جلسه با مقدمهای دربارهٔ تقلید شروع میشود، چون پرسش از آن بارها از او شده است: وقتی تقلید میکنیم مسئولیت داریم یا نه. او از مفهوم تقلید دفاع میکند و به دو ایراد جواب میدهد، و تأکید میکند که مسئولیت هرگز از مقلد برداشته نمیشود. در بخش آخر به بحث یهودیت برمیگردد: نپذیرفتن مسیح از طرف یهودیها و تناقض پیشگوییهای کتاب مقدس با مسیحبودن عیسی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مسئلهٔ تقلید پرسشی است که بارها از من شده است؛ در یکی دو هفتهٔ اخیر هم دستکم با سه نفر جداگانه دربارهٔ آن صحبت کردهام و ظاهراً این پرسش در ذهن خیلیها هست. پیش از آنکه بحث را با همان ترتیبی که داشت ادامه دهم، میخواهم دربارهٔ آن صحبتی مقدماتی کنم.
مقدمه درباره تقلید و مسئولیت
پرسش این است که وقتی تقلید میکنیم، مسئولیت داریم یا نه. آخر جلسهٔ قبل هم این بحث پیش آمد و بعد یک نفر دیگر هم جداگانه آمد و صحبتهایی از همین دست کردیم. میخواهم مختصری در این باره بگویم و انشاءالله ارتباطش با بحث هم روشن میشود. این بحث بیرون از محتوای یهودیت نیست، چون در دین آنها هم دقیقاً چنین نوع اعتقاداتی وجود داشته و دارد. پرسش این است که اصلاً این نظام تقلید، مرجع تقلید و مقلدبودن درست است یا غلط؛ باید تقلید کنیم یا نه؟
و آیا این حرف درست است که وقتی از کسی تقلید میکنم، حتی اگر اشتباه باشد، مسئولیتش با کسی است که از او تقلید میکنید؟ یعنی شما در مقام مقلد دیگر هیچ مسئولیتی ندارید؛ روز قیامت اگر یقهٔ شما را بگیرند که چرا این کار را کردی، میگویید بروید از فلانی بپرسید، من مقلد بودم و از او تقلید کردم.
در اینجا دو ایراد وجود دارد؛ ممکن است بعضیها ایرادهای عجیب و غریب دیگری هم بگیرند. میخواهم بهنوعی از این دفاع کنم که مفهوم تقلید، با تفسیرهایی، مفهوم درستی است و به این دو ایراد هم بهگونهای جواب بدهم؛ و کمی هم دربارهٔ دلایل اینکه چرا باید تقلید کنیم بحث کنم. ایراد اول همان است که گفتم. سراسر قرآن و احادیث را که نگاه میکنید، بهشدت تأکید بر این است که هر کسی مسئول اعمال خودش است. «کلکم راع و کلکم مسئول» از معروفترین روایتهایی است که از پیغمبر نقل میشود.
یعنی اصولاً به نظر میآید این با معارف دینی ما تناقض دارد که کسی کارهایی انجام دهد و بگوید مسئولیتش با من نیست و با کس دیگری است. هر کسی هر کاری انجام میدهد، مسئول اعمال خودش است. آیهٔ قرآن صریحتر از این نمیتواند این حرف را بزند که میگوید: «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ ۚ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُو۟لَٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُٔولًۭا»؛ دنبال چیزی که به آن علم نداری نرو. اگر نمیدانی این کار درست است یا غلط، نباید انجامش بدهی. اگر نمیدانی این عقیده درست است یا غلط، نمیتوانی به این حساب که به من گفتهاند از آن پیروی کنی.
نظام مرجع تقلید
یکی از چیزهایی که در قرآن بیش از همه تکرار شده این است که میکوشد در همهٔ داستانها و غیر داستانها نشان دهد بزرگترین مشکلی که بشر داشته، و اصلاً ادیان آمدهاند که این مشکل را حل کنند، شرک است و شرک دقیقاً نتیجهٔ تقلید است. آدمها چرا مشرک میشدند؟ برای اینکه از اجداد خودشان و از سنتهای جامعهٔ خودشان تقلید میکردند. وقتی قرآن را میخوانید، فضای ضد تقلید بهشدت در آن وجود دارد: آدمها باید مستقل باشند و خودشان فکر کنند.
ما خوشبختانه در دین اسلام هنوز این مسئله را داریم که شما مطلقاً نمیتوانید در عقاید خودتان تقلید کنید. میگویند اصول دین و اعتقادات خودتان را باید خودتان بهطور فردی به دست بیاورید و به آن اعتقاد پیدا کنید؛ نه اینکه بگویید شنیدم که اینطور است و بنابراین به آن اعتقاد پیدا کردم.
پس ایراد اول این است که اصولاً به نظر میآید تقلید با روح قرآن و دین اسلام خیلی سازگار نیست و هر کسی باید بهنوعی مسئولیت اعمال خودش را به عهده بگیرد. آیاتی در قرآن هست که میگوید در روز قیامت انفرادی محشور میشوید و تنها در برابر خدا میایستید؛ پدر و مادر و مرجع تقلیدتان شما را پیش خدا نمیبرند که بتوانید نشان بدهید و بگویید این به من گفته است. آیاتی هم هست که میگوید عدهای را در جهنم میاندازند و میگویند ما از اینها پیروی کردیم؛ حالا که ما را عذاب میکنید، لااقل اینها را دو برابر عذاب کنید. بعد جواب میآید که برای هر دو گروهتان دو برابر عذاب هست: هم آنها که به شما گفتند کارهای بد بکنید و هم شما که عقلتان را دست چنین آدمهایی دادید و از آنها پیروی کردید. بهطور کلی فضای قرآن فضای ضد تقلید است و میخواهد آدمها مستقل باشند.
بنابراین یک استدلال علیه تقلید میتواند این باشد که اصلاً بهطور کلی این نوع رفتار با روح اسلام، یعنی با اینکه همه مسئولاند، مخالفت دارد. ایراد زیاد میشود گرفت، ولی به نظرم این دو ایراد جدیترند.
ایراد دوم این است که اصلاً این نظام مرجعیت و تقلید را چه کسی بنیانگذاری کرده است؟ تاریخ اسلام یا تشیع را که نگاه میکنید، این برنامه از کی شروع شده است؟ آیا واقعاً از اول مرجع تقلید وجود داشته است؟
یک بار تلویزیون برنامهای پخش میکرد و با یک نفر مصاحبهای داشت؛ برایم کمی عجیب بود که این مصاحبه به این شکل از تلویزیون پخش شد. برنامهای بود به اسم «آفاق»؛ نمیدانم میدیدید یا نه. برنامهای مذهبی بود که گاهی با برخی از آدمهایی مصاحبه میکرد که خارج از کشور در مؤسسات تحقیقاتی دینی بودند؛ مذهبی بودند، ولی کمی بالاتر از سطح معمول. با خیلی از کسانی که خارج از کشور تحقیقات اسلامی میکردند، در خارج از کشور مصاحبه میگرفتند، یا با بعضی از مدعوین سمینارها و کنفرانسهای داخل کشور مصاحبه میکردند. آن مصاحبه با آقایی بود که اگر اشتباه نکنم مقیم مالزی بود.
تمثیل پزشک و بیمار
آنجا یک مؤسسهٔ تحقیقات اسلامی هست و فکر میکنم او آنجا کار میکرد. در صحبتش گفت مرجعیت از یک سالِ وبایی شروع شده است: سالی وبا آمد و همهٔ علمای بزرگ تشیع از دنیا رفتند و یک نفر، که اسمش را میبرد، تنها کسی بود که باقی ماند. این واژهٔ «مرجع»، یعنی آدمی که همه به او رجوع میکردند، از آنجا به وجود آمد؛ و این موضوع مثلاً مال ۲۰۰ یا ۳۰۰ سال قبل است. چنین تاریخچهای دارد.
پیش از آن، همانطور که سنیها هنوز هم همینطور رفتار میکنند، مفتیهای محلی وجود داشتند و آدمها سؤالات دینیشان را از علمای محلی خودشان میپرسیدند. اینکه افرادی بهعنوان مرجع تقلید وجود داشته باشند که با سازوکارهایی انتخاب شوند، رساله بنویسند و شرایطی داشته باشند، و بعد حرف از این باشد که باید اعلمِ مراجع را انتخاب کنید، چیزی است که بیشتر از دو سه قرن سابقه ندارد.
ایراد دوم میتواند این باشد که همین نشانهٔ آن است که این نظام خیلی در مسائل دینی ریشه ندارد: یک سال وبا آمده و جریانی شروع شده است. میشود اینطور به آن نگاه کرد.
حالا سعی میکنم کمی توضیح بدهم که ماجرا چیست و به وبا ربطی دارد یا ندارد. من میخواهم از این دفاع کنم که تقلید در شریعت به یک معنا لازم است؛ با همان استدلال متعارفی که احتمالاً همهتان شنیدهاید و در آن از تمثیلی استفاده میکنند: وقتی مریض هستید، پیش دکتر میروید، چون خودتان نمیدانید چه کار باید بکنید. پیش کسی میروید که درسش را خوانده است، از او سؤال میکنید و دیگر در نسخهای که برایتان میپیچد چون و چرا نمیکنید؛ یعنی نسخه را عمل میکنید. به دکتری اعتماد میکنید به این حساب که دانشش را دارد، و مرجعیت هم از همین نوع است.
نمیتوانید به همهٔ مردم بگویید بروند تحصیلات دینی کنند، مجتهد شوند و احکام شریعت را خودشان استنباط کنند. بنابراین چارهای نیست جز اینکه سراغ آدمهایی بروید که وقت گذاشتهاند و درسش را خواندهاند و به صداقتشان هم اعتقاد دارید؛ یعنی باور دارید که این آدمها به اصطلاح شیشهخردهای ندارند، واقعاً رفتهاند درس خواندهاند، آدمهای خوبی هستند و با تمام وجود کوشیدهاند احکام شریعت را استخراج کنند. بنابراین برای شما مثل یک پزشکاند.
همانطور که به پزشک اعتماد میکنید که غرض و مرضی ندارد. نرفته پزشک شود که آدم بکشد یا کارهایی از این دست بکند؛ رفته پزشک شود یا چون میخواهد مردم را مداوا کند یا چون میخواهد پول دربیاورد. حتی اگر فقط نیت پولدرآوردن داشته باشد، سعی میکند به بهترین نحو ممکن مردم را مداوا کند، چون هرچه بیشتر مداوا کند، درآمدش هم بالا میرود؛ و هرچه آدمهای بیشتری زیر تیغ جراحیاش بمیرند، آدمهای کمتری خودشان را به تیغ جراحی او میسپارند و الی آخر. بنابراین نظامی پزشکی وجود دارد که آدم میتواند به آن اعتماد کند: از یک طرف در دانشگاهها تا حد ممکن سعی میکنند با بهترین روشهای درمانی آشنا شوند، و از طرف دیگر پزشک، به هر دلیل، برای منافع شخصی یا عمومیاش، سعی میکند بهترین کار را انجام دهد. مشابه همین را به یک معنا دربارهٔ مرجعیت هم میشود گفت.
