او میگوید در دو-سه جلسهٔ گذشته کوشیده فضای آکادمیک دربارهٔ تحریف در کتب مقدس را توصیف کند. در این جلسه از سندیت قرآن، اختلاف قرائتها و کتابی دربارهٔ قرائت سوری آرامی قرآن میگوید، سپس دو کارکرد قرآن و فرق سنتگرایی و بنیانگرایی را توضیح میدهد و در پایان به یهودیت برمیگردد.
سندیت تورات و قرآن در محیط آکادمیک
او میگوید از نظر آکادمیک تقریباً بهطور قاطع بدیهی فرض میشود که ادعای سندیت تورات، یعنی اینکه کلام تورات همانی است که موسی آورده، درست نیست؛ این عقیدهای سنتی و ایمانی است و ارتدوکسهای یهودی فتوا دارند که ورود به این بحثها حرام است. به گفتهٔ او فتوای کتب ضاله معمولاً فقط برای کسی است که دانشش را ندارد و علما خودشان را موظف میدانند بخوانند و جواب بدهند؛ ولی فکر میکند فتواهای یهودی غلیظتر است و جوابدادن از طرف علمای ارتدوکس یهودی خیلی وجود ندارد.
دربارهٔ قرآن میگوید قطعی نیست که تحریف شده باشد، و منظورش از تحریف در اینجا سندیت است. به گفتهٔ او جان برتون، که غیرمسلمان است، محکم دفاع میکند که تغییری جز اختلاف قرائتها صورت نگرفته؛ اقلیت کوچکی قرآن را حاصل جمعآوری قرن دوم و سوم میدانند و موضع محکمی ندارند؛ و اکثریت قاطع به شواهد تاریخی اعتماد دارند که قرآن در زمان خلیفهٔ سوم جمع شد.
او میگوید دربارهٔ روایات و احادیثی که ادعا میکنند آیهای در قرآن بوده و حذف شده، یا برعکس، به نظر او برای سنجش اینها لازم نیست سند تاریخی هر کدام را بررسی کند؛ این روایات دلیلی است که تا حدود زیادی میشود اطمینان کرد آیهای از قرآن کم یا زیاد نشده است. به گفتهٔ او به دلیل واژگان و سبک نگارش، دربارهٔ این آیهها تقریباً شکی نمیماند که آیهٔ قرآن نیستند؛ جمع حاضر به غیرعادیبودن عبارتها میخندید، و ساختن عبارتهای شبیه قرآن کار تخصصی است که دستکم در قرن اول و دوم به نظر نمیآید. هر کس چنین ادعایی کند باید عبارت را نشان بدهد، و از این بحثها نتیجه میگیرد که فعلاً خیلی پذیرفته نیست که قرآن، بیرون از اختلاف قرائات، تا حدود زیادی تغییر کرده باشد.
او میگوید شواهد تاریخی برعکس به تثبیت متن گرایش دارند: نسخههای قرآن با هم هماهنگاند، همانطور که دربارهٔ دیوان حافظ فقط در حد اختلاف نسخه شک داریم؛ ولی تأکید میکند که فقط میگوید فعلاً فضا چنین است، و اگر خمرهای با نسخههای قرن اول پیدا شود که سوره یا آیهای کم یا زیاد داشته باشد، آنوقت جا دارد بحث کنیم. به بحثهای کلامی و فلسفی که میخواهند ثابت کنند عقلاً ممکن نیست چیزی از قرآن کم و زیاد شده باشد خیلی اعتماد ندارد، و میگوید قرآن از نظر سندیت، از دیدگاه آکادمیک و منطقی، در همان شرایطی است که هر متن دیگری در معرض انتقاد است: اگر کسی شواهد تاریخی بیاورد باید بررسی شود.
«إنا نحن نزلنا» و سازوکار حفظ
او تردید دربارهٔ معنای آیه را کنار میگذارد و فرض میکند «انا له لحافظون» یعنی جلوگیری از تحریف؛ باز هم میپرسد خدا چطور این کار را میکند، چون عدهای فکر میکنند اگر بگویند خدا این کار را میکند کار تمام است. مثل این است که وقتی خدا میگوید باران را میفرستیم، منظور این نیست که آبپاشی در دستش باشد؛ عوامل طبیعی هستند. به برداشت خودش، که آن را توجیه خیلی خوبی میداند، خداوند شوق و عشق به این کتاب را در قلب مؤمنان صدر اسلام گذاشت؛ عربها عاشق شعر بودند و این متن بینظیر بود، و مؤمنان با شوق جمعآوریاش کردند.
