→ بازگشت به یهودیت

جلسهٔ ۲۰ · یهودیت

سندیت تورات و قرآن در فضای آکادمیک

۱۲,۸۷۹ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید در دو-سه جلسهٔ گذشته کوشیده فضای آکادمیک دربارهٔ تحریف در کتب مقدس را توصیف کند. در این جلسه از سندیت قرآن، اختلاف قرائت‌ها و کتابی دربارهٔ قرائت سوری آرامی قرآن می‌گوید، سپس دو کارکرد قرآن و فرق سنت‌گرایی و بنیان‌گرایی را توضیح می‌دهد و در پایان به یهودیت برمی‌گردد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

خلاصه جلسات قبل درباره تحریف

در دو-سه جلسهٔ گذشته اولاً کوشیدم فضای به‌اصطلاح آکادمیکی را توصیف کنم که دربارهٔ مسئلهٔ تحریف در کتب مقدس وجود دارد؛ کوشیدم شواهدی بیاورم، یا لااقل این را بیان کنم که از نظر آکادمیک تقریباً به‌طور قاطع بدیهی فرض می‌شود که ادعای سندیت تورات — این ادعا که واژه‌ها و کلام تورات همانی است که موسی آورده — درست نیست. یعنی معمولاً ادعای موجه آکادمیکی در دفاع از آن نمی‌بینید؛ این در واقع یک عقیدهٔ سنتی و ایمانی یهودی‌هاست، و سنت‌گراها و ارتدوکس‌های یهودی به معنای واقعی کلمه این فتوا را دارند که هر کس وارد این بحث‌ها شود، به‌نوعی کار حرام انجام داده است.

این مشابه فتواهایی است که ما دربارهٔ خواندن کتب ضاله داریم؛ ولی فتوای کتب ضاله تقریباً همیشه این‌گونه است که خواندن کتب ضاله برای کسی که دانشش را ندارد حرام است. اتفاقاً علما خودشان را موظف می‌دانند که کتب ضاله را بخوانند و جواب بدهند؛ می‌گویند مردم نمی‌دانند، پس نخوانند. ولی این‌جا فکر می‌کنم فتواها کمی غلیظ‌تر از این است. اصولاً این فعالیتِ جواب‌دادن هم از طرف علمای ارتدوکس یهودی خیلی وجود ندارد. به‌نوعی نادیده‌اش می‌گیرند — «توطئه‌های شیطانی» و از این حرف‌ها — و با مسئله به این شکل مواجه نمی‌شوند.

جلسهٔ قبل کوشیدم کمی با جزئیات بیشتر بگویم که در محیط آکادمیک دربارهٔ سندیت قرآن هم بحث هست. این‌گونه نیست که قطعی باشد که قرآن تحریف شده است. ببخشید، منظورم از تحریف‌شدن در این‌جا سندیت است؛ یعنی اینکه این قرآنِ جمع‌آوری‌شده که دست مسلمان‌هاست، همانی است که پیغمبر می‌گفته، و واژه‌هایش عیناً همان واژه‌های زمان پیغمبر است. این چقدر سندیت دارد؟ ممکن است کسی بگوید واژهٔ «تحریف» خوب نیست؛ ممکن است کوشیده باشند جمع کنند ولی موفق نشده باشند، و در تحریف‌کردن نوعی اراده هست؛ مثلاً اینکه چیزهایی را کم و زیاد کنند.

به هر حال دربارهٔ سندیت قرآن بحث هست. یعنی طیفی وجود دارد: از آدم‌های آکادمیکِ غیرمسلمانی که به‌شدت به سندیت قرآن باور دارند — نمی‌دانم اسمش را برده‌ام یا نه، ولی مثلاً جان برتون کسی است که خیلی محکم از این دفاع می‌کند که اصلاً تغییری در قرآن صورت نگرفته، یعنی در حد همین اختلاف قرائت‌ها و مانند آن است.

طیف آکادمیک درباره سندیت قرآن

در سوی دیگر این طیف، اقلیت کوچکی هستند که معتقدند قرآن در زمان عثمان جمع‌آوری نشده، بلکه در قرن دوم و سوم کم‌کم به وجود آمده و جمع‌آوری شده است؛ که البته موضع محکمی ندارند. اکثریت قاطع آدم‌های آکادمیک در تمام دنیا، مسلمان و غیرمسلمان، به این شواهد تاریخی اعتماد دارند که قرآن در زمان خلیفهٔ سوم بعد از پیغمبر جمع‌آوری شده و آنچه دست مسلمان‌هاست در واقع نسخه‌ای از همان قرآن عثمان است.

من در سه جلسهٔ قبل کوشیدم بگویم که لازم نیست فقط بحث تاریخی کنیم، یعنی اسناد و مدارک را نگاه کنیم تا قضاوت کنیم که قرآن با دقت جمع‌آوری شده یا نه. اگر بپذیرید که در زمان عثمان جمع‌آوری شده، کوشیدم بگویم که در خود متن شواهدی وجود دارد که نشان می‌دهد آن را خیلی عادلانه و بدون دخالت نظر خودشان جمع‌آوری کرده‌اند. مثلاً شاهد آوردم که آگاه بودند بعضی از عبارت‌های قرآن با دستور زبان عربی سازگار نیست، ولی عیناً به همان شکل در قرآن ثبت کردند؛ در حالی که شگفت‌زده بودند و پذیرفتن این نکته برایشان راحت نبود، باز همان‌طور ثبت کردند. واژه‌هایی در قرآن بود که معنی‌اش را نمی‌فهمیدند و یکی-دو قرن بعد پیوسته از هم می‌پرسیدند که این واژه یعنی چه، ولی واژه را عیناً به همان شکل در قرآن آوردند.

نکتهٔ خیلی خیلی مهم به نظر من دربارهٔ دلیل اینکه تا حدود زیادی می‌شود اطمینان کرد که آیه‌ای از قرآن کم یا زیاد نشده، مجموعهٔ روایات و احادیثی است که ادعا می‌کنند آیه‌ای در قرآن بوده و حذف شده، یا برعکس. به نظر من برای سنجش این‌ها لازم نیست بروم ببینم هر کدام در چه کتابی آمده و چقدر سندیت تاریخی دارد.

وحدت سبکی و واژگانی قرآن

اساساً آنچه خیلی مهم است این است که هیچ‌کدام از این آیه‌ها حتی ذره‌ای این شک را در آدم برنمی‌انگیزد که آیهٔ قرآن باشد؛ به دلیل نوع واژگانشان و به دلیل سبک نگارششان. قرآن اصولاً وحدت سبکی دارد؛ واژگانش واژگانی است که به تواتر آمده‌اند و بسامد یک واژه در قرآن خیلی زیاد است، و نحوهٔ استفاده از واژگان به شکل خاصی است. مثلاً آیهٔ رجم: آن روز، بی‌آنکه واقعاً چنین نیتی داشته باشم، هر کدام از آن روایت‌ها را که خواندم — مثلاً اینکه عمر گفته این آیه در قرآن بوده و الان نیست — جمع حاضر به خاطر غیرعادی‌بودنِ عبارت به آن می‌خندیدند؛ مثلاً اینکه — نمی‌دانم — کلمهٔ «شیخ» در آن بود، یا عبارت‌های شبیه این، یا چیزهایی شبیه دعاهای قرن‌های بعد که ادعا شده سوره‌ای از قرآن بوده است.

قرآن از نظر بیان و از نظر ادبی سبک خاصی دارد؛ راحت نیست تقلب کنید و چیزی را بگویید که در قرآن بوده و حذف شده، یا برعکس، بگویید چیزی در قرآن هست که قبلاً نبوده و اضافه شده. یعنی ساختن عبارت‌های شبیه قرآن کار خیلی تخصصی‌ای است که حداقل در قرن اول و دوم به نظر نمی‌آید. کسانی که چنین ادعاهایی کردند — حالا یا با نیت سوء یا به این دلیل که اشتباهی در ذهنشان مانده بود — چیز زیادی تولید نکردند که ما شک کنیم آیا واقعاً این آیهٔ قرآن هست یا نه.

مهم این است که اگر من ادعا کنم که چیزهایی در قرآن بوده و حذف شده یا چیزهایی اضافه شده، باید جایی را نشان بدهم؛ باید عبارتی را نشان بدهم و بگویم این بوده است. ادعای صرف از لحاظ منطقی و از لحاظ آکادمیک هیچ چیزی به وجود نمی‌آورد؛ ظن و گمان را هم به وجود نمی‌آورد. موضوع این است که مجموعهٔ ادعاهایی که هست — مثلاً اینکه سورهٔ یوسف به قرآن اضافه شده، یا همان چند آیه‌ای که می‌گویند حذف شده — نه به دلیل محتوایی، بلکه به دلایل کاملاً لفظی قابل بررسی است و آدم تقریباً شکی برایش نمی‌ماند که اشتباه است.

از مجموعهٔ حرف‌هایی که زدم می‌خواستم این نتیجه را بگیرم که فضای منطقیِ به‌اصطلاح آکادمیک — یا نگویم آکادمیک، تا سنت‌های آکادمیک را خیلی پررنگ نکنیم — یعنی بحث‌های منطقیِ پیرامون سندیت قرآن، اصولاً در این جهت پیش رفته‌اند که فعلاً این ادعا خیلی پذیرفته نیست که قرآنی که دست ماست، بیرون از بحث اختلاف قرائات، تا حدود زیادی تغییر کرده است.

گرایش شواهد به تثبیت متن

اسناد و مدارکی بر این ادعا نداریم؛ بلکه برعکس، شواهد تاریخی به این سمت گرایش دارند که تثبیت کنند که همان‌طور که ما مثلاً دربارهٔ دیوان حافظ خیلی شک نداریم و فقط در حد یک سری اختلاف نسخه‌ها شک و شبهه داریم، دربارهٔ قرآن هم به‌عنوان یک متن قدیمی، نسخه‌ها با هم هماهنگ‌اند و تردیدی در این مورد نیست. البته من همه‌اش دارم می‌گویم که فعلاً فضا این‌گونه است. هر لحظه اگر خمره‌ای مثلاً از زیر شن‌های صحرای سینا یا صحرای عربستان دربیاید که در آن یک سری نسخه‌های قرن اول باشد و در آن سوره‌ای کم یا زیاد باشد، یا آیه‌ای کم و زیاد باشد، آن‌وقت جا دارد که بحث کنیم؛ چون این شواهد فعلاً وجود ندارد، فعلاً فضا این شکلی است.

خیلی تأکید داشتم — شاید یک جلسهٔ کامل در این مورد بحث کردم — که به شیوهٔ بحث‌های کلامی و فلسفی‌ای که می‌خواهند ثابت کنند عقلاً ممکن نیست چیزی از قرآن کم و زیاد شده باشد، خیلی اعتماد ندارم. اینکه خداوند گفته است: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا ٱلذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ» (بى‌ترديد، ما اين قرآن را به تدريج نازل كرده‌ايم، و قطعاً نگهبان آن خواهيم بود.)، پس هر کس مسلمان است باید معتقد باشد که قرآن نمی‌توانسته تحریف شود — من کوشیدم بگویم که این استدلال‌ها استدلال‌های محکمی نیستند. نمی‌خواهم آن بحث‌ها را تکرار کنم. کوشیدم بگویم این استدلال هم که «اگر اتفاقی افتاده بود، امامان شیعه حاضر بودند و می‌گفتند؛ پس اتفاقی نیفتاده» خیلی استدلال مقبولی نیست؛ این‌گونه نمی‌شود چیزی را ثابت کرد. بنابراین اگر کسی بیاید بگوید عقلاً منتفی نیست که چیزی کم و زیاد شده باشد، منتفی نیست.

منتها موضوع این است که وقتی شواهدش را ندارم، ادعایی است که می‌توانم بکنم؛ مثل همان متنی که یک نفر فرستاده بود. حالا کسی بیاید بگوید قرآن را سلمان فارسی می‌گفته، و شاهدش هم این باشد که چون پیغمبر در غار حرا تنها بوده، سلمان فارسی می‌توانسته آن‌جا برود و این حرف‌ها را به او یاد بدهد؛ بعد هم شاهدش این باشد که چند جمله از قرآن ارائه کند که به‌نوعی شبیه عبارت‌هایی در متون پهلوی است. فکر کنم دفعهٔ قبل گفتم که آن تعداد جمله با آن مقدار شباهت را احتمالاً با کتاب ژان پل سارتر هم می‌شود پیدا کرد؛ مثلاً آیه‌ای از قرآن بردارید و بگویید شبیه فلان چیز است. کما اینکه الان عده‌ای از مسلمان‌ها برای تثبیت قرآن آیه‌هایی را برمی‌دارند و می‌کوشند بگویند شبیه بعضی از گزاره‌هایی است که مثلاً در فیزیک یا کیهان‌شناسی گفته می‌شود. شباهت‌هایی هم دارد؛ مثلاً اینکه کرهٔ زمین غلتانده شده، پس به کروی‌بودن زمین اشاره دارد، و می‌خواهند از این جهت به نفع قرآن امتیازی کسب کنند. ادعای صرف، یعنی ادعاهایی که شواهد تاریخی و منطقیِ خاصی پشتش نیست، شنیدنی نیست.

فقط می‌خواهم بگویم که بحث عقلی کردن در این‌گونه موارد خوب نیست. یعنی به نظر من قرآن از نظر سندیت، از دیدگاه آکادمیک و از دیدگاه منطقی، در همان شرایطی قرار دارد که هر متن دیگری در معرض انتقاد است: اگر کسی شواهد تاریخی بیاورد، باید بررسی شود. کمی جلوتر در این مورد بیشتر صحبت می‌کنم.