پیروی از علم نه از جهل
شما نمیتوانید احکام را خودتان استنباط کنید. اگر هر کسی بدون دانش کافی برای خودش احکامی مندرآوردی بسازد، مثلاً چند ساعت وقت بگذارد، احکامی استخراج کند و از آن پیروی کند، واضح است که به هرج و مرج منجر میشود؛ و اتفاقاً همین رفتار است که مصداق «وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ ۚ إِنَّ ٱلسَّمْعَ وَٱلْبَصَرَ وَٱلْفُؤَادَ كُلُّ أُو۟لَٰٓئِكَ كَانَ عَنْهُ مَسْـُٔولًۭا» است. یعنی اگر آدمی که نمیداند شریعت چیست، برای خودش شریعتی درست کند، یا با علمی خیلی کم و مطالعاتی مختصر احکامی را استنباط کند، این است که دارد از چیزی که به آن علم ندارد پیروی میکند.
آیه نمیگوید از آدمها پیروی نکنید؛ میگوید از چیزی که به آن علم ندارید پیروی نکنید. اگر من از دیدگاه شخصی خودم پیروی کنم که مبنایش علمی نیست، این مشمول همان آیه میشود که گفته این کار را نکنید. باید دنبال دانش باشید و راه صحیحتر رسیدن به دانش همین است که اگر در زمینهای دانشمندی هست، بروید با او مشورت کنید و از او سؤال کنید. در مواردی مثل شریعت، که مجموعهٔ بزرگی از احکام است، خیلی طبیعی است که مفهوم تقلید به وجود بیاید.
حالا میخواهم به استدلال دوم جواب بدهم؛ اینکه چنین ساختاری در قرون اولیهٔ اسلام وجود نداشته و مفهوم مرجعیت از جایی به بعد، مثلاً از یک سال وبایی، میان شیعه به وجود آمده است. در دفاع از اصل مرجعیت، چه به صورت مفتیهای محلی باشد و چه به صورت مرجعیت عام، فکر میکنم مسئله به ارتباطات برمیگردد. زمانی اصولاً ارتباطاتی وجود نداشت و معلوم است که این کار همیشه محلی میشد؛ یعنی در شهر یا روستای خودتان عالمی پیدا میکردید، بیشتر از آن نمیتوانستید جلوتر بروید و از کس دیگری دربارهٔ احکام بپرسید، و از همان پیروی میکردید. وقتی وارد دنیای ارتباطات شدیم و آدمها به همه دسترسی پیدا کردند، طبیعی است که این حرف پیش بیاید که چه کسی اعلم است و چه کسی نیست.
من فکر میکنم لازم نبود وبا بیاید تا این اتفاق بیفتد. کافی است وارد دورانی شوید که حرف از اعلمیت و مرجعیت زده شود. مرجع چیزی نیست جز همان مفتیای که از همه باسوادتر است؛ و حالا دیگر محلی و جهانی هم نداریم. هر جای جهان اسلام باشید، میتوانید از مفتیای که جای دیگری از دنیا زندگی میکند فتوا بگیرید و از او پیروی کنید. بنابراین مفهوم صاحب فتوا بهطور طبیعی به چیزی مثل مرجع و اعلم و الی آخر تبدیل شده است. حرف من این است که جدیدبودن این ساختار به نظر من اشکال نیست.
پرسش درباره تعمیم به اعتقادات
در اینجا این پرسش مطرح شد که چرا نمیشود این استدلال اول و تمثیل مرجعیت را به اعتقادات تعمیم داد؛ مثلاً یک نفر را میشناسیم که خیلی فیلسوف است، و دربارهٔ اینکه خدا هست یا نیست، یا خدا یکی است یا چندتا، پیش او میرویم و از او سؤال میکنیم که خدا یکی است یا نه.
این استدلال در زمینهٔ مسائل عملی کار میکند؛ مثلاً میخواهید فرم نمازخواندن را یاد بگیرید. خودِ رسیدن به ایمان اصل دیانت است. اینطور نیست که روز قیامت فهرستی از اعتقاداتتان را بگذارید و برنده شوید. اعتقادات را باید داشته باشید؛ باید در قلبتان باشد. با تقلید نمیتوانید به معنای واقعی کلمه به ایمان برسید؛ اصلاً آنجا جای مفهوم تقلید نیست. تقلید کجا کار میکند؟ شما باید شوق عبادت داشته باشید و حالا فرمش را میخواهید از این شخص یاد بگیرید. در اعتقادات اصلاً اینطور نیست؛ شما پیش پزشک نمیروید بپرسید که دربارهٔ میکروبها چه اعتقادی باید داشته باشم و آیا باید چنین اعتقاد قلبیای داشته باشم یا نه. از او دارو میگیرید، دارو را مصرف میکنید و امیدوارید خوب شوید. در این موارد، آن استدلال، یا بهتر بگوییم آن تمثیل، در موارد عملی کار میکند؛ آن هم در حد فرم.
پرسشکننده ادامه داد که صحبت شده بود آدمها به خرافاتشان هم اعتقاد قلبی دارند؛ یعنی چیزهایی که بهطور ارثی به آنها رسیده هم ممکن است برایشان ایمان قلبی باشد. پس من هم میتوانم اینطور از کسی بپرسم؛ او به من میگوید خدا یکی است، و من مطمئن میشوم، قلباً هم راضیام و کاملاً در قلبم مینشیند. دیگری هم میگوید خدا دوتاست و این کار و آن کار را میکند. در این موارد کجای استدلال اشکال پیدا میکند؟
اشکالش این است که شما قرار است تجلی خداوند را در جهان بهطور روزمره ببینید. با صرف اینکه به یک نفر اعتماد کنید که گفته خدا وجود دارد و جهان تجلی خداوند است، و مواردی هم به شما بگوید، این کار درست نمیشود. ایمانآوردن و اعتقادپیداکردن به معنای واقعی کلمه طیکردن مراحلی است. از این دیدگاه شاید بتوانید بگویید که به دلیل اعتمادی به کسی اعتقادی پیدا میکنید؛ هرچند چنین اعتمادی اصلاً وجود ندارد، و آن «یک نفرِ خیلی فیلسوف» حالتی افسانهای دارد و اصلاً موضوع چه ربطی به فلسفه دارد؟
ولی فرض کنید که در اعتقاداتی هم به یک نفر اعتماد کنید. مهم این است که اگر به آن اعتقادات واقعاً اعتقادی مقدماتی پیدا کردید، نهایتاً باید آن را جذب کنید، مال خودتان کنید و به آن برسید. مثلاً پدر حضرت یوسف پیغمبر بوده و اعتقاداتی را هم از بچگی به او گفتهاند؛ ولی در قرآن، آن خطبهای که حضرت یوسف برای زندانیها میخواند، از خود اوست. دلایلش را از دیگری نگرفته است؛ یعنی راهی را طی کرده، چیزی را میبیند و دارد برای دیگران توضیح میدهد. اصولاً تمثیل رفتن پیش پزشک و دارو گرفتن برای اعتقادات کار نمیکند و برای مسائل عملی کار میکند.
عملاً هم ما کسی بهعنوان آدم خیلی فیلسوف نداریم، مخصوصاً دستکم در دوران معاصر. وقتی نگاه کنید، تمام عقاید را عالمانی بیان کردهاند که عدهای آنها را خیلی فیلسوف میدانند؛ بنابراین برای هر عقیدهای میتوانید آدمی پیدا کنید.
نکتهٔ اول این است که من اصولاً فکر میکنم این تمثیل، تمثیل خوبی است و مفهوم مرجعیت را به یک معنا ثابت میکند. ما نهتنها در مسائل دینی، بلکه همهجا بهنوعی مراجعی داریم که اگر چیزی را نمیدانیم، میرویم از کسی که میداند میپرسیم؛ این چیز سادهتر از این نمیشود. بعضیها میگویند تقلید کار میمون است؛ احتمالاً چنین حرفهایی شنیدهاید.
علم اجمالی و انتخاب مرجع
ما بهطور مداوم دربارهٔ چیزهایی که نمیدانیم، از کسانی سؤال میکنیم که میدانند؛ یا درسش را خواندهاند، یا به هر طریقی اطمینان داریم که میدانند. هیچ عاری هم ندارد که آدم چیزی را که نمیداند از دیگران بپرسد. در این باره آیهای هست: «قَالَ يَٰنُوحُ إِنَّهُۥ لَيْسَ مِنْ أَهْلِكَ ۖ إِنَّهُۥ عَمَلٌ غَيْرُ صَٰلِحٍۢ ۖ فَلَا تَسْـَٔلْنِ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِۦ عِلْمٌ ۖ إِنِّىٓ أَعِظُكَ أَن تَكُونَ مِنَ ٱلْجَٰهِلِينَ».
اگر میدانم علم پیش این آدم است، میروم از او سؤال میکنم. علم دارم که این آدم به چیزی علم دارد و از او سؤال میکنم؛ بنابراین همهچیز مطابق علم است. حالا اگر از او سؤال نکنم و خودم هم ندانم و همینطوری کاری بکنم، از چیزی پیروی کردهام که به آن علم ندارم. بنابراین مرجعیت عینِ پیروی از همان آیه و انواع آیات مشابهی است که داریم. پزشکرفتن هم همینطور است و در همهٔ موارد همینطور است.
غیر از اعتقادات؛ در آنجا من قرار است به معرفتی برسم، نه اینکه گزارهای را تیک بزنم. ممکن است گزارهای را با اعتمادی که به آدمی دارم تیک بزنم، ولی بدانم که کار تمام نشده و تازه شروع میشود. یعنی وارد مرحلهای شدهام که حالا باید ببینم بر اساس اعتقادی زندگی میکنم و هوشیار باشم که ممکن است آن اعتقاد غلط باشد و باید بررسی کنم که درست است یا نه. به هر حال در مسائل عملی، وقتی میخواهیم کارهایی را انجام دهیم، در همهٔ موارد بهطور طبیعی تقلید میکنیم و این عینِ پیروی از علم است.
ولی اینجا نکاتی وجود دارد، شبیه همین نکتهای که ایشان الان به آن اشاره کردند. یک نکتهٔ خیلی مهم این است که با همهٔ این حرفها، مرجعیت را در محدودهای ثابت میکنیم که به درسهای خواندهشده مربوط میشود.
گاهی صحبتهایی در ذهنها هست که آدمها باید یک مرجع داشته باشند و همهچیز را از او بپرسند؛ میخواهند رأی بدهند، ببینند مرجعشان به چه کسی رأی میدهد؛ میخواهند در فعالیتی اجتماعی شرکت کنند، ببینند مرجعشان چه میگوید. مگر آن مرجع علم سیاست خوانده است که در مسائل سیاسی و اجتماعی از او پیروی میکنید؟ همانطور که وقتی میخواهم رأی بدهم، نمیروم از پزشک بپرسم به چه کسی رأی بدهم، از این مرجع تقلیدی که فقه خوانده هم نمیپرسم. ممکن است بروم از کسی که مثلاً علوم سیاسی خوانده، در سیاست خیلی وارد است و خیلی هم به او اعتماد دارم که آدم خوبی است، راهنمایی بگیرم و با او مشورت کنم که در این زمینهٔ سیاسی چه کار کنم.
