها با قرآنهای موجود کاملاً قابل صرفنظر کردن است. او میگوید شنیده که بسیار مختصر نوشته شدهاند، چون فرض بر این بوده که خواننده حافظ است، و هیچکس ادعا نکرده که این به معنای کم یا زیاد شدن واژهای است. او نمیداند این اختصار تا چه حد است، ولی میگوید پیدا شدن آنها مکتوبشدن قرآن در قرون اول و دوم را تثبیت میکند و متنها تقریباً بهطور کامل با متنهای موجود تطبیق میکنند.
باستانشناسی که از طرف آلمان غربی مسئول مرمت بود، بر اساس آثار نوشتههای قدیمیتر روی تومارها اعلام کرد قرآن تطور داشته و عوض شده، و جنجالی پدید آمد؛ ولی به گمان او الان در محیط آکادمیک یک نفر هم نیست که چنین نگاه کند، چون به نظر میآید از کاغذ چندباره استفاده میکردند و در نوشتههای زیرین واژهای که عوض شده باشد پیدا نکردند. او میگوید پیدا شدن صنعا از نظر سندیت قرآن به نفع مسلمانهاست و وضع آکادمیک تاریخ قرآن هیچ شباهتی به عهد جدید و قدیم ندارد.
اختلاف قرائت: نمونهٔ سورهٔ کهف
به گفتهٔ او حتی بدون مراجعه به تاریخ، خود متن نشانههایی دارد که قرآن با وسواس جمع شده، مثلاً انحراف از دستور زبان متداول عرب که ثابت مانده است. دربارهٔ اختلاف قرائت میگوید خط حجاز نقطه و اعراب نداشت و شاید همهٔ این اختلافها به آن برگردد؛ ولی جالب است که اختلافات اینقدر کم است، و شاید تا حدی به این دلیل که حافظان زیاد بودند و متن مکتوب و نقل سینهبهسینه در کنار هم بود.
او کتاب «۱۴ روایت از قرائت قرآن» گردآوری محمدجواد شریعت را معرفی میکند و میگوید برای اینکه فضای اختلاف قرائت دستمان بیاید، یک سوره را تا حدی تصادفی انتخاب کرده است: سورهٔ کهف. به گفتهٔ او شهرت دارد که ۲۰۰ مورد اختلاف قرائت به اختلاف معنا میرسد، ولی اکثریت اختلافها مثل سین و صاد در املاست.
او نمونههایی را میخواند. بیشتر موارد، مثل «ثلاث مائت» با تنوین یا بدون تنوین یا «غدات» و «غدوه»، از نظر معنا فرقی ندارند. در این سوره تا آنجا فقط «یشرک» و «تشرک» را معنادار میشمارد، که آن هم خیلی مهم نیست؛ بعد به «الولایه» میرسد که با یک حرکت معنا فرق میکند، و به «حمیئه» به معنای گلآلود و «حامیه» به معنای گرم، که در آن داستان معنای مهمی ندارد. در چند جا هم قرائت عاصم، که ما پیرو او هستیم، در اقلیت است.
معنای اختلاف قرائتها
او میگوید این کار را کرد چون اینقدر دربارهٔ اختلاف قرائت میشنویم که ممکن است کسی بگوید ۱۰ تا ۲۰ اختلاف قرائت وجود دارد؛ مثالها نشان میدهد منشأ بیش از همه نبودن نقطه و اعراب است. فکر میکند اگر یک چهلم دیوان شمس را نگاه کنیم اختلاف نسخهها بیشتر از قرآن است، حتی اگر مقدسبودن را کنار بگذاریم؛ و انجیل توماس یا متی را نمیشود با آن قیاس کرد. حرفش این است که تا ادعای مستند و محکمهپسندی بر تحریف نباشد، بحث تحریف قرآن جای آکادمیک ندارد، مگر اینکه نسخهٔ قدیمیای با کم و زیاد پیدا شود.
یکی از حضار میپرسد نقل شفاهی چگونه با نوشته مرتبط است. او میگوید اگر متن زمان عثمان را بپذیریم اختلافات شفاهی به آنچه آن متن اجازه میداد محدود شد، و اینکه اختلافات فقط به نقطه و مانند آن محدود است دلیل خوبی است که نوشته پیش از اختلاف قرائتها وجود داشته است. شیوهٔ آکادمیک گرفتن اکثریت است و اگر در کهف چنین شود دستکم دو سه مورد باید تغییر کند؛ ولی کسانی که خودشان ادیباند گاه اکثریت نمیگیرند، مثل سایه که حافظ را به سعی خودش چاپ کرد.
به گفتهٔ او اگر نیاتی پشت اختلاف قرائتها بود باید در آیات حساس معنایی دیده میشد، نه در گلآلود یا گرم بودن چشمه؛ دستکم در این سوره چنین نیست و در جاهای دیگری که نگاه کرده هم نبوده. اختلاف قرائتها فرافرقهایاند، و امروز همهٔ مسلمانان روایت عاصم را دارند که یکی از دلایلش را چاپ گستردهٔ آن در عربستان میداند.
متن دربارهٔ منشأ فارسی قرآن
او میگوید در جلسهٔ قبل کسی به متنی دربارهٔ منشأ فارسی قرآن اشاره کرد و کسی به کتابی دربارهٔ واژهشناسی قرآن از سریانی-آرامی. دربارهٔ متن اول میگوید چیزی غیرآکادمیکتر از آن نمیتواند وجود داشته باشد؛ نه رفرنسی دارد و از جنس متنهای پاپیولار است، و ادعاهایش را تا آخر خوانده است.
