مسئلهٔ تحریف در این جلسه به خود قرآن میرسد: تا چه حد میتوانیم مطمئن باشیم که استدلالی داریم بر اینکه قرآن تحریف نشده است. او ابتدا استدلالهای فلسفی و دروندینی را کنار میگذارد و بعد وضع مسیحیها و تورات را با وضع مسلمانها از نظر اعتبار کتاب مقایسه میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مسئلهٔ تحریف، که بحث جلسهٔ آخر به آن رسیده بود، اینجا به خودِ قرآن میرسد: تا چه حد میتوانیم مطمئن باشیم که استدلالی داریم بر اینکه قرآن تحریف نشده است؟ مناسبت بحث تحریف در جلسات یهودیت این بود که من چندین بار، به دلایل مختلف، تأکید کردم که یهودیها بینهایت به متون تاریخی خودشان، کتابهای مقدسشان و مانند آن وابستهاند. بسیاری از حرفهایی که میزنند به نوعی به پذیرفتن وقایعی تاریخی برمیگردد که معتقدند اتفاق افتاده است، و این پذیرش بیش از هر چیز به خودِ متنها متکی است. بنابراین، به این دلایل، برایشان مهم است که متنها تحریفشده نباشد.
در جلسهٔ گذشته یک نوع استدلال را گفتم که یهودیها برای تحریفنشدن متنهایشان میآورند. مسلمانها هم مشابه آن را دربارهٔ قرآن میگویند، و به نظر من اصولاً اینگونه استدلال کردن درست نیست، چه یهودیها بگویند و چه مسلمانها. اساس استدلال این است که چطور ممکن است خداوند کلام خودش را برای هدایت بشر بفرستد و بعد اجازه دهد این کلام تحریف شود و عملاً هدایت از بین برود. شاید بتوان برای این استدلال بیانهای مختلفی آورد؛ شاید بتوانیم آن را کمی فلسفیتر کنیم یا جنبههای دینیاش را تقویت کنیم، ولی به هر حال اساس استدلال این است که خداوند اجازه نمیدهد کلامش تحریف شود. مسلمانها به خودِ آیات قرآن هم استناد میکنند؛ چون در قرآن آیاتی به این مضمون هست که خداوند ذکر را نازل کرده و آن را حفظ میکند. بنابراین خداوند در قرآن میگوید که قرآن تحریفپذیر نیست.
ضعف استدلال فلسفی علیه تحریف
من وارد این بحث نشدم که آیا از نظر تفسیری این آیه اصلاً چنین معنایی دارد یا ندارد؛ چون نمیخواهم خیلی روی ادعاهای مسلمانها متمرکز شوم و بیشتر ادعاهای یهودیها مد نظرم بود. با فرض اینکه آیه چنین معنایی داشته باشد و خودِ این آیه جزو آیات تحریفشده نباشد، باز سعی کردم بگویم که این نوع استدلال اصولاً استدلال درستی نیست. نمیخواهم دلایل جلسهٔ قبل را کاملاً تکرار کنم؛ اما اینکه بگویید خداوند هدایت را نازل کرده و جزو وظایف خداوند است که نگذارد مردم این کتاب را تحریف کنند — همانطور که یهودیها هم شاید مد نظرشان باشد که چنین اتفاقی نمیبایست برای تورات افتاده باشد و همهٔ قرائن دال بر این است که نیفتاده — به هر حال میخواهم بگویم این استنتاج اصولاً از نظر منطقی اشکال دارد.
به اندازهٔ کافی در جلسات قبل بحث کردیم. یک نکتهای که در آن جلسه مطرح شد این بود که من به تاریخ خودِ تورات و اعتقادی که بنیاسرائیل دربارهٔ تورات دارند اشاره کردم: در مواقعی از تاریخ بنیاسرائیل که بنیاسرائیل خیلی منحرف و مشرک شدند، کتابشان گم شد و تابوت عهدشان گم شد، و دوباره که درستکار شدند و توبه کردند، نسخههایی از تورات که مفقود شده بود پیدا شد. بنابراین آن استدلال کلی، اگر چیزی را هم ثابت کند، این را ثابت نمیکند که اگر مردم خیلی بدکار شوند، همچنان قرآن باید میانشان باشد. ممکن است بگویید حداکثر این را ثابت میکند که باید نسخهای باشد که روزی بتواند پیدا شود، یا امکان نوعی رجوع به آن قرآن اصلی باقی مانده باشد. اگر مردم از تعلیمات قرآن منحرف شده باشند، شاید اتفاقی شبیه این افتاده باشد که نسخههای واقعی قرآن وجود دارد ولی فعلاً در دست ما نیست.
در جلسه این نکته مطرح شد که این استدلال خیلی شبیه بحثی است که دربارهٔ «غیرت» میشود؛ آنجا هم همینطور جواب میدهند که حجت خدا بهنوعی وجود دارد ولی شما الان آن را در دسترس ندارید، و هدایت خدا هم، اگر اینطور نگاه کنیم، جایی وجود دارد ولی در دسترس شما نیست. بگذارید حتی این مسئله هم وجود داشته باشد. نکتهای که به نظرم اساسی است این است که شما اگر بخواهید برای خداوند وظیفهای قائل شوید — مثلاً بپرسید چرا خداوند باید هدایت را حفظ کند؟ — پاسخ این است که جزو حقوق همهٔ انسانهایی که به این دنیا میآیند این است که هدایت به آنان برسد.
حق هدایت و تکتک انسانها
پس اگر قرآن تحریف شده باشد، تا وقتی قرآنِ تحریفنشده باقی بود، به عدهای از انسانها میرسید؛ حالا ما جزو محرومان هستیم و خداوند وظیفهٔ خودش را از نظر هدایت دربارهٔ ما اجرا نکرده است، حال آنکه وعده داده بود ما را هدایت میکند. من دفعهٔ قبل گفتم که اولاً بسیاری از آسیبهایی که همین الان از اجتماع و از ژنهایمان به ما میرسد، به اجدادمان مربوط میشود. بنابراین اگر اجداد ما کوتاهی کردهاند و مشکلاتی پیش آمده که حالا به ما به ارث رسیده، این نکتهٔ خیلی مهمی نیست. خداوند انبیا را فرستاده و کاری را که باید میکرده، کرده است. خداوند در مقابل نسل بشر، دربارهٔ بشر چیزی بر عهده داشته، نه دربارهٔ تکتک انسانها.
نکتهٔ اساسی این است که حتی اگر بپذیرید قرآن تحریف نشده است، در حال حاضر ۹۹ درصد مردم هدایت را از قرآن دریافت نمیکنند. اصلاً قرآن را نمیخوانند و اگر هم بخوانند، هیچ ارتباطی با جنبههای هدایتیاش ندارند. میخواهم بگویم چنین استدلالی خیلی ابسترکت است؛ انگار که ما در کرهٔ مریخ زندگی میکنیم. واقعاً دنیا را نگاه کنید: چه این قرآن تحریف شده باشد و چه نشده باشد، چند درصد مردم با مواجهه با قرآن هدایت میشوند؟
نکتهٔ اساسی دیگر این است که ما همین الان قرآن را چقدر خوب میفهمیم؟ آنچه به ما میرسد فهم ما از قرآن است. اگر قرآن تحریف نشده باشد ولی ما آن را کاملاً بد بفهمیم، خدا اینجا هم باید دخالت کند و کاری کند که ما قرآن را خوب بفهمیم تا هدایت به ما برسد. میخواهم بگویم این نوع استدلال کردن تبعاتی دارد که اصولاً آدم را وارد فضاهای غیرواقعی میکند؛ همانطور که سایر ادیان در فضای غیرواقعی زندگی میکنند. مثلاً این استدلال را از یهودیها میشنوید که تورات نمیتواند تحریف شده باشد. هزاران دلیل وجود دارد که تورات تحریف شده است، ولی آنان این حکم فلسفیِ ابسترکت را که «تورات نمیتواند تحریف شده باشد» در ذهنشان میآورند و بعد دیگر واقعیتها را نگاه نمیکنند.
آنچه میخواهم بگویم این است که ما هم مثل یهودیها در موقعیتی هستیم که اگر بخواهیم بگوییم قرآن تحریف شده یا نشده، راهی جز رجوع به واقعیتها نداریم؛ همانطور که کسانی که به تحریف تورات معتقدند دلایلی میآورند و این دلایل باید بررسی شود. در این مورد با استدلالهای فلسفی نمیشود چیزی را ثابت کرد.
لزوم رجوع به واقعیت تاریخی
برای مسلمانها هم وضع همین است. اگر میخواهیم بگوییم قرآن تحریف نشده، یا اگر کسی میخواهد بگوید تحریف شده، باید قرآن را بهعنوان یک متن و بر اساس دلایلی مشابه دلایلی که برای سایر متون میآوریم وارد بحث کنیم و بحث تاریخی کنیم. بحثهای آسمانی و فلسفی و مانند آن چندان کار نمیکند. من سعی کردم این نوع استدلالها را کمی تضعیف کنم. نمیخواهم بگویم هیچ محلی از اعراب ندارند و هیچ چیز را ثابت نمیکنند، ولی به نظر نمیرسد بشود برای اختلافی که دربارهاش بحث میکنیم، خیلی جدی از این جور استدلال پشتیبانی کرد.
من همهاش دنبال این هستم که از مطالعهٔ یهودیت همان استفادهای را ببرید که قرآن در سخن گفتن از بنیاسرائیل در نظر دارد: وقتی قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل حرف میزند، قطعاً یکی از اهدافش این است که نگاه کنید اینها چه گفتند و چه کردند تا مسلمانها آن حرفها را نزنند و آن اشتباهات را نکنند. ولی مسلمانها ظاهراً همهٔ همان حرفها را دوباره میزنند و همهٔ آن اشتباهات را میکنند؛ کما اینکه روایت معروفی از پیامبر هست که گفت: چیزی نیست که بنیاسرائیل واردش شده باشند و شما مسلمانها واردش نشوید. با اینکه در قرآن اینهمه داستان بنیاسرائیل میآید و قرآن بر آنان میتازد و نقطهضعفهایشان را بازگو میکند، مسلمانها همهٔ اینها را به این حساب گذاشتهاند که بنیاسرائیل آدمهای بد و اصلاً لجوجی بودند. معمولاً اینطور تعبیر میکنند که قرآن میخواهد بگوید بنیاسرائیل آدمهای بدی بودند، و آن را به خودشان نمیگیرند؛ چون زحمتش اینطوری کمتر است.
بگذارید یک استدلال کلی دیگر را هم که قبلاً گفتم بگویم و کمی دربارهاش بحث کنیم؛ چون مشابهش باز در بحثهایی که مسلمانها دربارهٔ قرآن دارند میآید، و میخواهم بگویم اینگونه استدلال کردن هم استدلال خوبی نیست. یک استدلال برای عدم تحریف تورات این است: دستکم این اعتقاد مشترک همهٔ این ادیان است که خداوند در بنیاسرائیل پیامبرانی مبعوث میکرد؛ اگر نسخهٔ اصلی تورات از بین رفته، اگر تورات تحریف شده و چیزی از آن باقی نمانده بود، چطور این پیامبران اقدامی نمیکردند، چیزی نمیگفتند و تورات را احیا نمیکردند؟
مسلمانها، و مخصوصاً شیعیان، عیناً همین استدلال را میکنند: اگر قرآن تحریف شده بود، ائمه میبایست کاری میکردند و چیزی میگفتند. ما مثلاً روایات اطمینانبخشی از ائمه داریم که میگویند این قرآن را با همین هفت قرائتش بخوانید، فرقی نمیکند، همه از خداست؛ و بحثهایی از این دست. بنابراین چون ائمه بودند، قرآن جمع شد و خوانده میشد و ائمه اقدامی نکردند، پس نسخهای که از قرآن به دست ما رسیده درست است. اگر این استدلال برای مسلمانها کار کند، برای یهودیها هم باید کار کند.