دربارهٔ اینکه آیا خداوند قرآن را حفظ می‌کند یا نمی‌کند، نکته‌ای هست که از همان جلسهٔ اولی که این بحث را کردم، پیوسته ته همهٔ یادداشت‌هایم بوده و این بار در صفحهٔ دوم نوشتم که حتماً بگویم. می‌خواهم تردید دربارهٔ اینکه معنای آن آیه این باشد را کنار بگذارم. معنای «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا ٱلذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ» (بى‌ترديد، ما اين قرآن را به تدريج نازل كرده‌ايم، و قطعاً نگهبان آن خواهيم بود.) را همان‌طور بگیریم که بعضی‌ها دوست دارند: «ذکر» این‌جا یعنی قرآن، و «انا له لحافظون» هم یعنی جلوگیری از تحریف قرآن. فرض کنیم این آیه این معنی را می‌دهد. اگر آیه این معنی را هم بدهد، این سؤال منتفی نیست که بپرسم خدا چطور این کار را می‌کند. عده‌ای فکر می‌کنند اگر بگویند خدا این کار را می‌کند، کار تمام است.

مثلاً من می‌گویم منظور از این آیه این است که خداوند قرآن را با سبک ویژه‌ای به وجود آورده؛ از لحاظ الفاظ و سبک ویژگی‌هایی دارد که نمی‌شود چیزی از آن کم و زیاد کرد. همان‌طور که خداوند تحدی می‌کند و می‌گوید اگر می‌توانی چیزی مثل این بیاور، چیزی شبیه قرآن نمی‌شود آورد؛ بنابراین تحریف چنین کتابی کار بسیار سختی است. اگر آیه‌ای را بردارید، ممکن است ۱۰۰ سال بعد هم کسی آن آیه را ببیند و متوجه شود. الان ببینید دربارهٔ رباعیات خیام: شواهد تاریخی زیادی نیست که کدام‌یک از این انبوه رباعیاتی که به خیام نسبت می‌دهند واقعاً مال خیام است. بیشتر شاعران به دلیل همان غنای سبک خیام است که با اطمینان می‌گویند این رباعیات جزو رباعیات خیام نیست و این‌ها حتماً هست.

غنای سبک و حفظ اثر ادبی

وقتی یک اثر ادبی خیلی غنی باشد، سطح داشته باشد، ویژگی داشته باشد و حالت خاصی داشته باشد، به‌نوعی حفظ می‌شود؛ هرقدر هم عده‌ای بخواهند رباعی بیاورند. به قول یکی از دوستان ما، در طول تاریخ هر کسی هر چیز کفرآمیزی به ذهنش رسیده، به صورت رباعی گفته و گفته است خیام گفته؛ هم حرف خودش را زده و هم دیگر کسی تکفیرش نمی‌کرد. خیام بیچاره چند رباعی گفته و هر کس مشروب خورده و مست شده و چیزی گفته، رباعی گفته تا بتواند آن را به‌اصطلاح در جیب خیام بیندازد و بگوید این مربوط به من نیست. هزار رباعی داریم و شاعران بیش از بیست-سی تایش را متعلق به خیام نمی‌دانند.

مثلاً علی دشتی کتاب معروفی دارد به اسم «دمی با خیام» که یادم نیست چند تا — فکر کنم سی و چند رباعی — را متعلق به خیام می‌داند. نوع برخوردش هم کاملاً ادبی است: در این رباعیات ببینید؛ کسی که حس شاعرانه دارد می‌داند شاعری که چنین رباعی‌ای در این سطح گفته، محال است چنین چیز مزخرفی گفته باشد. یعنی با نوع واژگان و ریتم کاری که خیام در رباعیاتش می‌کند، محال است که این همه رباعی ضعیف مال خیام باشد.

معیار ادبی در انتساب به خیام

در برابر این اشکال که با این روش باید مثلاً پنج رباعیِ مطمئن از خیام داشته باشیم تا بعد بگوییم کدام رباعی ممکن است با سبک خیام هم‌خوان باشد، باید گفت: بله، همین‌گونه است. یعنی ما تعدادی رباعی قطعی داریم که مثلاً در تمام نسخه‌ها آمده است — همان بیست رباعی — و شکی نداریم که این‌ها مال خیام است. مسئله آن انبوه چیزهایی است که دیگران بعداً به اسم رباعیات خیام اضافه کردند و کسی قبولشان ندارد؛ شواهد کافی وجود ندارد که این‌ها مال خیام باشند. به‌اضافهٔ اینکه از نظر سبکی هم کاملاً واضح است که شاعرِ آن بیست-سی رباعی نمی‌تواند چنین حرف سخیفی — حرفش مهم نیست چه باشد — با چنین سبک سخیفی گفته باشد.

واقعاً خیام شاعر فوق‌العاده‌ای است. من نمی‌دانم چقدر — اصلاً مهم نیست چه گفته و شما چه می‌فهمید، کفرآمیز هست یا نه — از نظر ادبی واقعاً بی‌نظیر است. یعنی ما در ادبیات رباعی اصلاً چیزی شبیه این و نزدیک به رباعیات خیام نداریم. مولوی خیلی رباعی دارد؛ همهٔ شاعران ممکن است چند رباعی داشته باشند، ولی رباعیات خیام واقعاً رباعی‌های فوق‌العاده‌ای است.

بگذریم. من می‌توانم بگویم اگر آیهٔ «انا نحن نزلنا» یعنی حفظ‌کردن قرآن، همان‌طور است که وقتی خدا می‌گوید ما باران را می‌فرستیم، منظور این نیست که خداوند مثلاً آب‌پاشی در دستش گرفته و دارد می‌ریزد. یعنی عوامل طبیعی طوری به وجود آمده‌اند که بادی هست، ابری هست و اختلاف دما هست؛ ما منکر این نیستیم که قوانینی وجود دارد. اختلاف دما مثلاً باعث حرکت هوا می‌شود و ما به آن می‌گوییم باد؛ بعد این باد ابرها را می‌آورد — ابرها هم به شکلی تشکیل شده‌اند — و ابرها در شرایطی باران نازل می‌کنند. اگر خدا می‌گوید من حفظ می‌کنم، کسانی که به این معتقدند باید بگویند با چه فرایندی حفظ می‌کند.

این‌گونه نیست که مثلاً هر لحظه که کسی بخواهد بیاید تحریف کند، خداوند فرشته‌ای یا شیطانی را بفرستد که آن‌جا اخلال ایجاد کند و نگذارد. این دربارهٔ هر کاری که خداوند می‌کند، تصور خیلی بچگانه‌ای است. علل و اسبابی فراهم شده که تحریف رخ نمی‌دهد. اگر معنای آن آیه این است، من این‌گونه می‌فهمم — و فکر می‌کنم توجیه خیلی خوبی است — که خداوند شوق و عشقی نسبت به این کتاب در قلب مؤمنان صدر اسلام گذاشت. عرب‌ها عاشق شعر بودند و این به زبان عربی متن بی‌نظیری بود؛ خیلی‌ها اصلاً به دلیل علاقه‌شان به این سبک ایمان می‌آوردند. بعضی روایات هست که مثلاً خلیفهٔ دوم به‌نوعی تحت تأثیر متن قرآن ایمان آورده است. خیلی‌ها از این زیبایی فوق‌العادهٔ قرآن تحت تأثیر قرار می‌گرفتند.

حفظ قرآن از راه شوق مؤمنان

به هر حال مؤمنان هم شوق فوق‌العاده‌ای داشتند که این متن حفظ شود؛ بنابراین خیلی خوب جمع‌آوری‌اش کردند و نگهش داشتند. در واقع در «انا نحن نزلنا الذکر»، این «انا»ی خداوند با این سازوکار است؛ این یکی از سازوکارهایی بوده که متن را حفظ کرده است. یعنی خداوند مردم را در شرایطی قرار داده که خودشان آن را حفظ کردند. در همان قرن اول جمع‌آوری کردند و نوشتند؛ با اینکه کاغذ نداشتند، قرآن به‌خوبی حفظ شد.

آنچه می‌گویم این است که اگر از آن آیه این نتیجه را می‌گیرید که خداوند قرآن را حفظ کرده، یا بحث عقلی می‌کنید و این نتیجه را قبول دارید که عقلاً نمی‌شود قرآن تحریف شده باشد، باز نباید از این بحث‌ها غافل شوید که سازوکارش را بررسی کنید؛ یعنی چه عواملی در حفظ‌شدن قرآن دخیل بودند.

بگذارید آن ادعاهایم را دوباره تکرار کنم. نظر من با این نوع بحثی که مسلمان‌ها دوست دارند، شاید دو اختلاف دارد. مسلمان‌ها دوست دارند بگویند این قرآن کلمه‌به‌کلمه عین کلام خداست، نمی‌شده تحریف اتفاق بیفتد، تحریف اتفاق نیفتاده و در آینده هم هیچ سند و مدرکی به دست نمی‌آید که تحریف اتفاق افتاده؛ در حالی که این اصلاً کاملاً موضوعِ بحث است. همان‌طور که یهودی‌ها دوست دارند بگویند آن تورات، با آن همه فراز و نشیب و اقتضاهای مختلفش و با عدم سندیت تاریخی‌اش، عین کلام موساست. مؤمنان این را دوست دارند؛ چه چیزی بهتر از اینکه کتابی داشته باشم و مطمئن باشم و ایمان داشته باشم که تحریف نشده است.

من در دو جا اختلاف دارم. یکی اینکه به نظر من این بحث‌های عجیب و غریبی که می‌گویند هر هفت قرائت درست است، بحث‌های بیهوده‌ای است. در قرآن در حد همان اختلاف قرائت‌ها مشکلی به وجود آمده و مسلمان‌ها اگر می‌خواهند خدمتی کنند، خوب است دربارهٔ آن اختلاف قرائت‌ها بحث کنند: بحث سندی، بحث مضمونی، بحث سبکی و زبان‌شناختی کنند و بکوشند بگویند کدامش درست است و کدامش غلط. اینکه همین‌طوری بگوییم عاصم درست است، یا فقط قرآنی دربیاوریم که در هفت قرائت هر جا اکثریت دارد، همان را بگیرد — مثل کتاب‌های ادبیات و شعر — فکر می‌کنم این کار فعالیتی بیش از این می‌خواهد. چند بار تا حالا تأکید کرده‌ام که از مجموع اختلاف قرائت‌ها، ۲۰۰ موردش به هر حال اختلاف معنی ایجاد می‌کند.

اختلاف قرائت و تغییر معنی

مثلاً اینکه مخاطب باشد یا غایب باشد. بعضی جاها اختلاف در املا و این‌گونه چیزهاست که خیلی جاها هیچ ربطی به معنی پیدا نمی‌کند. واقعاً دوست داشتم یک جلسه وقت بگذارم و اختلاف قرائت‌های یک سوره را کامل این‌جا بخوانم تا فضایش دستتان بیاید؛ که از چهار-پنج موردی که می‌بینید، خلاصه در یکی مخاطبی تبدیل به غایب شده است، و این‌ها جای بحث دارد و ممکن است بتوانید حلش کنید.

آن روایت‌های خواب‌آوری که مسلمان‌ها می‌گویند — که هر هفت روایت عین کلام خداست — مثل تثلیث است: چیزی که اگر از راوی‌اش بپرسی، اصلاً نمی‌تواند بگوید یعنی چه؛ که چطور این هفت روایت را باید عیناً قبول کنی. باید قلباً ایمان داشته باشی که چون نمی‌شده تحریف اتفاق بیفتد، پس حتی این اختلاف‌هایی هم که در این حد وجود دارد، هیچ حساب نمی‌شود.

این را نمی‌گویم؛ ولی می‌گویند مثلاً هر هفت قرائت همه‌شان قبول است. «قبول است» یعنی چه؟ خواب‌آور است. وقتی می‌شنوی همه قبول است، دیگر اصلاً برایت مهم نیست که بیایی ببینی این‌جا عاصم راست می‌گوید یا آن راوی دیگر؛ اکثریت است یا اقلیت؛ یا بروی سندها را نگاه کنی ببینی کدام قرائت از نظر سند قدیمی‌تر است. انگار مسلمان‌ها اصلاً دوست ندارند این بحث‌ها را بکنند. مسیحی‌ها هم همین‌گونه‌اند؛ دربارهٔ آن چهار تا همین حرف را می‌زنند که همه را روح‌القدس گفته و اختلاف‌هایشان هم قبول است. حالا اصلاً «قبول است» یعنی چه؟

من فکر می‌کنم این فعالیت خیلی خیلی خوبی است؛ هرچند ممکن است خیلی مهم نباشد، به این دلیل که واقعاً جایی نداریم که اختلاف قرائتِ خیلی مهمی داشته باشیم. وقتی می‌گویم ۲۰۰ موردش اختلاف معنی دارد، این‌گونه نیست که مثلاً «مالک» خواندن یا «ملک» خواندن معنی را زیر و رو کند؛ مخاطب و غایب است. به هر حال این‌جا اختلاف نسخه‌هایی وجود دارد که جا دارد مسلمان‌ها رویش کار کنند و نگویند همه‌اش قبول است و بنابراین بحثی ندارید. می‌شود بحث تاریخی کرد، می‌شود بحث تحقیقی کرد؛ می‌توانید بگویید مثلاً چهار آیه بیاورید که در همهٔ قرائت‌ها این‌گونه خوانده شده‌اند و مخاطب‌اند، و این یکی هم عین آن‌هاست، ولی این‌جا غایب خوانده شده است.

