جلسه با مقدمهای دربارهٔ تقلید شروع میشود، چون پرسش از آن بارها از او شده است: وقتی تقلید میکنیم مسئولیت داریم یا نه. او از مفهوم تقلید دفاع میکند و به دو ایراد جواب میدهد، و تأکید میکند که مسئولیت هرگز از مقلد برداشته نمیشود. در بخش آخر به بحث یهودیت برمیگردد: نپذیرفتن مسیح از طرف یهودیها و تناقض پیشگوییهای کتاب مقدس با مسیحبودن عیسی.
دو ایراد به تقلید
به گفتهٔ او پرسش دربارهٔ تقلید بارها از او شده و در ذهن خیلیها هست: وقتی تقلید میکنیم مسئولیت داریم یا نه، و آیا مسئولیت اشتباه با کسی است که از او تقلید میکنیم؟ این بحث را بیرون از محتوای یهودیت نمیداند، چون در دین آنها هم چنین اعتقاداتی بوده و هست. میخواهد از مفهوم تقلید، با تفسیرهایی، دفاع کند و دلایل لزومش را بگوید.
ایراد اول این است که قرآن و احادیث بهشدت بر مسئولیت هر کس در برابر اعمال خودش تأکید دارند، مثل «کلکم راع و کلکم مسئول»، و آیهای که میگوید «دنبال چیزی که به آن علم نداری نرو». او میگوید فضای قرآن ضد تقلید است: شرک را نتیجهٔ تقلید از اجداد و سنت جامعه نشان میدهد، در اصول دین کسی نمیتواند تقلید کند، و در قیامت هر کس تنها در برابر خدا میایستد.
ایراد دوم این است که چه کسی این نظام مرجعیت و تقلید را بنیانگذاری کرده است. او تعریف میکند در مصاحبهای در یک برنامهٔ تلویزیونی کسی گفت مرجعیت از یک سالِ وبایی شروع شد: وبا آمد، همهٔ علمای بزرگ تشیع از دنیا رفتند و یک نفر باقی ماند. پیش از آن مفتیهای محلی بودند و مرجعیت بیشتر از دو سه قرن سابقه ندارد؛ ایراد دوم میتواند این باشد که همین نشانهٔ آن است که این نظام خیلی در مسائل دینی ریشه ندارد.
تقلید یعنی پیروی از علم
در دفاع از تقلید به تمثیل متعارف پزشک میرود: بیمار پیش دکتر میرود چون نمیداند چه کار کند و در نسخه چون و چرا نمیکند. نمیشود به همهٔ مردم گفت مجتهد شوند و احکام را استنباط کنند، پس باید سراغ کسانی رفت که درس خواندهاند و به صداقتشان اعتقاد داریم؛ همانطور که به پزشک اعتماد میکنیم، حتی اگر فقط پولدرآوردن بخواهد، چون هرچه بهتر درمان کند درآمدش بالاتر میرود.
به نظر او آیه نمیگوید از آدمها پیروی نکنید، میگوید از چیزی که علم ندارید پیروی نکنید؛ کسی که با دانش کم برای خودش احکامی میسازد دقیقاً همین کار را میکند. اگر بدانم علم پیش این آدم است و از او بپرسم، همهچیز مطابق علم است؛ پس تقلید به معنای پیروی از جهالت نیست، بلکه پیروی از علم است، و در مواردی که تقلید نکنید دارید از جهل پیروی میکنید.
به ایراد دوم میگوید مسئله به ارتباطات برمیگردد: وقتی ارتباطات نبود کار محلی میشد، و وقتی آدمها به همه دسترسی پیدا کردند طبیعی است که حرف از اعلم بزنند. فکر میکند لازم نبود وبا بیاید تا این اتفاق بیفتد، و جدیدبودن این ساختار را اشکال نمیداند.
حدود تقلید: عمل، نه اعتقاد و سیاست
پرسیده شد چرا نمیشود این تمثیل را به اعتقادات تعمیم داد؛ مثلاً پیش فیلسوفی برویم و بپرسیم خدا یکی است یا نه. او میگوید این استدلال در مسائل عملی مثل فرم نمازخواندن کار میکند؛ رسیدن به ایمان اصل دیانت است و با تقلید نمیشود به معنای واقعی به ایمان رسید، چون ایمانآوردن طیکردن مراحلی است. حتی اگر در اعتقادی به کسی اعتماد کنیم، باید آن را جذب و مال خودمان کنیم؛ مثلاً خطبهٔ حضرت یوسف برای زندانیها از خود اوست.