شما حضرت زکریا را قبول دارید که تا پیش از ظهور مسیح بود و در دورهٔ یحیی بود. کمتر به نظر میرسد که اینها دربارهٔ تحریفشدن تورات خیلی با دیگران درگیر شده باشند. فکر میکنم اگر ذرهای به داستانهایی که در انجیل نقل شده، یا حتی به اشارههایی که در خودِ متن قرآن هست، اعتماد کنیم، به نظر میرسد آرامشی وجود داشته است. به هر حال میبینید که مسیح از تورات چیزهایی نقل میکند و استدلال میکند، و روایات مسیحی میگویند که مسیح در آیین شنبه تورات را قرائت کرده است؛ همان تورات، به همان معنایی که در دست یهودیها بوده.
در جلسه اشکال شد که در سند این قسمتها، همانطور که گفتیم، تردید داریم؛ ولی اگر قرآن را ملاک بگیریم، رابطهٔ آنان با پیامبران خیلی خوب نبوده است. نکته، به نظر من، اصولاً این است که فکر میکنم هم در استدلالی که شیعیان میکنند و هم در استدلالی که یهودیها میکنند، این مسئله هست که پیامبران یا ائمه چقدر اتوریته داشتند، چقدر میتوانستند جلوی چیزهایی را بگیرند، و آیا اولویتهای دیگری وجود نداشت؟ به نظر میرسد برای پیامبران بنیاسرائیل، وقتی قومی مشرک شده بود، این مسئله که کتابشان کلمهبهکلمه عین کلام موسی هست یا نه، خیلی فرعی بوده است.
درگیری اصلی همهٔ پیامبرانی که در بنیاسرائیل میآمدند با مسئلهٔ شرک بود. بنیاسرائیل بهوضوح بتهایی میساختند و میپرستیدند؛ در دورانی از تاریخ بنیاسرائیل بهطور مداوم این اتفاق افتاده که به آیینهای بتپرستانهای روی میآوردند که میدانستند در کتابشان نیست. ببینید، یک وقت این است که کتابی هست و از همان تبعیت میشود و مشکل این است که این کتاب جاییاش درست نیست.
شرک، اولویت پیامبران بنیاسرائیل
در آن صورت باید این را درست کنیم، چون مردم این کتاب را قبول دارند. اما همان کتابی که در تابوت عهد حمل میشد، یعنی همان مقدار از تورات، شامل بتنپرستیدن هم بود. میخواهم بگویم مشکل بنیاسرائیل این نبود که از کتابی تبعیت میکردند که تحریف شده بود؛ مشکل اصلی این بود که از کتاب تبعیت نمیکردند. مثلاً در دوران پیش از ظهور مسیح، که به نظر میرسد آن آیینهای بتپرستی دیگر میان بنیاسرائیل خیلی محلی از اعراب نداشت و خیلی متشرعانه زندگی میکردند، آیا اصلاً بنیاسرائیل زکریا را بهعنوان پیامبر میشناختند که زکریا بیاید و مثلاً ادعاهایی علیه کتاب مطرح کند؟
به نظرم اصولاً دربارهٔ پیامبران بنیاسرائیل دو مسئله وجود دارد. یکی اینکه اکثریت قاطعشان در مقابل گناهان اخلاقی و دینی خیلی خیلی عظیمی قرار داشتند و همهٔ فشارشان روی این بود که ده فرمانی را که از خداوند گرفتهاید رعایت کنید، حدود شرع را رعایت کنید: بت نپرستید، زنا نکنید و مانند اینها. اینکه آن کتاب قسمتهاییاش هست یا نیست، برای پیامبران در درجهٔ اول اهمیت نبود. اینکه دربارهٔ تحریف کتاب چقدر حرف زدند یا نزدند، چیزی نیست که از نظر تاریخی بتوانیم خیلی قاطعانه بگوییم چیزی نگفتند یا چیزی گفتند؛ نکته این است که قطعاً مشکل اصلی پیامبران این نبود. دیگر اینکه چقدر میتوانستند در این مورد وارد بحث شوند، خودش کلاً محل سؤال است.
دربارهٔ امامهای شیعه، اینجور استدلالی که میکنند که قرآن قطعاً تحریف نشده چون امامها چیزی نگفتند، اولاً احتمالاً میدانید که احادیث و روایاتی وجود دارد که خلاف این را میگوید. یعنی اگر قرار است از طریق روایات و احادیث به عکسالعمل امامها بپردازیم، هر دو ورژن آن روایت دارد. روایاتی داریم که هر هفت قرائت موجود را از خداوند دانستهاند، یعنی همه چیز را تأیید کردهاند؛ و روایاتی وجود دارد که میگوید اصلاً حضرت علی مصحف خودش را داشت و با مصحف عثمان هم کاری نداشت. هر دو تیپ روایت میان شیعه وجود دارد. بنابراین شیعه به این شکل بهراحتی نمیتواند استدلال کند که چون ائمه چیزی نگفتند، پس قرآن تحریف نشده است؛ چیزهایی از ائمه روایت شده، حالا راست یا دروغ، و میخواهم بگویم اینجا از هر دو طرف موضع حدیث وجود دارد.
بنابراین باید دربارهٔ درستی و نادرستی آنها بحث کرد. من آخرش میخواهم بگویم که باید بحث تاریخیاش را بکنیم و از نظر من این اشکالی ندارد. این نوع استدلالها که امامها چیزی نگفتند، بحث تاریخی میخواهد: بیایید ثابت کنید که امامها تأیید کردهاند. من فکر میکنم بهنوعی قاطعانه میشود گفت که آن روایاتی که میگوید امامها هر هفت قرائت را تأیید کردهاند، قطعاً جعلیاند؛ به دلایلی که نمیخواهم واردش شوم و خیلی هم جنبهٔ بررسی متون ندارد. برای اینکه به نظر میرسد اصلاً این اصطلاح «هفت قرائت» مال قرن سوم و چهارم است. بنابراین دربارهٔ اینکه امام جعفر صادق گفته باشد هفت قرائت همهاش از خداست، به نظر میرسد کسی باید این روایات را پس از ماجرای ابنمجاهد و بحث هفت قرائت درست کرده باشد. نمیدانم موضع من روشن است یا نه.
من اصولاً فکر میکنم دربارهٔ تحریف یا عدم تحریف کتاب مقدس، نه استدلالهای فلسفی کار میکند، نه استدلالهایی که از درون خودِ آن متن درمیآید، و نه اینجور بحثها که عدهای بودند، آدمهای مقدسی بودند، پس چرا چیزی نگفتند. این حرفهای کلی اگر برای مسلمانها و برای شیعیان درست باشد، برای یهودیها هم درست است. باید استدلالی بیاوریم که مورد قبول اذهان سلیم قرار بگیرد، بدون فلسفه و بدون این بحثهای دینی که به نظر نمیرسد در این مورد کار کند. به هر حال موضعم این است: دارم سعی میکنم بگویم آن استدلالهایی که غیرتاریخیاند خیلی معتبر نیستند.
کنار گذاشتن استدلال غیرتاریخی
نهایتاً میخواهم به این سمت بروم که بگویم به اندازهٔ کافی دلایل تاریخی وجود دارد که قرآن، به یک معنای خیلی کلی، تحریف نشده است. پس وقتی میگویم این حرفها معتبر نیستند، با نتیجهشان مخالف نیستم. به هر حال ممکن است کسی ورژنهایی از این استدلال بیاورد و چیزهایی را هم بتواند ثابت کند. من فعلاً میخواهم بگویم اینها را کنار بگذارید. به نظر میآید مشکل دارند؛ و حتی اگر مشکل نداشته باشند، بهتر است اگر بتوانید استدلالهایی بیاورید که برای دیندارها و غیردیندارها کار کند و در محیط آکادمیک هم بتوانید مطرحشان کنید. چرا اینجور استدلالها را نیاوریم؟ چرا خودمان را وابسته کنیم؟ این استدلالها نهایتش این است که در بخشهای دروندینی به کار برود. شما نمیتوانید برای آدمی که اصلاً برای کتب مقدس وجاهت دینی قائل نیست چنین استدلالهایی بیاورید؛ باید بروید و نشان بدهید که این متنها از نظر تاریخی متنهای معتبری هستند.
بحثی که میخواهم بکنم در واقع کمی مقایسه است میان وضعیت اهل کتاب، یعنی مسیحیها و مخصوصاً یهودیها، با وضعیتی که مسلمانها از نظر اعتبار کتابشان دارند. نهایتاً میخواهم سعی کنم آن مقداری را که خودم فکر میکنم دربارهٔ مسئلهٔ عدم تحریف میشود به آن معتقد بود، کمی دقیقتر بیان کنم؛ سعی کنم تا جای ممکن دلایلی بیاورم که قانعکننده باشد، و بعد بگویم عدم تحریف یعنی چه؟ تا چه حد ممکن است تحریف وارد شده باشد؟ آیا هیچ واوی کم و زیاد نشده است؟ آیا کسی میتواند چنین حرفی بزند که تمام حرکات و زیر و زبر قرآن همانی است که عیناً بر پیغمبر نازل شده است؟ وقتی میگوییم عدم تحریف، دقیقاً منظورمان چیست و چه دلایلی برایش داریم؟
بگذارید اول از مسیحیها شروع کنم که در بحث تحریف و عدم تحریف کتاب در بدترین وضعیت ممکن قرار دارند. تقریباً میشود گفت که مسیحیها بهطور واضحی اصولاً چیزی برای دفاع کردن ندارند؛ یعنی کتاب مقدس را به آن معنایی که مسلمانها و یهودیها دارند، ندارند. ببینید، مشکل مسیحیها اختلاف قرائت که هیچ، اختلاف نسخه هم نیست؛ اختلاف کتاب است. تعدادی کتاب وجود دارد که در خودِ آن کتابها هم اختلاف قرائت وجود دارد.
وضعیت دشوار عهد جدید مسیحی
یعنی اینطور نیست که اصلاً یک چیز وجود داشته و حالا ورژنهای مختلف پیدا کرده باشد. انواع و اقسام انجیل وجود دارد؛ انواع و اقسام داکیومنتهایی وجود دارد مربوط به افرادی که در قرن اول مسیحی زندگی میکردند، مثل پولس، که بخشی از اینها جمعآوری شده و برای مسیحیها عنوان کتاب مقدس عهد جدید را گرفته است. اصلاً فضای بحث با فضای بحثی که مسلمانها و یهودیها دارند فرق میکند.
اعتقاد ارتدوکس یهودیها، مثل مسلمانها، این است که اسفار خمسه، یعنی پنج فصل اول کتاب مقدسشان، را موسی نوشته است، و معتقدند این چیزی هم که به ما رسیده عین همان چیزی است که موسی نوشته. بنابراین یک هستهٔ اصلی بهعنوان کتاب مقدس وجود دارد و آن چیزی هم که موسی نوشته عین کلام خداست. مسلمانها هم چنین ادعایی دربارهٔ قرآن دارند. بنابراین مسلمانها و یهودیها در موضع مشترکی هستند که میتوانند بحث کنند این چیزی که در دستشان هست چقدر با آن کتاب اولیه مشابه یا متفاوت است. یکی از مشکلاتی که مسیحیها اصولاً از اول دارند این است که دربارهٔ کتاب حتی چنین ادعایی هم نمیتوانند بکنند.
انواع و اقسام متونی وجود دارد که زندگی مسیح را روایت میکنند، یا نامههایی که میان کلیساها، میان پولس و کلیساها و گاهی درون خودِ کلیسا نوشته شده است؛ یا مثلاً فصل آخر عهد جدید، مکاشفهٔ یوحنا، که توسط یوحنا نوشته شده است. اینکه مسیحیها معتقدند روحالقدس در نوشتهشدن این کتابها دخالت کرده، اعتقاد خیلی متأخری میان مسیحیهاست و کمی فرق میکند با این نوع اعتقاد که کتابی از ابتدای نبوت، به موسی یا به پیغمبر ما، وحی شده و حالا بحث این است که حفظ شده یا نشده. گذشته از اینکه مسیحیان برای موجه جلوه دادن متونی که الان در اختیار دارند اسناد و دلایل کافی ندارند، اصولاً یک قدم با مسلمانها و یهودیها فاصله دارند.