همان استدلالی که دربارهٔ پزشک است، علیه اینگونه رفتارها کار میکند که آدمها در زمینههای غیرتخصصی هم به مراجع، به معنای متعارف، رجوع کنند. ما برای هر زمینهٔ تخصصی مراجع خودش را داریم. پزشک مرجع این است که چه دارویی مصرف کنیم؛ از مرجع تقلیدی که درس فقه خوانده در آداب و احکام شریعت تقلید میکنیم؛ و همینطور الی آخر. فرض بر این است، و اساس آن استدلال این است، که من وقت ندارم و نمیتوانم بروم درس فقه بخوانم که مثلاً ۱۰ سال طول میکشد، یا پزشکی بخوانم که ۱۰ سال طول میکشد؛ چون وقت ندارم، این کار را میکنم.
تقلید در فقه نه در اصول دین
اساس این است که اگر خودم میتوانم به جایی برسم که همهچیز را استنباط کنم، واضح است که از نظر دینی بهتر است در همهٔ زمینهها به جایی برسید که همهچیز را مستقلاً استنباط کنید؛ اگر میتوانید. جایی که نمیتوانید، میروید مطالعه میکنید؛ اگر نه، با آدمها مشورت میکنید؛ و اگر به هیچ نتیجهای نرسیدید، مثلاً از این شخص تقلید میکنید. تا حد ممکن استقلال خودم را حفظ میکنم، مگر اینکه جایی این کار ممکن نباشد؛ و به نظر من واضح است که در احکام شرع ممکن نیست.
یعنی نمیتوانید همهٔ آدمها را مکلف کنید که بروند مجموعهای از کتب اصول فقه و فقه را بخوانند، احادیث را هم بلد باشند و مثلاً علم رجال یاد بگیرند تا بتوانند تشخیص بدهند راویان کدام حدیث معتبرند و کدام نیستند، و آخرش مثلاً به این نتیجه برسند که این کار را باید اینطور انجام دهند یا آنطور. چون ممکن نیست، تقلید میکنید؛ همانطور که چون ممکن نیست پزشکی یاد بگیرید، تقلید میکنید. اگر برایتان ممکن است و احساس میکنید در زمینهای علم دارید، از علم خودتان تبعیت میکنید و دیگر به تقلید احتیاج ندارید.
دستکم واضح است که در مسائل سیاسی و اجتماعی و خیلی چیزهای دیگر، مثلاً روابط بینالملل، اگر بروید از مراجع تقلید در قم سؤال کنید، جوابتان را هم نمیدهند.
پرانتزی باز کنم: جالبش این است که، نمیخواهم بگویم اکثر، ولی عدهٔ زیادی از کسانی که در اعتراضات سیاسی اخیر شرکت داشتند، اصولاً دیدگاهشان جدایی دین از سیاست است؛ بعد بارها در این مدت دیدم مقالاتی مینویسند که علمای قم چرا ساکتاند، چرا حرفی نمیزنند و چرا اعتراض نمیکنند. من نمیدانم؛ فکر کنم دربارهٔ علمای قم خوب است که اینطور است. سیاست خیلی بلد نیستند؛ شاید در مسائل سیاسی دخالتی نمیکنند، نه اینکه طرفدار آن سو باشند یا به عدم دخالت دین در سیاست معتقد باشند. خلاصهاش همین است که علما در مواردی که واقعاً علم ندارند، عالم نیستند؛ آنها در زمینهٔ کار خودشان عالماند، مثلاً در استنباط احکام شرعی اعلماند.
اینکه بیایند، یعنی چه؟ یعنی جایی که به نفع من باشد خوب است و میپرسیم چرا به نفع من دخالت نمیکنند؟ چون عدهای از آنها به نفع آن سو دخالت میکنند، حالا میخواهند عدهای هم بیایند و به نفع این سو دخالت کنند. اگر یکی از علما واقعاً سیاست بلد است و در این زمینهها دخالت میکند، مثل هر عالم دیگری که چیزی بلد است و حرف میزند، میتوانید حرفش را گوش بدهید؛ نه اینکه از او تقلید کنید.
پرسشی هم دربارهٔ مسائل فقهی مطرح شد: وقتی حرف از اعلمیت میشود، خیلی گفته میشود که مسئله فقط علمی نیست و مثلاً مرجع باید تقوا داشته باشد و شما به او اطمینان داشته باشید؛ و پرسشکننده فکر میکرد که تا حدود زیادی معنای متناظر این دربارهٔ پزشک هم وجود دارد.
اعلمیت و تقوا
اینکه مرجع حکمی را استخراج کرده، یعنی مثلاً روایتی از امامی نقل شده و این آدم به دلیل دانشی که دارد، به کتابی که روایت در آن نقل شده و به راویای که آن را نقل کرده اطمینان دارد. آنها دربارهٔ تاریخ حدیث مطالعه میکنند؛ جزو دروسشان است که تشخیص بدهند کدام حدیث درست است و کدام غلط. وقتی به اینجا میرسد، در آن روایت گفته شده که این کار را اینطور انجام دهید؛ گفته نشده چرا انجام دهید. اصولاً در روایات و در فقه فلسفهٔ احکام گفته نمیشده و فقها هم معمولاً ادعای دانستن فلسفهٔ احکام ندارند؛ بعضیهایشان اصلاً مخالف فلسفهٔ احکاماند.
یعنی میان علمای بزرگ کسانی هستند که خیلی روی خوش نشان نمیدهند که فقه را اینطور تعبیر کنید که هر کدام از این احکام فلسفهای دارد و من بعداً بر اساس آن فلسفه نتایجی بگیرم که این حکم اینطور نیست و آنطور است. معمولاً خیلی متعبدانه سعی میکنند همان مقداری را به کار ببرند که از روایات به دست میآید.
این اعتراض مطرح شد که فقها با توجه به شرایط زمان، اگر بخواهند حکم جدید بدهند، تا حد ممکن سعی میکنند بفهمند حکم چه معنایی دارد. به نظر من این چیزی که میگویید انجام نمیشود؛ باید این کار انجام شود، ولی خیلی اینطور نیست.
فکر کنم یک بار در این مورد صحبت کردم که این نقصی در فقاهت است که به فلسفهٔ احکام نمیپردازد. فقاهت بدون فلسفهٔ احکام همین مشکل را دارد؛ مثلاً یک مشکل همین است که وقتی میخواهند حکم را با شرایط روز تطبیق بدهند، چه راهی وجود دارد برای اینکه تشخیص بدهید وقتی شرایط عوض شد، این حکم به چه تبدیل میشود؟ این نظر شخصی من است که فقه بدون فلسفهٔ احکام خیلی اعتبار ندارد.
حتی فکر میکنم روی این تأکید کردم که عمل شخصی به احکام بدون دانستن فلسفهٔ احکام خیلی اعتبار ندارد. فکر میکنم در جلسات «نور» یک جلسه در این مورد صحبت کردم و سعی کردم بگویم این اعتقاد درست نیست که میگویند ما احکام شریعت را به نیت امتثال امر انجام میدهیم؛ یعنی امری به ما شده، ما همان را اجرا میکنیم و وظیفهٔ ما همین است.
فلسفه احکام ونقص فقاهت
یعنی اگر من عملی را انجام دهم، مثلاً حجاب داشته باشم و هیچ دیدگاهی نداشته باشم که حجاب یعنی چه و فقط همینطوری امتثال امر کنم، چیزی را از دست دادهام. حرف بعضیها این است که وقتی این حکم را اجرا میکنید، عذاب از شما برداشته میشود و حرام خدا را حلال نکردهاید. ولی وقتی بدانید و حسش را داشته باشید که حجاب برای چیست، آن وقت بهرهاش را میبرید؛ وقتی آن عمل را با آن حس انجام میدهید، بهنوعی به کمالی میرسید.
مشکل اساسیای که در همان جلسه گفتم این است که محال است کاری را انجام دهید و برای خودتان فلسفهای درست نکنید. همهٔ آدمها الان بهنوعی دربارهٔ اینکه چرا حجاب باید باشد موضعی دارند، ولی این موضع خیلی موضع سفتشدهای نیست؛ برای اینکه ما در طول تاریخ اسلام، و بهتر بگویم تاریخ ادیان، بیشتر به همین ظواهر تکیه کردهایم تا به عمقدادن به احکام. فکر کنم یک جلسه واقعاً مفصل در این مورد صحبت کردم که چرا این مسئله به نظرم لازم است.
ولی فعلاً دربارهٔ شرایط فعلی بحث میکنیم و حرف من این است که تقلید، همانطور که گفتم، دربارهٔ فرم است؛ یعنی شکل اجرای یک حکم: اینکه این کار را باید بکنند یا آن کار را، چند رکعت باید نماز بخوانند، و شکل انجام شریعت چه باید باشد. برای استنباط همینها هم راهی وجود دارد و اصلاً حوزههای علمی فقاهت به وجود آمدهاند که همین کار را انجام دهند.
ممکن است شما به فقاهت به معنای موجودش ایرادهای علمی داشته باشید و بگویید جاهایی فقاهت را خوب انجام نمیدهند و احکام را خوب استنباط نمیکنند. این بحث جداگانهای است؛ همانطور که من شخصاً به مسائل پزشکی هم هزار ایراد دارم، ولی الان اگر مریض شوم، اینطور نیست که تا آن پزشکی ایدهآل به وجود بیاید، دکتر نروم. فعلاً با همین قرصهای شیمیایی خودمان را مداوا میکنیم که ممکن است هزار ضرر هم داشته باشند؛ راه دیگری نداریم. ممکن است بگویید پزشکی ایدهآلی وجود دارد که خیلی بهتر درمان میکند؛ شاید ۱۰۰ سال دیگر به آنجا برسیم. فقاهت هم همینطور است؛ شاید ۱۰۰ سال دیگر به فقهی خیلی کامپیوتری و درجهیک برسیم و مرجع تقلیدمان هم مثلاً یک نرمافزار باشد. به هر حال فکر نمیکنم حرف فقها این باشد که ما ۱۰۰٪ به بهترین چیز ممکن رسیدهایم.
این بحث روشن است. به نظرم میآید تقلیدکردن به معنای پیروی از جهالت نیست، بلکه به معنای پیروی از علم است؛ در مواردی که تقلید نکنید، دارید از جهل پیروی میکنید.
اعتقادات را باید خودمان به دست بیاوریم؛ صددرصد. فکر نمیکنم هیچکدام از پیامبرانی که جانشین موسی شدند، لزوماً از نظر پیامبری به آن سطح رسیده باشند. پیامبران اولوالعزم تعداد محدودیاند، یعنی کسانی که شریعت آوردند، و اصلاً شأن خاص خودشان را دارند.
اعتقادات و پیامبران اولوالعزم
امیدوارم سوءتعبیر نشود؛ مثل این است که آدمی به جایی رسیده که رفتار و نحوهٔ عبادتکردنش، از نظر دانش و از نظر عمل، به سطحی رسیده که بهنوعی درک میکند خودش چه کار باید بکند و میتواند بهطور منسجم شریعتی به وجود بیاورد؛ حتی اگر پدیدهٔ وحی وجود نداشته باشد. پیامبران خودشان، مثلاً پیامبر، نماز را انگار بهنوعی کشف کردهاند؛ این در روایات هست. اینطور نبوده که فرشتهٔ وحی بیاید و بگوید بایست، حالا سوره بخوان، فلان کار را بکن، حالا رکوع برو، حالا سجده برو. اینطور نبوده.