مرجعیت را فقط در محدودهٔ درسهای خواندهشده ثابت میکند: برای اینکه به کسی رأی بدهیم، نه از پزشک راهنمایی میگیریم و نه از مرجع تقلیدی که فقه خوانده؛ از کسی که علوم سیاسی خوانده مشورت میکنیم. اگر خودمان بتوانیم همهچیز را استنباط کنیم از نظر دینی بهتر است، ولی در احکام شرع ممکن نیست که همه کتابهای اصول فقه را بخوانند و علم رجال یاد بگیرند؛ جایی که علم داریم از علم خودمان پیروی میکنیم.
او میگوید دربارهٔ روابط بینالملل اگر از مراجع قم بپرسید جواب نمیدهند، و علما در مواردی که علم ندارند عالم نیستند؛ اگر یکی از آنها سیاست بلد باشد میشود حرفش را گوش داد، نه اینکه از او تقلید کرد. در پرانتزی میگوید عدهٔ زیادی از کسانی که در اعتراضات سیاسی اخیر شرکت داشتند دیدگاهشان جدایی دین از سیاست است و با این حال مینویسند چرا علمای قم ساکتاند.
فلسفهٔ احکام و کمال عمل
او توضیح میدهد که فقها حکم را از روایت و راویِ آن استخراج میکنند، فلسفهٔ احکام معمولاً گفته نمیشود و ادعای دانستن آن را هم ندارند، و بعضی با آن مخالفاند. نظر شخصی او این است که فقه بدون فلسفهٔ احکام خیلی اعتبار ندارد و این نقصی در فقاهت است، مثلاً وقتی میخواهند حکم را با شرایط روز تطبیق بدهند.
به گفتهٔ او کسی که فقط امتثال امر میکند، مثلاً حجاب دارد بیآنکه بداند حجاب یعنی چه، چیزی را از دست داده؛ وقتی حس آن را داشته باشد بهنوعی به کمال میرسد. در این بحث میگوید تقلید دربارهٔ فرم است، یعنی شکل اجرای حکم، و حوزههای فقاهت برای استنباط همینها پدید آمدهاند؛ ایراد علمی به فقاهت موجود بحثی جداست، همانطور که با ایرادهایی که به پزشکی دارد باز به دکتر میرود.
اعتقادات را باید خودمان به دست بیاوریم، صددرصد. به نظر او پیامبر نماز را انگار بهنوعی کشف کرده بود و هر پیامبری اولوالعزم نیست؛ ما به همهٔ زوایای شریعت نمیرسیم و در مسائل عملی پیروی میکنیم، ولی اگر عمل را عمیقاً درک کنیم عملمان کاملتر است، و کمال این است که به حد پیامبران برسیم که همهچیز را درک میکنند.
مسئولیت مقلد و علم موضعی
پرسیده شد اگر مرجع دامنهٔ علم خودش را فراتر از آنچه هست بگیرد چه میشود. او میگوید با تقلید مسئولیت برداشته نمیشود، چون خودش تصمیم گرفته از این آدم و در چه مواردی تقلید کند؛ در انتخاب مرجع از علم خودمان استفاده میکنیم و مسئول آنیم. مثالش حزب است: مردم نمیتوانند جزئیات مسائل سیاسی را درک کنند و به حزبی رأی میدهند، ولی چشم و گوش را نمیبندند و اگر دیدند صادقانه کار نمیکنند کنارش میگذارند.
کسی که واقعاً حداکثر سعی خودش را برای به دست آوردن علم کرده و به نتیجه نرسیده، به گفتهٔ او مسئول اشتباهش نیست؛ مثلاً دربارهٔ اختلاف شیعه و سنی در وضو فکر نمیکند مسئولیتی به عهدهٔ کسی باشد که در حد متعارف سعی خودش را کرده. ولی اگر کسی فقط چون فضای جامعهشان این بوده که آن آدمها مقدساند از عقیده تغییر نکرده باشد، قابل قبول نیست؛ واگذارکردن به غیر فقط وقتی مسئولیت را برمیدارد که نتوانید علم به دست بیاورید و بدانید آن آدم بیشتر از شما میداند.