به هر حال هر سهٔ این مکتبها که کتاب مقدس دارند، بحثهای مشترکی دارند دربارهٔ اینکه کتبی که الان در دستشان هست چقدر سندیت دارد، یعنی چقدر مشابه همان چیزی است که از ابتدا بوده. این کتابها مثل هر کتاب قدیمی دیگری نسخهبرداری شدهاند و در نسخهبرداریها طبعاً اختلافهایی میان نسخهها به وجود آمده است؛ همانطور که دربارهٔ کتابهای شعرِ مثلاً چند قرن قبل هم همین اتفاق افتاده است. سه چهار قرن آنطرفتر تقریباً کتابی پیدا نمیکنید که در نسخههای خطی مختلفی که از آن وجود دارد اختلافاتی نباشد. این بحثها، یعنی نقد متنی، دربارهٔ همهٔ کتابها، از جمله کتب مقدس، یکسان میتواند به کار برود.
هدفم این است که از این دیدگاه نگاه کنیم که تورات چقدر اعتبار دارد و قرآن چقدر اعتبار دارد، اینها را با هم مقایسه کنیم و دربارهٔ قرآن سعی کنیم به نتیجهای برسیم. این بحث تحریف یا عدم تحریف قرآن مثل بحثی حاشیهای در بحثهای یهودیت است و لزومی نداشت واردش شویم؛ ولی چون بحث مهمی است، طبعاً جای خوبی است که حالا که دربارهٔ ادعاهای یهودیها بحث میکنیم، دربارهٔ ادعای مشابه مسلمانها هم صحبت کنیم.
میخواهم فقط مختصری به بحثهایی اشاره کنم که دربارهٔ کتاب تورات هست؛ بحثهای آکادمیکی که در چند قرن اخیر به وجود آمده است. اولاً همهمان میدانیم که تورات کتابی ۳۰۰۰ ساله است؛ آن ۵ فصل اول ۳۰۰۰ سال قدمت دارد و سابقهٔ روشنی از ابهامهای تاریخی دربارهٔ جمعآوری تورات وجود دارد. یعنی غیر از این ادعا که خودِ ۱۰ فرمان، که بر الواحی نوشته شده بود، در تابوت عهد وجود داشت، تقریباً نمیتوانیم ادعای تاریخی کنیم که متن تورات مثلاً در زمان حضرت موسی نوشته شده و این متن حفظ شده است.
انواع و اقسام نگارشهای تورات، مثلاً پس از تبعید بابلی، وجود دارد. میدانیم که حتی در روایت تاریخیای که از تاریخ یهودیت در خودِ تورات هست، یعنی در بخشهای پس از آن ۵ فصل اول، اشارههایی هست به اینکه مثلاً بخشهایی از تورات در زمانی دوباره نوشته شده یا پدیدار شده است. ما مؤلفانی را که نقش عمدهای در نوشتن کتاب مقدس داشتند، از نظر تاریخی میشناسیم و تقریباً همهٔ این اتفاقها در ظرف چندین قرن پس از موسی افتاده است. میخواهم در این بحث آکادمیک به بحث معروفی اشاره کنم که آدمی به اسم ولهاوزن برای اولین بار مطرح کرد؛ این نوع ادعاها الان از نظر آکادمیک ادعاهای خیلی تثبیتشدهای هستند.
فرضیه مستندات ولهاوزن
این بحثی است که الان به آن «داکیومنتری هایپوتسیس» میگویند، یعنی مثلاً فرضیهٔ استناد یا مستند. بحث ولهاوزن این است که همین الان وقتی متن تورات را میخوانید، اگر کمی ادبیات و زبانشناسی بلد باشید، خودِ این متن گواهی میدهد که سورسهای مختلف دارد. ولهاوزن مجموعهای از دلایل متنی از خودِ متن کتاب مقدس استخراج کرد که نشان میدهد بهوضوح نویسندهٔ این قطعه با نویسندهٔ آن قطعه یکی نیست؛ از جمله از روی الفاظی که به کار میبرد.
ببینید، اگر الان متنی را به یک زبانشناس بدهید و بگویید این متن قرن دوم است، میتواند استدلالهای زبانشناختی خیلی واضحی برایتان بیاورد که محال است چنین متنی در قرن دوم نوشته شده باشد؛ چون ما ادبیات قرن دوم را میشناسیم و میبینیم که این واژه آن موقع وجود نداشته، یا اگر وجود داشته به این معنا به کار نمیرفته است. میتوانید تخمین بزنید که این متن، اگر خیلی زود نوشته شده باشد، کی نوشته شده است. بحثهایی که ولهاوزن و دیگران مطرح کردند و الان دیگر به جایی رسیده که تثبیتشده است، این است که متنی که ما الان تحت عنوان عهد عتیق در اختیار داریم دستکم سه چهار نویسنده دارد و در دورههای مختلف نوشته شده است.
در پاسخ به این پرسش که آیا این بحث دربارهٔ متن عبری است یا ترجمه: فرقی نمیکند؛ متن عبریاش هم همین است و دربارهٔ متن عبری هم همین ادعاها وجود دارد. اتفاقاً اگر در ترجمه اختلافهایی از این دست وجود داشته باشد، بدتر است؛ چون ترجمه آنها را یکدست میکند. وقتی متنی را در یک زمان ترجمه میکنید، اینجور اختلافهایی که میان قطعههای مختلف هست، در ترجمه کمرنگتر میشود. اینکه در دورههای مختلف ترجمه شده باشد درست نیست: در زمان مشخصی به یونانی ترجمه شده است، توسط افرادی که هویتشان هم کموبیش معلوم است؛ یعنی ما میدانیم که چگونه نشستند و اینها را جمع کردند و ترجمه کردند. واقعیت این است که این نوع اختلافها اگر در ترجمه باقی مانده باشد، تبعات بیشتری دارد؛ یعنی اصل احتمالاً مخدوشتر بوده است.
ادعایی که وجود دارد این است که بایبل، یعنی عهد قدیم، چهار سورس مشخص دارد که به اختصار به آنها J، E، P و D میگویند. J در واقع حرف اول یهوه است.
منابع J و E و نام خدا
J آن قسمتهایی از عهد عتیق است که به خداوند با عنوان یهوه اشاره میکند. بخشهایی از عهد عتیق هم هست، با ادبیاتی متفاوت، که در همان زبان عبری به خداوند با عنوان الوهیم اشاره میکند؛ یعنی دو اسم متفاوت برای خداوند به کار میرود: در فصلهایی نام خداوند یهوه است و در فصلهایی مثلاً با عنوان الوهیم به او اشاره میشود. سورسی هم با عنوان P و سورسی با عنوان D وجود دارد.
چهار سورس وجود دارد. این نموداری که اینجا هست، و نمودارهایی که الان در بحثهای آکادمیک هست، نشان میدهد که این سورسها کدام مستقلاند، چگونه نوشته شدهاند و چگونه تحت تأثیر یکدیگر قرار گرفتهاند، تا در پایین نمودار به چیزی به نام تورات میرسیم. مثلاً طبق این نمودار، J و E دو سورس کاملاً مستقلاند که بعداً در متونی که به آن JE میگویند با هم تلفیق شدهاند؛ همینطور مثلاً دو سورس متفاوت D وجود دارد که اینها هم با هم تلفیق شدهاند و سورس D را به وجود آوردهاند. نهایتاً J، JE، P و D با هم تلفیق شدهاند، فیدبکهایی هم از جایی گرفتهاند، R، و تورات به وجود آمده است.
این بحثها تاریخی و زبانشناختی است؛ یعنی وقتی این قطعهها را تشخیص میدهید، واژهها فرق میکند، لحن فرق میکند و موضوعات مورد علاقهٔ این فصلها با هم فرق میکند. از نظر تاریخی هم دلایلی وجود دارد که نویسندهها وقتی اینها را مینوشتند، در قرنهای مختلفی زندگی میکردند.
این بحث آکادمیکی است که دربارهٔ تورات وجود دارد، و موضع یهودیها دربارهٔ این نقدهای متنی خیلی روشن است: رسماً از طرف یهودیهای ارتدوکس فتوای شرعی وجود دارد که هر نوع بحث متنی، و حتی مطالعهٔ اینجور چیزها، حرام قطعی است و هیچکس نباید سراغ اینجور بحثها برود. موضع رسمی یهودیت ارتدوکس در مقابل این بحثها این است که همهاش مثلاً یک سری چیزهای شیطانی است. هیچوقت جوابی نمیدهند و علمای یهود هم بهنوعی در مقابل این بحثها ساکتاند. فکر میکنم این بحثها از نظر تاریخی و زبانشناختی خیلی خیلی قوی و روشناند؛ به همین دلیل در عالم یهودیت تأثیر گذاشتهاند. یعنی بخشی از فرقههای جدیدی که در یهودیت وجود دارد و اصلاحگرا هستند، بهشدت تحت تأثیر این بحثها بودهاند. این بحث دربارهٔ پنج فصل اول است، نه دربارهٔ بخش تاریخی، و بهطور قطع اعتبار عهد عتیق، حتی پنج فصل اول، را زیر سؤال میبرد؛ یعنی این ادعا را که بتوانیم بهنوعی بگوییم این پنج فصل در زمان حضرت موسی نوشته شدهاند.
تأثیر نقد متنی بر یهودیت اصلاحگرا
اینها مجموعهای از بحثهای تاریخی است که من فقط عنوانهایش را گفتم؛ اگر کسی میخواهد بیشتر مطالعه کند، به اندازهٔ کافی در اینترنت و کتابها دربارهٔ این موضوع میتواند پیدا کند. حرفم این است که اگر کسی همین بحثها را دربارهٔ قرآن مطرح کند، مثلاً بیاید بگوید این قسمت قرآن با آن قسمت از نظر زبانشناختی فرق دارد، یا به نظر نمیآید در قرن اول نوشته شده باشد، بیاید ادعا کند. مسلمانها باید آماده باشند که این چیزها را تحریم نکنند؛ یعنی نباید اینگونه برخورد کرد که چون در قرآن آیهای هست که میگوید قرآن حفظ شده، پس هر کس غیر از این بگوید، اصلاً جوابش را نمیدهیم. الان بحث روشنی مشابه این دربارهٔ قرآن وجود ندارد. مقداری بحث دربارهٔ تفاوت آیات مکی و مدنی وجود دارد.
در جلسه به کتابی اشاره شد که اخیراً کسی دربارهٔ واژگان قرآن و ریشههای آرامی آن نوشته و در آن بحثهای زبانشناختی کرده است. این خیلی خوب است. آن کتابی را که میگویید ندیدهام؛ اینجا اصلاً دربارهٔ کتابهای ممنوع بحث میکنیم و من سورسهای ممنوع زیاد دارم. به هر حال چهجور بحثی کرده است؟ آیا بحث این است که مثلاً این واژگان مال قرن اول هست یا نیست؟
به هر حال حرفم دربارهٔ بحثهایی که دربارهٔ تورات وجود دارد این است که این بحثها قدرتمندند. اگر برای کتابی ادعای سندیت وجود دارد و برای آن نسخههای قدیمی داشتیم و قدمت نسخه را ثابت میکردید، مشکل تا حدود زیادی حل میشد؛ اما وقتی برای تورات چنین نسخههایی وجود ندارد، نمیتوانید از نظر تاریخی ثابت کنید، و اشکالاتی از این دست وجود دارد. به هر حال این بحثی است که نمیشود جلوی آن را از نظر آکادمیک گرفت، و دربارهٔ قرآن هم اگر همین بحثها انجام شد، باید جوابشان را بهطور آکادمیک بدهید؛ نه اینکه با یک بحث فلسفی دروندینی بگوییم این حرفها را گوش ندهیم.