روش حل اختلاف قرائت‌ها

بنابراین مثلاً بکوشید بگویید این بیشتر می‌خورد که آن‌هایی که گفته‌اند غایب است درست بگویند، به این دلیل که مشابهش را جای دیگر داریم. به هر حال به هزار شکل می‌شود دربارهٔ مسئلهٔ اختلاف قرائت‌ها فکر کرد و کوشید حلش کرد. این کار از نظر مسلمان‌ها انگار به‌نوعی نامشروع است. دوست دارند همین روایت عاصم را بپذیرند؛ که اتفاقاً دفعهٔ قبل که داشتم می‌خواندم، همیشه هم در اکثریت نیست. یادم نیست در سورهٔ کهف چند اختلاف قرائت بود — ۲۰ تا ۲۵ تا — که در دو-سه موردش عاصم در اقلیت بود و یک موردش را فکر کنم فقط عاصم این‌گونه خوانده بود. نه اینکه ما بپذیریم که مثلاً روح‌القدس بر عاصم نازل شده و هرچه گفته قبول می‌کنیم.

یک وقت این است که دوست دارم قرآن یکدست باشد؛ این خیلی خوب است. نمی‌گویم قرآن را به شکل دیگری چاپ کنیم؛ باشد، این خیلی خوب است و مسلمان‌ها دوست دارند قرآنِ یکدست داشته باشند. ولی فکر می‌کنم بحث دانشگاهی دربارهٔ اختلاف قرائت‌ها ضروری است. اگر مسلمان‌ها این حرف را قبول نکنند، دیگران این کار را برایشان می‌کنند؛ دیگر در این حد ثابت شده است که این اختلاف قرائت‌ها وجود دارد. شما که نمی‌توانید جلوی محیط‌های آکادمیک غربی را بگیرید که بیایند دربارهٔ این‌ها بحث کنند و نهایت کوشش‌شان را بکنند که ثابت کنند این‌جا عاصم اشتباه می‌کند و بنابراین این تکهٔ قرآنی که دست مردم است ضعیف‌تر است، و بعداً این را به مسئله‌ای تبدیل کنند که پیوسته مسلمان‌ها را با آن اذیت کنند.

هیچ اشکالی ندارد. اتفاقاً به نظر من این مقدار اختلاف قرائت خیلی اطمینان‌آور است. یعنی اگر متنی بود که هیچ اختلاف قرائتی نداشت، آدم کمی شک می‌کرد؛ چون به هر حال در هر متن قدیمی اختلاف قرائت به وجود می‌آید، به این دلیل که استنساخ با دست اصولاً مشکل ایجاد می‌کند؛ آن هم از روی نسخهٔ اولیه‌ای که نه نقطه دارد، نه الف دارد، حرکت هم که هیچ ندارد، و یک عالمه چیز دیگر که متن را واضح می‌کند در واقع آن‌جا وجود ندارد. پس یک اختلاف من با این نظر عمومی این است که دوست دارم دربارهٔ اختلاف قرائت‌ها بحث شود و فکر می‌کنم بحث مشروع و خوبی است.

امکان کشف شواهد جدید

نکتهٔ دیگر اینکه من عقلاً دلیلی نمی‌بینم که روزی شواهدی به دست نیاید دال بر اینکه حتی چیزی بیش از اختلاف قرائت وجود دارد. یعنی مشکلی نمی‌بینم که قرآنی قدیمی‌تر از همهٔ قرآن‌های موجود کشف شود و در آن مثلاً آیه‌ای کمی بیشتر یا کمتر باشد. نمی‌دانم؛ نمی‌خواهم چنین چیزی بگویم؛ مشکل عقلی نمی‌بینم. اگر چنین اتفاقی بیفتد، به اعتمادم به آن آیهٔ قرآن و مانند آن هیچ خللی وارد نمی‌شود. من قبول ندارم که استدلالی وجود دارد که بگوید هیچ اتفاقی نباید برای قرآن می‌افتاد و نیفتاده است. شواهد نشان می‌دهند که نیفتاده است؛ شواهد تجربی، نه دلایل عقلی.

در ادامه، حالا که دوست دارم این حرف را رسماً بزنم که از نظر من مشکلی نیست که چنین شواهدی به دست بیاید، کمی پایین‌تر یک بحث کلی می‌کنم دربارهٔ اینکه فکر می‌کنم منشأ اینکه خیلی‌ها دوست ندارند این حرف را بزنند از کجا می‌آید.

قبل از اینکه دیر شود، برای اینکه این جلسه به جلسهٔ قبل وصل شود، می‌خواهم دربارهٔ نوع استدلالِ آن کتاب «قرائت سوری آرامی» که در ده دقیقه-یک ربع آخر جلسهٔ قبل خیلی مختصر درباره‌اش صحبت کردم، چیزی بگویم. میل دارم باز واقعاً تکرار کنم که این کتاب برای من کتاب جالبی بوده و خیلی دوست داشتم کتاب بهتری از این باشد که هست؛ دلایلش را هم دفعهٔ قبل گفتم.

اساس محتوای کتاب «قرائت سوری آرامی قرآن» این است که اگر برای بعضی از واژه‌های نامفهومی که در قرآن هست — و مفسران بر سر اینکه چه معنایی می‌دهند و ریشه‌شان چیست اختلاف دارند — واژه‌های مشابه را در زبان سوری آرامی پیدا کنید و معنی را آن‌جا نگاه کنید، یعنی آن واژه را در زبان سوری آرامی معنی کنید، برای آن آیاتی که بر سرش اختلاف هست معنای بهتری پیدا می‌کنید. در واقع ادعا این است که قرآن حداقل از نظر زبانی به‌نوعی منشأ سوری آرامی دارد.

چرا از این ایده خوشم می‌آید؟ به دلیل آن نوع اعتقادی که بارها تا حالا گفته‌ام و می‌کوشم از آن دفاع کنم؛ و آن این است که سلسلهٔ انبیا در این منطقه، مخصوصاً از حضرت ابراهیم به بعد، یک کاری که انجام دادند این بود که زبانی به وجود آوردند با ساختار و مخصوصاً واژگانی مفید برای کلام خدا.

زبان آماده برای وحی

در واقع از زمان حضرت ابراهیم به بعد، در این منطقه‌ای که حالا سوریه در آن هست — زبان آرامی هم این‌جا وجود دارد — عبری به وجود آمده، عربی هم؛ این‌ها در واقع زبان‌هایی‌اند که می‌توانیم به‌نوعی به خاندان حضرت ابراهیم منتسبشان کنیم. یعنی دربارهٔ عربی ادعا این است که شباهتش به عبری این‌قدر زیاد است که به هر حال همان منشئی را دارد که زبان عبری دارد و به همان زبانی برمی‌گردد که حضرت ابراهیم و خاندانش با آن صحبت می‌کردند.

اگر این ادعا را بپذیرید که ما این‌جا زبانی داریم که از راه ارتباط میان پیامبران و خداوند برای نزول وحی آماده شده، بنابراین واژگان مناسبی این‌جا وجود دارد؛ و واضح است که وقتی مردم به‌طور روزمره از چنین زبانی استفاده می‌کنند، تحت تأثیر نوع استفاده‌شان و تحت تأثیر فرهنگی که فرهنگ الهی نیست، معنای این واژگان کم‌کم تغییر پیدا می‌کند.

ایزوتسو به‌عنوان یک محقق زبان‌شناس می‌گوید که تعداد خیلی زیادی از واژه‌هایی که در قرآن به کار رفته‌اند، در زبان عربی حجاز به این معنا به کار نمی‌رفتند؛ از جمله مثلاً واژهٔ ایمان، تقوا، اسلام؛ اعراب هیچ‌کدام از این‌ها را به معنایی که در قرآن آمده به کار نمی‌بردند. اگر این ادعا را بپذیرید، می‌شود این‌گونه فرض کرد که این واژهٔ «اسلام» در میان عرب بار منفی پیدا کرده بود؛ برای اینکه شجاعت و تسلیم‌نشدن از نظر فرهنگی برای عرب خیلی مهم است. بنابراین وقتی می‌گوید «مسلم»، معنای بدی مراد می‌کند؛ اگر پیش از نزول قرآن به عرب می‌گفتند «مسلم»، مثل بد و بیراه بود.

اگر بروید نشان بدهید که در این منطقه، مثلاً در زبان عبری یا در زبان سیروآرامیک، واژهٔ «مسلم» مشابهی دارد و آن‌جا معنایش به اسلام به آن معنایی که در قرآن آمده نزدیک‌تر است، این شاهد خیلی خیلی خوبی است برای ادعایی که ما داریم می‌کنیم: اینکه زبانی که قرآن به آن نازل شده، یک زبان عمومیِ الهی است که پیامبران به وجود آورده‌اند و در میان اعراب تغییر شکل پیدا کرده، و قرآن در واقع به زبان عرب‌ها صحبت نمی‌کند. اینکه تأکید می‌کند این «عربی مبین» است، یعنی این آن عربی است که می‌شود با آن حقایق را بیان کرد؛ نه آن عربی که در طی هزار سال، چند هزار سال، تغییر شکل پیدا کرده و رنگ فرهنگ عرب را به خودش گرفته است: تقوا در آن منفی شده، اسلام در آن منفی شده، یا کرامت معنایش این شده که کسی اصل و نسب‌دار باشد. این‌ها باری فرهنگی است که اعراب به‌نوعی به واژگانی که وجود داشته تحمیل کرده‌اند.

اگر این کتاب سیروآرامیک کتاب موفقی بود، شاهد خیلی خیلی خوبی بود برای این ادعا که ایزوتسو در واقع مستقیماً با بررسی زبان عربی پیش از اسلام و خود قرآن به آن رسیده است: اینکه این واژه‌ها واژه‌های حجاز نیست، بلکه قرآن خودش دارد واژه‌هایی می‌سازد که معنای جدیدی دارند و آن‌ها را به کار می‌برد، و این‌گونه واژه‌ها یکی-دو تا نیست. و اینکه آن واژه‌هایی که اعراب نمی‌فهمیدند، دلیلش این بود که مثل واژه‌های فراموش‌شدهٔ زبانی کمی باستانی‌تر بودند که ممکن است اتفاقاً بتوانید معنایشان را در زبان عبری، سیروآرامیک یا جای دیگری بهتر پیدا کنید تا در میان اعراب.

نمی‌دانم متوجه هستید یا نه: اگر این عقیده را داشته باشید، انتشار این کتاب نه‌تنها برایتان ناراحت‌کننده نیست، بلکه آنچه ناراحت‌کننده است این است که این کتاب خوبی نیست؛ یعنی از نظر زبان‌شناسی کتاب قوی‌ای نیست و خیلی دافعه ایجاد کرده است. وقتی ادعایی را که احتمالاً ادعای درستی است ضعیف مطرح می‌کنید، خیلی تأسف‌آور است؛ برای اینکه دیگر الان در محیط آکادمیک نسبت به این ایده موضع پیدا شده است. اگر الان کسی مقالهٔ خوبی هم بنویسد و جاهای دیگری از قرآن را بیاورد و مثلاً ریشه‌های سریانی و آرامی را خوب بررسی کند و شباهت‌هایی نشان بدهد، دیگر الان محیط‌های آکادمیک زبان‌شناسی در برابر این برخوردی که در این کتاب انجام شده موضع دارند.

آنچه امروز می‌خواهم از این کتاب بگویم این است که کمی به آدم‌هایی که در محیط آکادمیک هستند و موضع منفی گرفته‌اند حق بدهید؛ در اینکه کتاب واقعاً از نظر نوع استدلال و مانند آن خیلی ضعیف است.

بسط ضعیف ایده به کتاب

یعنی نویسنده، نویسندهٔ قوی‌ای نبوده است. گاهی کسی موارد و شواهد خوبی می‌بیند که ممکن است بشود با آن یک مقالهٔ خیلی خوب نوشت: ۱۰ صفحه، و آن موردهای قوی را مطرح کرد. بعد می‌خواهد این را به یک کتاب ۳۰۰ صفحه‌ای بسط بدهد و صفحه‌های دیگری به آن ۱۰ صفحه اضافه می‌کند؛ که نه‌تنها این ۳۰۰ صفحه به پیش‌بردن کمکی نمی‌کند، بلکه هستهٔ مطلب را هم عملاً زیر سؤال می‌برد. احساس من این است که این کتاب چند صد صفحه‌ای که نویسنده نوشته، می‌توانست یک مقالهٔ آکادمیک خوب باشد؛ یعنی جاهای قوی را برمی‌داشت و یک مقاله می‌کرد، تا لااقل این تردید را به وجود بیاورد.

این آدم زبان سریانی و آرامی را خوب بلد نیست و طبعاً جاهایی اشتباه‌های خیلی واضحی کرده است؛ محیط آکادمیک هم این‌گونه است. زبان سریانی و آرامی به‌اصطلاح صاحب دارد؛ نمی‌دانم چقدر محیط‌های آکادمیک را می‌شناسید. یعنی چند نفر در دنیا استاد زبان سریانی و آرامی هستند، و اگر یک دفعه کسی بیاید کتابی با این عنوان بنویسد، اولین کسانی‌اند که کتاب را می‌خوانند و ایرادهایش را می‌گیرند؛ وقتی ضعیف است — مثلاً فرض کنید واژه را بد معنی کرده است.

فکر کنم دفعهٔ قبل این جمله را در کلاس نقل کردم که یکی از این دانشگاهیان دربارهٔ دانش نویسندهٔ این کتاب گفته است. موضوع این است که فکر کنم نویسندهٔ کتاب را نمی‌شناسیم که کیست؛ مجهول است. اسمی برای خودش گذاشته و خودش را معرفی نکرده است. صاحبان زبان سریانی و آرامی از همدیگر پرسیده‌اند «تویی؟» و آن یکی گفته «من نیستم»؛ پس معلوم است که آدم غریبه‌ای است.