او همچنین میگوید ممکن است منظور آیه این باشد که خداوند قرآن را با سبک ویژهای به وجود آورده که نمیشود چیزی از آن کم و زیاد کرد، و رباعیات خیام را مثال میزند که به دلیل غنای سبکش شاعران از آن هزار رباعی فقط بیست-سی تا را مال او میدانند. به هر حال اگر کسی نتیجه بگیرد که خداوند قرآن را حفظ کرده، نباید از بررسی سازوکارش غافل شود.
اختلاف قرائتها و شواهد تازه
او میگوید در دو جا با نظر مسلمانها اختلاف دارد. مسلمانها دوست دارند بگویند قرآن کلمهبهکلمه عین کلام خداست و تحریف نمیشده، که به نظر او کاملاً موضوع بحث است، همانطور که یهودیها دربارهٔ تورات میگویند. اولین اختلافش این است که بحثهای مربوط به اینکه هر هفت قرائت درست است را بیهوده و خوابآور میداند و میگوید مسلمانها باید دربارهٔ اختلاف قرائتها بحث سندی، مضمونی، سبکی و زبانشناختی کنند. از مجموع اختلاف قرائتها ۲۰۰ مورد اختلاف معنی ایجاد میکند، ولی مثلاً مخاطب و غایب است و معنی را زیر و رو نمیکند.
به نظر او اگر مسلمانها بحث دانشگاهی دربارهٔ اختلاف قرائتها را قبول نکنند دیگران برایشان این کار را میکنند، و این مقدار اختلاف قرائت را اطمینانآور میداند، چون متنی بدون هیچ اختلاف قرائتی آدم را کمی به شک میانداخت. اختلاف دومش این است که عقلاً دلیلی نمیبیند که روزی شواهدی بیش از اختلاف قرائت به دست نیاید، و مشکلی نمیبیند که قرآنی قدیمیتر پیدا شود که آیهای کمی بیشتر یا کمتر داشته باشد؛ نمیخواهد بگوید چنین چیزی هست، و میگوید اگر چنین اتفاقی بیفتد به اعتمادش به آن آیهٔ قرآن و مانند آن خللی وارد نمیشود. او قبول ندارد که استدلالی بگوید هیچ اتفاقی نباید برای قرآن میافتاد؛ شواهد نشان میدهند که نیفتاده است، آن هم شواهد تجربی نه دلایل عقلی.
کتاب «قرائت سوری آرامی قرآن»
او میگوید اساس این کتاب این است که برای واژههای نامفهوم قرآن واژههای مشابه را در سوری آرامی پیدا کنند تا معنای بهتری به دست بیاید. از این ایده خوشش میآید چون به اعتقاد او سلسلهٔ انبیا از حضرت ابراهیم به بعد زبانی با واژگان مفید برای کلام خدا به وجود آوردند؛ و به ایزوتسو اشاره میکند که میگوید واژههایی مثل ایمان، تقوا و اسلام در زبان عربی حجاز به آن معنا به کار نمیرفتند. اگر کتاب موفق بود شاهد خیلی خوبی برای این ادعا بود.
با این حال میگوید آنچه ناراحتکننده است این است که کتاب از نظر زبانشناسی قوی نیست: نویسنده میتوانست از شواهد خوبش مقالهای ۱۰ صفحهای بنویسد ولی آن را به کتاب ۳۰۰ صفحهای بسط داده، سریانی و آرامی را خوب بلد نیست و اشتباههای واضحی کرده است. او مثال میآورد که کتاب «حور عین» را انگور سفید میخواند، برای «زوجناهم» نقطهها را جابهجا میکند و میگوید «روحناهم»، و به نظر او با چنین انعطافی با هر متنی میشود خیلی حرف زد.