یکی از چیزهایی که شنیدهام این است که کسی کتابی درآورده است؛ یک نفر دیگر این را برایم تعریف کرد. او روی قسمتی از قرآن گفته است نقطهگذاریای که قبلاً در قرآن انجام شده خیلی بد است، و آمده و نقطهگذاری را عوض کرده است. فکر میکنم همین کتابی است که دربارهٔ ریشههای آرامی بحث کرده است: متن آرامی آورده و نشان داده که اگر نقطهگذاری قسمتهایی از قرآن را به شکلی که او عوض میکند عوض کنید، دقیقاً معادل همان متن آرامی است. بهنوعی ایدهای را مطرح کرده که مثلاً این بحثها در قرآن اینزرت شده است؛ یعنی مثلاً پیامبر از آن متن استفاده کرده بوده است. این باز از نوع بحثهایی نیست که برای متن سورسهای متمایز قائل شوید، ولی به هر حال اینها بحثهای آکادمیکی است که نباید بیجواب بماند. اولاً ریشهٔ آرامی داشتن واژگان قرآن، که اصلِ محتوای آن کتاب است، از نظر من خیلی خوب است.
بحث ریشههای آرامی واژگان
من کلاً نمیفهمم که مشکلش چیست. فرض کنید جملهای آرامی پیدا شود که اگر نقطههایش را بردارید و نقطههای قرآن را هم در آنجا بردارید، اینها بهنوعی با هم تطبیق کنند؛ استنتاجهایش را نمیدانم. ولی همین پدیده هم اگر وجود داشته باشد، برای مسلمانها باید کنجکاویبرانگیز باشد. حرفم این است که هر نوع بحث آکادمیک دربارهٔ متن قرآن باید برای مسلمانها ولکام باشد. متأسفانه مسلمانها در این موضع نیستند؛ اکثریتشان تا حدی اینطورند، نه همهشان. ولی به هر حال من دیدهام که میان مسلمانها نوعی مبارزهطلبی دربارهٔ بحثهای آکادمیک دربارهٔ متن قرآن وجود دارد؛ یعنی با اعتماد به نفس میگویند: اگر همان حرفهای مشابه تورات را دربارهٔ قرآن دارید، بیایید بزنید.
اینطور نیست که میان مسلمانها آکادمیسینهایی وجود نداشته باشند که موضعی خیلی شبیه یهودیها بگیرند و بگویند این بحثها را نباید دربارهٔ کتاب مقدس کرد. به هر حال به نظر میرسد جای پای مسلمانها بهوضوح محکمتر است؛ متنشان نسبت به تورات، کاملاً از نظر آکادمیک، در جایگاه خیلی محکمتری قرار دارد.
در پاسخ به این پرسش که آیا زبانشناسانی یهودی به این بحثها جواب ندادهاند: اطلاعات من در این حد است که نه؛ ولی چون این را میپرسید، سؤال وجودی است و نمیتوانم بگویم قطعاً نه. من ندیدهام، و اینطور هم نیست که دنبالش نگشته باشم؛ چیزی پیدا نکردم که بخواهند این مشکلات را با روشهای آکادمیک حل کنند.
این پرسش هم مطرح شد که وقتی قضیه خیلی علمی میشود و ما در آن موضوع توانایی نداریم، چه میشود؟ آیا حرف کسانی را میپذیریم که نظریهپرداز بودهاند و حرفهایی زدهاند، یا استدلالشان آنقدر کلی است که ما هم مثل آنها میفهمیم؟ این نوع استدلالهایی که دربارهٔ تورات وجود دارد بهراحتی قابل فهم است. هر متنی در این مورد بخوانید، استدلالهای خیلی روشنی است دربارهٔ اختلافات ادبیات همین پنج فصل، همراه با جزئیات بسیار دیگر؛ یعنی نشانهها فقط این نیست که بعضی از واژهها فرق میکند. نشانهها این است که در این پنج فصل قطعاتی عیناً از روی همدیگر نسخهبرداری شده است.
ناسازگاری درونی و تشخیص منابع
یعنی متأخر بودن یکی نسبت به دیگری بهوضوح قابل دیتکت کردن است، و خیلی چیزهای دیگر؛ مثلاً اختلافی که در روایتی اینجا هست و برخلاف چیزی است که آنجا گفته شده، از این نوع بحثهاست. این قطعهها را سعی میکنند استخراج کنند و بگویند تورات، بهوضوح و به دلیل همین دلایل ساده، در یک زمان و توسط یک نفر نوشته نشده است. دستکم چهار قطعه منبع، یا سورس، مختلف برای تورات قابل تشخیص است. اینطور نیست که بحثهای زبانشناختیِ خیلی عجیب و غریبی باشد؛ بحثهای کاملاً ملموسی است که برای آدم غیرمتخصص هم قابل گفتن است. این نکته دربارهٔ تورات است که چنین بحثهایی دربارهٔ آن وجود دارد؛ حرفم این است که دربارهٔ قرآن هم باید با هر بحث مشابهی که وجود دارد مواجه شد.
بحثهای دیگری که دربارهٔ تورات وجود دارد از نوع مقایسهٔ خودِ متن با خودش است. مثلاً فرض کنید دستکم دهها مورد وجود دارد که در متن تورات میتوانید میان حرفهایی که زده میشود ناسازگاری پیدا کنید، و بعضیهایش خیلی چیزهای سادهای است. مثلاً طوفان نوح؛ اینها دقیقاً جزو همین استدلالهاست که این قطعهها چگونه کنار هم قرار گرفتهاند، چون سورسهای مختلف دارند. مثلاً دربارهٔ طوفان نوح در تورات عیناً گفته میشود که ۴۰ روز طول کشیده و عیناً گفته میشود که ۱۵۰ روز طول کشیده است. یا مثلاً دربارهٔ اینکه حضرت ابراهیم پس از مرگ پدرش آنجا را ترک کرده یا پیش از مرگ پدرش، در متن همین فصلهایی که به آن تورات میگوییم تناقض وجود دارد، و دهها مورد از این شکل.
اینها مواردی است که چیزی ذکر میشود؛ نه اینکه استدلال کنیم این حرفهایی که زده میشود معقول است یا نامعقول. حرفی اینجا صراحتاً گفته میشود و جای دیگر صراحتاً خلافش گفته میشود. همین معمولاً دستاویز این قرار میگیرد که این متن در واقع سورس یگانهای ندارد؛ از جاهای مختلف، مثلاً فرض کنید کسان مختلفی نوشتهاند و روایت شده تا به دست ما رسیده است. یک جمعبندی مختصر بکنم، چون میخواهم سراغ قرآن بیایم: تاریخ جمعآوری تورات، تا آنجا که ما میدانیم و بهعنوان بحثی تاریخی که تاریخدانها بخواهند انجامش دهند، تاریخ مخدوشی است.
جمعبندی تاریخ مخدوش تورات
یعنی به نظر میرسد این متن به تدریج جمعآوری شده است. اگر با قرآن مقایسه کنید، شکی وجود ندارد که قرآن در زمان عثمان جمعآوری شده است. مهم این است که فکتهای بدیهیای وجود دارد و همه هم قبول دارند که در زمان عثمان، چندین سال پس از وفات پیغمبر، نهضتی برای جمعآوری قرآن به وجود آمد و قرآن را جمعآوری کردند. نسخههایی را هم که غیر از نسخهٔ جمعآوریشدهٔ عثمان وجود داشت، به روایتی میگویند از بین بردند یا سعی کردند از بین ببرند. نوعی یونیکفای کردن، و در واقع نگارش، در زمانی خیلی نزدیک به زمان پیغمبر اتفاق افتاده است. چنین فکت تاریخیای دربارهٔ تورات وجود ندارد.
دربارهٔ قرآن بحث این است که آیا این نسخه، با اختلاف نسخههایی که به وجود آمده بود، در زمان عثمان خوب جمعآوری شده یا خوب جمعآوری نشده است؛ ولی در این شکی نداریم که در فاصلهٔ نزدیکی جمعآوری شده که نسخهٔ اصلی قرآن، به آن معنا، وجود داشته است. اگر قرآن مثلاً در قرن ششم جمعآوری میشد، اصلاً این شبهه وجود داشت که آیا در قرن ششم دسترسی به قرآن اصلی وجود داشته یا نداشته است. وقتی شش قرن از متنی بگذرد که مثلاً سینهبهسینه نقل میشود، چندان اعتمادی وجود ندارد که اصلاً چیز اصلیای وجود دارد که بخواهم جمعآوریاش کنم.
دربارهٔ تورات وضع اینطور است: نگارش تورات، به این معنایی که در دست ماست، از نظر تاریخی در زمانی اتفاق افتاده که خیلی از زمان حضرت موسی دور است، و باید بهنوعی اعتماد کنیم که در این دوران تورات مثلاً بهطور شفاهی حفظ شده است. ولی دربارهٔ قرآن اینطور نیست؛ زمان آنقدر نزدیک است که مطمئنیم در دورانی جمعآوری شده که اصل وجود داشته است. اینکه آیا خوب جمعآوری شده یا خوب جمعآوری نشده، و آیا نسخهٔ بهتری میتوانست جمعآوری شود، بحثهایی است که مسلمانها باید بهعنوان بحثی تاریخی واردش شوند.
بنابراین ما دربارهٔ قرآن تاریخ جمعآوری روشنی داریم. میدانیم کی و در چه تاریخی شروع شده و تمام شده، مکانیسمهایش چگونه بوده، چگونه آدمها را جمع کردند و شاهد گرفتند؛ و کسانی که بحثهای آکادمیک میکنند هم معمولاً شکی ندارند که این اتفاق افتاده است، یعنی روندی در زمان عثمان برای جمعآوری کتاب قرآن طی شده است. تقریباً بهطور قاطع از نظر تاریخی میدانیم که پس از جمعآوری کتاب، دستکم چهار نسخه از آن به اقصا نقاط و جاهای مختلف فرستاده شد تا مثلاً محفوظ بماند.
جمعآوری قرآن در زمان عثمان
اینها تقریباً از نظر تاریخی مورد تأیید است. خیلی نمیخواهم چیز صددرصدی بگویم؛ برای اینکه در هر فکت تاریخیای که به این اندازه قدیمی است، میشود شک کرد. در همین حدی صحبت میکنم که کموبیش مورد توافق است. نکتهٔ اول این است که به هر حال ما چنین تاریخ جمعآوریای دربارهٔ تورات، و طبعاً دربارهٔ انجیل، نداریم. و دربارهٔ اختلافات زبانشناختی درون قرآن، چیزی مشابه آنچه دربارهٔ تورات وجود دارد فعلاً نیست.
ممکن است بحثهای آکادمیک پیش بیاید. چیزی که خیلی معروف است تفاوت میان سورههای مکی و مدنی است؛ هم تفاوتهایی که جنبهٔ فرم دارند، یعنی تفاوت از نظر فرم بیان، و هم تفاوت از نظر موضوعهای مورد بحث. به نظر میرسد مورد واضحی وجود دارد: احکام در مدینه نازل شدهاند و آیات مکی مثلاً بیشتر ناظر به بحثهای مربوط به توحید و معادند. سورههای مکی کوتاهترند، ریتمشان کمی تندتر است و شاعرانهترند؛ سورههای مدنی بیشتر شبیه نثرند و ریتم کندتری دارند. اینها واقعیتهایی است که دربارهٔ اختلافات سورههای مکی و مدنی میتوانید ببینید. سورههای بلند اکثراً مدنیاند؛ هرچند یکباره نازل نمیشدند، به هر حال وقتی جمعآوری شدند، سورههای مدنی در فصلهای بزرگتری کنار هم قرار گرفتند. تقریباً میتوانم بگویم کسی را ندیدهام، و فکر نمیکنم چنین چیزی وجود داشته باشد، که این را به سورسهای مختلف نگارش نسبت داده باشد.