به گفتهٔ او، تا آنجا که از ده روز پیش به یاد دارد، ادعای متن این است که سلمان فارسی بیش از هر کس در قرآن نقش داشته؛ او منطق این نظریه را چنین توضیح میدهد: سلمان که شهرت دارد زرتشتی و بعد یهودی و مسیحی بوده، اطلاعات پیامبر دربارهٔ انبیای گذشته را توجیه میکند؛ و پیامبر به غار میرفته و لابد سلمان هم میرفته. او اوج استدلالها را عباراتی از اوستا میداند که به ادعای متن عیناً در قرآن آمده؛ مثلاً اشهد ان لا اله الا الله را ترجمهٔ نیایش زرتشتیها دانسته است.
او اینها را نمیپذیرد: شباهت کلی است و هر دینی شهادتنامهای دارد، و اگر در آثار سارتر بگردد جملههای بهتری پیدا میکند. برای نشان دادن سستی چنین استدلالهایی فرضی میآورد: اگر با نظریهٔ تناسخ بگوید سارتر یا پائولو کوئیلو ۱۵۰۰ سال پیش بودهاند، حتماً شباهتهایی هم میشود پیدا کرد؛ نظریه باید معقول باشد و هر سناریویی چند فکت تأییدکننده مییابد.
او میگوید دربارهٔ ورق ابن نوفل ادعایی در محیط آکادمیک مطرح است، چون از نظر تاریخی ثبت شده و از خویشان خدیجه بوده، ولی دربارهٔ سلمان جز تنهایی پیامبر در غار شاهد تاریخی نیست. متن به روایتی استناد میکند که اگر ابوذر آنچه سلمان میداند میدانست کافر میشد؛ او با شوخی میگوید حالا شما هم که فهمیدید باید کافر شوید، و متن را صددرصد غیرآکادمیک میداند. او میگوید ممکن است این نظریه برای ایرانیهایی که به ایرانیبودن افتخار میکنند جذابیت داشته باشد و آن را توهمی شیرین مینامد.
کتابی دربارهٔ واژهشناسی سریانی-آرامی
به گفتهٔ او کتاب دوم چند سالی است منتشر شده و دو سال پیش یکی از همکلاسیها اصل کتاب را به او داد؛ از نظر محتوا تا حدودی مشابه آن متن است ولی کاملاً با فرم آکادمیک، و انعکاس انتشار این کتاب در مجامع آکادمیک خیلی خوب نبوده است. تقریباً همهٔ کسانی که در زمینهٔ قرآنشناسی کار میکنند، بهویژه زبانشناسها، ایراد گرفتهاند که استانداردهای آکادمیک را رعایت نکرده، و یکی از منتقدان نوشته اطلاعات نویسنده در حدی است که یک دیکشنری سریانی-آرامی در اختیار داشته باشد. اساس ادعای کتاب این است که برای فهم واژگان قرآن بهتر است به واژهشناسی سریانی-آرامی مراجعه کرد؛ او میگوید نمیخواهد بگوید آکادمیسینهایی که میگویند استدلالها سست است دروغ میگویند.
او میگوید کتاب برایش جاذبه داشت چون خودش هم به سنت جاافتادهٔ واژهشناسی قرآنی، که برای معنای آیه سراغ طبری و مجمعالبیان میرود، اعتراض دارد و اصولاً به ریشهیابی واژگان معتقد نیست؛ دیدن اینکه واژه در متن چگونه به کار گرفته میشود، مثل ایزوتسو، برایش معتبرتر است. او بهشدت طرفدار این نظر است که بسیاری از واژههای قرآن، از تقوا تا اسلام، به آن معنایی که عرب میفهمیده به کار نمیرفته است، و کتاب میکوشد نشان دهد اینها در زبان عربی واژگان خیلی متداول و معناداری نیستند.
جاذبهٔ دیگر این است که اگر ادعای خودش دربارهٔ زبان قرآن درست باشد، یعنی زبانی که قرآن خودش «عربی مبین» میگوید و از زمان ابراهیم ساخته شده، آنگاه ادعای اینکه صورت اصلی بعضی واژهها سریانی است و در عربی تحریف شده موجه میشود. او میگوید این ادعای خوبی است و شاید بعضی جاها جواب بدهد؛ هیچ شکی نیست که ایمان و تقوا و اسلام در قرآن به معنایی غیر از عربی آن روز آمده، و اگر کسی بگوید «اسلام» در سریانی همین است و به همین معناست، فوقالعاده است.
به گفتهٔ او ضدیت کتاب با فضای آکادمیک باعث واکنشهای بدی علیه آن شد: مسلمانهایی که نویسنده از آنها میترسید خیلی واکنش نشان ندادند، آکادمیسینها و زبانشناسها کتاب را بهشدت کوبیدند. وجه مشترک نقدها این است که ادعا شاید درست باشد ولی بیانش آماتوری و رفرنسهایش خوب نیست، و او میگوید اگر کتاب محکم بود اتفاق جالبی میافتاد. کتاب به دلیل استدلالی شهرت پیدا کرده که حورالعین در زبان سریانی معنایش انگور سفید درشت است.
→ متنِ کاملِ این جلسه