من یک بار دربارهٔ ماجرای قتل رفیق حریری همین حرف را زدم. یک دفعه یک جنبش بین‌المللی ایجاد شد که بگیرند و ببینند چه کسی این کار را کرده و ترور کرده است؛ در حالی که در این منطقه این همه ترور انجام می‌شود. گفتم احتمالاً این‌گونه شده است: بوش به شارون زنگ زده و گفته دستت درد نکند، عجب کاری کردی؛ شارون گفته من نکردم؛ بوش گفته من هم که نکردم؛ به انگلیس زنگ زدند و آن‌ها گفتند ما هم نکردیم؛ گفتند پس برویم بگردیم پیدا کنیم. این یک مورد را این‌ها نکرده بودند؛ بقیهٔ قتل‌های این منطقه را معمولاً خودشان انجام می‌دهند و خیلی هم کنجکاو نیستند، چون خودشان می‌دانند چه کسی کرده؛ ولی این مورد برایشان خیلی حساس بود.

به هر حال می‌خواهم قسمتی از این کتاب را که خیلی معروف است بیاورم تا کمی استدلال‌هایش را ببینید؛ که به نظر من متأسفانه این ایده کمی حرام شده است.

جای خالی زبان‌شناسی سریانی

ولی جا دارد که روابط میان واژگان قرآن با واژگان عبری و سریانی و واژگان این منطقه بررسی شود. ممکن است چیزهای خیلی خیلی جالبی در آن باشد، و این یک بررسی زبان‌شناختی است که در سنت تفسیری مسلمانان نیست؛ برای اینکه مسلمانان نه سریانی بلد بودند و نه عبری. به نظر من این کار نه در جهت خراب‌کردن است؛ این‌گونه چیزها نشانه‌های خوبی است برای الهی‌بودنِ منشأ قرآن.

می‌خواهم در این بحث آیات مفصلی را — نه همه‌اش را — بیاورم که کتاب دربارهٔ معنای «حور عین» در قرآن بحث کرده است. معروف‌ترین فراز این کتاب این است که ادعا کرده «حوری» یعنی انگور؛ یعنی زنِ مثلاً سیاه‌چشم نیست، انگور سفید است. می‌خواهم کمی استدلال‌هایش را ببینید تا ببینید عصبانیت محیط‌های آکادمیک از نویسندهٔ کتاب کمی حق دارد؛ یعنی تقریباً هرچه دلش می‌خواهد می‌گوید.

مثلاً در قرآن هست: «و لهم فیها ازواج مطهره». کلاً می‌خواهد بگوید که مسئلهٔ زوجیت و زن و مرد و مانند آن در بهشت در قرآن نیامده است. بعداً می‌گویم که چرا این‌قدر اصرار دارد. دربارهٔ آیهٔ «لهم فیها ازواج مطهره» استدلالش این است که در قرآن گفته شده همه‌چیز به صورت زوج آفریده شده است؛ بنابراین مفهوم زوج در قرآن مفهومی خیلی وسیع‌تر از زن و شوهر است، و بنابراین نمی‌توانید از این آیه نتیجه بگیرید که «برای مؤمنان ازواج مطهره هست» یعنی آن‌جا همسری دارند؛ زوج در قرآن یک مفهوم کلی است. بعد لابد آن آیاتی هم که می‌گوید زوج خودتان را طلاق بدهید یا ندهید، آن‌ها هم پس کلی است. می‌بینید؟ یعنی دلبخواهی‌بودنش این است.

فعلاً این‌جا خیلی به سراغ سیروآرامیک نمی‌رود؛ حرفش این است که «ازواج» معنای کلی‌تری می‌گیرد. مثلاً این مثال را می‌آورد: «أَوَلَمْ يَرَوْا۟ إِلَى ٱلْأَرْضِ كَمْ أَنۢبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ زَوْجٍۢ كَرِيمٍ» (مگر در زمين ننگريسته‌اند كه چه قدر در آن از هر گونه جفتهاى زيبا رويانيده‌ايم؟). ایرادش این است که «ازواج» وقتی دربارهٔ انسان به کار برده می‌شود، یعنی همین؛ می‌گوید از شما برایتان ازواج خلق کردیم، یعنی زن و مرد هستید. اینکه همه‌چیز زوج است، بله، همه‌چیز زوج است؛ از جمله انسان هم زوج دارد و معنای زوج دربارهٔ انسان این است.

بگذریم از این آیه. می‌گوید: «و عندهم قاصرات الطرف کانهم بیض مکنون». ترجمهٔ معمولی‌اش این است که این‌ها زنانی هستند که به شوهرانشان عشق می‌ورزند و گویی سفیدیِ تخمی پوشیده‌اند؛ «کانهم بیض مکنون». این‌جا می‌کوشد بگوید که معنای «قاصرات الطرف» زنانی که عاشق شوهرانشان‌اند نیست، بلکه می‌گوید معنای کلمهٔ «طرف» در ریشهٔ آرامی‌اش شاخ و برگ درخت است.

قاصرات الطرف و ریشه آرامی

بنابراین «قاصرات الطرف» یعنی درخت‌هایی که شاخه‌هایشان به سمت پایین است؛ یعنی آن‌جا درخت‌هایی هستند که در دسترسشان است. اگر به زبان آرامی بخوانید و ریشه‌ها را بررسی کنید، این معنی را می‌دهد؛ و آن میوه‌ها هستند که مثل مرواریدهایی‌اند که لابه‌لای این شاخه‌ها پنهان شده‌اند. می‌شود ترجمهٔ آرامیِ تقریبی‌ای از این آیه کرد که معنایش این شود.

نمی‌خواهم همه‌اش را بیاورم؛ این یک فصل کتاب است که مفصلاً دربارهٔ همهٔ مواردی که در قرآن چنین اشاره‌هایی هست بحث کرده است. یک جایش را که جالب است برایتان می‌گویم؛ بگذارید از حافظه‌ام بگویم. جایی هست که می‌گوید: «و زوجناهم بحور عین». می‌گوید این «زوجناهم» در نسخهٔ اصلی نقطه نداشته، بنابراین می‌تواند «روحناهم» باشد؛ نقطهٔ «ز» را برداری و «ج» را هم برداری، می‌شود «روحناهم». بعد «حور عین» را هم اگر ریشه‌های سیروآرامیکش را بررسی کنید، به‌نوعی معنای انگور می‌دهد: «حور» معنای انگور می‌دهد و «حور عین» مثلاً یعنی انگور سفید درشت؛ یعنی این‌ها را با انگورهای سفید درشت شادشان کردیم: «روحناهم بحور عین».

علت عصبانیت‌ها این است؛ یعنی در حد اینکه نقطه‌ها را جابه‌جا کند امکانات دارد، و هر جا هم که دلش بخواهد ریشه‌های آرامی را بررسی می‌کند. فکر کنم شما با هر متنی، اگر این‌قدر انعطاف داشته باشید که بعضی از حروف را نخوانید، نقطه‌ها را بردارید و جور دیگری بگذارید، و بعد هم بروید واژهٔ هم‌خانواده‌اش را بررسی کنید، خیلی حرف‌ها می‌شود زد. به هر حال در این متنی که این‌جا دارم و خلاصه‌ای از آن فصل است، شاید ۱۰ آیه را بررسی کرده است و اصولاً نوع استدلال‌ها این‌گونه است: گاه‌به‌گاه سراغ ریشه‌ها می‌رود و حتی اگر لازم شد نقطه‌ها را جابه‌جا می‌کند. دنبال این است که ثابت کند این افسانهٔ زنان بهشتی دروغ است و مسلمان‌ها این متن را در اختیار داشتند و این‌گونه قرائت کردند، چون دوست داشتند این‌گونه قرائت کنند.

فکر کنم دفعهٔ قبل زیاد دربارهٔ کتاب صحبت نکردم؛ می‌خواهم چند جمله بگویم تا روشن شود چرا این‌قدر دربارهٔ این مسئله حساسیت نشان می‌دهد. ادعای نویسندهٔ کتاب صرفاً این نیست که یک سری ریشه‌های سیروآرامیک وجود دارد؛ می‌خواهد بگوید متون سیروآرامیکی وجود داشته‌اند که قرآن ترجمهٔ تقریبی آن متون است.

ادعای ترجمه از متون مسیحی

این‌گونه این مشکل را حل می‌کند که چرا این‌قدر ارجاعات خوبی به تاریخ انبیا در قرآن وجود دارد: برای اینکه از متون مسیحی ترجمه شده است. متونی در کلیساهای مسیحیِ مثلاً سرزمین سوریه وجود داشتند و خوانده می‌شدند — حالا اثر چندانی هم از آن‌ها نیست — و این‌ها به‌نوعی به عربستان منتقل شده‌اند، ترجمهٔ تقریبیِ نه‌چندان خوبی به زبان عربی از آن‌ها صورت گرفته و اسمش را قرآن گذاشته‌اند.

وقتی این را می‌گویید، این مشکل ایجاد می‌شود که چطور در بهشت مسیحی‌ها زن وجود ندارد و حور عین وجود ندارد، ولی نزد مسلمان‌ها وجود دارد. این است که این مسئله برایش این‌قدر حساس است که اختلاف‌هایی از این شکل را هم بگوید: که این هم در خود متن وجود نداشته و عرب‌ها این‌گونه خوانده‌اند و کوشیده‌اند این‌گونه برداشت کنند، چون دوست داشتند. ادعا فقط این نیست که ریشه‌های سیروآرامی داشته‌اند؛ ادعا به‌نوعی وصل‌کردن قرآن به مخزن متون مسیحی است. این است که یک دفعه می‌بینید طرف یک فصل وقت صرف می‌کند تا بگوید «حور عین» یعنی این. نمی‌دانم این مقدار اختلاف در احکام و بقیهٔ جاها را واقعاً چگونه می‌شود توجیه کرد؛ ولی به هر حال ایدهٔ کتاب این است: متون سیروآرامی‌ای وجود داشته‌اند که قرآن به‌نوعی از آن‌ها تأثیر پذیرفته، یا به‌نوعی ترجمهٔ آن متون است؛ و خود آن متون هم پیدا نیستند.

این تکهٔ ادعا از نظر آکادمیک ضعیف است و نوع استدلال‌ها این شکلی است؛ در حالی که مطمئنم از این کتاب می‌شد مقالهٔ خیلی خوب و مؤثری درآورد که شاید حتی یک جریان تحقیقاتی ایجاد کند. ولی فعلاً فکر کنم بیشتر محیط‌های آکادمیک نسبت به این ایده واکسینه شده‌اند؛ یعنی تا ۲۰-۳۰ سال دیگر هرچه هم کسی بنویسد، همه شروع می‌کنند علیهش حرف زدن که این کار ادامهٔ همان کار است و آن کار هم کار مفتضحی بود. اسم نویسنده هم که مشخص نیست؛ اگر کس دیگری هم مقاله‌ای چاپ کند، او را می‌گیرند و می‌گویند این همان نویسنده است، این دفعه با اسم واقعی خودش.

من تقریباً شکی ندارم که نویسنده یک مسیحیِ ساکن سرزمین‌های اسلامی است؛ طبیعی است که احساس خطر می‌کند و نمی‌خواهد کشور خودش را ترک کند، ولی می‌خواهد این کتاب را بنویسد. چون بقیهٔ آدم‌های شبیه او، خلاصه اگر زنده مانده باشند، معمولاً جلای وطن کرده‌اند. مثلاً ابوحامد ابوزید الان بیرون از وطنش زندگی می‌کند؛ بعد از اینکه دادگاه حکم طلاق همسرش را صادر کرد.

انتشار با نام مستعار

اتفاق خیلی جالبی است. او که واقعاً چیزی نگفته بود؛ ماجرای حامد ابوزید از این نوع است: سیگنال‌هایی هستند که به بقیه دارند اخطار می‌کنند که اگر در این حد حرف بزنی، زنت را از تو می‌گیرند و مثلاً از کشور هم بیرونت می‌اندازند؛ دیگر اگر حرف‌هایی بزرگ‌تر از دهانت بزنی که هیچ. به هر حال فضا این شکلی است و این طرف مجبور شده به اسم مستعار چاپ کند.

بگذریم. این کتاب به نظرم کتاب جالبی است؛ خواستم کمی درباره‌اش تبلیغ کنم که با دید منفی به آن نگاه نکنید. ممکن است این تحقیقات در دهه‌های آینده تحقیقات خیلی مؤثری باشند که خیلی چیزها را دربارهٔ قرآن برای ما روشن‌تر کنند؛ یعنی دقیقاً می‌تواند شاخه‌ای از کار تفسیری باشد که تا حالا وجود نداشته، چون مسلمان‌ها دانشش را نداشتند.

بگذارید بی‌تعارف بگویم که یک علتِ علاقه‌ام به این کتاب به سنت‌گرایی مسلمان‌ها و محیط‌های آکادمیک اسلام‌شناسی برمی‌گردد: وقتی می‌خواهند دربارهٔ قرآن حرف بزنند، باید از یکی از تفاسیرِ به‌اصطلاح معتبر سند و دلیل بیاورند. فکر می‌کنم این سد به‌اصطلاح بزرگی است در راه اینکه آدم بتواند واقعاً به مفاهیم قرآن نزدیک شود. یعنی اگر بگویید معنای واژه‌ای در قرآن این معنای مصطلح نیست و چیز دیگری است — مثلاً حتی ایزوتسو، با اینکه آدم خیلی معروفی است و خیلی مستند و علمی بحث کرده — باز خیلی از کارهایش را، نه در میان مسلمان‌ها، که هیچ، حتی محیط‌های آکادمیک غربی هم خیلی تحویل نمی‌گیرند. یعنی باید ببینیم دربارهٔ واژه مثلاً «مجمع‌البیان» چه گفته، ببینیم «مفردات» راغب چه می‌گوید.