او میگوید ادعای کتاب فقط ریشههای سیروآرامیک نیست؛ میخواهد بگوید قرآن ترجمهٔ تقریبی متون مسیحی بوده است. او این بخش را از نظر آکادمیک ضعیف میداند، ولی میگوید جا دارد روابط واژگان قرآن با واژگان عبری و سریانی بررسی شود؛ این بررسی در سنت تفسیری مسلمانان نیست، چون مسلمانان نه سریانی بلد بودند نه عبری. به نظر او اینگونه چیزها نشانههای خوبی برای الهیبودن منشأ قرآن است، نه در جهت خرابکردن. او تقریباً شکی ندارد که نویسنده مسیحیِ ساکن سرزمینهای اسلامی است، و یکی از علتهای علاقهاش به کتاب این است که مسلمانها باید از تفاسیر معتبر سند بیاورند و این به نظر او سد بزرگی است؛ کتاب میکوشد این قالب را بشکند.
دو کارکرد قرآن
به گفتهٔ او از نظر مسلمانها قرآن دستکم دو کارکرد دارد: سند نبوت پیغمبر است و معجزه به شمار میرود، و محتوایش هدایت الهی است. او میگوید ادعای مسلمانها این است که قرآن سند نبوت است، هرچند فکر میکند اکثراً این را نمیفهمند. در مثالی از زبان خودش، کسی که حالت معجزهوار قرآن را حس کرده و بعد بفهمد ۱۰ درصدش تحریف شده، جنبهٔ هدایت برایش لطمه نمیخورد و معجزهبودنش تقویت میشود، چون با اینکه تحریف شده همچنان اعجازآمیز مانده؛ البته هدایت ممکن است لطمه بخورد اگر آیهای که کم و زیاد شده حیاتی باشد. او این را به شرطی میگوید که مسلمانها واقعاً قرآن را سند نبوت بدانند و معجزهآمیزبودنش را درک کنند.
او میگوید تحدی قرآن در حد اضافهکردن و کمکردن آیات نیست، مگر اینکه یک سورهٔ کامل اضافه یا کم شده باشد؛ و اگر قسمتی زیر سؤال برود که برای آن شخص ملاک اعجاز نبوده، مثلاً قسمتهای ادبیضعیفتر یا احکام، این حرف مسئلهای نمیسازد، ولی اگر جایی زیر سؤال برود که خیلی روی اعجازش بحث شده، ممکن است بعداً کسی را بگیرند. شخصاً قرآن را سند نبوت میداند و میگوید هیچ اعتقادی ندارد که چیزی کم و زیاد شده باشد؛ ولی چون سندیت قرآن را مسئلهای تجربی میداند نه عقلی، باید ذهن نسبت به خمرههایی که ممکن است پیدا شود باز باشد.
سنتگرایی و بنیانگرایی
او میگوید سنتگرایی یعنی اعتماد کامل به همان چیزی که بهعنوان دین به شما میگویند؛ کسانی که سنتگرا نیستند احساس میکنند آنچه به ما رسیده همان چیزی نیست که در سرچشمه بوده و دعوت میکنند به سرچشمهها برگردیم. نمونهٔ معروفش پروتستانتیسم است و او بهجای «بنیادگرایی» واژهٔ «بنیانگرایی» را پیشنهاد میکند. میگوید چون خودش بنیانگراست طوری حرف میزند که به نفع اوست، و یک بنیانگرای خوب باید بداند هر عقیدهای حتی از ۱۰۰ سال قبل تحریف شده و مثلاً سوگ سیاوش با سنتها قاطی شده است.
او در روایات به سبک عزاداری امام جعفر صادق اشاره میکند و میگوید نمیداند چقدر معتبر است ولی هیچ شباهتی به آنچه الان میبینیم ندارد. به نظر او تحریفها از بیماریهای فرهنگی و تاریخی میآیند و هر چیز مقدسی که وارد جامعه شود دچار اعوجاج میشود، مگر اینکه مداوم به اصول برگردند؛ ولی کارناوال راهانداختن بد نیست، به شرط اینکه نگویند این دین است. او بهعنوان یک بنیادگرای خوب از نسخهٔ دیگری از قرآن که ۱۰ درصدش فرق کند نگران نمیشود و خوشحال هم میشود؛ سنتگرا وحشت میکند.