رد ادعای سورسهای موازی برای قرآن
کسانی که کتابهای ضد اسلامی مینویسند، مثل گلدزیهر، این را دال بر این میگیرند که پیامبر مثلاً اول، وقتی قدرت نداشت، حرفهای شاعرانه زد و دربارهٔ معاد و صلح و اینجور چیزها حرف زد، و بعداً وقتی قدرت گرفت و مثلاً حکومت تشکیل داد، لحنش تغییر کرد. بحث این نیست که اینها حرفهای پیامبر نیست؛ بحث این است که چنین اختلافی میان آیات مکی و مدنی در دورانهای مختلف زندگی پیامبر پیش آمده است.
من واقعاً موردی ندیدهام که کسی بخواهد بگوید مثلاً در زمان عثمان عدهای در یک اتاق نشستند و میخواستند شاعرانهتر جمع کنند، و عدهای در اتاق دیگر نشستند که حکومتیتر بودند و بحثهای مربوط به احکام و حکومت را مطرح کردند؛ مثلاً برای یک دسته بحثهای اقتصادی مهم بود و آنهایی که شمال شهر بودند بحثهای دیگری داشتند. چنین ادعاهایی دربارهٔ قرآن وجود ندارد که در آن از نظر لحن و زبانشناسی اختلافاتی باشد که ناظر به سورسهای متفاوت باشد. به نظر میرسد همه بهنوعی میپذیرند که اینها در زمان عثمان جمعآوری شده و سورسش هم همان چیزی بوده که میان مسلمانها بهعنوان قرآن، یعنی وحی الهی، وجود داشته است. بحثها سر این است که در زمان عثمان چقدر کامل جمعآوری شده، چیزی کم نشده و چیزی زیاد نشده باشد؛ ولی بحث بر سر اینکه چند نفر مثلاً در جاهای مختلف نشستهاند و بعداً نوشتههایشان قاطی شده، اصلاً وجود ندارد.
من دارم از کلیات شروع میکنم، پیش از آنکه وارد جزئیات شویم: بدیهی است که وضعیت کتاب مقدس مسلمانها نسبت به عهد عتیق بینهایت بهتر است. آنها ۳۰۰۰ سال پیشاند و این ۱۴۰۰ سال پیش است، و به نظر میرسد به هر حال این فاصلهٔ ۱۶۰۰ ساله باید اوضاع را بهتر کرده باشد. واقعیت این است که اوضاع خیلی بهتر است؛ یعنی خیلی سریع جمعآوری شده، سورسهای متفاوت ندارد و فقط ممکن است توسط همان منبعی که آنجا جمعآوری میکرد کم و زیاد شده باشد. بعضی از ادعاهایی که وجود دارد این است که مثلاً بخشهایی از قرآن در قرآن عثمانی نبودهاند و از این دست؛ نه اینکه افراد مختلفی نشسته باشند و به صورت سورسهای متفاوت مینوشتهاند. زمان طولانی هم طول نکشیده و خیلی مجتمع و نزدیک به زمان پیامبر صورت گرفته است.
ولی بحثهایی شبیه ناسازگاری درونی قرآن را میتوانند مطرح کنند. یکی از کارهایی که میکنند، و من دیدهام، این است که از این صحبت میکنند که جایی از قرآن چیزی گفته شده که مثلاً با آنچه جای دیگر آمده خیلی سازگار نیست.
مثلاً موضوع نسخ میتواند نوعی ناسازگاری محسوب شود؛ یعنی اینکه بگویید این حکم مثلاً در این سال آمده و دو سال بعدش حکم دیگری آمده که آن را نسخ کرده است.
نسخ و ادعای ناسازگاری
مثلاً اگر ثابت کنید که در قرآن پدیدهای به اسم نسخ وجود دارد — نمیخواهم بگویم چیزی ثابت میشود — این ادعا میتواند مطرح شود که اینجا نوعی ناسازگاری در متن قرآن پیدا شده است؛ و متأسفانه اکثریت مسلمانها به وجود نسخ در قرآن معتقدند. من چند بار این موضوع را گفتهام؛ به نظرم اصلاً سوءتفاهم وجود دارد. به آن معنا که آیهای آمده باشد و آیهای برخلافش آمده باشد، یک مورد هم در قرآن وجود ندارد. من قبلاً خودم کمی بحث کردم و همان دفعه هم به کتاب خیلی خوب «بیان» مرحوم آقای خویی ارجاع دادم که جزو مخالفان نسخ است. او کار خیلی خوبی کرده است: آن موردهای معروف نسخ در قرآن را آورده و سعی کرده نشان دهد که سوءتفاهم است و اصولاً موضوع، نسخ یک حکم نیست.
ولی اگر نسخ ثابت هم شود، مسلمانهایی که نسخ را قبول دارند آن را ناسازگاری نمیگیرند؛ بلکه مثلاً اینطور میگیرند که احکامی به تدریج ابلاغ شدهاند و تا وقتش نرسیده، حکم نیامده است. این نمونهای از ناسازگاری به آن معنایی که دربارهٔ تورات گفتم نیست. به هر حال اگر این بحث مطرح شود، کسی باید جواب بدهد.
فعلاً میخواهم کمکم نزدیک شویم به اینکه از نظر تاریخی چقدر میشود دفاع کرد و چه دلایلی داریم که قرآن خوب جمعآوری شده است. فعلاً بحثم این است که نوع جمعآوری قرآن از نظر تاریخی جمعآوری خیلی محکمی است. باز چیزی که دربارهٔ قرآن واضح است، و این هم از کلیات است، این است که اختلاف نسخهها میان نسخههای موجود قرآن خیلی خیلی کم است. مثلاً دربارهٔ تورات اختلاف نسخههای فوقالعاده زیادی در نسخههای خطی موجود پیدا میکنید، همانطور که دربارهٔ کتاب انجیل هست. دربارهٔ قرآن، این اختلاف نسخهها که به آن بهنوعی اختلاف قرائت میگویند، اختلافهای خیلی جزئیای است که در همهٔ متون قدیمی هم میتوانید پیدا کنید. در دیوان حافظ هم هر غزلی از حافظ را بردارید، در نسخهبرداریهایی که برای این نسخهها انجام شده، بیش از آنچه دربارهٔ قرآن ثبت شده و ما میدانیم، اختلاف میان نسخهها وجود دارد. بنابراین این یکسان بودن تقریبی نسخهها هم به هر حال جزو مواردی است که به نفع اعتبار قرآن و عدم تحریف آن است.
میتوانید فرضیهای داشته باشید: اینکه مثلاً در زمان عثمان اختلاف نسخههای شدیدی وجود داشت و وقتی قرآن عثمان را جمع کردند، نسخهها را از بین بردند؛ و حالا آنچه باقی مانده، چون از قرآن عثمان است، اختلاف نسخههایش کم است. نکتهٔ اول این است که دیوان حافظ هم از یک نسخهٔ واحد استنساخ شده و کلی اختلاف در این نسخهبرداریها وجود دارد. میخواهم بگویم حتی اگر نسخهبرداریها از آن زمان تا زمان حال ادامه پیدا کرده باشد، باز هم خیلی خوب نسخهبرداری انجام شده است، و این نوعی اهتمام مسلمانها را به دقیق نسخهبرداری کردن از قرآن نشان میدهد. فقط بحث بر سر این است که در زمان عثمان چه اتفاقهایی افتاده است.
میخواهم بگویم همهٔ این بحثها بر این متمرکز میشود که قرآن در زمان عثمان چقدر خوب جمعآوری شده است. پس از آن خیلی خوب باقی مانده و ادعایی هم دربارهٔ اینکه به شکلهای عجیب و غریبی جمعآوری شده باشد نیست؛ تاریخ روشنی وجود دارد. در بحث تاریخی فقط باید دربارهٔ اعتبار قرآنی که در زمان عثمان جمعآوری شده بحث کنید. هیچکدام از این نقاط قوت بهطور مشابه دربارهٔ تورات وجود ندارد: نه چیزی مشابه نسخهٔ عثمان وجود دارد و نه در طی هزاران سال نسخهبرداریهای دقیقی انجام شده است؛ اختلاف نسخهها خیلی بیشتر از اختلاف نسخههای قرآن است.
حالا بیایید بحث کنیم که مخالفان چه دلایلی دارند بر اینکه در زمان عثمان قرآن خوب جمعآوری نشده، و چه پاسخهایی وجود دارد. سعی میکنم اینها را بهنوعی جمع کنم و به نظری کموبیش مستند برسم؛ خودم هرچه باشد، قبول دارم که ممکن است مشکلاتی در آن باشد. بگذارید اول بگویم بحثهای تاریخیای که در تضعیف موضع قرآن عثمان وجود دارد چیست. روایاتی از افرادی که جزو صحابه بودند وجود دارد که از این حرف میزنند که چیزهایی در قرآن بوده و الان نیست. میخواهم سعی کنم خدشه وارد کنم. سعی کردم ثابت کنم که اگر عثمان کارش را خوب انجام داده باشد، اوضاع خیلی خوب است؛ حالا ممکن است در زمان عثمان این کار خوب انجام نشده باشد.
روایات صحابه درباره آیات مفقود
روایتهایی وجود دارد که افرادی در آنها میگویند قرآنی که جمعآوری شده بخشهایی را ندارد. روایتی که ادعا کند چیزی اضافه شده کمتر وجود دارد؛ بیشتر از این نوع است که آیاتی نیست، یا سورهای کوتاه شده، و مانند اینها. چند تا از اینها را که معروفاند میگویم و کمی دربارهشان بحث میکنم.
دو سه روایت معروف از خلیفهٔ دوم وجود دارد. یکی ادعای اینکه حکم رجم در متن قرآن وجود داشته و الان وجود ندارد. آیهای هم که مربوط به رجم نقل شده، به سه صورت مختلف نقل شده است که این صورتهای مختلف را، اگر اشکال ندارد، برایتان میخوانم. میگوید: «اذا زنی الشیخ و الشیخه فرجموهما البته نکالا من الله و الله عزیز حکیم». یک ورژن دیگرش «الشیخ و الشیخه فرجموهما البته بما قضینا» است؛ نمیدانم، شاید اینجا مشکل تایپی بوده است؛ آیه را هم خودم حفظ نیستم. صورت سومش این است: «ان الشیخ و الشیخه اذا زنیا فرجموهما البته».
فکر میکنم هر کسی قرآن خوانده باشد، کمی که دقت کند، دقیقاً با همان بحثهای زبانشناختی متوجه مشکل این آیات میشود: واژهٔ «شیخ» اصلاً در قرآن استعمال نمیشود و «البته» هم در قرآن نداریم. ممکن است در قرن اول به کار میرفته، ولی من همینطور که الان اینها را میخوانم، هیچ احتیاجی ندارم بروم تحقیق کنم که آیا این آیات بوده یا نبوده. بهعلاوه، به یک معنا میدانیم که رجم، بنا بر متن، در قرآن نبوده است. اگر کسی بگوید اینها در قرآن بوده، بعد باید بگوید آیهٔ دیگری را هم که به نظر میآید با رجم ناسازگاری دارد اضافه کردهاند؛ نمیشود فقط ادعا کنید که اینها بودند و حذف شدند.