شکستن قالب تفسیر سنتی

نمی‌دانم؛ این خیلی عجیب است؛ برای اینکه راغب چقدر دانش زبانی دارد که آدم بخواهد فهم قرآن را به فهم مثلاً راغب از مفردات قرآن وابسته و ثابت کند؟ ایزوتسو می‌کوشد این قالب‌ها را بشکند و این کار را خیلی علمی هم انجام می‌دهد؛ به نظر من کتاب‌هایش واقعاً از نظر آکادمیک کتاب‌های قوی‌ای هستند. این کتاب هم از طریق دیگری می‌کوشد این فضا را بشکند؛ می‌خواهد بگوید حتی مسلمانِ قرن اول هم قرآن را خوب نمی‌فهمد، چه رسد به مسلمان قرن سوم و چهارم؛ به این دلیل که متن قرآن به‌نوعی ریشه‌هایی بیرون از محیط عرب دارد. بنابراین ممکن است امروز کسی که زبان سریانی، آرامی، عبری و عربی را هم‌زمان می‌داند، از واژه‌شناسی قرآن چیزهای بهتری بفهمد تا راغبی که در فلان قرن زندگی می‌کرد.

من اصولاً با این‌گونه گرایش همدلی دارم که خودمان را در یک سری اظهار نظر که عده‌ای با دانش محدود در زمان‌های قدیم کرده‌اند ثابت نکنیم و نسبت به آمدنِ ایده‌های جدید کمی باز باشیم؛ ایده‌هایی با دانش و با ضوابط زبان‌شناسی، نه همین‌طوری الکی که هر کس هرچه دلش می‌خواهد بیاید بگوید. شاید به نکات جالبی برسد که مسلمان‌های قرن اول و دوم هم نمی‌فهمیدند. اگر این ادعا درست باشد که بعضی از واژه‌ها در زبان سریانی و آرامی معنی‌های خوبی می‌دهند، چه انتظاری دارید که یک مفسر قرن دوم و سوم این را فهمیده باشد؟

یکی-دو نکته می‌خواهم بگویم و بعد بحثی کلی دربارهٔ همین حرف‌هایی که الان می‌زنم. نکته‌ای را قبلاً گفته‌ام و می‌خواهم این‌جا دوباره روی آن تأکید کنم. از نظر مسلمان‌ها قرآن دست‌کم دو کارکرد مشخص دارد. یکی اینکه سند نبوت پیغمبر است؛ معجزه است. بعضی‌ها معتقدند پیغمبر اصلاً از خودش معجزه‌ای بروز نداده، بعضی‌ها معتقدند در جمع‌هایی معجزاتی بروز داده است؛ به هر حال کسی شک ندارد که شیوهٔ تبلیغ پیغمبر مثل حضرت موسی و عیسی با معجزه نبود، بلکه مرتب در قرآن به همین کتاب به‌عنوان معجزه اشاره می‌شود. پس یک کارکرد قرآن این است که سند نبوت پیغمبر است: شما قرار است این کتاب را بخوانید و به دلیل حالت اعجازآمیزی که دارد — این اعجاز را به هر چیزی که می‌خواهید تعبیر کنید، از نظر ادبی یا از نظر محتوایی یا هر دو — شما را قانع کند که این کلام خداست، پیغمبر پیامبر خدا بوده و الی آخر. جنبهٔ دیگر این است که محتوای این کتاب قرار است هدایت الهی باشد.

می‌خواهم نکته‌ای بگویم که خیلی وقت پیش به آن اشاره کرده‌ام. فرض کنید بپذیرید که سندیت قرآن آن‌قدر که فکر می‌کنید نیست و چیزهایی از آن کم شده یا به آن اضافه شده است، و در عین حال کسی باشید که آن حالت معجزه‌وار قرآن را واقعاً حس کرده است. من الان احساسم این است که بله، از نظر من قرآن سند قاطعی برای پیامبری پیغمبر است.

تحریف فرضی و حس اعجاز

حالا فرض کنم که سندیت ۱۰ درصد قرآن را زیر سؤال بردم، یا برای من زیر سؤال رفت. جنبهٔ هدایت قرآن لطمه نمی‌خورد، ولی جنبهٔ معجزه‌بودنش تقویت می‌شود. اگر معتقد باشم که این کلام غیربشر است و بعد بفهمم که ۱۰ درصدش کلام بشر است — نمی‌دانم ادعایم روشن است یا نه. مرا کسی فرض کنید که از طریق قرآن به این اطمینان رسیده‌ام که این نمی‌تواند کلام بشر باشد و بنابراین سند خوبی برای نبوت پیغمبر است. حالا به این نتیجه رسیده‌ام که ۱۰ درصد این قرآن تحریف شده و کلام بشر است. در نظر من اعجازش تقویت می‌شود؛ چون با اینکه تحریف شده بود، همچنان حالت اعجازآمیز خودش را حفظ کرده است. یعنی آن‌قدر چیز خوبی است که با اینکه تغییراتی در آن داده‌اند، باز معجزه‌آمیزبودنش همچنان برقرار است و آدم را قانع می‌کند که سند خوبی برای نبوت است.

ادعای مسلمان‌ها این است که قرآن سند نبوت است. اگر واقعاً این را می‌فهمند — من فکر می‌کنم اکثراً نمی‌فهمند، ولی این حرف را می‌زنند — رسماً می‌گویند که از طریق قرآن می‌شود پیامبری پیامبر را ثابت کرد، چون این نمی‌تواند کلام بشر باشد. هرقدر بیشتر به تحریف معتقد شوی، این نوع اعتقاد به اعجاز تقویت می‌شود؛ مثل این است که بگویم جواهر درخشانی است که با اینکه قسمت‌هایی از آن خاکی شده و لکه‌هایی رویش افتاده، هنوز درخشش خودش را دارد. ولی جنبهٔ هدایتش لطمه نمی‌خورد. بنابراین ادعای کامل‌بودن یا کامل‌نبودن سندیت قرآن، یکی از کارکردهای قرآن را به این نحو تقویت می‌کند و دیگری را زیر سؤال می‌برد؛ به شرط اینکه مسلمان‌ها، آن‌طور که ادعا می‌کنند، قرآن را سند نبوت بدانند و معجزه‌آمیزبودنش را درک کنند.

ممکن است این اشکال پیش بیاید که شما وقتی قرآن را دیدید، اظهار کردید که کلاً معجزه است؛ بعد هم می‌گویید ممکن است کسی سوره‌ای به آن اضافه کرده باشد. آن‌وقت تحدی چه می‌شود؟ یعنی این‌جا کسی تحدی قرآن را جواب داده و جوابش در قرآن سابقه دارد. بله، به شرط اینکه مثلاً بگویم همهٔ قسمت‌های قرآن را که می‌خواندم، به یک اندازه برای من معجزه‌آمیز بود. اگر اتفاقاً جایی از قرآن زیر سؤال برود که برای من ملاک اعجاز قرآن نبوده — مثلاً عده‌ای خیلی روی ادبی‌بودنِ اعجاز تأکید می‌کنند — اگر قسمتی از قرآن که از نظر ادبی ضعیف‌تر است زیر سؤال برود، این حرف برای آن‌ها مسئله‌ای نمی‌سازد. آن قسمت‌هایی که احکام است، کسی خیلی ادعا ندارد که از نظر ادبی درخشش زیادی دارند؛ بلکه دربارهٔ محتوایشان بحث می‌کنند.

نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید یا نه. بله، اگر جایی زیر سؤال برود که خیلی روی اعجازش بحث شده، ممکن است بعداً آن آدم را بگیرید که تو می‌گفتی ادبیاتش قوی است و مثال هم که می‌آوردی از همین جاها می‌آوردی، و این‌جا همان جایی است که مثلاً کسی اضافه کرده است. ولی تحدی قرآن در حد اضافه‌کردن و کم‌کردن آیات نیست؛ مگر اینکه بگویید یک سورهٔ کامل قرآن اضافه یا کم شده است. بله، این ممکن است محتوای تحدی را کمی زیر سؤال ببرد که چطور مسلمان‌ها متوجه کم و زیاد شدن یک سوره نیستند ولی این ادعا را می‌کنند. ولی اگر آیه‌ای کم و زیاد شده باشد، یا مثلاً اختلاف قرائت در قسمت‌هایی بیش از این باشد که هست، و قرآن همچنان حالت اعجازآمیز خودش را حفظ کرده باشد، حرف من درست است.

این نکته را می‌خواستم بگویم که به هر حال، به‌خاطر آن جنبه‌های اعجازآمیز، من شخصاً واقعاً وقتی قرآن را می‌خوانم، برایم سند نبوت است. شاید به همین دلیل است که روی اینکه کمی کم و زیاد شده باشد خیلی حساسیت ندارم؛ برای اینکه فکر می‌کنم از این نظر مشکلی ایجاد نمی‌شود.

پیامد افزودن یا کاستن آیه

بلکه اگر بگویید آیه‌ای این‌گونه بوده و آن‌گونه شده، ولی همچنان کل قرآن درخشش خودش را دارد، این جنبهٔ اعجازش به هیچ وجه لطمه نمی‌خورد. اما جنبهٔ هدایتش ممکن است لطمه بخورد، اگر آن آیه حیاتی باشد؛ چون اگر کسی آیه‌ای به قرآن اضافه کرده باشد، منظورهایی را اضافه کرده است؛ حکمی است، یا جایی است که می‌خواهند از آن سوءاستفاده کنند، و طبعاً ممکن است بگویید عده‌ای در طول تاریخ به دلیل این آیهٔ اضافه گمراه شده‌اند.

من دارم همین‌طور فرض می‌کنم؛ واقعاً هیچ اعتقادی ندارم که چیزی کم و زیاد شده باشد. امیدوارم حرف‌هایم روشن باشد. اعتقادم این است که اختلاف قرائت‌ها به‌اصطلاح مثل اختلاف سندها هستند؛ همه‌اش هم قبول نیست و همه‌اش هم از طرف خدا نیست؛ این‌جا جای بحث دارد. در عین حال، چون فکر می‌کنم سندیت قرآن یک مسئلهٔ تجربی است، نه مسئلهٔ عقلی، بنابراین باید ذهنمان نسبت به آینده و خمره‌هایی که ممکن است پیدا شود باز باشد؛ هیچ اشکالی ندارد.

جلسهٔ قبل دربارهٔ آن نسخه‌ها بحث کردم که در مجموع به نفع قرآن تمام شد. الان همه‌اش به‌طور کامل در دسترس است. بله، خانمی هست — اسمش یادم نیست — که روی این کار کرده و می‌گوید اوایلش مشکلاتی پیش آمد، ولی الان آن قرآن کاملاً در دسترس است؛ و خیلی خوب است که در مجموع تأییدکننده است. یعنی این شکلی نیست که آن موردی که دفعهٔ قبل گفتم — که در آن آثاری از پاک‌شدن وجود داشت و این ادعا به وجود آمده بود و خیلی هیاهو کرد که جاهایی از قرآن را عوض کرده‌اند — درست باشد. الان فکر می‌کنم از نظر آکادمیک ثابت شده است که متن‌هایی آن‌جا نوشته شده بود و به دلیل کمبود کاغذ پاکش کرده‌اند و قرآن را نوشته‌اند، و ظاهراً این در آن دوران چیز عجیب و غریبی نیست.

بگذارید آن بحث کلی را که می‌خواهم بگویم مطرح کنم و کمی درباره‌اش صحبت کنم. به نظر من در نگاه مردم به‌طور کلی نسبت به مسائل مذهبی تفاوتی وجود دارد؛ وقتی دربارهٔ مسائل مذهبی بحث می‌کنم، شاید بشود آدم‌ها را به دو دسته تقسیم کرد: کسانی که خوب است اسمشان را بگذاریم سنت‌گرا، و کسانی که در مقابل سنت‌گرا هستند.

آموزش رسمی و نقد کتاب مقدس

سنت‌گرایی از نظر من یعنی اعتماد کامل به همان چیزی که به‌عنوان دین به شما می‌گویند. یعنی مثلاً یهودیِ سنت‌گرا کسی است که همین چیزی را که الان تحت عنوان یهودیت در دنیا مطرح است و آموزش داده می‌شود، عیناً همان دین مقدسی می‌داند که خدا فرستاده است. و آدم‌هایی که سنت‌گرا نیستند — این تیپ آدم‌ها را می‌توانید میان کسانی پیدا کنید که به‌اصطلاح مصلحان دینی هستند — احساسشان این است که آنچه در طول تاریخ به ما رسیده، همان چیزی نیست که در سرچشمه بوده و به دلایلی جاهایی از آن تغییر کرده است؛ و اصلاح‌گری معمولاً یعنی دعوت به اینکه به سرچشمه‌های اصلی دین برگردیم.

معروف‌ترین نمونهٔ اصلاح‌گری دینی در دنیا پروتستانتیسم است. اختلاف پروتستان‌ها با کاتولیک‌ها در همین‌جا بوده و هست: کاتولیک‌ها کلیسا را ملاک دین می‌دانستند و می‌دانند، نه مثلاً متون قرون اول و دوم را. یعنی اگر کلیسا چیزی صریحاً مخالف با متون دینی مسیحی بگوید، کلیسا مورد قبول است؛ کلیسا جانشین مسیح است، نه یک کتاب نوشته‌شده که یک سری الفاظش گوشه‌ای افتاده. کلیسا موجودی زنده است که از زمان حضرت مسیح به وجود آمده و دارد زندگی خودش را می‌کند و حرف‌هایش از نظر ما حرف‌های مسیح است. این نوع نگاه کاتولیک‌ها به مسئلهٔ دین است، و من این نوع نگاه را سنت‌گرایی می‌نامم؛ یعنی همانی که به من رسیده و الان دست من است، همین برای من قابل قبول است.