حسی داشته که نماز خوانده و این نماز برای همهٔ کسانی که از شریعت پیامبر پیروی میکنند استاندارد شده است؛ و خیلی چیزهای دیگری هم که پیامبر تشریع کرده همینطور است. او به جایی رسیده که عملش مورد قبول خداست. اینطور نیست که همه پیامبر اولوالعزم باشند و بنابراین همهچیز شریعت را دقیقاً درک کنند؛ از پیامبران که پایین بیایید، اصلاً اینطور نیست.
من و شما مطلقاً به جایی نمیرسیم که همهٔ زوایای شریعت را درک کنیم، ولی از آن پیروی میکنیم؛ در مسائل عملی پیروی میکنیم. ولی میخواهم بگویم این نکته حتی دربارهٔ خود عملکردن هم به حساب میآید، چه برسد به اعتقادات. یعنی اگر عملی را که انجام میدهید واقعاً عمیقاً درک کنید که چرا تشریع شده و چرا باید اینطور باشد، و متعاقبش عمل کنید، آن وقت عملتان بهنوعی کامل است. وقتی نمیدانید و همینطور بنا بر تقلید عمل میکنید، عملتان اینطور کامل نیست؛ و قطعاً اعتقاداتتان هم نارساست.
خلاصه شما تا حدی میدانید که مثلاً اعتقادتان به خدا به حد کمال نرسیده و در حدی متوقف مانده است؛ باید به حد کمال برسد. مسئله این است که ما شریعت و مسائل عملی را مثل همان داروخوردن عمل میکنیم و امیدواریم این شریعت به رشد ما کمک کند تا هم اعتقاداتمان را عمیقتر درک کنیم و هم خود شریعت را. به هر حال کمالش این است که به آدمی در حد پیامبران تبدیل شوید که همهچیز را درک میکنند و مطابق همان ادراک خودشان هم عمل میکنند.
پرسش دیگری این بود: گفتید در بعضی موارد ممکن است تقلید کرد و در بعضی موارد دیگر تشخیص میدهید که نباید تقلید کرد. اما ممکن است مرجع تقلید بگوید شریعت در این زمینهها هم احکامی دارد؛ اینکه چه اموری جزو شریعت هست یا نیست، و رگههایش کجاست، مرجع تشخیصش کیست؟ موردی پیش آمده و شما احساس میکنید علم دارید که این در شریعت هست یا نیست، یا اصلاً این کار درست است، ولی مرجع تقلیدتان چیز دیگری میگوید.
بگذارید چیزی کلی بگویم. یک راه کلی برای عملکردن وجود دارد و آن این است که دانش پیدا کنید؛ صادقانه سعی کنید چیزی را درک کنید و رفتارتان را با حداکثر دانش انجام دهید. با همهٔ این کارهایی که میکنید، باز مسئولیت از شما رفع نمیشود. میخواهم جواب آن اشکال اول را اینطور بدهم: وقتی از این مرجع تقلید پیروی میکنم، مسئولیت از من برداشته نمیشود؛ برای اینکه من تصمیم گرفتم از این آدم تقلید کنم و من تصمیم گرفتم در چه مواردی از او تقلید کنم. یعنی اگر از مرجع تقلیدی تقلید کنم و، همانطور که شما میگویید، آن مرجع دامنهٔ علم خودش را فراتر از آنچه بوده قرار بدهد، از مسئولیت من کم نمیشود.
محدوده مجاز تقلید
درست است که نمیشود مردم را وادار کرد بروند جزئیات شریعت را بخوانند، ولی اینطور نیست که درک خودشان را بهکلی تعطیل کنند. تشخیص من این است؛ به علم خودم میدانم که در این بخشهای شریعت دارم تقلید میکنم، و مثلاً این بخش را اصلاً قبول ندارم که جزو شریعت است. حالا فرض کنید دو مرجع با هم اختلاف دارند. نکتهٔ اصلی من این است که در انتخاب مرجع و در مواردی که تقلید میکنم، از علم خودم استفاده میکنم؛ بنا به دانش خودم تشخیص میدهم که از این آدم تقلید کنم و مسئول آن هستم.
فرض کنید در زمینهای، که لازم نیست مسئلهٔ دینی باشد، میان کسانی که در آن زمینه مرجع حساب میشوند کشمکش آرا زیاد است. اینکه من از میان همهٔ آن آدمها یکی را انتخاب میکنم، معلوم است که مسئولیت دارد. این آدم ممکن است مثلاً فتوای غلطی بدهد و من بروم بر اساس آن آدم بکشم. لازم نیست در بافت دینی باشد؛ فرض کنید مثلاً سیاسی است و من طرفدار این حزب شدهام.
استدلال تحزب بهنوعی همین است. چرا احزاب تشکیل میشوند؟ مردم که واقعاً نمیتوانند جزئیات مسائل سیاسی را درک کنند و تصمیمهای درست بگیرند؛ بهتر است بهنوعی مرجع تقلید داشته باشند، و حزب همین کار را میکند. حزبی تشکیل میشود، اصول عقاید و آرمانهایی را اعلام میکند و شما فکر میکنید اینها صادقانه دنبال همان آرمانهای خودشان هستند و به یکی از آنها اعتقاد پیدا میکنید. ممکن است یک عمر مثلاً در انگلستان زندگی کنید و به حزب کارگر رأی بدهید. اینکه اصولاً در سیاست آدم صادق پیدا میشود یا نمیشود، این حرفها را بگذارید کنار؛ این هم نوعی قبولکردن مرجعیت است.
شما همیشه به کسی رأی میدهید که اصلاً نمیشناسید؛ حزب کارگر را تعیین کردهاید، به آرمانهای حزب کارگر معتقدید و بهنوعی فکر میکنید آدمهایی که در حزب کارگرند، صادقانه در جهت رسیدن به آن آرمانها کار میکنند. چشم و گوشتان را هم نمیبندید؛ یعنی در طول حیات سیاسی خودتان نگاه میکنید و شاید جایی بفهمید که اینها صادقانه کار نمیکنند و کنارشان بگذارید؛ رأی ندهید یا به حزب دیگری رأی بدهید. بنابراین اینکه کدام مرجع را در چه دایرهای از مرجعیت قبول کنید، همه را شما انتخاب میکنید؛ و هیچ نکتهای وجود ندارد که بخواهید بگویید مسئول اعمال خودتان نیستید.
من فقط به این ترتیب مسئول اعمال خودم نیستم که مسئول اشتباهی که میکنم نیستم، وقتی که واقعاً حداکثر سعی خودم را برای به دست آوردن علم به اینکه چه باید بکنم و چه نباید بکنم انجام دادهام و به نتیجه نرسیدهام. این مشمول همان آیه میشود که چیزی را که طاقتش را نداریم بر ما حمل نکن؛ خداوند از شما بیشتر از حد وسع و طاقتتان انتظار ندارد. در همین که من واقعاً سعی کنم برای احکام شریعت مرجع تقلیدی انتخاب کنم که به نظرم اعلم است و صادقانه هم از او پیروی کنم، معلوم است که دیگر مسئولیتی ندارم.
ممکن است دربارهٔ وضو، مثلاً بگوییم به آن دنیا برویم و ببینیم ای داد و بیداد، باید از سمت مچ یا از آرنج وضو میگرفتیم. چطور میتوانستیم این را بفهمیم؟ مردم چطور میتوانند بفهمند اگر اشتباهی از این دست در احکام وجود داشته باشد؟ مثلاً الان سنیها چه کار میکنند؟ بهکلی پا را میشویند و ما مسح میکشیم. حالا آیا میتوانستیم تشخیص بدهیم؟ من فکر نمیکنم در اینجا مطلقاً مسئولیتی به عهدهٔ کسی باشد که در حد متعارف سعی خودش را کرده که احکام خدا را عمل کند.
این همه مسلمان در دنیا هستند و در فرم اجرای احکام اختلافهای جزئی دارند. مثلاً سنیها، که جمعیتشان هم خیلی زیاد است، به آن دنیا میروند و میبینند که نه، باید از آرنج به مچ وضو میگرفتند و اشتباه کردهاند. به نظر شما چه میشود؟ اتفاق خاصی در اینجا نمیافتد. ولی اگر بروند و ببینند که مثلاً برخی از افرادی که مقدس میدانستند در جهنماند، و بهنوعی میشد تشخیص داد که چه به چیست و تلاش نکردهاند، شاید آنجا ایرادی به آنها بگیرند.
این کمی نزدیک میشود به جایی که فقط چون فضای جامعهشان اینطور بوده که این آدمها مقدساند، از این عقیده تغییر نکردهاند؛ اگر انحرافهایی به این دلیل به وجود آمده باشد، این خیلی قابل قبول نیست. به هر حال هر آدمی در مقابل همهٔ افکار و اعمال خودش مسئول است، و این واگذارکردن به غیر فقط وقتی مسئولیت را از شما برمیدارد که نمیتوانید علمی را به دست بیاورید، علم دارید که آن آدم بیشتر از شما میداند، میروید از او میپرسید و آنچه را میگوید عمل میکنید.
سؤال شما این است که محدودهاش را چه کسی تعیین میکند. اگر آن شخص محدوده را زیاد و کم بگیرد و شما پیروی کنید، شما مسئولید. دانشجو بودم، خیلی دانشجوی سال اول بودم؛ الان هم آدم متشرعی هستم، ولی آن موقع اصلاً از الان متشرعتر بودم.
چه کسی محدوده را تعیین میکند
یعنی خیلی همین حالت را داشتم که اصلاً به من و شما نیامده که دربارهٔ احکام فکر کنیم؛ و الان این فکر را نمیکنم. تا حالا چند بار در این کلاس شک و شبهههایی را که دربارهٔ اینکه اصلاً رجم در اسلام بوده یا نبوده دارم گفتهام. نمیتوانم قاطعانه بگویم نبوده. سعی کردهام بگویم که در قرآن اصلاً نیست و حکم رجم با آیات قرآن تناقض دارد؛ اینکه از کجا آمده بحث دیگری است. اگر واقعاً وقت بگذارم و مطمئن شوم که رجم نیست، ابایی ندارم؛ میآیم میگویم که به این دلیل، برای چیزهایی که دربارهٔ رجم میگویند هیچ دلیلی وجود ندارد؛ و دربارهٔ سایر احکام هم همینطور.
الان میگویم متشرعم، ولی آن موقع متشرعتر بودم. آن موقع حتی این حس را نداشتم که آدم بتواند بدون اینکه از مسیر کامل مطالعات فقهی رد شود، دربارهٔ یک حکم بگوید که هست یا نیست. بعد از آدمی شنیدم که او هم خیلی آدم متشرعی بود و این را دربارهٔ آدم خیلی دانشمندی نقل کرد. گفت آدمی را با این مشخصات میشناسم که ماهی اوزونبرون میخورد؛ آن موقع که من این حرف را شنیدم، این ماهی حرام بود. دلیلش هم این است که میگوید مطمئنم چیزی که اینقدر فایده دارد، محال است تحریم شده باشد. از اینکه این آدم خیلی متشرع، که با او معاشرت داشتم، چنین چیزی را با دید مثبت نقل میکرد، خیلی شگفتزده شدم؛ چون به نظرم معلوم بود که این درست نیست. طرف بیخود دربارهٔ ماهی اوزونبرون فکر میکند؛ میگویند حرام است، یعنی حرام است. بنابراین یا باید مجتهد شود، یا حق ندارد چنین چیزی بگوید.