وظیفهٔ خدا و استدلالهای عقلی
او میگوید تعهد خداوند این بود که پس از اخراج آدم هدایت بفرستد و فرستاد؛ فهمیدنش و حفظکردنش جزو وظایف مردم است، و مردم دوست دارند وظایف خودشان را به دوش خدا بیندازند. به گفتهٔ او همهٔ انسانها در فرهنگی منحرف متولد میشوند، و این میتواند شامل نفهمیدن درست قرآن و حتی نرسیدن نسخهٔ صحیح باشد؛ او مشکل عقلی نمیبیند. مشکلش با قرآن موجود از نظر سندی در حد اختلاف قرائتهاست و بقیه حالت «شاید» دارد.
او میگوید یک آیه یا یک سورهٔ سالم میتواند کسی را هدایت کند، پس برای هدایت و اعجاز لازم نیست کل کتاب باشد؛ و منکر این است که پاسخ خداوند به نیاز انسان این باشد که نسخهای کامل دم در خانهشان تحویل بدهد. به نظر او استدلالهای عقلی و تفسیری در این مورد قوی نیستند و شواهد خلافشان است، و اختلاف قرائتها او را به اینجا میرساند که اگر کسی قرآنی با یک آیهٔ اضافه پیدا کند حساس نباشد. او میگوید مسلمانها بخش بزرگی از این ۱۴۰۰ سال را خوابیدهاند و دربارهٔ اختلاف قرائتها بحث نمیکنند.
اصلاحگری و یهودیت
او میگوید پروژهٔ اصلاحگری در مسیحیت خیلی موفق نبود، هرچند اصلاحاتی واقعاً انجام شد؛ به نظر او نکتهٔ مهمش این بود که متونی نبود که اصلاحگر با آن اصلاح کند، و اصلاحگری بنیانگرایانه، یعنی بازگشت به سرچشمهها، در اسلام عملیتر است چون متن قوی داریم. دربارهٔ لوتر میگوید به نظر میرسد با نهایت صداقت کوشید، ولی پروتستانتیسم چیز خوبی از آب درنیامد و جادهصافکن سرمایهداری شد؛ خطر هر اصلاحگری این است که وقتی سنت غالب را میشکنی و به اندازهٔ کافی دستاویزهای بنیانگرایانه نداری، روح زمانه را در دین میریزی. او میگوید شاید هر زمانی برای اصلاحگری مناسب نباشد و به نظرش فقط اصلاحگری با مبانی بنیانگرایانه درست است؛ دربارهٔ پیشنهادهای کنارگذاشتن روحانیت در ایران میگوید بروید ببینید پس از یک قرن چه چیزی بهعنوان دین ایجاد میشود، احتمالاً پستکاپیتالیسم.
سپس به بحث یهودیت برمیگردد و میگوید در اعتقادات یهودی اعتقاد به الهیبودن شریعت نقش عمدهای دارد و چارهای جز چسبیدن به این ندارند که تورات عین کلام خداست. در مسیحیت یا اسلام دین عین شریعت نیست و با زیر سؤال رفتن متن، مثلاً اخلاق مسیحی زیر سؤال نمیرود. به گفتهٔ او یهودیت از یک طرف به سندیت متونی وابسته است و از طرف دیگر شواهد کمی دارد، و از این رو فضای جامعهٔ سنتی یهودی بسته است و امر و نهی غلاظ و شداد دارد؛ او واژهٔ سنتگرایی را دربارهٔ ارتدوکسهای یهودی مطلقاً به کار میبرد. وقتی فضا چنین است، به گفتهٔ او شاید برایتان جا بیفتد که یهودیها الان برای تورات هم خیلی ارزش قائل نیستند و اصل دینشان تلمود است که صراحتاً هم میگویند؛ بزرگترین نقطهٔ ضعف یهودیت را همینجا میداند.
در پایان جلسه میگوید سورهٔ مائده سورهٔ مهمی است در اعلام موضع اسلام دربارهٔ اهل کتاب، چون اختصاصاً چنین کاری در آن انجام میشود و به اتفاق آرا آخرین سورهٔ بلند قرآن است که در آن احکام آمده؛ بنابراین کسی نمیتواند بگوید این احکام نسخ شدهاند.
→ متنِ کاملِ این جلسه