در پاسخ به این پرسش که آیا خلیفهٔ دوم ادعا میکرد چیزهایی در قرآن بوده که در جمعآوری خلیفهٔ سوم حذف شده است: نه، این پیش از جمع قرآن توسط عثمان است. اینها همان زمزمههایی است که شروع شده بود. همهٔ احادیثی که از عمر نقل میشود این است که ما قبلاً چنین چیزی را در قرآن میخواندیم و الان نمیشنوم که بخوانند. قرآن مرتب ریسیتیشن میشد، مثل الان؛ یعنی عدهای قاری قرآن بودند و میخواندند. اینکه چیزهایی قبلاً بوده و الان مردم نمیخوانند، مثلاً این است که او فکر میکرده در فلان سوره آیهای بوده؛ یک بار کسی سوره را میخواند، خلیفهٔ دوم آن آیه را نمیشنود و این حرف را میزند که آیاتی بوده که الان نمیشنوم؛ شما این آیات را بگویید. همهٔ این نوع روایات این شکلیاند؛ اختلافاتیاند که پیش از جمعآوری عثمان پیش آمدند، و نهایتاً عثمان ضرورت را احساس کرد که قرآن را جمعآوری کند، چون کمکم این حرفها زده میشد: کسی ادعا میکرد آیهای در قرآن بوده که الان نیست.
این پرسش هم مطرح شد که خود پیامبر در این باره چه میکرد. در زمان پیامبر قرآن همچنان نازل میشد و همانطور که نازل میشد، تا حد ممکن تعداد زیادی آن را حفظ میکردند و تقریباً همهاش هم نوشته میشد، با اینکه وسایل نگارش نداشتند. مسئلهٔ جمعآوریاش در یک مجلد چیز دیگری است، و به نظر میرسد پیامبر تا آخرین لحظات عمرش هم در حال تکمیل کردن آیات قرآن بوده است. قطعاً افرادی پس از پیامبر این کار را کردند.
گذشته از بحث زبانشناختی، نکتهٔ دیگر این است که جای دیگری پیدا نمیکنیم که پذیرفته شده باشد این آیه مثلاً بوده است. روایات تقریباً روشنی وجود دارد، هرچند نمیشود خیلی به آنها اعتماد کرد، که مکانیسم جمعآوری چگونه بوده است: اگر کسی میآمد و میگفت این آیه هست، باید میرفت و شاهد میآورد؛ تعدادی از آدمهای معتبر که حافظان قرآن بودند باید حمایت میکردند. وقتی کسی از این حرف حمایت نکرده، طبعاً در زمان عثمان هم پذیرفته نشده که چنین آیهای بوده است. اگر آن موقع زبانشناس داشتیم، اصلاً احتیاجی به شاهد نبود؛ واضح بود که اصلاً این آیه نمیتواند باشد.
روایت دیگری هم باز از خلیفهٔ دوم هست که شمار حروف قرآن را عددی نقل میکند که اگر الان حروف قرآن عثمان را بشمارید، اینجا نوشته است که به یکسوم آن هم نمیرسد. پس اگر آن حدیث درست باشد و عمر هم درست گفته باشد، بیش از یکسوم قرآن جمعآوری نشده است.
سایر روایات نقصان قرآن
آیهٔ دیگری هم هست که باز دو ورژن دارد: «و لا ترغبوا عن آبائکم فانه کفر بکم» یا «ان کفر کفر بکم ان ترغبوا عن آبائکم». همهٔ قرآن نوشته است که دنبال آبائتان نروید، ولی خلیفهٔ دوم اصرار داشت که این آیه در قرآن بوده که از آیینهای اجدادتان صرفنظر نکنید، «فانه کفر بکم». به هر حال این هم باز مشکل زبانشناختی و مشکل محتوایی دارد؛ من فقط دارم میگویم که این ادعا وجود دارد.
این نوع روایات و احادیث که میگویند چیزهایی در قرآن بوده و الان نیست، موجودند. کمی جدیترش را هم میگویم: مثلاً از عایشه نقل شده که در دوران رسول خدا سورهٔ احزاب ۲۰۰ آیه خوانده میشد، و از کس دیگری نقل شده که طول سورهٔ احزاب نزدیک به اندازهٔ سورهٔ بقره بوده است؛ بنابراین سورهٔ احزاب خوب جمع نشده است. این روایتی از عایشه است. باز از مصحف عایشه چنین آیهای نقل شده است: «ان الله و ملائکته یصلون علی النبی یا ایها الذین آمنوا صلوا علیه و سلموا تسلیما و علی الذین یصلون الصفوف الاول». نمیدانم؛ باز مسئلهٔ عدم هماهنگیاش با لحن قرآن هست. به هر حال چنین احادیثی وجود دارد.
پس اینطور نیست که هیچ ادعایی وجود نداشته باشد. ببینید، یک وقت این است که مصحفی جمع شده، همهٔ جنبههای تاریخیاش هم خوب است و هیچ ادعایی علیه آن وجود ندارد؛ این خیلی خوب است، و میشود پرسید بر اساس چه میگویید این تحریف شده است؟ دو آدم مؤمن وجود داشتند که مخالف عثمان بودند؛ عثمان را کشتند. اگر کارش را بد انجام داده بود، دستکم آنها میآمدند و ادعا میکردند که این قرآن را بد جمع کرده است. به هر حال وجود این احادیث بحثی را باز میکند دربارهٔ اینکه قرآن درست جمع شده یا نه؛ و این حرفها مورد استناد کسانی قرار میگیرد که در جمعآوری درست قرآن تشکیک میکنند.
چیزهای مشابه دیگری هم هست؛ دیگر اینها را یکییکی برایتان نمیخوانم. معروفترین چیزهایی که دیدهام در بحثهای آکادمیک به آن اشاره میکنند، وجود دو سوره به اسم «خلع» و «حفد» است، از ابیبنکعب و ابنعباس. ابنعباس از نظر تاریخی شهرت دارد که مصحف خودش را به عثمان نداد.
مصحف ابیبنکعب
بعضیها این را دلیل میگیرند که مثلاً اختلافاتی وجود داشت. نمیدانم راست است یا دروغ؛ به هر حال چنین حرفی هست. من این را در متون آکادمیک دیدهام که جزو شبهات میگویند ابنعباس مصحف خودش را نداده یا همکاری نکرده است. نمیدانم؛ چنین بحث آکادمیکی وجود دارد.
سورهای وجود دارد به اسم سورهٔ خلع. آنطور که نوشته، انگار این دو سوره در مصحف ابنعباس و در مصحف ابیبنکعب بوده و این آیات در هر دو سوره آمده است؛ اختلاف اسامی را من نمیفهمم. به هر حال این آیات، «اللهم انا نستعینک و نستغفرک و نثنی علیک و لا نکفرک و نخلع و نترک من یفجرک اللهم ایاک نعبد و لک نصلی و نسجد و الیک نسعی»، چنین دعایی، در متن سورهای وجود داشته که به آن سورهٔ خلع میگویند. اینها مجموعهای از بحثهایی است که عدهای از نظر تاریخی به آن استناد میکنند که شبهههایی دربارهٔ جمعآوری قرآن در زمان عثمان وجود دارد.
همهٔ حرفم این است که اگر کسی میخواهد شبههای دربارهٔ تحریف قرآن وارد کند، باید دربارهٔ جمعآوری قرآن در زمان عثمان باشد؛ یعنی به نظر نمیآید راه دیگری خیلی وجود داشته باشد.
اختلاف مصاحف متداول
نکتهٔ دیگری هم هست. عدهای این بحث را مطرح کردهاند که قدیمیترین نسخههایی که مربوط به قرآن میشود — مثل نسخهٔ تاشکند، که میگویند عین یکی از آن نسخههای اصل عثمانی است که آنجا نگهداری میشود، یا نسخهٔ معروف موزهٔ توپکاپی ترکیه، که باز شهرت دارد نسخهٔ اصلی و از نسخههای زمان عثمان است — هرگز توسط مسلمانها منتشر نشدهاند؛ یعنی کپیبرداری نشدهاند تا در اختیار همه قرار بگیرند. بعضی از آدمهای شکاک این شبهه را پیش کشیدند که ممکن است همینجا مشکلاتی وجود داشته باشد؛ یعنی این قرآنی که الان، با قرائت عاصم به روایت حفص، میان مسلمانها متداول است، شاید با آن قرآن اختلافهای اساسیای دارد که منتشر نمیشود. خوشبختانه چندی پیش نسخهٔ تاشکند منتشر شد.
من نسخهٔ تاشکند را ندیدهام، ولی احتمالاً شاید در ویکیپدیا بشود عکس اصل نسخهٔ تاشکند را هم دانلود کرد. به هر حال چنین اتفاقی در دنیای مسلمانها افتاده که آن نسخه را کامل کپیبرداری کردهاند، و انشاءالله بقیه را هم بکنند. ببینید، وقتی کسی چیزی را جایی دارد و آن مراسم آکادمیک را دربارهاش انجام نمیدهد، این بحثها پیش میآید. شاید این نسخههایی که اینجا هست تفاوتهایی داشته باشند. اگر کم باشد، یعنی کامل نباشد، یک بحث است؛ اگر چیزی در آن باشد که جای دیگر نیست، بحث مهمی است؛ چون اینها نسخههای تاریخی مهمی هستند.
روایات تاریخی دربارهٔ نسخهٔ تاشکند این است که این همان نسخهای است که علی پس از عثمان با خودش به کوفه آورد. این نسخه میان مسلمانها همیشه با عزت و احترام بوده است؛ تیمور پس از حمله آن را برداشت و به سمت سمرقند برد؛ بعداً تزارها آمدند و آن را از سمرقند به سمت پترزبورگ بردند؛ و نهایتاً در زمان لنین، که انتظار دارید قرآن را آتش زده باشد، به مسلمانها پس داده شد و الان عیناً در تاشکند نگهداری میشود. به هر حال در قدمتش، اینکه یکی از قدیمیترین نسخههای قرآن است، شکی نیست. فکر میکنم این شبههها کلاً نتیجهٔ توهم است؛ یعنی احتمالاً این نسخهها با همدیگر اختلاف ندارند. به هر حال سعی میکنم بگویم که به همهٔ این بحثها باید خوشآمد گفت.
همهٔ اینها نسخههای کوفیاند؛ طبعاً اعراب ندارند و نقطهگذاریشده نیستند، ولی باز اینکه کلمهای در آن باشد یا نباشد، کاملاً قابل تشخیص است. اتفاقاً در طول قرنها شیعه سردمدار بحث دربارهٔ تحریف قرآن بوده است؛ مثلاً میگفتند آیاتی دربارهٔ حضرت علی بوده، مصحف حضرت علی فرق میکرده، و از این بحثها. خوارج مدعی بودند که سورهٔ یوسف اضافی است، و از این بحثها؛ همهٔ فرقهها در دورههای تاریخی گاهی از این حرفها زدهاند. مهم این است که دربارهٔ صحت و سقم این نسخه اسناد و دلایل محکمهپسند داشته باشید. سعی میکنم بگویم که همهٔ بحثها همینطوری است؛ همینطوری است که بگویی سورهٔ یوسف نیست یا مثلاً آیهای اضافه است. باید کمی دربارهٔ اینها بحث شود؛ همانطور که دربارهٔ دیوان حافظ بحث میکنند.
مجموعهای از روایاتی را گفتم که کسانی که بحثهای آکادمیک میکنند به آنها استناد میکنند. یک واقعیت هست، که شاید گفتنش خیلی بحث آکادمیک نباشد، ولی واقعیت مسلمی است: مسلمانها از نظر سندیت کتابشان در این موضع خیلی خیلی بالاتر از مسیحیها و یهودیها هستند. این همیشه بهنوعی مورد حسادت مسیحیها و یهودیها بوده است. بنابراین، چون کتاب خودشان ایرادهای آکادمیک خیلی واضحی دارد، از طرف مستشرقانی که یهودیهای مؤمن یا مسیحی بودند، تلاشهایی برای ابهام ایجاد کردن وجود داشته است.
منتها، میگویم، این بحث آکادمیک نیست؛ مهم نیست طرف نیتش چیست. به هر نیتی، اگر جواب دارید باید بدهید. الان این آدمی که دربارهٔ ریشههای آرامی لغات قرآن تحقیق کرده، از آمریکا پول گرفته یا از فلان جا؛ اصلاً واقعاً این مهم است که انگیزهاش برای این کار چه بوده؟ اگر حرف حسابی زده، باید خیلی خوشحال باشیم و برویم دربارهاش تحقیق کنیم.