بعد اوزونبرون حلال شد؛ یکی دو سال بعد اوزونبرون حلال شد، هرچند هنوز هم دربارهٔ حلال و حرام بودنش میانشان شک و شبهههایی هست. ولی الان میفهمم که آدم به دلیل دانش موضعیای که دربارهٔ چیزی دارد، میتواند چنین کند؛ نه به دلیل اینکه فایده دارد. هنوز هم این را قبول ندارم که کسی بگوید چون این ماهی فایده دارد میخورمش؛ نمیتواند، چون ممکن است آن شخص واسطه این دلیل را اشتباه نقل کرده باشد.
مثلاً ممکن است کسی همهٔ ماهیها را بخورد، چون میگوید در قرآن اینطور نوشته است. در قرآن حکمهای خوراکیها خیلی ساده و روشناند و تنها حیوانی که تحریم شده خوک است. ممکن است کسی بگوید به این دلیل، و به دلیل اینکه در این مورد بهطور موضعی مطالعه کردم و دیدم این احکامِ تحریم گوشتها از جای خوبی نیامدهاند و مثلاً روایات محکمی هم دربارهٔ آنها وجود ندارد.
من یک بار سر کلاس گفتم که مرحوم علامه طباطبایی در المیزان دقیقاً همین را نوشته است. زیر این آیه که بگو من در شریعت خودم هیچچیز نمیبینم که بر شما حرام شده باشد، بهجز گوشت خوک و خون و مردار، علامه طباطبایی نوشته که این حصر منطقی است و اینجا میگوید بهجز اینها هیچچیز دیگری حرام نیست؛ بعد در بحث رواییاش هم نوشته که دربارهٔ گوشتهای حلال و حرام هیچ روایت محکمی وجود ندارد؛ و این جملهٔ عجیب را نوشته که اینها احکام توراتاند که وارد اسلام شدهاند.
علامه طباطبایی بهعنوان یک مجتهد چنین چیزی را میگوید، در قرآن هم اینطور نوشته است، و این نظر که روایت محکمی وجود ندارد، نظر فقهی علامه طباطبایی است. شما نمیتوانید بگویید روایت محکم وجود دارد؛ شما روایتها را نمیشناسید. او بنا به علم خودش روایتهایی را که وجود دارد محکم نمیداند. بنابراین علامه طباطبایی حق دارد اوزونبرون بخورد، پیش از آنکه در فتاوا اعلام شود که حلال است؛ چون علمش را دارد.
الان واقعاً شما بهعنوان آدمی باسواد این امکان را دارید که بهطور موضعی در یک زمینهٔ فقهی خاص خیلی تبحر پیدا کنید؛ یعنی بروید همهٔ روایات مربوط به آن را ببینید، چون الان مرورهای جامعی وجود دارد. مثلاً یکی از شما گفتید دربارهٔ نجاست کفار کتابی وجود دارد؛ کفار به معنای فقهی مصطلحش، یعنی شامل اهل کتاب و همهٔ غیرمسلمانها، و منظور آن کتاب هم همین است. ایشان میگوید کتابی هست که در این مورد همهٔ روایات را جمع کرده و دربارهٔ سندشان بحث کرده است.
الان ایشان بعد از خواندن این کتاب ممکن است در این زمینهٔ خاص از مرجع تقلیدش علم بیشتری داشته باشد؛ آن مرجع تقلید ممکن است همهٔ این روایتها را ندیده باشد. بنابراین ممکن است چیزی بهطور موضعی آنقدر برایتان روشن شود که بتوانید بگویید من علم دارم. این را جدی میگویم، نه شوخی. یعنی زحمتی بکشید، مثلاً یک سال مطالعه کنید و واقعاً صادقانه به اینجا برسید که علمی پیدا کردهاید؛ آن وقت اصلاً موظفید از علم خودتان پیروی کنید. اگر به چنین علمی رسیدید و بعد بروید از کسی تقلید کنید که مطمئن نیستید علمش از شما بیشتر است، این همان تقلید مذمومی است که نباید بکنید.
بنابراین ممکن است آدمی اوزونبرون بخورد، به این دلیل که دربارهٔ خوراکیها دانشش خیلی زیاد است؛ میداند چه چیزهایی حلال شده، روایتها را میشناسد و تحقیق کرده و واقعاً به اینجا رسیده است. وقتی تحقیق نمیکنید، باید مقلد باشید. قاعدهاش چیز خیلی سادهای است: برای اینکه عمل کنید، باید علم به دست بیاورید. اگر بتوانید این علم را مستقیم به دست بیاورید، بهتر است؛ هرچه مستقیمتر بهتر و هرچه غیرمستقیمتر بدتر. ولی چارهای نداریم جز اینکه در خیلی موارد تقلید کنیم.
در اینجا گفته شد که نظر نهایی آن کتاب همان نظر رایج فقهی است، و آنچه دیده شده بود مثلاً مال ۱۵ سال قبل است.
نظر رایج فقهی و ثبات احکام
حالا که این را گفتید، یک بار دیگر میروم نگاه میکنم که نظر نهاییشان چیست و آیا همان نظر رایج است؛ ولی عیناً این عبارت را که «اینها احکام تورات هستند» یادم هست که جایی نوشته است. به هر حال دوباره نگاه میکنم و اگر واقعاً اینطور باشد، حتماً در جلسه میگویم؛ امیدوارم یادم بماند. نکته سرِ این مسئلهٔ خاص نیست. مسئله این است که آدم میتواند بهطور موضعی دانش پیدا کند و از دانش خودش پیروی کند؛ و تقلید وقتی مجاز است که آن آدم را قطعاً عالمتر از خودتان بدانید و راه سادهای هم برای رسیدن به علم او پیدا نکنید، مثل احکام شریعت.
هنوز وارد تفاوتهای تمثیل پزشک و مرجعیت نشدهام؛ ایشان نکتهای گفتند. یک تفاوتش همین بحثی است که الان کردم: پزشکی متواضعانه محدودهٔ خودش را دارد. اولین مشکل به نظر من این است که در سالهای اخیر گاهی مرجعیت را چیزی کلی میگیرند؛ انگار وقتی این مرجع را دارید، اگر مرجعتان چیزی گفت، در هر زمینهای که باشد، باید بهکلی از او پیروی کنید. این اصلاً خلاف استدلالی است که پشت مفهوم مرجعیت هست.
یعنی شما در جایی از مرجعیت پیروی میکنید که او درسش را خوانده و دانشش را دارد. اگر الان یک مرجع تقلید در قم دربارهٔ لوایح بینالمللی اظهار نظری کند و من از او پیروی کنم، نمیدانم روز قیامت چه حجتی دارم که بگویم برای چه از کسی پیروی کردم که حتی یک کتاب هم از سیاست بینالملل نخوانده است. او مسئولیت خودش را دارد که اصلاً چرا در این زمینه حرف زده، و من هم مسئولیت دارم که چرا از او پیروی کردهام. من باید دانش داشته باشم که آدمی که از او پیروی میکنم، در زمینهٔ تخصصی خودش حرف میزند.
این مثل آن است که همینطوری در کوچه به کسی بهعنوان پزشک مراجعه کنم، چون مثلاً ارزان است و پول نمیگیرد. آدمهای خیلی زیادی هستند که اگر از آنها سؤال پزشکی کنید، حاضرند مجانی درمانتان کنند؛ انگار شغل پزشکی دارند. مثلاً شاید رشتهٔ تجربی خواندهاند و در پزشکی قبول نشدهاند و چیزی هم بلد نیستند، ولی میگویند سرت درد میکند، فلان چیز را بخور؛ دندانت درد میکند، نه، آن خوب نیست، این را بخور؛ و تجویز میکنند.
نکتهٔ دیگری هم بگویم که به نظر من خیلی مهم است: دانش پزشکی تا حد ممکن دانش شفافی است. اگر پیش پزشکی بروم و تشخیص بدهد و به من بگوید که مثلاً زونا داری، داروی زونا هم این است و داروی آن را برایت مینویسم، من بهراحتی امکان این را دارم که بروم در کتابخانه دربارهٔ زونا و اثر آن دارو مطالعه کنم و تا تهش بروم؛ یعنی دانش پزشکی دانشی متنباز است. این تمثیل دربارهٔ فقه وقتی خوب کار میکند که فقه هم بهنوعی متنباز باشد؛ در بعضی مسائل، منبعشان معلوم نیست.
یعنی اگر من دربارهٔ حکمی مثل رجم شک کنم، در رسالههای عملیه معمولاً نمینویسند که از کجا آمده است. اینکه آدمی اگر کنجکاو شود، بالاخره بتواند تا تهش برود و ببیند روایتها چیست، استدلال چیست، این مرجع تقلید کدام رجال را قبول دارد و کدام را قبول ندارد، و این رساله بر اساس چه دانشی نوشته شده، به نظر میآید جعبهای سیاه است. شما میروید اعتماد میکنید که این آدم دانشمند است و صادقانه رفتار میکند؛ اینها خوب است.
ولی اگر بخواهید آن را با پزشکی مقایسه کنید، به نظر نمیآید فقها، با توجه به قدیمیبودن فقه و کمبودن تعداد آدمهای باسواد، تلاشی کرده باشند که منابع را در اختیار همه بگذارند. ما وارد دورانی شدهایم که اکثریت قاطع مردم باسواد و کنجکاوند و ممکن است دوست داشته باشند بدانند؛ ممکن است من ندانم اصول فقه چیست. البته کتابهای مفصلتر از رسالههای عملیه وجود دارد؛ مثلاً امام خمینی یک رسالهٔ عملیه دارد و یک کتاب مفصلتر، تحریرالوسیله، که بیشتر وارد جزئیات میشود و استدلالیتر است. همینطور عقبتر که بروید، کتابهایی مثل عروةالوثقی هست که خود فقها میخوانند و استدلالیتر است. ولی نوع استدلالها در چه حدی است و نحوهٔ تصمیمگیری یک مرجع بر اساس چیست؟
یک پزشک میتواند به من بگوید علت اینکه میگویم زونا است چیست. من در ۱۱ سالگی زونا گرفتم. زونا بیماریای است که گاهی اگر کسی آبلهمرغان داشته باشد، ویروسش در بدن به زونا تبدیل میشود. خیلی بیماری بدی هم هست؛ خدا نصیب گرگ بیابان نکند. واقعاً بیماری بدی است، برای اینکه نوعی ویروس است که به سلسلهٔ اعصاب حمله میکند و درد و ناراحتیاش عصبی است؛ بهنوعی التهاب همراه با درد است و آدم حالت فشار عصبی پیدا میکند. در ۱۱ سالگی، یادم هست یکی دو ماه بستری بودم. این مثال را به این دلیل میزنم که پزشک وقتی مرا معاینه کرد، کتاب بزرگی از قفسه درآورد و به مادرم نشان داد.