برای نگاه اصلاح‌گرا — یعنی آنچه می‌خواهم بگویم — واژهٔ بدی نیست اگر بگوییم بنیادگرایی؛ ولی بنیادگرایی الان معنایش این است که آدم به خودش بمب ببندد و مثلاً در جمعیتی خودش را منفجر کند. به جایش می‌شود واژهٔ «بنیان‌گرایی» را به کار برد. بنیان‌گرایی یعنی اینکه معتقد باشید چیز مقدسی نازل شده است؛ دینی وجود داشته که مقدس بوده و دست‌به‌دست شده؛ نسخه‌هایش ممکن است تحریف شده باشد و فرهنگ‌های جوامع ممکن است بر آن تأثیر گذاشته باشد؛ کم‌کم پیرامون این دین چیزهایی کم و اضافه شده و سنت‌هایی به وجود آمده است؛ و وظیفهٔ ما این است که به‌طور مداوم این فعالیت را انجام بدهیم که به سرمنشأها برسیم و به آن قداست اولیه برگردیم.

هدف لوتر این بود: می‌خواست مسیحیت را با بازگشت به کتاب مقدس از دست کلیسای فاسدی که خودش را جانشین مسیح می‌دانست نجات بدهد. شعار پروتستان‌ها این نبود که مثل بعضی از روشن‌فکران دینی معاصر ما در ایران، هم متون را زیر سؤال ببرند و هم سنت را، و بکوشند خودشان را به‌نوعی با عقل و علم، با علوم عصر، تطبیق بدهند؛ یعنی مرجعشان این‌گونه چیزها باشد. لوتر و هم‌دوره‌هایش به‌شدت به بازگشت به متون معتقد بودند؛ یعنی متون را معتبرتر از کلیسا می‌دانستند. اگر در انجیل نوشته شده که مسیح این‌گونه گفته و این‌گونه رفتار کرده، و می‌بینید کلیسا چیز دیگری می‌گوید و طور دیگری رفتار می‌کند، باید جانب متون را بگیرید و کلیسا را نقد کنید.

در تمام جوامع مذهبی تقریباً همیشه این را می‌بینید که اکثریت مطلق مردم در واقع سنت‌گرا هستند: آموزش‌های دینی می‌بینند و اهل چون و چرا هم نیستند. در همهٔ ادیان روحانیتی به وجود می‌آید که حامل آن سنت است، و معمولاً کار به همین‌جا می‌رسد که روحانیت خودش را ملاک دین می‌داند؛ یعنی خیلی نمی‌پذیرد که کسی بیرون از ساختِ نهاد اجتماعی روحانیت بیاید و بخواهد دخالت کند. در تمام طول تاریخ، سنت به یک سری آموزه تبدیل می‌شود که همراهش یک سری نهاد اجتماعی ایجاد می‌شود که مهم‌ترینشان در واقع نهاد روحانیت است.

بنیان‌گرایی یعنی اینکه آدم متوجه متون اولیه و سنت‌های اولیه باشد، نه سنت‌هایی که بعداً به وجود آمده‌اند. البته متوجه باشید که من چون خودم بنیان‌گرا هستم، دارم طوری صحبت می‌کنم که کاملاً به نفع من است. یک بنیان‌گرای خوب باید متوجه این باشد که هر عقیده‌ای، حتی از ۱۰۰ سال قبل به این طرف، در جامعهٔ بشری تحریف شده است. بنابراین باید مطمئن باشد که در آنچه در سنت باقی مانده، حتماً سنت‌های عربی هم آمده‌اند؛ وقتی به ایران آمده، سوگ سیاوش هم با آن قاطی شده، مثلاً عزاداری گیلگمش هم با آن قاطی شده، و خیلی چیزهای دیگر؛ مثلاً تصوراتی که ایرانی‌ها از پادشاهی و از نوع ارتباط بشر با خداوند از طریق پادشاه داشتند هم به آن اضافه شده است، و خیلی خیلی چیزهای دیگر هم ممکن است در احکام تغییر کرده باشد که باید این‌ها را بررسی کنیم.

این‌گونه نیست که هرچه به وجود آمده، همه را بپذیریم. فقها مسئول بررسی آن بخش احکام‌اند؛ اینکه اسناد و مدارک را بسنجند تا کدام مورد قبول باشد. حالا ممکن است کسی بگوید فقها این کار را خوب انجام می‌دهند یا بد انجام می‌دهند.

فقدان متولی واحد در سنت

نکته این است که بیرون از مسئلهٔ احکام، در خیلی از موارد دیگر اصلاً متولی‌ای وجود ندارد که مثلاً سنت‌های عزاداری را بررسی کند تا ببیند این‌ها با اصلشان می‌خوانند یا نه. یعنی خیلی مسائل اجتماعی هست که رنگ دینی دارند، جزو فقه حساب نمی‌شوند و متولی هم ندارند. آنچه متولی داشته باشد، جای بحث دارد و باید بحث کنیم که متولی‌اش خوب کار کرده یا بد؛ آن که متولی ندارد، تکلیفش معلوم است.

در روایات، سبک عزاداری امام جعفر صادق برای واقعهٔ عاشورا ثبت شده است؛ نمی‌دانم چقدر معتبر است یا نیست. آنچه ثبت شده، هیچ شباهتی به آنچه الان می‌بینیم ندارد؛ کوچک‌ترین شباهتی ندارد. اگر آن روایات راست هم نباشد، بالاخره ما مطمئناً روایتی نداریم که عزاداری این‌گونه بوده است. می‌پرسیم این علم و کتل و این بساط و دهه‌گرفتن، و بعد نمی‌دانم ۴۰ محرم و صفر، از کجا آمده؛ و کم‌کم بعد از انقلاب دههٔ فاطمیه هم، همه دارند به هم می‌چسبند. کم‌کم اصلاً تمام سال عزاداری است، به غیر از یکی-دو روز عید. در واقع کجا شنیده‌ایم که امام جعفر صادق دو ماه عزا گرفته باشد؟ می‌گویند امام جعفر صادق روز عاشورا مراسمی به یاد واقعهٔ عاشورا برگزار می‌کرد.

می‌گویند نوحه‌خوانی از عراق آمده و کتل از آذربایجانِ شوروی آمده است. به هر حال بعضی از این‌ها خیلی قدیمی هم نیستند؛ خیلی‌هایشان از صفویه به این طرف اضافه شده‌اند. علم هم — نمی‌دانم — از رستم آمده است.

نقد نگاه سطحی به زندگی

ممکن است بپرسید: بحث دانشگاهی را قبول که لازم است، ولی چرا دربارهٔ عزاداری بر این حساسیت اصرار دارم، وقتی این سنت به جایی برنمی‌خورد و به جایی از اعتقادات لطمه نمی‌زند؟ حساسیت من به این عزاداری این است که وقتی ملتی بیماری روانی‌ای دارد که زیادی از عزاداری خوشش می‌آید، به‌تدریج در طول تاریخ شادی‌های دینی را کم و عزاداری‌ها را زیاد می‌کند و آن بیماری روانی‌اش تشدید می‌شود. چنین ملتی تبدیل به ملتی می‌شود که اصولاً اهل زندگی نیست، اهل مرگ است — حالا کدام ملت است، من نمی‌دانم — به هر حال در مرگ ید طولایی دارد، ولی بلد نیست زندگی کند؛ انگار ارزش زندگی را درک نمی‌کند و اصلاً به او خوش نمی‌گذرد. اگر جنگی شود، خودشان را خوب نشان می‌دهند، برای اینکه خوب می‌توانند بمیرند.

اینکه آدم بتواند از زندگی بگذرد و مرگ را بپذیرد خیلی خوب است؛ ولی وقتی خیلی خوب است که ارزش زندگی را بداند و مرگ را بپذیرد؛ نه آدمی که به دلایل فرهنگی هیچ دلبستگی‌ای به زندگی ندارد و برایش فرقی نمی‌کند؛ مثلاً رانندگی هم که می‌کند برایش مهم نیست، فوقش تصادف می‌کند و می‌میرد. که چرا این‌گونه رانندگی می‌کنند؟ اروپایی‌ها برایشان مهم است که زنده بمانند؛ این‌جا خیلی مهم نیست، چون زندگی به هر حال در حاشیه است و هر لحظه ممکن است تمام شود.

می‌خواهم بگویم اصولاً این‌گونه است که تحریف‌ها از بیماری‌ها می‌آید. یعنی آن چیز سالم این است که امام جعفر صادق سالم و همراه با تفکر عزاداری می‌کند؛ و این چیزی که شما می‌بینید، همراه با تحریف‌هایی است که از یک سری بیماری‌های فرهنگی و تاریخی می‌آید؛ هرچه آن را رها کنید، بیشتر به سمتی می‌رود که آن مرض‌ها را بیشتر کند، و باید جلویش را گرفت. همین حرف‌هایی که من دارم می‌زنم، در حوزه‌های علمیه هم همیشه گفته می‌شود که باید کاری کرد. یعنی کلاً این‌گونه است که این عزاداری با این فرم خاص، با علم و کتل و مانند آن، مورد قبول هیچ‌کدام از علما نیست؛ منتها اینکه عملاً چه باید کرد، می‌گویند فعلاً احتیاطاً برخورد نمی‌کنند.

در برابر این نظر که آدم‌ها دارند با دین زندگی می‌کنند و از مناسک و مراسم مثلاً مثل کارناوال استفاده می‌کنند و دین را به چیزی تبدیل می‌کنند که به نیازشان جواب بدهد، و این لزوماً همیشه هم بد نیست، من می‌گویم کاری ندارم که بخواهید بگویید این خیلی خوب است یا خیلی بد؛ اینکه مثلاً دو ماه عزاداری کنند، نشان می‌دهد که این تحریف است. کسی نمی‌گوید مردم در عید نوروز حق ندارند کاری غیر از آنچه در دین گفته شده بکنند، یا حق ندارند کارناوال داشته باشند. چرا در عید نوروز کارناوال راه نیندازند و شادی نکنند؟ می‌خواهند مثل هندی‌ها به همدیگر آب بپاشند یا چیزی بر سر همدیگر بریزند. کسی نمی‌گوید انسان حق ندارد بیرون از سنت دینی خودش هیچ کاری بکند؛ ولی اینکه بیاید آن سنت دینی را تحریف کند و آن کاری را که دوست دارد بکند، نه.

من می‌گویم کارناوال راه‌انداختن بد نیست؛ مردم سالی یکی-دو بار کارناوال راه بیندازند، یک بارش شادی کنند و یک بار سوگ سیاوش بگیرند؛ ولی نگویند این دین است، و امامزاده درست نکنند. مثل اینکه بگویید مردم به جایی احتیاج دارند که بروند آن‌جا و حالت معنوی پیدا کنند؛ حالا امامزاده‌ای درست کرده‌اند، یا گفته‌اند فلان مسجد مقدس است و می‌روند و این کارها را می‌کنند. از همین جاها شروع می‌شود؛ بعد اتفاق‌های دیگری می‌افتد، کم‌کم دروغ‌هایی ساخته می‌شود و بعد به چیزی شبیه بت‌پرستی تبدیل می‌شود.

کسی می‌گفت که مردی رفته بود جایی از یک درخت را علامت زده بود که بعداً بیاید و ببُرد؛ رفته و برگشته و دیده بود عدهٔ دیگری هم آمده‌اند و آن‌جا پارچه بسته‌اند؛ بعد جرئت نکرده بود ببُرد، و آن درخت کم‌کم در آن روستا تبدیل به موجودی شده بود که دیگر امامزاده است. نمی‌دانم شوخی بود یا جدی، ولی می‌تواند راست باشد؛ کافی است پارچه‌ای که بسته‌اند سبز باشد.

این نتیجهٔ تاریخ این ملت است — و مسئله خیلی عمیق‌تر از این حرف‌هاست — که چرا به سمت نوعی زندگی و فرهنگی رفته‌اند که شور زندگی زیاد در آن نیست، ولی شور مرگ خیلی در آن هست. شاید آنچه غربی‌ها کم دارند این است: شور خالص زندگی و فراموش‌کردن مرگ. آن‌ها اصلاً می‌کوشند مرگ را به‌نوعی از ذهنشان پاک کنند تا درباره‌اش فکر نکنند، و در هیچ شرایطی هم از مرگ استقبال نکنند. این هم نوعی نقص حساب می‌شود؛ ولی ما به هر حال دچار چنین مشکلاتی هستیم.

ببینید، هر چیز مقدسی — هر دینی، هر اعتقاد مقدسی، هر سنتی — وقتی در طول تاریخ وارد جامعه‌ای شود، بر اساس شکل زندگی، معیشت و فرهنگ آن جامعه دچار چنین اعوجاج‌هایی می‌شود. این اتفاق قطعاً می‌افتد؛ مگر اینکه به‌طور مداوم به اصولی برگردید و بکوشید پاک‌سازی را انجام بدهید.

نکته‌ای که الان می‌خواهم بگویم این است که من به‌عنوان یک بنیادگرای خوب، فقط و فقط این برایم مهم است که اصلش چه بوده. برای همین اگر الان نسخهٔ دیگری از قرآن بیاورید که ۱۰ درصدش فرق کند، اصلاً نگران نمی‌شوم؛ باید خوشحال هم بشوم. شاید واقعاً این چیزی که داریم کمی کم و زیاد دارد؛ ببینیم اصلش چیست. سؤال این است که آیا واقعاً کنجکاوید بدانید اصل چیست، نه آنچه الان در دستتان است؟ یا می‌خواهید این حس خوب را داشته باشید که بگویید همین که الان در دستتان است، عین چیزی است که خدا گفته؟ یا نه، خوشحالی‌تان از این است که پیوسته بروید ببینید واقعاً اصلش چیست؛ با این فرض که می‌دانید این دینی که الان به شما عرضه شده اعوجاج‌هایی دارد، ولی ایمان دارید که آنچه در اصل بوده مقدس است و بهتر از آن چیزی است که الان به شما عرضه شده و شما فهمیده‌اید.