میخواهم بحث کوچکی بکنم دربارهٔ اینکه فرض کنید آدمی آکادمیک، که خیلی بحث تاریخی میکند، بیاید این احادیث را برایتان بخواند و بگوید که در جمعآوری نسخهٔ عثمان مشکلاتی وجود دارد. احادیثی هم وجود دارد، و تعدادشان خیلی خیلی زیاد است، دربارهٔ میزان شدت اهتمامی که در جمعآوری قرآن عثمان وجود داشته است. مخصوصاً حدیثی را که یادم میآید برایتان میگویم؛ عینش مهم نیست. حدیث معروفی هست، و اتفاقاً دربارهٔ ابیبنکعب است، که یکی از افرادی است که ادعا میشود سورهای اضافه را به قرآن نسبت میداده، همان آخرین چیزی که گفتم. بحثی میان ابیبنکعب و عثمان هست که خیلی جاها نقل شده، سر اینکه آیهٔ «الذین یکنزون الذهب والفضه» با «والذین» است یا با «الذین».
عثمان میگفته «والذین» است و ابیبنکعب میگفته «الذین» است، و میگویند کار به جایی کشیده که ابیبنکعب گفته ما در زمان پیامبر اینطور میخواندیم. یعنی سر یک واو نشستهاند و بحث میکنند، و عثمان، اگر نظرش با نظر دیگران فرق کند، حتی این اتوریته را ندارد. یعنی اگر واقعاً، آنطور که میگویند، مکانیسمی گذاشته بودند که اگر اختلافی هست چگونه حل شود، اینطور نبوده که اگر عثمان یا عمر چیزی گفته باشند، کسی آن را قبول کرده باشد.
انواع و اقسام اینجور احادیث داریم؛ احادیثی که از این حرف میزنند که چقدر با دقت جمع شده است. نکتهای که میخواهم بگویم این است که در تمام کتابهای مذهبی و ضد مذهبی که میخوانید، معمولاً این مشکل را میبینم که هر کدامشان از مجموعهٔ تاریخ و روایات تاریخی و احادیث، هرچه را مطابق فکر و میلشان است، همان را نقل میکنند. یعنی مثلاً این آکادمیسینهایی که آن احادیث را معتبر میدانند، انگار اصلاً این احادیث وجود ندارند و اشارهای به آنها نمیکنند؛ و در متون مذهبی که میخواهند ثابت کنند قرآن بهخوبی نقل شده، فقط این احادیث را میبینید و آن احادیث را نمیبینید.
منصفانهاش این است که وقتی حدیثی را نقل میکنید، نه به این دلیل نقل کنید که مطابق میل شماست و با تصورات شما جور درمیآید، بلکه به این دلیل که از نظر نحوهٔ نقل حدیث استحکام دارد؛ یعنی روایتی است که با دلایل تاریخی میتوانید بگویید درست است. نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه. مثلاً تمام کتابهای ضد دینی تکهای از تاریخ طبری را خیلی دوست دارند و آن را نقل میکنند. همان تاریخ طبری نوشته است که پیامبر سایه نداشته است. میگویند این کتاب خوبی است، کتاب مستندی است؛ طبری آدم منصف و عاقلی بوده و تاریخ خوبی نوشته است. پس همهاش درست است! اگر تاریخ طبری درست است، در آن اینهمه دربارهٔ معجزات پیغمبر حرف زده شده است، معجزاتی که پیغمبر نکردهاند. میخواهم بگویم جایی از آن را که مطابق میلشان است در بحث قبول میکنند و میگویند این را طبری گفته است؛ حال آنکه طبری خیلی چیزهای دیگر هم گفته است. میخواهم بگویم طرفین در نقل روایات تاریخی خیلی منصفانه عمل نمیکنند؛ یعنی به صحت و سقم و استحکام تاریخی روایات خیلی توجه نمیکنند و به مطابق میل خودشان بودن یا نبودنش توجه میکنند.
گزینش احادیث در نقد
به نظر من، وقتی مجموعهٔ احادیث را نگاه میکنید، از هر دو طرف یک سری احادیث هست: بعضیها میگویند چیزهایی کم است و بعضیها هم میگویند مثلاً یک واو هم اینجا کم و زیاد نشده است. احتمالاً شاید بتوانید بگویید هر دو در کتابهای معتبری آمدهاند. میخواهم بگویم اگر اصلاً هیچ حدیثی دربارهٔ کم و زیاد شدن وجود نداشت، باز میشد خیلی قاطعانه گفت که مثلاً یک واو هم کم و زیاد نشده است. ولی وقتی وجود دارد، باید کمی دقتهایی بکنیم تا بیشتر مطمئن شویم که این نسخه، نسخهٔ خوبی است یا نسخهٔ بدی.
این چند نکته را قبلاً گفتهام و میخواهم تکرارشان کنم؛ فکر میکنم دربارهٔ بعضیهایش هم شاید قبلاً بحث نکرده بودم. فکر میکنم اینها دلایل خوبی هستند که، بیآنکه بخواهم خیلی وارد جزئیات شوم و بدون بحث تاریخی دربارهٔ اینکه این احادیث درست است یا آن احادیث، بهنوعی میتواند به ما اطمینان بدهد که قرآن در زمان عثمان خیلی خوب جمع شده است. یعنی میخواهم سعی کنم از خودِ متن قرآن دلیل بیاورم که قرآن را با حساسیت کافی جمعآوری کردهاند؛ یعنی اینطور نبوده که به این قصد که چیزی اضافه یا کم کنند، این کار را انجام داده باشند.
صادقانه، در زمان کوتاهی پس از پیغمبر، وقتی دیدند که میان قرائتها اختلافاتی پیش میآید، سعی کردند نسخهٔ معتبری از قرآن تهیه کنند. به نظر میرسد این روایات درست است که هر کسی میآمد، اگر دلایلی داشت و به اندازهٔ کافی افرادی بودند که میگفتند این آیه اینطور بوده، میپذیرفتند؛ و اگر کسی ادعایی دربارهٔ آیهای میکرد و کسی از او پشتیبانی نمیکرد، نمیپذیرفتند.
معیار عین کلام بودن
اینکه این کس خلیفه بوده یا نبوده و مانند اینها هم خیلی اهمیت ندارد؛ اینها تاریخ جمعآوری قرآن است. نمیخواهم از سندهای تاریخی دلیل بیاورم؛ میخواهم سعی کنم بگویم که در قرآن نشانههایی هست که تأیید میکند به میل خودشان جمع نکردهاند و خیلی سعی کردهاند واوبهواو و کلمهبهکلمه عین آن چیزی را که هست جمع کنند.
یک بار به این دلیل اشاره کردم و الان مجدداً میگویم: در قرآن بهوضوح عبارتهایی وجود دارد که به این معنا اشتباه گرامری حساب میشوند؛ یعنی با گرامر عرب، آنطور که عرب بیان میکرده، تفاوت دارد. واژههایی وجود دارد که برای اعراب نامأنوس بوده است؛ هیچ شکی در این نیست. هیچکس نمیتواند بحث آکادمیکی انجام دهد و این را مورد تردید قرار دهد که بعضی از واژههای نامأنوس در قرآن بوده است؛ میگویند تفسیر قرآن در قرن اول مخصوصاً معطوف به این بود که واژهها را معنی کنند.
یک بار به مناسبتی این روایت را گفتم که میگویند خلیفهٔ دوم یک بار بالای منبر گفت: من در این آیه، «و فاکهة و ابّاً»، «فاکهه» را الان میفهمم یعنی چه؛ کسی در این جمع هست که بداند «ابّاً» اصلاً یعنی چه؟ این کلمه معنایش از عربی چه میشود؟ کی و کجا مثلاً این واژه را شنیده است؟ این واژهای نبوده که روزمره از آن استفاده کنند.
دلایل قاطع زبانشناختی وجود دارد، که ایزوتسو دربارهشان بحث کرده است، که واژگان قرآن، غیر از نامأنوس بودن خیلی از واژهها، مخصوصاً در جزءهای آخر، با نحوهٔ استعمال اعراب در آن زمان تفاوت داشته است. بحثم این است که مثلاً قبلاً این روایتها را برایتان خواندم: مثلاً عایشه میگوید ما در زبان عربی اینطور نمیگوییم؛ این را «مؤمنین» نمیگوییم. یعنی میخواهم بگویم تردیدی نیست که متوجه این تفاوتهای گرامری بودند.
ببینید، حساسیت مسلمانان نسبت به جمعآوری قرآن باید خیلی بالا بوده باشد که عبارتی را که احساس میکردند اینجا اصلاً غلط گرامری است — که نباید «مؤمنین» گفت و باید «مؤمنون» گفته شود — همانطور که یادشان بود و شاهد وجود داشت، «مؤمنین» نوشتند. رازش را هم نمیدانیم. من سعی کردم یک جلسه توضیح بدهم که این انحرافات گرامری چیست و اصلاً چرا اینطورند. مطمئناً مسلمانان در قرن اول نمیدانستند که اینها چرا اینطورند. ولی میخواهم بگویم این حالت طوطیوار بودنِ ثبت قرآن، در همین قرآنی که الان در دست ماست، به این دلایل روشن است.
واژهای را کم و زیاد نکردند؛ یعنی اگر این واژه را نمیفهمیدند و اینطور نمینوشتند، مینوشتند شاید «ابّاً» نبوده و مثلاً چیزی شبیهش را میآوردند. همانطور «ابّاً» نوشتند، در حالی که اکثراً نمیدانستند «ابّاً» یعنی چه. چرا؟ برای اینکه وحی اینطور بوده است؛ برای اینکه واقعاً ایمان داشتند که این وحی است و وظیفهشان این است که عیناً نقل کنند، نه اینکه جایی را که به نظرشان اشکال دارد تغییر دهند. همینطور دوست داشتند آیهٔ رجم باشد، ولی نیست؛ واقعاً نیست. قرآن را آوردند، حافظان آوردند، و هیچکس نگفت که آیهٔ رجم بوده است. رجم میکردند؛ بنابراین دوست داشتند که رجم در قرآن باشد، ولی آن را به قرآن اضافه نکردند.
شما از ۱۰ سال، ۱۵ سال پس از پیغمبر چه انتظاری دارید؟ حتی اگر آدمهای باتقوایی هم نبودند، به هر حال جبر بود که تابع وحی باشند. مثلاً در ۱۰ سال پس از فوت امام خمینی، به هر حال نسبت به اینکه امام خمینی چه گفته، نوعی تقوا وجود داشت؛ یعنی اینطور نبود که راحت بیایند بگویند نه، این را نگفت، و چیزی اضافه و کم کنند؛ برای اینکه اگر مدعیان مؤمن، ۴ آدم مؤمن موثق، وجود داشته باشند، جلوی کسی را که غرض و مرض دارد میگیرند. واقعیت این است که نزدیک بودن این تاریخ به زمان پیغمبر شاهد خیلی خوبی است که اصلاً به این راحتی نمیشود کلمهای را کم و زیاد کنید؛ جنگ میشود. واقعیت این است که جو ایمانی وجود دارد.
به نظرم وقتی در قرآن نگاه میکنم، این برای من، بدون اینکه بخواهم بحثهای تاریخی کنم، یقینآور است که، به قول شما، بینهایت با تقوا، با ریزبینی و با دقت جمع کردهاند؛ اینطور نبوده که بخواهند چیزی کم و زیاد کنند.
این اشکال مطرح شد که فاصله از واقعه در مثال امام خمینی، که به آن استناد میشود، فکر میکنم خیلی کوتاهتر از مورد قرآن است. بله؛ قضیه از چند جهت همینطور است، ولی اختلاف پیش آمد؛ یعنی از همان موقع به هر حال اختلافات مشخصی میان مسلمانها دربارهاش پیش آمد. دربارهٔ قرآن چنین اختلافی پیش نیامد.