از تجربهٔ خودش میگوید که آن موقع متشرعتر بود و حتی این حس را نداشت که آدم بدون اینکه از مسیر کامل مطالعات فقهی رد شود دربارهٔ حکمی بگوید هست یا نیست؛ شک و شبهههایی دربارهٔ رجم هم دارد و نمیتواند قاطعانه بگوید نبوده. وقتی شنید آدمی متشرع ماهی اوزونبرون میخورد چون مطمئن است چیزی با این فایده تحریم نشده، شگفتزده شد؛ ولی بعدها فهمید آدم میتواند به دلیل دانش موضعی چنین کند، نه به دلیل فایده؛ مثلاً علامه طباطبایی در المیزان نوشته دربارهٔ گوشتهای حلال و حرام روایت محکمی نیست.
به گفتهٔ او آدم باسواد میتواند در یک زمینهٔ فقهی خاص تبحر پیدا کند و حتی از مرجع تقلیدش علم بیشتری داشته باشد. جدی میگوید که اگر کسی به چنین علمی برسد موظف است از علم خودش پیروی کند، و تقلید از کسی که مطمئن نیست علمش بیشتر است همان تقلید مذمومی است که نباید بکند. قاعده این است که برای عمل باید علم به دست آورد، هرچه مستقیمتر بهتر؛ ولی در خیلی موارد چارهای جز تقلید نیست، و تقلید وقتی مجاز است که آن آدم را قطعاً عالمتر از خودمان بدانیم و راه سادهای برای رسیدن به علمش پیدا نکنیم.
تفاوت تمثیل پزشک با مرجع
اولین تفاوت این است که پزشک محدودهٔ خودش را دارد، در حالی که در سالهای اخیر گاهی مرجعیت را چیزی کلی میگیرند که در هر زمینهای باید از او پیروی کرد؛ او این را خلاف استدلال پشت مفهوم مرجعیت میداند. اگر مرجعی دربارهٔ لوایح بینالمللی اظهار نظر کند و کسی از او پیروی کند، هر دو مسئولاند؛ مثل مراجعه به کسی در کوچه که فقط چون مجانی است پزشکی میکند.
تفاوت دیگر این است که دانش پزشکی تا حد ممکن متنباز است: پزشک میتواند دلیل تشخیص را از کتاب نشان بدهد و بیمار خودش هم میتواند مطالعه کند. در فقه به نظر او رسالهها جعبهای سیاه به نظر میآیند و منبع بعضی حکمها معلوم نیست، و دلیلش را قدیمیبودن فقه و آموزش سینهبهسینه میداند؛ فکر میکند فقه باید به سمت متنباز شدن برود و احتمالاً دارد میرود.
تقلیدکردن را به یک معنا میشود کسب دانش دانست، چون ممکن است بعد از مدتی اطلاعات تازهای دربارهٔ مرجع برسد. آنچه در مرجعیت خطرناک است این است که پنج رساله بگیریم و هر بار آن را که خوشمان میآید برداریم؛ نسخهها را نمیشود قاطی کرد. تحقیق برای رسیدن به علم اجمالی دربارهٔ اینکه چه کسی اعلم است هم از وظایف مقلد است و در صفحهٔ اول رسالهها نوشتهاند که مرجع را بنا به علم انتخاب کنید و موروثی نیست.
دربارهٔ تقوا میگوید فقه علمی کلاسیک است و خیلی به ایمان احتیاج ندارد، ولی تقوا در پزشکی هم ملاک است. تفاوتی هم هست: پزشک وقتی بیشترین درآمد را دارد که خوب درمان کند، ولی در دین معلوم نمیشود حکم غلط است یا درست، و مرجع برای پیروان و وجوهات بیشتر ممکن است دنیاطلبی اساس کار آدم باشد. به نقل از مطهری میگوید علمای شیعه از خلفا مستقل بودند ولی چون از عامهٔ مردم ارتزاق میکنند، این نوعی عوامگرایی ایجاد میکند؛ او این را حدود ۳۰ سال پیش خوانده و میگوید احتمال خطا در آنچه نقل میکند زیاد است.