بنابراین حتی در بحث دربارهٔ قرآن، اگر کسی واقعاً همین حس بنیادگرایی را داشته باشد، نمی‌فهمم کجایش ناراحتی دارد اگر خمره‌ای پر از قرآن‌های قدیمی پیدا شود؛ باید خیلی خوشحال بشویم. ولی فکر کنم اولین کاری که احتمالاً جوامع اسلامی می‌کنند این است که می‌گویند این آدم دروغ می‌گوید؛ این توطئهٔ آمریکاست که این خمره را آن‌جا گذاشته‌اند. یعنی فکر کنم کلاً واکنش‌ها منفی باشد اگر الان ادعا کنید که قرآنی خیلی خیلی قدیمی‌تر از این‌هایی که داشتیم پیدا کرده‌ایم؛ مثلاً عین اصل نسخهٔ عثمان را پیدا کرده‌ایم. این را مثلاً می‌گویم؛ بهانه‌ای است برای اینکه این حرف را بزنم، و نمونهٔ واضحش برای من همین‌جاست. شما از پیدا شدن نسخه‌های قدیمی قرآن خوشحال می‌شوید یا ناراحت؟ اگر بنیادگرا باشید، خوشحال می‌شوید؛ اگر سنت‌گرا باشید، وحشت می‌کنید که مبادا بعضی از این چیزهایی که فکر می‌کردید عین پیام خداست، نبوده است.

خیلی واضح است که شخصیتی که به‌اصطلاح سوپرایگوی قوی‌ای دارد، والد قوی‌ای دارد، اصلاً نمی‌تواند بنیادگرا باشد. احتیاج دارد چیزی جلویش بگذارند و بگویند «این است»، و او هم همان کار را انجام بدهد. اینکه بگویند «فعلاً این است، این را بکن؛ فردا اگر چیزی پیدا شد عوضش می‌کنیم» برایشان خیلی جالب نیست. بنابراین طبیعی است که اکثریت مردم همین سنت‌گرایی را ترجیح می‌دهند.

چون یک جلسه در این مورد بحث کردم، فکر کنم کمی با ایشان هم بحث کردم: فرض کنیم خداوند قرآن را نازل کرده و حالا موظف است آن را به همهٔ آدم‌هایی هم که بعداً می‌آیند برساند؛ این را تا کجا می‌خواهد ادامه بدهد؟ آیا باید معنای قرآن را هم به همهٔ آدم‌ها برساند؟ هدایت وقتی به شما می‌رسد که معنی قرآن را بفهمید. فرض کنید قرآن کلمه‌به‌کلمه، با هفت قرائتش، عین حرفی است که پیغمبر زده؛ مسلمان‌ها الان چقدر هدایت را می‌فهمند؟ احساس می‌کنید مسلمان‌ها قرآن را خیلی خوب می‌فهمند؟ نه. اگر آن هدایت را نمی‌فهمند، پس آن کار انجام نشده است؛ مهم نیست که قرآن عیناً میانشان باشد یا نه.

واقعیتش این است که آن تعهدی که خداوند در قرآن دارد، این است که وقتی حضرت آدم را اخراج کرد، گفت برایت هدایت می‌فرستم؛ و فرستاده است. همهٔ حرفم در آن جلسه این بود که خداوند آن قاعده‌ای را که وعده کرد انجام داد. حتی اگر مردم حفظش نکنند و کلماتش هم تغییر کند، حفظ‌کردن این‌ها جزو وظایف خدا نیست.

تمثیل بازیابی پس از گم‌شدن

خداوند باید هدایت را می‌فرستاد و فرستاد؛ فهمیدنش و حفظ‌کردنش دیگر جزو وظایف مردم است. مردم دوست دارند وظایف خودشان را به دوش دیگری بیندازند، و چه بهتر که به دوش خدا بیندازند؛ چون هم خدا اعتراض نمی‌کند و هم از همه قوی‌تر است. می‌گویند چوپانی رفت چوپانی کند و برگشت و گوسفندها را گم کرده بود. سراغ گوسفندها را گرفتند و گفت: من خوابیدم و گوسفندها رفتند؛ من آن‌ها را به حضرت ابوالفضل سپرده بودم. طرف گفت: چرا به خدا نسپردی؟ گفت: اگر به خدا می‌سپردم و گم می‌شد، باید به چه کسی شکایت می‌کردم؟ یعنی خدا را نگه داشته بود تا اگر حضرت ابوالفضل گوسفندها را گم کرد، بتواند بعداً گوسفندها را از خدا پس بگیرد. اگر چیزی را به عهدهٔ خدا بیندازید، به‌نوعی به بالاترین مقام انداخته‌اید و حتماً اگر قبول کند، خوب انجام می‌شود.

به هر حال تصور من این است که خداوند در زندگی آدم‌ها نشانه‌هایی می‌گذارد و هدایتشان می‌کند، و در ضمن آن، هدایت از طریق کلام الهی هم در طول تاریخ انجام شده است. آن دفعه هم این حرف را زدم که ما از لحاظ هدایت، به دلیل اعمال اجدادمان، هزاران هزار لطمه می‌خوریم. همهٔ انسان‌ها در فرهنگ منحرفی متولد می‌شوند که نتیجهٔ اعمالی است که اجدادشان انجام داده‌اند؛ بنابراین خیلی طبیعی است که گمراهی‌های جامعه و اجداد شما به شما به ارث برسد. این می‌تواند شامل نفهمیدنِ صحیح قرآن به دلیل آموزش‌های اشتباهی که می‌بینید باشد، و حتی نرسیدنِ یک نسخهٔ صحیح از قرآن به دلیل تحریفاتی که در آن انجام شده باشد؛ من مشکل عقلی نمی‌بینم.

در آن جلسه‌ای که بحث کردم دلایل عقلی کافی نیستند، یکی از همین دلایل این بود که می‌گویند اگر این‌طور نشده باشد — مثلاً اگر آن هدایت همین الان حضور نداشته باشد — نقصی در فلسفهٔ نبوت پیش می‌آید.

من نهایتاً گفتم که اگر بپذیرید نسخه‌ای از قرآن جایی محفوظ مانده، کافی است؛ یا اگر نسخهٔ اصلی قرآن به طریقی قابل بازیابی باشد، کافی است. این نشان نمی‌دهد که الان باید در دست شما باشد. این اشکال هم مطرح شد که حتی اگر همین الان نسخهٔ اصلی در دست باشد، فهم ما از قرآن دچار اشکال می‌شود و این مسئله‌ای فردی است. نه؛ فهم شما بیشتر به دلیل فرهنگ دچار اشکال است، و آن نسخه هم جزو فرهنگ است. این نیاز هم مطرح شد که باید چیزی در بیرون باشد. من این احساس نیاز را درک می‌کنم و می‌گویم خداوند به این احساس نیاز به این شکل پاسخ داده که هدایت را فرستاده است؛ و حداکثر بپذیریم که هدایت به‌نوعی قابل بازیابی است؛ اگر یک نسخه از قرآن در خمره هم مانده باشد، کافی است. الان با این اختلاف قرائت‌ها چه می‌کنید؟

مشکل اصلی با ادعای قطعی

مشکل من با قرآن موجود از نظر سندی واقعاً در حد همین اختلاف قرائت‌هاست. بقیه‌اش حالتِ «شاید» دارد؛ مثلاً یک درصد هم احتمال دارد؛ می‌خواهم بگویم احتمالش را با دلایل عقلی رد نمی‌کنم. ولی با این اختلاف قرائت‌ها چه می‌کنید؟ الان مثلاً فرض کنید به دلایل فرهنگی و به این دلیل که اجدادتان خوب حفظ نکرده‌اند، نمی‌دانید کدامش راست است؛ این قرائت درست است یا آن قرائت؟

ممکن است گفته شود که آن اختلاف چیزی را خراب نمی‌کند. بله، خراب نمی‌شود. من هم ممکن است بگویم آن یک آیه هم بود و نبودش در هدایت خیلی اثری ندارد؛ همین الان همین قرآن واقعاً آدم‌های مؤمن را هدایت می‌کند. یک سورهٔ سالم در قرآن ممکن است یک نفر را کلاً زیر و رو کند؛ یک آیه ممکن است یک نفر را هدایت کند. بنابراین برای آنچه شما می‌خواهید، لازم نیست کل این کتاب باشد؛ برای اعجاز هم کل کتاب لازم نیست. سخت نگیرید.

به نظر من واقعاً این تصورتان درست نیست که می‌شود به‌نوعی عقلی گفت نیاز هست که الان نسخهٔ کامل و جامعی از وحی الهی عیناً در دست ما باشد؛ در حالی که اختلاف قرائت دست‌کم در حدی وجود دارد، و این شاهدی است که این را نقض می‌کند. با گفتن اینکه هر هفت قرائت قبول است، واقعاً چیزی حل نمی‌شود. من منکر این هم هستم که جواب خداوند به این احساس نیاز شما این باشد که به‌نوعی نسخه‌ای دمِ در خانه‌تان تحویلتان بدهند. همین که این قرآن می‌تواند انسان‌ها را، یعنی آدم‌های متقی را، هدایت کند و می‌کند، کافی است؛ اگر با چند درصد تغییر هم این کار را انجام بدهد، کافی است؛ اگر حالت اعجازآمیزش حفظ شده باشد.

من شخصاً واقعاً آن را سند نبوت می‌دانم؛ بنابراین کارکردش را دارد انجام می‌دهد. می‌خوانمش، با نگاه بنیادگرایانه می‌خوانمش و بنیادگرای خوبی می‌شوم؛ بنابراین کارکرد دومش را هم انجام می‌دهد.

ممکن است گفته شود که این یک رشته است که تا آخر ادامه دارد؛ اگر جاهایی اشکال‌هایی مثلاً در حد ۱۰ درصد ببینید، یعنی از جایی از این مسیر به بعد، ممکن است رفتن تا آخر به دلیل آن انحراف‌ها ممکن نشده باشد. یعنی از جایی به بعد ممکن است این قرآنی که در دستتان است دیگر خیلی ملاک نباشد؛ و در آخر، از جایی که رد شده‌اید، شاید اصلش را به شما بگویند. شاید بشود این‌گونه گفت که خطاها در حدی باشد که بشود تصحیحشان کرد؛ بله، کاملاً.

ممکن است بگویید که اصلاً روش سیستماتیک ریاضی‌ای ارائه بدهید که اختلاف قرائت‌ها را حل کند. مثلاً می‌گویند در تمام سوره‌های قرآن که در اولشان حروف مقطعه هست — مثلاً سورهٔ بقره که «الف و لام و میم» دارد — تعداد الف‌ها و لام‌ها و میم‌ها حتماً مضرب ۱۹ است، و در همهٔ سوره‌ها هم این‌گونه است. بنابراین اگر در یکی از اختلاف قرائت‌ها جایی تعداد الف‌ها مضرب ۱۸ شده و در یک قرائت آن‌جا یک الف اضافه می‌شود، مثلاً به‌طور ریاضی استدلال کنید؛ دارم می‌گویم شاید به این شکل قابل تصحیح باشد، یعنی نوعی تصحیح خطا باشد.

در واقع آن اعتقادی که ایشان می‌گویند — که باید چیزی باشد که انگار اساساً بی‌خطا باشد — خیلی اعتقاد عجیبی نیست. من هم که این را نمی‌گویم؛ می‌گویم اگر بتوانیم این را بپذیریم بی‌آنکه قبول کنیم این نسخه‌ای که الان هست همان است، بله، چیزی هست؛ به‌نوعی نازل شده و به‌نوعی قابل بازیابی است. البته بازیابی هم کمی خیلی نظری می‌شود.

این اشکال مطرح شد که دسترسی من به‌عنوان یک شهروند فرق می‌کند؛ اینکه بگوییم معنی‌اش را خوب نمی‌فهمیم کمی نرم‌افزاری است، ولی اینکه نسخه را نداشته باشیم کمی سخت‌افزاری است. من معتقدم انحراف‌هایی که از اجدادتان به ارث می‌برید سخت‌افزاری هم هست؛ از جمله در ژنومتان؛ سخت‌افزاری است. ممکن است بشود با نرم‌افزاری تصحیحش کرد؛ این هم ممکن است تصحیح شود. نمی‌گویم امکان تصحیح نیست؛ یا آدمی خیلی متقی شاید بتواند — مردی در نجف بود که قرآن را از حفظ می‌خواند. شاید وقتی به آن مراحل رسیدید، این‌گونه شد؛ من چه می‌دانم.

چیزی که اتفاقاً می‌خواهم بگویم این است که این‌گونه بحث‌ها خیلی بحث‌های عقلی است؛ بحث‌های عقلی از این دست که اگر این‌گونه بشود، فلسفهٔ نبوت زیر سؤال می‌رود. بگذارید فلسفهٔ نبوتی که شما درست کرده‌اید زیر سؤال برود. کمی بیشتر به شواهد دقت کنید.

فلسفه نبوت و متن

به نظر من استدلال‌های عقلی و استدلال‌های تفسیری‌ای که در این مورد هست، خیلی خیلی قوی نیستند که بشود به آن‌ها اعتماد کرد، و شواهد هم برخلافشان است. به نظر من همین اختلاف قرائت‌ها کافی است که مرا به این‌جا برساند که اگر کسی روزی بیاید و ادعا کند قرآنی پیدا کرده که یک آیهٔ اضافه دارد، خیلی حساس نباشم. به نظر من نه مسئلهٔ اعجاز زیر سؤال می‌رود و نه هدایت؛ اتفاق عملی‌ای نمی‌افتد. فقط نشان می‌دهد که اجداد ما کمی کوتاهی‌های سخت‌افزاری هم کرده‌اند؛ حتماً کرده‌اند. دربارهٔ قرآن دست‌کم در حد اختلاف قرائت‌ها چنین کوتاهی‌ای وجود دارد.