فضای سیاسی جمعآوری
مسلمانها عثمان را به دلایلی کشتند. هیچیک از کسانی که در قتل عثمان شرکت داشتند، نه پیش و نه پس از آن، نگفتهاند و جایی ثبت نشده که کوچکترین حرفی زده باشند که عثمان را کشتیم چون فلان آیه را وارد قرآن کرد. یعنی فضای جمعآوری قرآن میان مسلمانها اختلافی نیست؛ جرمی به عثمان نسبت داده نشده است. میدانید، وقتی کسی را میکشند، با عزت و احترام از دنیا نمیرود؛ بعداً همه شوکه میشوند و حالا دنبال این میگردند که بهانه بیاورند، چون کشتن خلیفه خیلی هم برنامهریزیشده نبوده است. پس کسی باید میگفت: آقا، چنین سورهای، مثلاً یوسف، را اضافه کرده بود و ما این کار را کردیم. ولی واقعاً این ادعاها دربارهٔ عثمان وجود ندارد.
دلیل اصلی من، و این را دربارهٔ سؤال میخواهم بگویم، این نیست که نزدیک به تاریخ پیغمبر است. ایشان پرسید چرا اینقدر با تقوا عمل کردند؟ من گفتم بیتقوا عمل کردن راحت نبوده است. آدمهای زیادی زنده بودند که پیغمبر را دیده بودند، قرآن را شنیده بودند، حافظ آن بودند و مورد وثوق جامعه بودند؛ یعنی حتی اگر کسی میخواست، بهراحتی نمیتوانست این کار را بکند. ولی من دلیلم را از داخل خودِ قرآن میگویم. قرآن بهوضوح، در زبان عربی قرن اول و صدر اسلام، متنی شگفتانگیز و در بعضی جاها ظاهراً غلط است، و عیناً هم همینطور نقل شده است.
الان ما، پس از هزار و خردهای سال، داریم بحثهای زبانشناختی میکنیم که مثلاً این انحرافات گرامری چقدر جالب است. ۱۴۰۰ سال از آن زمان گذشت و در ادبیات فرانسه کسی از این تکنیک استفاده کرد. به نظر من واقعاً در این ۱۴۰۰ سال کسی احساس نمیکرد که میشود با انحراف از گرامر حرف زد و چیز جالبی گفت؛ ولی این پدیده در قرآن هست.
مصحف ابن مسعود
واژهها را نمیفهمیدند ولی ثبت و ضبط کرده بودند؛ بعد میرفتند و از همدیگر میپرسیدند این واژه یعنی چه. تمام تفسیر قرن اول این است که میروند از ابن مسعود میپرسند این کلمه اینجا معنایش چیست؛ انفطار یعنی چه؟ همه نمیفهمیدند. فکر میکنم این روایت از ابن عباس است که میگوید: من نمیفهمیدم در «اذا السماء انفطرت» این انفطار یعنی چه، تا اینکه روزی عربی از بادیه آمده بود و داشت حرف میزد و شنیدم که گفت: من زمین کندم و یک چاهی انفطرت. تازه فهمیدم که انفطار یعنی چیزی بشکافد و مثلاً چیزی از درونش بیرون بیاید. پس مثلاً مصطلح نبوده که این واژه برای ابن عباس در مکه خیلی آشنا باشد. این دلیل بر حساسیتی است که موقع جمعآوری قرآن به خرج دادهاند.
نکتهٔ دیگر این است که برخلاف آنچه دربارهٔ تورات گفته میشود، در قرآن ادبیات یکدستی میبینید. وزن این ادبیات، ادبیات منسجمی است؛ حتی شما که متخصص زبان عربی نیستید، اگر کمی قرآن خوانده باشید، وقتی میگویم «الشیخ و الشیخه» و «البته»، همهتان خندهتان میگیرد. یعنی بهنوعی میفهمید؛ مثل این است که الان شعری، فرض کنید، به سبک هندی بخوانم و بگویم مال حافظ است. کسی که کمی ادبیات بداند، لازم نیست دیوان حافظ را حفظ باشد؛ میداند این مال حافظ نیست و محال است حافظ اینطور گفته باشد. قرآن آنقدر سبک و استیل دارد که اگر کسی بخواهد حتی یک آیه در آن اینسرت کند، راحت به چشم میزند.
یگانگی واژگان قرآن هم هست: واژگان قرآن واژگان محدودی است و خیلی در محدودههای خاصی است. به غیر از مثلاً جزء ۳۰ و کمی دیگر، که کنار بگذارید، واژگان یکدستی است و نحوهٔ استعمالش روشن و مشخص است. بعضی از واژههای مصطلح در زبان عربی مطلقاً در قرآن نیامدهاند. یک بار به این اشاره کردم: هیچ واژهای با ریشهٔ شجاعت یا، نمیدانم، مروت، که واژههای اصلی اخلاقی عرب بودند، در قرآن ذکر نشده است.
این است که راحت نیست. ببینید، اضافه کردن چیزی به دیوان حافظ، ۵ قرن بعد، سخت است، اگر کسی واقعاً حافظشناس بزرگی هم باشد، واژگان حافظ را خوب بلد باشد و سبک برایش جا افتاده باشد؛ برای اینکه وقتی ۵ قرن میگذرد، اصلاً نحوهٔ استعمال واژگان و این چیزها تغییر میکند، و ناخودآگاه ممکن است برای طرف عادی به نظر برسد که اینجا از این واژه استفاده کند، در حالی که بعداً بتوانید بگویید این مطلقاً نمیتوانسته مورد استعمال حافظ باشد. قرآن آنقدر از زبان عربی زمان خودش فاصله داشت که اعراب همان موقع هم نمیتوانستند بهراحتی جملهای درست کنند که بشود آن را در قرآن اینسرت کرد. برای همین است که همهٔ این موارد معروفی که برایتان خواندم، بدون اینکه زبانشناس باشید، بهنوعی حس میکنید که با لحن قرآن و واژگان قرآن سازگار نیست. و این سبک داشتن قرآن خودش دلیل بر این است که در واقع جمعآوری شده، نه اینکه توسط افراد مختلف نوشته شده باشد.
نتیجهای که میخواهم بگیرم این نیست که الان قرآنی در دستمان هست که واوبهواو عین اصل است. میخواهم دستکم سعی کنم بگویم نتیجهای که از این بحثها میشود گرفت چیست. نتیجهای که میشود گرفت این است که قرآن در حد یک کتاب، مثلاً فرض کنید کلیات سعدی، اعتبار دارد. یعنی هرچقدر هم در مستندسازی آن دقت کرده باشند، همین الان ۷ روایت یا ۱۴ روایت از قرائت قرآن داریم. کتاب ۱۴ روایت آقای محمدجواد شریعت را هم آورده بودم.
اختلاف قرائت و خط بینقطه
برنامهام این بود که از جمع بخواهم سورهای را، که خیلی هم طولانی نباشد، با همهٔ اختلاف قرائتهایش ببینید؛ همان اختلاف قرائتهایی که دربارهاش بحث کردیم. حدوداً ۲۰۰ مورد در قرآن اختلاف قرائتهایی وجود دارد که تفاوت معنی ایجاد میکند. علت اینکه میخواستم بخوانم این است که وقتی میگویند تفاوت معنی ایجاد میکند، ببینید که تفاوت معنیها زمین تا آسمان نیست؛ خیلی جزئیاند. ولی به هر حال فعل مجهولی هست که در روایتی معلوم خوانده شده، یا جایی فعل مخاطب است و در جای دیگر مثلاً غایب خوانده شده، و الی آخر. بعضی از اینها برمیگردد به اینکه خط کوفی نقطه نداشته، و بعضی به اینکه در نسخهبرداریها و سینهبهسینه نقل کردنها اشکالی پیش آمده است.
به هر حال اینطور نیست که الان کسی مدعی باشد که کسره و ضمهٔ قرآن را هم میتواند تضمین کند و بگوید همین روایت عاصم عین آن چیزی است که بر پیغمبر نازل شده است. خوشبختانه دستکم در ایران میبینید که مشکلی وجود ندارد که کسی همهٔ اختلاف قرائتها را در کتابی بنویسد و چاپ کند. حساسیتی وجود ندارد، چون این روایتها به نظر من ساخته شدهاند — حالا خدا پدرشان را بیامرزد که این روایتها را ساختند — و گفتند همهٔ اینها کلام خداست و حساسیتها را از بین بردند؛ وگرنه ممکن بود نهضتی ضد قرائتهای غیر از عاصم به وجود بیاید و مثلاً بخواهند یونیفای کنند.
به هر حال به یک معنای طبیعی اختلاف نسخه میان قرائتها وجود دارد، همین چیزی که به آن اختلاف قرائت میگوییم؛ و از نظر تاریخی، فکر میکنم اگر بحث آکادمیک کنیم، تا همین حد سند و مدرک داریم که مشکلاتی وجود دارد. اگر کسی میخواهد بحث آکادمیک کند و بگوید سورهای کم شده یا زیاد شده، باید دلیل بیاورد. اگر میخواهد بگوید مثلاً قسمتهایی از آن را ۴، ۵ قرن بعد اضافه کردهاند، دلیل آکادمیک بیاورد. میخواهم بگویم از این مقداری که از نظر تاریخی میدانیم، به نظر میآید در زمان عثمان حداکثر سعی خودشان را کردهاند.
به نظر من الان هیچکس نمیتواند ادعا کند که شاید آیهای در قرآن بوده و الان نیست. به نظر من کسی نمیتواند قاطعانه، مثلاً با دلایل فلسفی و عرفانی، دلیل بیاورد. دلایل تاریخی تضمین نمیکند که آیهای کم و زیاد شده باشد؛ تضمین نمیکند. ولی من هیچ دلیلی ندارم که به آیهای شک کنم یا بگویم آیهای بوده است.
اگر روایتهایی وجود داشته باشد، اگر سورهای واقعاً وجود داشته باشد — اگر الان نسخهای پیدا شود که ثابت شود خیلی قدیمی و مربوط به قرن اول است و در آن سورهای باشد که در قرآن نیست — این باید بررسی شود؛ با استدلالهای عرفانی نمیشود آن را رد کرد و گفت نمیتوانسته چنین سورهای باشد. شاید مثلاً خمرهای در صحرا پیدا شود — به نظر میآید کتابها در خمره خوب میمانند — و در آن ۱۰ نسخه از قرآن باشد که با همدیگر اختلافهایی دارند. به نظر من چنین احتمالی را نمیشود رد کرد.
ولی تا الان، اگر نخواهیم چیزی را تحمیل کنیم، همینطور که کسی نمیآید بگوید در دیوان حافظ کلاً نظریاتی بوده و مثلاً حذف کردهاند، نصفش، نمیدانم، یک میلیون و خردهای حرف بوده و الان اینقدرش مانده — اگر کسی چنین حرفی بزند، کسی حرفش را گوش نمیدهد، چون برای حرفش سند ارائه نمیکند — دربارهٔ قرآن هم ما اسناد و مدارکی نداریم که خیلی شک کنیم که چیزهایی کم و زیاد شده است. ولی اینکه آیا احتمالش وجود دارد یا نه، و آیا در آینده ممکن است نسخههای جدیدی از قرآن پیدا شود و بعد نیاز به تحقیق پیدا کند که آیهای کم است یا زیاد، احتمالش از نظر من منتفی نیست.
احتمال کشف نسخه جدید
من دلایل عقلی و نقلیای ندارم که این را منتفی کند. ولی تا وقتی چنین شرایطی پیش نیامده، به نظر میآید فعلاً همهٔ اسناد و مدارک دال بر این است که اختلاف نسخههای قرآن در همین حدی است که به آن ۴، ۵ روایت میگوییم؛ مثل اختلاف نسخههای خطی، مثلاً، دیوانهای شعر.