مسئولیت مقلد
کتاب درسی و مرجع پزشکی بود؛ چون این بیماری کمیاب بود، خودش رفت این کتاب را برداشت و خواند تا مطمئن شود عوارضی که میبیند عوارض زوناست و چیز دیگری نیست. یادم هست عکسش را به من هم نشان داد: عکس آدمی که جاهایی از بدنش دانه زده بود. برایم خیلی خوشحالیآور بود که بیماری خیلی نادری گرفتهام!
موضوع این است که آن پزشک میتواند بگوید من این علائم را میبینم؛ ببین، در این کتاب این علائم نوشته شده، این عکس هم چاپ شده، و داروی آن هم این است. بنابراین اگر در این مورد به این پزشک اطمینان نداشته باشم، میتوانم بروم و دانشش را به دست بیاورم؛ البته نه در ۱۱ سالگی، ولی در سن بالاتر میتوانید دربارهٔ پزشکی و بیماری خودتان تخصصی مطالعه کنید. به نظرم فقه باید به این سمت برود که متنباز شود، و احتمالاً فکر میکنم دارد میرود.
میخواهم بگویم نقصی وجود دارد که در آن تمثیل نوعی عدم انطباق به وجود میآورد: راه کوتاهی وجود ندارد که در یک مورد خاص بروید ببینید این حکم از کجا آمده است. به نظر من این طبیعی است، برای اینکه اصلاً علما جمع محدودی بودند که برای خودشان این کارها را میکردند و دانش فقه را بیشتر سینهبهسینه از استادانشان یاد میگرفتند. وقتی عروةالوثقی میخواندند، همهٔ حرفهای استاد را که نمینوشتند؛ همهچیز در عروةالوثقی نوشته نشده است.
مثلاً یکی از علما که آدم خیلی خوبی است و یک زمانی با او رفت و آمد داشتم، و هنوز هم آدم خوبی است، ولی حالا رفت و آمد ندارم چون از آن محلی که با او رفت و آمد میکردم دور شدهام، از کسانی بود که در زمان جنگ اخراج شدند. یک بار به من گفت بزرگترین حسرت من این است؛ بعد جزوههای درسیاش را آورد و به من نشان داد. گفت: «۱۵ سال به درس مکاسب مرحوم آقای خویی رفتم، ولی تمام نشد؛ اخراجم کردند و به ایران آمدم، در حالی که مثلاً یکی دو سال دیگر مانده بود که تمام شود.» مکاسب را فکر کنم ما احتمالاً مثلاً یکهفتهای میخوانیم.
۱۵ سال آنجا درس شفاهی وجود دارد دربارهٔ جزئیاتش، دربارهٔ اینکه این روایت درست است یا نه، و آقای خویی نظر اجتهادی خودش را میدهد؛ اصولاً حوزهها اینطور اداره میشدند و خیلی چیزها مکتوب نیست. ولی فکر میکنم در دورانی هستیم که دیگر خیلی نمیشود اینطور ادامه داد؛ که به مردم بگوییم، مثل پزشکی که در زیرزمین درس پزشکی میخوانند و بعد میآیند میگویند هرچه من گفتم همان است. اینطور مردم بهراحتی پیروی نمیکنند؛ دورهٔ زمانیاش بهکلی عوض شده است. فکر میکنم این سیدیها و نرمافزارهایی که بیرون میآید، کمکم این امکان را به وجود میآورند که آدمهای باسوادتر بتوانند به روایات راحتتر دسترسی داشته باشند. به هر حال فکر میکنم فکر باید به این سمت برود و امیدوارم این اتفاق بیفتد.
در اینجا گفته شد که تقلیدکردن را هم به یک معنا جزو کسب دانش میتوان دانست. بله، با تقلید هم میتوانید همین کار را بکنید. ممکن است بعد از مدتی دربارهٔ یک مرجع تقلید اطلاعات جدیدی به شما برسد؛ مثلاً اینکه این آدم فساد اخلاق دارد، یا اصلاً دانشش کمتر از فلانی است.
تقلید به مثابه کسب دانش
پزشک وقتی نسخهای تجویز میکند، نسخهها قاطی نمیشوند. آنچه در مرجعیت خطرناک است این است که پنج رساله بگیرم، هر مسئله را در هر پنجتایشان بخوانم و بگویم به نظرم مثلاً این بهتر است، و دفعهٔ بعد بگویم آن یکی بهتر است. در پزشکی نسخهها را نمیشود قاطی کرد؛ یعنی آدم عاقل این کار را نمیکند که پیش پنج دکتر برود و بگوید این قرص قرمز را که اولی داده و آن سبز را که دومی داده برمیدارم و مثلاً آمپول هم خیلی دوست دارم. سلیقه فرق میکند؛ پزشکی تخصصی است.
واقعاً خودتان الان در زندگیتان، اگر در یک تخصص خاص مشکلی داشته باشید، بعد از مدتی پیش یک نفر میروید؛ ممکن است یکی دو بار عوض کنید، ولی دیگر در آن تخصص پیش یک نفر میروید، تا اینکه کار خطایی انجام دهد. فکر کنم همهٔ آدمها اینطورند و هر دفعه پزشکشان را عوض نمیکنند. این چیزی که میگویید خیلی به بحث مربوط نیست. اگر امکان داشته باشید به پزشک اعلم مراجعه کنید و از نظر جغرافیایی هم در دسترستان باشد، پیش کسی میروید که به نظرتان اعلم است. همانقدر که تشخیص پزشک اعلم سخت است، تشخیص مرجع اعلم هم ممکن است سخت باشد.
خلاصه این هم جزو وظایف مقلد است که تحقیق کند و به علمی، یعنی علم اجمالی، دربارهٔ اینکه چه کسی اعلم است برسد. در صفحهٔ اول همهٔ رسالهها این را نوشتهاند؛ یعنی این مسئولیت را به شما میدهند که مرجعتان را باید بنا به علم انتخاب کنید. ننوشتهاند که موروثی است و اگر پدرتان از کسی تقلید میکرد، شما هم باید از او تقلید کنید. هر کسی باید مرجع را هم بنا به این انتخاب کند که فکر میکند این آدم سواد بیشتری دارد و بهتر تشخیص میدهد، همانطور که پزشک را. در این مسئله، متنباز بودن به نظرم مسئلهٔ مهمی است.
شما از قسمت مقدمهٔ رساله تقلید نمیکنید؛ آنجا نوشته شده، ولی اگر نوشته هم نشده بود، این را قبول داشتید. من تعبداً نمیپذیرم که باید از علم خودم پیدا کنم؛ این یک گزارهٔ اصلی را خودم میدانم که باید اینطور باشد و باید از علم خودم پیدا کنم.
در پاسخ به پرسشی دیگر: باز بحث از حکمت احکام است. آن نکتهای که میگویید این است که آدمی در حد پیغمبر ممکن است از طریق ایمان بتواند حتی پزشکی را هم بفهمد و بداند چه کار باید بکند، چه برسد به احکام شرع. بهطور کلی از ایمان معرفتی کلی به وجود میآید. مثلاً به مراحلی از عرفان میرسید و به دلیل اینکه جهان را خوب درک میکنید، ممکن است خیلی از جزئیات را هم بفهمید. فکر نمیکنم، غیر از معصومین، بشود مثلاً چهار پنج نفر را شمرد که همهٔ شریعت را از این طریق، یعنی از طریق ایمان، درک کرده باشند؛ اگر اصلاً کسی وجود داشته باشد. من فکر نمیکنم اصلاً چنین چیزی در فهمیدن جزئیات مقدور باشد.
در زندگیتان بر سر دوراهی قرار میگیرید و مسئلهٔ خیلی مهمی است که این کار را بکنید یا نکنید. خداوند میگوید اگر تقوا داشته باشید، به شما فرقان داده میشود؛ و فرقان یعنی بهنوعی در زمینهای قوهٔ تشخیص حق و باطل را پیدا میکنید. این زمینهها زمینههای مهماند؛ یعنی اصول مطالب را میفهمید، نه اینکه فکر کنید با ایمان میتوانید جزئیات احکام را هم بفهمید و تشخیص بدهید که الان این یکی راست میگوید یا آن یکی غلط میگوید.
برعکسش هم نیست؛ یعنی فقه به معنای متعارف بیشتر علمی کلاسیک است که بهنوعی تحقیق دربارهٔ این است که ائمه چه گفتهاند، و بررسی منابع و علم رجال خیلی به ایمان و تقوا احتیاج ندارد. این علمی کلاسیک است که هر کسی بخواند، میتواند نظر بدهد. احساس ما بهنوعی این است که چون مسئله دینی است، آدم باید آزاده باشد، تقوا داشته باشد و غرض و مرض نداشته باشد؛ همانطور که دربارهٔ پزشک هم کموبیش چنین اعتقادی داریم. مثلاً اگر پزشکی خیلی پولپرست باشد و بروید پیشش و بگوید باید جراحی شوید، خیلی راحت قبول نمیکنید. یعنی تقوا به یک معنا در پزشکی هم برایتان ملاک است.
واقعاً اگر آدمی که مطمئنید هیچ مسئلهٔ مالی برایش مطرح نیست بگوید باید جراحی شوید، دیگر فکر میکنید باید جراحی شوید. مثلاً سه بار قبلاً پیشش رفتهاید و مواردی را که همه میگفتند باید جراحی شود، با روشهای سادهای درمان کرده است؛ حالا اگر او هم به شما بگوید چارهای نیست و باید جراحی شود، قبول میکنید. این بهنوعی مثل اعتمادکردن به تقوای این آدم است. به هر حال هیچ فقیهی ادعا ندارد که فقه خودش را از طریق ایمان و عرفان به دست میآورد؛ ادعایش این است که درس میخواند و به دست میآورد، مثل پزشکی.
یک مورد اختلافی که ایشان اشاره کردند، و شاید من به زبان دیگری میگویم ولی فکر میکنم محتوای حرفتان این بود، این است که من گفتم پزشک حتی اگر دنبال پول باشد، باز خوب طبابت میکند؛ یعنی بازی پزشکی اینطور است که بیشترین درآمد را وقتی کسب میکند که خوب طبابت کند، و بنابراین مهم نیست انگیزههایش چه باشد یا نباشد. ولی مسائل دینی این شکلی نیست که اگر احکام غلط یا درست بدهید، مثلاً مردم بمیرند یا خوب شوند یا خوب نشوند و بلافاصله معلوم شود که درست گفتهاید یا نه. بنابراین تفاوتی اینجا وجود دارد.
یک مرجع تقلید برای اینکه پیروان بیشتری داشته باشد، که معمولاً پیروان بیشتر یعنی وجوهات بیشتر، وجوهات بیشتر یعنی سهم امام بیشتر، یعنی زندگی بهتر، شهریهٔ بیشتر دادن و مریدان و طلاب بیشتر داشتن؛ و ممکن است وقتی کار علمی میکند، کاملاً دنیاطلبی اساس کار آدم باشد. فقه هم اینطور نیست که اگر حکم غلطی بدهید، معلوم شود غلط است یا درست. بنابراین ممکن است این آسیب در فقه وجود داشته باشد که آدمی به این دلایل احکامی بدهد که مردم خوششان میآید.