مسئولیت از کسی برداشته نمیشود
او میگوید اصل تمثیل را قبول دارد، ولی قبول ندارد که با تقلید مسئولیت برداشته شود؛ مقلد مسئول است که چرا از این آدم تقلید کرد و چرا در زمینهای که او علم نداشت. اگر نرمافزاری بسازند که اعلم باشد، یا ربات اعلم هم درست کنند، همه سراغ آن میروند و دیگر سال وبایی لازم نیست؛ مرجعیت عام بهطور طبیعی پدید میآید. تأکیدش این است که تحت هیچ شرایطی مسئولیت از دوش برداشته نمیشود؛ دین آمده که آدم به احساس رفع مسئولیت نرسد و همیشه در خوف و رجا باشد.
آدمها به هر بهانهای میخواهند از این وضعیت دربروند؛ به گفتهٔ او کلیسا بهشت را میفروختند و همهٔ ادیان مسکنهایی درست کردهاند، چون دینداربودن یعنی وجدان همیشه بیدار باشد و آدم را اذیت کند، و عوام خیلی نمیتوانند اینطور زندگی کنند.
از روحانی محترمی نقل میکند که کسی دربارهٔ کاری مربوط به ملک مدام از او میپرسید و آقا، به نقل تقریبی او، گفت «ما که باید برویم جهنم، بکن»؛ پرسنده بلند شد و دیگر سؤال نکرد. او نقل این حرف را حرف خوبی نمیداند و میگوید هم کسی که اینطور فتوا میگیرد مسئول است و هم کسی که میدهد؛ مسئولیت از کسی سلب نشده است.
انتظار مسیحا در یهودیت
به بحث یهودیت برمیگردد و میگوید نقطهٔ بحرانی تاریخ یهودیت این است که قرنها منتظر مسیحا بودند و وقتی آمد او را به رسمیت نشناختند، چون منتظر پادشاهی قدرتمند بودند. اگر به یهودیها اعتماد کنیم، دلیل رسمیای که اعلام میکنند مغایرت ویژگیهای مسیح با متون مقدس است، در حالی که مسیحیها در انجیل، مخصوصاً متی، اصرار دارند پیشگوییهای پیامبران دربارهٔ همین مسیح تحقق پیدا کرد. اگر دلیل یهودیها را بپذیریم، مسلمان باید معتقد شود که تحریف متون این انحراف را پدید آورد، و برای همین سندیت تورات مهم میشود.
او قطعههایی از کتاب «انتظار مسیحا در آیین یهود» میخواند، که از دانشگاه ادیان و مذاهب منتشر شده و دیدگاه آکادمیک دارد و سیر مفهوم مسیحا را از کتاب مقدس تا تلمود و کابالا بررسی میکند. میخواهد دربارهٔ اینکه همهٔ عبارتهای مربوط به مسیح جعلی باشند تردید ایجاد کند: ما به معنای واقعی معتقدیم وعدهٔ ظهور مسیح به یهودیها داده شده و مسیح موعود همان عیسی بن مریم است که در قرآن به او مسیح میگویند؛ پس به نظرش همه را جعلی حسابکردن سخت است، هرچند ممکن است متنها کم و زیاد شده باشند.
یهودیها میگویند مسیح از خاندان داوود است و بعد از ظهورش دوران خوشی میآید، مثل «گرگ با بره سکونت خواهد داشت»؛ ولی بعد از ظهور مسیح رومیها حمله کردند و یهودیها به بدترین شرایط تاریخشان رسیدند. اگر باور داشته باشیم که این پیشگوییها تحریف نشدهاند، احتمالاً به یهودیها حق میدهیم که او مسیح موعود نبود، چون پادشاهی نکرد؛ آنها منتظر پادشاهی مثل داوود بودند. به گفتهٔ او میان متون مقدس و مسیحبودن حضرت مسیح تناقضی هست.
او میگوید بعضی شیعیان این پیشگوییها را مربوط به آخرالزمان و امام زمان میدانند، ولی به نظرش وقتی واژهٔ مسیح دربارهٔ عیسی بن مریم به کار میرود یعنی همان مسیح یهود است، و در پیشگوییها حرفی از معاونت امام زمان نیست. راحتترین راه این است که همه را تحریف بدانیم؛ میپرسد اگر تحریف نمیدانیم چگونه توجیه میکنیم، و اگر میدانیم با چه دلیلی، چون تحریف دلیل میخواهد. شاید بخشی از پیشگوییها محقق نشده باشند؛ در پایان میگوید فکر میکند هنوز یهودیها بیشتر از شیعهها منتظرند و انتظار مسیحا در یهودیت جزو اصلی اعتقاداتشان است.
→ متنِ کاملِ این جلسه