مثالی که زده شد کمی کمک می‌کند: دربارهٔ انجیل در آن فاصله چه بحث‌هایی می‌شود کرد. جواب می‌دهند که چون آن متون، متون خاتم نبودند، اشکال نداشت. باشد؛ ولی مردم آن زمان هم همان‌قدر هدایت لازم داشتند؛ این مردمی که آن موقع انجیل اصل را در دست نداشتند، هدایت لازم داشتند. ایشان به صحبتی ارجاع دادند که من قبلاً این‌گونه به آن جواب داده بودم. حالا دیگر خاتمیت هم خیلی کمک نمی‌کند.

بگذریم. به هر حال نسبت به این‌گونه بحث‌های عقلی احساس خوبی ندارم؛ این‌ها کمی خواب‌آورند. نمونه‌اش اینکه مسلمان‌ها بخش بزرگی از این ۱۴۰۰ سال را خوابیده‌اند و دربارهٔ اختلاف قرائت‌ها بحث نمی‌کنند؛ به قول ایشان، می‌گویند همه‌اش قبول است.

آنچه می‌خواستم به آن اشاره کنم این است: پروژهٔ اصلاح‌گری در مسیحیت خیلی موفق نبود. به نظر من، در عین حال که به هر حال اصلاحاتی واقعاً انجام شد، نکتهٔ مهمش این بود که متونی وجود نداشت که اصلاح‌گر با استفاده از آن اصلاح کند. یعنی اتفاقی که افتاد این بود که ما در مسیحیت تحریفاتی از قرون اول داشتیم که در متون ثبت شده بود، و یک کلیسای تحریف‌شده داشتیم که قرن‌ها کار کرده بود؛ بعضی از تحریف‌هایش جدید بود و بعضی از تحریف‌های آن متون را نداشت؛ یک سری سنت‌های واقعی مسیحی در متون نیامده بود، ولی در کلیسا ادامه پیدا کرده بود. بنابراین همهٔ کارهایی که اصلاح‌گری در مسیحیت کرد خوب نبود.

متون کلیسایی و تحریف

بعضی از چیزهایی را که واقعاً به مسیح می‌رسید حذف کردند، به این دلیل که کلیسا را کلاً کنار گذاشتند و سراغ متونی رفتند که مثلاً پولس نوشته بود. در اسلام اصلاح‌گری به این معنا جایگاه دارد و می‌شود کار را خوب انجام داد؛ چون متن قوی داریم و می‌توانیم به متن قرآن، و به متن احادیثی که مطمئنیم از پیامبر است، به شکل بهتری ارجاع کنیم. یعنی پروژهٔ اصلاح‌گری — اصلاح‌گری بنیان‌گرایانه به معنای بازگشت به سرچشمه‌ها، نه تطبیق با علوم عصر؛ بازگشت به اینکه ببینیم اصلش چه بوده — به نظر من در اسلام پروژهٔ خیلی عملی‌تری است تا مثلاً جایی مثل یهودیت و مسیحیت که متونشان متون مخدوشی است. فکر می‌کنم مسلمان‌ها هر لحظه اراده کنند، به هر حال دستشان به جایی بند است.

لوتر، به نظر می‌رسد، با نهایت صداقت کوشش خودش را کرد، ولی پروتستانتیسم چیز خوبی از آب درنیامد. در واقع خطری که در هر اصلاح‌گری وجود دارد این است که وقتی آن سنت غالب را می‌شکنی و به اندازهٔ کافی هم دستاویزهای بنیان‌گرایانه نداری، روح زمانهٔ خودت را در دین می‌ریزی. این اتفاقی است که در زمان لوتر افتاد؛ یعنی پروتستانتیسم عملاً جاده‌صاف‌کن سرمایه‌داری شد. سنت‌های کلیسایی عهد باستان از نظر فرهنگی و نهادهای اجتماعی جلوی رشد سرمایه‌داری را می‌گرفت. پروتستانتیسم با شعار بازگشت به متون شروع کرد، ولی به محض اینکه کلیسا را شکستند و کنار گذاشتند، دیگر نمی‌شد جلوی این را گرفت که فضای زمانه ناخودآگاه اثر خودش را بگذارد. این مقدار تأکیدی که در پروتستانتیسم روی زیاد کار کردن هست — کجا مسیح به چنین چیزی فرمان داده است؟ مسیح که اصلاً کار نمی‌کرد و اصلاً زندگی دنیایی نداشت. یعنی اگر واقعاً می‌خواستید به متون برگردید، باید نهضتی شبیه نهضت Francesco راه می‌افتاد؛ یعنی پروتستان‌ها مردمی می‌شدند که دست از دنیا بشویند و بنا به متون مقدس خودشان، مثل کلیساهای قرن اول، این‌گونه زندگی کنند.

ولی اتفاقی که عملاً افتاد این بود که آدم‌های خیلی پرکاری شدند، صنعت به وجود آوردند و دنبال گسترش زندگی دنیایی رفتند. فضای آن زمان این‌گونه بود؛ یعنی این در فضای جامعه وجود داشت. به محض اینکه سنت‌ها را بشکنید، این اتفاق‌ها می‌افتد. من این را بارها در دانشجوها هم دیده‌ام.

آنچه عملاً در تاریخ افتاد

هر وقت چیزهایی علیه سنت می‌گویم، گاهی ایمیل‌هایی دریافت می‌کنم، یا کسانی می‌آیند چیزهایی به من می‌گویند که به نظرم می‌آید طرف تا حالا به دلیل یک سری وابستگی‌ها به سنت مذهبی، کارهایی را که دلش می‌خواسته نمی‌کرده؛ حالا دیگر سنت را بی‌خیال شده است: سنت‌ها را کنار بگذارید، این سنت‌ها همه مزخرف‌اند؛ بروید کارهایی را که تا حالا نمی‌کردید و به شما گفته بودند نکنید، بکنید. می‌خواهم بگویم کلاً فضای زندگی اجتماعی بشر این‌گونه است: شکستن سنت‌ها عواقبی دارد.

شاید هر زمانی برای اصلاح‌گری مناسب نباشد؛ آدم باید کمی هوشمندانه‌تر تغییراتی در سنت پیشنهاد کند. به نظرم نمونهٔ پروتستانتیسم خیلی نمونهٔ روشنی است. الان اصلاح‌گری‌هایی در ایران وجود دارد که بیاییم روحانیت را کنار بگذاریم و دینِ منهای روحانیت داشته باشیم. بروید این کار را بکنید و ببینید چه می‌شود؛ ببینید بعد از مثلاً یک قرن چه چیزی به‌عنوان دین ایجاد می‌شود: احتمالاً پست‌کاپیتالیسم. یعنی اگر آنچه الان وجود دارد را بشکنید و فضای سنت و نهادهای سنتی را کنار بگذارید، هر کاری هم بکنید، اتفاقی که می‌افتد و خطرناک است این است که همان علوم عصر و فضای عصر و مانند آن غلبه کند و کاری هم نداشته باشید که در متون گذشته چه گفته‌اند.

به نظر من فقط این اصلاح‌گری با مبانی بنیان‌گرایانه درست است؛ یعنی در قالب همین سنت‌های موجود، انتقادمان این باشد که این سنت بی‌پایه است، یا در متون چیزی برخلاف این کاری که می‌کنیم وجود دارد. یعنی در واقع مثل تکمیل کاری که فقها قرار است انجام بدهند؛ نه فقط دربارهٔ احکام، بلکه دربارهٔ همهٔ جنبه‌های دینی سراغ این برویم که ببینیم بنیان‌های واقعی دین چیست.

جنبش روشنفکری دینی

به اسناد و مدارک تکیه کنیم و بکوشیم تحت تأثیر فضای زمانه قرار نگیریم. متأسفانه این جنبش‌های به‌اصطلاح روشن‌فکری دینی در جامعهٔ ما اصولاً از همین نوع‌اند که تحت تأثیر فضای زمانه‌اند؛ مثلاً می‌خواهند به‌نوعی به دموکراسی رنگ و آب دینی بدهند. دموکراسی به‌عنوان یک نظام حکومتی تا ۱۰۰ سال پیش، در آخرِ بحث‌های علوم سیاسی، روش مزخرفی دانسته می‌شد؛ از زمان ارسطو دموکراسی به‌عنوان بدترین نوع حکومت تثبیت شده بود. حالا که در دنیا دموکراسی خیلی طرفدار پیدا کرده، ما هم بیاییم هر جور شده بگوییم بله. این‌گونه می‌گویند: دموکراسی عین عقل است و دین هم چیزی به غیر از عقل نمی‌گوید، بنابراین این دین کاملاً با دموکراسی سازگار است. من می‌گویم دموکراسی کجایش مثل عقل است، که از مردم بی‌عقل بپرسم چه کسی را می‌خواهید رئیس‌جمهورتان باشد؟ می‌بینید چه کسانی را انتخاب می‌کنند؛ مثلاً George Bush.

حالا به بحث یهودیت برگردیم. دوست داشتم جایی فرصتی پیدا شود که دربارهٔ این مسائل مربوط به قرآن بحث کنم. می‌خواهم کمی در جریان آن فضای زندگیِ بی‌نهایت سنت‌گرایانهٔ یهودی قرار بگیرید؛ اینکه در اعتقادات یهودی، اعتقاد به الهی‌بودن شریعت نقش خیلی عمده‌ای بازی می‌کند. وقتی چنین نقشی به شریعت در دین خودشان می‌دهند، چاره‌ای ندارند جز اینکه به این اعتقاد بچسبند که تورات عین کلام خداست و متون عیناً همان متون‌اند و این احکام عین احکام الهی است.

نکته‌ای که وجود دارد این است که در دینی مثل مسیحیت یا اسلام، اگر متونی را زیر سؤال ببرید، دینِ این ادیان کمتر به این متون وابسته است؛ یعنی دینشان عین شریعتشان نیست. نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید یا نه. مثلاً متن انجیل را زیر سؤال ببرید، اخلاق مسیحی زیر سؤال نمی‌رود؛ آن مستقل از متن وجود دارد. همه‌چیز را وابسته نمی‌کنند به اینکه متنی آمده و احکامی گفته و ما باید به این احکام مراجعه کنیم. مسلمان‌ها هم این کار را نمی‌کنند؛ همهٔ دینشان شریعت نیست و قرار است نباشد.

کم‌رنگ شدن مضامین مهم

حالا شاید به این سمت رفته که شریعت خیلی پررنگ‌تر از آنچه باید، شده است؛ یا در واقع نه اینکه شریعت پررنگ شده، بلکه چیزهای دیگری که مهم بوده، کم‌رنگ‌تر از آنچه باید باشد، است. شریعت پررنگ باشد خوب است.

یهودیت از یک طرف خودش را بی‌نهایت به یک سری وقایع تاریخی و سندیت یک سری متون وابسته می‌کند، و از طرف دیگر در ارائهٔ شواهدی به پیروان خودش که واقعاً باور کنند این متونی که وجود دارد اصل است، فوق‌العاده کم دارد. بنابراین وقتی مجموعه اعتقاداتی را که برایش شواهد و دلیل ندارید می‌خواهید تبلیغ کنید، چاره‌ای ندارید جز اینکه جامعهٔ بسته‌ای ایجاد کنید و امر و نهی‌های غلاظ و شداد داشته باشید؛ که اگر بروی آن کتاب را بخوانی، مثلاً تبدیل به سنگ می‌شوی. فضای جامعهٔ سنتی یهودی متأسفانه این‌گونه است؛ یعنی اصولاً لازم نیست جواب بحث‌های آکادمیک را بدهیم، لازم نیست این کار را بکنیم، لازم نیست آن کار را بکنیم؛ همین سنتی که از اجداد ما به ارث رسیده، عین کلام خداست و ما به آن ایمان داریم و داریم عمل می‌کنیم. این است که واژهٔ سنت‌گرایی را واقعاً مطلقاً می‌شود دربارهٔ به‌اصطلاح ارتدوکس‌های یهودی به کار برد؛ سر تا پا فقط سنت‌گرا هستند.

وقتی فضا این‌گونه می‌شود، شاید برایتان راحت جا بیفتد که یهودی‌ها الان دیگر برای تورات هم خیلی ارزش قائل نیستند؛ اصل دینشان تلمود است و صراحتاً هم این را می‌گویند. یعنی مهم‌ترین کتابشان آن کتابی است که سنت‌های یهودی در آن نوشته شده، نه حتی الفاظی که معتقدند موسی آورده؛ و این به‌نوعی تناقض‌آمیز است. به هر حال بزرگ‌ترین نقطهٔ ضعف یهودیت همین‌جاست: از یک طرف به متون وابسته‌اند و از طرف دیگر متونشان شواهدی ندارد، و طبعاً این‌جا باید عقلشان را تعطیل کنند و وارد بحث نشوند؛ و واقعیت هم این است که همین کار را می‌کنند. یعنی کلاً پرسش‌هایی که دربارهٔ اینکه این تلمود از کجا آمده وجود دارد، معمولاً از طرف یهودی‌ها خیلی جواب داده نمی‌شود، و به همین شکل ادامه می‌دهند که به سنت‌هایی که به آن‌ها به ارث رسیده، با اطمینان به اینکه منشأ الهی دارد، عمل کنند.

سوره مائده و اهل کتاب

سورهٔ مائده سورهٔ مهمی است در اعلام موضع اسلام دربارهٔ اهل کتاب؛ چون اولاً سوره‌ای است که مخصوصاً و اختصاصاً چنین کاری در آن انجام می‌شود، و از طرف دیگر به اتفاق آرا آخرین سورهٔ بلند قرآن است که در آن احکام آمده؛ بنابراین کسی نمی‌تواند بگوید این احکام نسخ شده‌اند. یعنی چیزهایی در سورهٔ مائده نوشته شده که مسلمان‌ها خیلی به آن عمل نکرده‌اند، و به دلیل متأخربودن این سوره نسبت به همهٔ سوره‌ها، هیچ‌گونه ادعای نسخ هم دربارهٔ آن نمی‌شود کرد.