میخواهم به عبارتی از مرحوم مطهری اشاره کنم؛ کتابی دربارهٔ روحانیت دارند که اسمش یادم نیست و در اواخر عمرشان هم نوشتهاند. جایی میگویند که جزو افتخارات علمای شیعه و روحانیت شیعه این است که همیشه از خلفا مستقل بوده است، چون دین رسمی و مذهب رسمی نبود. این مشکل روحانیت اهل سنت از اول بود که مفتیها بهنوعی وابسته به دربار بودند، پول میگرفتند و زندگیشان مثلاً از طریق خلفا میگذشت؛ و این وحشتناک است که عالم دینی در منصب قضاوت و فتوا نشسته باشد و زندگیاش از پولی تأمین شود که خلیفه مثلاً از بیتالمال به او میدهد. لغزش پیش میآید.
به نظر من بدیهیترین چیز در فقه اهل سنت این است که فتواهای مطابق میل خلفا را دادهاند. شیعه خیلی جاها مقاومت کرده و چنین فتوایی نداده است. بنابراین ممکن است، برعکس، تمایل داشتهاند که مخالف باشند؛ این را باید از اول بررسی کنید.
معاینه وسیعتر از پرسش
ولی واقعیت این است که علمای شیعه مستقل بودند. مرحوم مطهری این حرف را میزند و میگوید روحانیت شیعه همیشه افتخار میکرده و این افتخار را هم دارد که به حکومت و سیاست وابسته نبوده است؛ ولی نباید فراموش کنیم که علمای شیعه برای ارتزاقشان به عامهٔ مردم وابسته شدند و این مشکل دیگری به وجود میآورد. مرحوم مطهری این بحث را باز کرده که علمای شیعه در معرض ایناند که حرفی بزنند یا نزنند؛ چرا همهٔ علمای شیعه میدانند که مثلاً این شیوهٔ عزاداری در دههٔ محرم درست نیست، ولی هیچ کاری نمیکنند؟ برای اینکه زندگی علمای شیعه بهنوعی وابسته است به اینکه مردم از دورشان پراکنده نشوند.
میتوانید بگویید چنین نقصی به وجود آمده است. اگر ارتزاق از سیاست و خلفا به نظر ما مشکل ایجاد میکند، ارتزاق از عامهٔ مردم هم نوعی عوامگرایی ایجاد میکند؛ و مرحوم مطهری میگوید این آسیب در روحانیت شیعه به وجود آمده است. حتماً بروید این کتاب را نگاه کنید، چون من آن را مثلاً ۳۰ سال پیش خواندهام و احتمال خطا و تقلیلدادن در چیزی که نقل میکنم زیاد است؛ ولی یادم هست که مرحوم مطهری این بحث جالب را بهعنوان نقیصهای که در روحانیت شیعه به وجود آمده مطرح میکند.
وجوهات را تحت عنوان سهم امام میگیرند. حدود ۳۰۰ سال است که چنین نظام مالیای در شیعه به وجود آمده است: چیزی تحت عنوان سهم امام وجود دارد که علما میتوانند برای خودشان خرج کنند و زندگی خودشان و حوزههای علمیه را از طریق آن اداره میکنند. اگر اشتباه نکنم، و باز این حرف من خیلی محققانه نیست، از زمان شیخ انصاری به بعد باب شد که بشود از این وجوهات چیزی را برای زندگی شخصی و حوزه و شهریهدادن خرج کرد. به هر حال این هم خطر دارد. نمیدانم این چقدر به نکتهای که شما میخواستید بگویید نزدیک بود.
به هر حال اینجا آسیبی وجود دارد که در پزشکی وجود ندارد: در نتیجهٔ حکم غلط، طرف نمیمیرد؛ اگر وضو را اشتباه بگیرد نمیمیرد. الان اگر فقه اهل سنت فقه واقعی پیامبر نیست، آنها نمیمیرند؛ شیعیان هم نمیمیرند. خلاصه اینها با هم یک عالم اختلاف دارند و هر کدام به فقه خودشان عمل میکنند؛ همه هم بهنوعی راضیاند و فکر میکنند درست عمل میکنند.
دربارهٔ این تمثیل میشود خیلی حرفها زد، ولی اصلش را قبول دارم. قبول ندارم که در اثر تقلید مسئولیت از کسی برداشته میشود؛ شما مسئولیت تقلید خودتان را دارید: چرا از این آدم تقلید کردی؟ چرا در زمینهای که او علم نداشت از او تقلید کردی؟ و الی آخر. آن ایرادی هم که میگیرند که مرجعیت در صدر اسلام وجود نداشته و از سال وبا شروع شده، همانطور که اول گفتم، به نظر من اگر هیچ روایتی هم نمیآمد، توسعهٔ ارتباطات مفتی را به مرجع تبدیل میکند؛ و کاملاً هم معقول است.
همانطور که اگر نظام پزشکی به اینجا برسد که یک پزشک بتواند همهٔ آدمهای دنیا را ویزیت کند، اگر چنین امکانی وجود داشته باشد، یک پزشک اعلم انتخاب میکنید و به او رجوع میکنید. البته زبانها مختلف است؛ ولی اگر بشود، همینطور است. پزشکانی که سواد کم دارند کنار میروند. اگر پزشکی چیزی بود که غیرحضوری و در زمانی خیلی محدود انجام میشد، مثلاً اگر نرمافزاری به وجود بیاید که مطمئن باشید از همهٔ پزشکان بهتر عمل میکند و بتوانید عوارض خودتان را در آن وارد کنید و جواب بدهد، همه این کار را میکنند، چون اعلم است؛ تمام کتابهای پزشکی را آنلاین دارد و میتوانید به آن رجوع کنید.
میدانید چنین نرمافزاری وجود دارد، ولی خوب کار نمیکند؛ برای اینکه پزشک شما را نگاه میکند و از شما سؤال میکند. فقط این شکلی نیست که شما عوارضی بگویید و طرف تشخیص بدهد؛ واقعاً بهنوعی حسی است، مثلاً قیافهٔ شما را میبیند. الان ممکن است همهٔ اینها را تا حدودی بتوانند به نرمافزار یاد بدهند؛ به هر حال اگر نرمافزاری این شکلی به وجود آمد، اعلم است و شما پیش آن میروید.
پزشک اعلم و ربات اعلم
دیگر نمیروید پول بدهید که یک پزشک معاینهتان کند. البته در معاینه هم طرف باید مثلاً عوارضتان را ببیند؛ فقط که از شما سؤال نمیکند. یعنی معاینهکردن کمی وسیعتر از این حرفهاست. به هر حال شاید رباتهایی درست کنند که اعلم باشند؛ این پردازش میخواهد. باید بتواند مثلاً بدن شما را لمس کند، ببیند ریهتان چطور است و مثلاً صدای ریهتان را گوش بدهد؛ خیلی کارها. انشاءالله ربات اعلم هم درست میکنند. اگر همهٔ اینها درست شود، دیگر سال وبایی لازم نیست؛ ممکن است روزی یک پزشک یا یک نرمافزار مرجعیت عام پیدا کند. نیازی نیست اتفاقی بیفتد؛ همینطور بهطور طبیعی به اینجا میرسد.
تأکید من روی این نکته است که تحت هیچ شرایطی مسئولیت هیچ کاری که میکنید از دوشتان رفع نمیشود. اینکه بگویید من تقلید کردم و تمام شد، حالا هر کاری کردم کردم، به هیچ وجه مسئولیتهای شما را رفع نمیکند. اصلاً دین آمده که شما به این احساس رفع مسئولیت نرسید؛ که همیشه در خوف و رجا باشید. میبینید که موقعیت سختی است و آدمها به هر بهانهای میخواهند بهنوعی از آن دربروند.
مثلاً اینکه برگهای بگیرند؛ جالبترین کار را کلیسا رسماً میکرد: میآمدند بهشت را میفروختند. طرف آن را مثلاً در گاوصندوقی میگذاشت و مطمئن بود که به بهشت میرود؛ اطمینان خیلی مهمی بود و رجای واثق داشت که به بهشت میرسد. به همین ترتیب همهٔ ادیان، دستکم همهٔ ادیان ابراهیمی، از یک طرف حرف وحشتناکی به مردم میزنند: میگویند بهشت و جهنم وجود دارد و به بهشت میروی یا به جهنم. بنابراین مردم در وضعیت خطرناکی قرار میگیرند و دچار مشکل میشوند؛ دچار خوف و رجا میشوند.
حالا اگر بخواهند اینها را نگه دارند، مثل این است که دارند رنج میکشند و خوب است به آنها مسکن بدهیم. همهٔ ادیان مسکنهایی درست کردهاند و یک اوجش همان بهشتفروختن است: پولش را دادهاید و دیگر چه کسی میتواند جلوی شما را بگیرد که بروید ملک خودتان را بگیرید؟ میروید آنجا و در ملک خودتان مستقر میشوید. انگار کلیسا اسناد را هم بهنوعی تقبل میکرد، چون کلیسا همین الان هم در آن دنیاست. سندی صادر میکردند و سند را هم دست طرف میدادند؛ بنابراین لازم نبود آن را با خودش به آن طرف ببرد. سند معنویاش خورده بود و پاپ هم آنجا میآمد و دفاع میکرد؛ اگر مشکلی پیش میآمد، مثلاً امضای پاپ کار میکرد، که امضای پاپ مثلاً امضای مسیح است.
دینداربودن سخت است. دینداربودن یعنی اینکه وجدانتان همیشه بیدار باشد و شما را اذیت کند؛ هر کاری کردید، مدام فکر کنید که این کار درست بوده یا غلط. عوام خیلی نمیتوانند اینطور زندگی کنند. این است که خلاصه هر دینی به سمت مسکنهایی میرود؛ از این قبیل که تو بیا حرف مرا گوش کن.
یک بار پیش آدمی بودم که مرد روحانی واقعاً محترمی است و خیلی هم دوستش دارم؛ ولی این حرف را بهعنوان حرف خوبی نقل نمیکنم.
نمونه فتوای شفاهی و مسئولیت
یک نفر پیش او آمده بود و مدام از او سؤال میکرد؛ قسمتهایی را پچپچ میکرد، چون رویش نمیشد بگوید چه کاری میخواهد بکند. من هم نشسته بودم و سؤالی داشتم؛ وقت نماز بود و میخواستم از این آقا سؤالی بکنم. دور نشسته بودم و کنجکاوی هم نمیکردم که بشنوم؛ شاید اگر گوش تیز میکردم، میفهمیدم چه میپرسد. چیز بدی بود؛ مربوط به ملکی بود و نمیدانم میخواستند کاری بکنند، که من کاری به آن ندارم.
بعد از مدتی، که خیلی هم طول کشید و چند دقیقه مدام پرسید که اینطورش چه؟ آنطورش چه؟ و آن آقا هم چیزهایی میگفت، این آقا جملهای گفت که شاید نتوانم عینش را کلمهبهکلمه بگویم، ولی سعی میکنم خیلی شبیهش را بگویم. گفت: «نمیدانم؛ ما که باید برویم جهنم، بکن.» به همین سادگی. یعنی خود آقا قانع نمیشد که این کار را میشود کرد، ولی وقتی طرف خیلی اصرار کرد، گفت آقا، ما که باید برویم جهنم. تصورش از شغل خودش این بود که آخرش به جهنم ختم میشود؛ گفت حالا این کار را بکن. طرف هم فوری بلند شد و دیگر سؤال نکرد.
این آدمی که اینطور فتوا میگیرد مسئول است؛ آن آدمی هم که آنطور فتوا میدهد مسئول است. هیچ مسئولیتی از این آدم سلب نشده است. بهنوعی خودش میدانست، و من هم میدانستم، که کاری که میکند درست نیست. فقط آمده بود از این قرص مسکن استفاده کند که آقا گفت بکنید و من کردم؛ که آن دنیا بگوید آقا گفت بکنید. اگر کار غلط است، غلط است؛ اگر خودت میفهمی غلط است، اصلاً نباید بیایی سؤال کنی. بگذریم؛ به هر حال این مسئولیت از کسی سلب نمیشود.
میخواهم به بحث خودمان برگردم و وارد موضوعی شوم که به نظر من موضوع اساسی یهودیت بوده است. اگر بخواهید یک نکته بگویید که یهودیها کجا اشتباه کردند: یهودیها خیلی اشتباهها کردند و در طول تاریخشان خیلی تمردها کردند؛ خیلی کارها کردند، ولی تا جایی به هر حال دین توحیدی روی کرهٔ زمین بودند، باید به شریعت عمل میکردند و موحد باشند، و محترم بودند؛ تا جایی که مسیح ظهور کرد و اینها مسیح را نپذیرفتند.
یعنی نقطهٔ بحرانی تاریخ یهودیت این است که قرنها در انتظار ظهور مسیحا بودند و مسیح آمد و اینها او را بهعنوان مسیح به رسمیت نشناختند. ذهنشان آنقدر منحرف شده بود که مسیح را نمیشناختند؛ منتظر چنین آدمی نبودند. منتظر یک پادشاه قدرقدرت بودند که مثلاً لابد با تاج مرصع بیاید؛ نمیدانم. ولی سعی میکنم چند نقلقول بخوانم تا ببینید منتظر چه بودند.
این ماجرا به کجا برمیگردد؟ شاید دستکم یک ایده این باشد که، اگر خیلی به یهودیها اعتماد کنیم، دلیل نپذیرفتن مسیح، یعنی آن دلیل رسمیای که اعلام میکنند، مغایرت ویژگیهای مسیح است؛ اینکه ویژگیهای مسیحی که در تورات نقل شده بود، بر این مسیح منطبق نبود. مسیحیها هم، اگر در انجیل نگاه کرده باشید، اصرار دارند که پیشگوییهایی که پیامبران قبلی دربارهٔ مسیح کرده بودند، دربارهٔ همین مسیح تحقق پیدا کرد. مخصوصاً در انجیل متی زیاد میبینید که میکوشد یکییکی بگوید وقتی مسیح این کار را کرد، آن پیشگویی پیامبران تحقق پیدا کرد که در تورات چنین چیزی میگفت.
اگر این حرف رسمی یهودیها را بپذیرید که دلیل نپذیرفتن مسیح از طرف جامعهٔ یهودی و علمای یهودی مغایرت ویژگیهای مسیح با متون مقدس بوده است، آن وقت بهعنوان یک مسلمان باید معتقد شوید که چون متون مقدس تحریف شده بودند، این انحراف به وجود آمد؛ یعنی عبارتهایی در تورات نقل شده بود که هنوز هم وجود دارد و این عبارتها درست نبودند، جعلی بودند و باعث گمراهی یهودیها شدند. میگویم اگر اینطور به این ماجرا نگاه کنید، میفهمید که مسئلهٔ سندیت و عدم سندیت تورات چقدر مهم است.
اصل ماجرا، یعنی نپذیرفتن مسیح، به دلیل رجوع به آن متن به وجود آمده است؛ متنی که اصلاً خیلی پیدا نیست منشأش کجاست و چگونه جمعآوری شده است. بنابراین بهنوعی این خطا، یعنی مسئلهٔ تحریف تورات و سندیتنداشتنش، باعث شده که یهودیها واقعاً از آن فاز اول وارد فازی شوند که دیگر در مقابل بزرگترین پیامبر خدا ایستادند و کاملاً گمراه شدند.
میخواهم چند قطعه از این کتاب را برایتان بخوانم. کتابی است تقریباً با دیدگاهی غیردینی، تحت عنوان «انتظار مسیحا در آیین یهود»، جزو انتشارات همان دانشگاه ادیان و مذاهب؛ من قبلاً هم دربارهٔ مسیحیت و یهودیت کتابهای دیگری از همین انتشارات معرفی کردهام که انتشارات خیلی خوبی است.
بازگشت به بحث یهودیت
واقعاً کتابهای خوبی ترجمه میکنند و الان برای مطالعه دربارهٔ مسیحیت و یهودیت مجموعهکتاب خوبی چاپ کردهاند. این کتاب اصلاً شمارهٔ یک است؛ فکر میکنم از یک مجموعه است و خیلی قدیمی است و اخیراً تجدید چاپ هم شده و به چاپ دوم رسیده است. محتوای کتاب این است که با دیدگاه مذهبی به مسئله نگاه نمیکند؛ کاملاً دیدگاه آکادمیک محض دارد و سعی میکند تحلیل کند که مفهوم مسیحا در طول تاریخ یهودیت چه سیری داشته است. یعنی مثلاً از کتاب مقدس شروع میکند، بعد دربارهٔ تلمود، بعد دوران قرون وسطی، و همینطور میآید تا مثلاً عرفان کابالا؛ و بررسی میکند که این مفاهیم چگونه تغییر کردهاند، از کجا شروع شدهاند و به کجا رسیدهاند. مرجع خوبی است، برای اینکه اکثر نقلقولهای مهم دربارهٔ مسیحا در متون یهودی را تقریباً اینجا میتوانید پیدا کنید.
میخواهم مقداری دربارهٔ این مسئله بحث کنم؛ و واقعاً میخواهم دربارهٔ این تردید ایجاد کنم که به این راحتی بتوانیم بگوییم عبارتهایی که در تورات، و بهطور کلی در کتاب مقدس یا کتب انبیا، دربارهٔ مسیح آمده بود، همه جعلی است و چنین وعدههایی داده نشده است. اگر در این مورد تردید داشته باشید، باید سعی کنید توجیهی پیدا کنید که اگر میان پیشگوییهای پیامبران و دوران ظهور مسیح ناسازگاری به وجود آمده، توجیهش چیست. علت اینکه میخواهم این متن را برایتان بخوانم این است که شاید این تردید برایتان ایجاد شود که آیا این حجم از مطالب واقعاً همهاش موهوم و تحریفشده است.
بگذارید از دیدگاه قرآن مختصری به این مسئله اشاره کنم. هیچ شکی نیست که یهودیها منتظر ظهور مسیح بودند و به آنها وعده داده شده بود؛ بنابراین وعدهٔ ظهور مسیح را باید در کتاب مقدس ببینید. اگر این را اصلاً قبول نداشته باشید، ادعای این کتاب تقریباً این است که این مردم تحت فشار بودند و برای خودشان چیزهایی ساختند که مسیحهایی میآیند و روزی خوشبخت میشوند. ما بهعنوان مسلمان نمیتوانیم اینطور نگاه کنیم. ما به معنای واقعی کلمه معتقدیم که قرار بوده مسیحی ظهور کند و وعدهاش به یهودیها داده شده است. وقتی چنین اعتقادی دارید که پیامبران گذشته، پیش از ظهور مسیح، وعدهٔ آمدن مسیح را دادهاند، آن وقت کمی سخت میشود بگویید همهٔ متنهایی که الان در تورات هست جعلیاند.
منظورم را میفهمید؟ چون اصلش واقعاً وجود داشته است. ممکن است متنها کمی کم و زیاد شده باشند، ولی بهکلی همه را جعلی حسابکردن کمی سخت میشود. از این جهت، این فرض که تمام اخبار مسیحایی را که با دوران ظهور مسیح جور درنمیآید ناشی از تحریف بدانیم، قبولش برای من کمی سخت است. ما بهعنوان مسلمان هیچ چارهای هم نداریم جز اینکه بپذیریم مسیح موعود همان مسیحی بود که در قرآن به او مسیح میگویند. یعنی ادعای مسیحیت دربارهٔ اینکه این شخص، عیسی بن مریم، همان مسیح موعود جامعهٔ یهود است، مورد تأیید قرآن است؛ استفاده از کلمهٔ «مسیح» به نظر من همین معنا را میدهد.
یهودیها میگویند در متون، از اول تا آخر، مسیح کسی است که از خاندان داوود است؛ کسی است که قرار است بیاید و بعد از آن دوران خوشی برای یهودیها به وجود بیاید. شبیه پیشبینیهایی که دربارهٔ دوران ظهور امام زمان میشنوید، دربارهٔ یهودیت هم چنین وعدههایی وجود دارد؛ مثلاً این وعده که گرگ با بره سکونت خواهد داشت. از این چیزها شنیدهاید: دنیا به عدالت و امنیتی میرسد که «گرگ با بره سکونت خواهد داشت، پلنگ با بزغاله خواهد خوابید و گوساله و شیر و پرواری با هم، و طفل کوچک آنها را خواهد راند؛ گاو با خرس خواهد چرید و بچههای آنها با هم خواهند خوابید».
میخواهم بگویم اعتقاد یهودی از این نوع بود که بعد از ظهور مسیح سختیها تمام میشود و دوران خوشی میآید. مسیح که ظهور کرد، رومیها بعدش حمله کردند و یهودیها را به بدترین شرایط تاریخ خودشان رساندند.
مسیحا در تاریخ عقاید یهود
اگر نبوتها، یعنی به اصطلاح پیشگوییهای انبیای بنیاسرائیل، را در کتاب مقدس بخوانید و باور داشته باشید که این پیشگوییها تحریف نشدهاند، احتمالاً به یهودیها حق میدهید که آن شخص مسیح موعود نبود. پادشاهی نکرد. احتمالاً در خود انجیل خواندهاید، یا در فیلمهای متعدد دربارهٔ زندگی مسیح دیدهاید، که مسیح را مسخره میکردند و میگفتند این ادعای پادشاهی یهودیها را دارد؛ آدمی که از روستایی در یهودیه آمده بود. در روایات مسیحیت، تاج خاری که پیش از مصلوبشدن روی سر مسیح گذاشتند، بهعنوان تمسخر همین بود که تو که پادشاهی، باید تاج داشته باشی؛ و تاجی برایش درست کردند.
یهودیها بنا به متون خودشان بیشتر منتظر ظهور پادشاهی مثل داوود بودند که عظمت دوران داوود را تجدید کند؛ و میگویند این اتفاق نیفتاده، بنابراین او مسیح نیست. حالا موضع ما این است که میدانیم مسیح مسیحا بوده است و باید این را حل کنیم. نبوتهای پیامبران قبلی در این بافت به معنای پیشگویی است؛ مثل ملاحم که در بافت دینی خودمان میبینیم. حضرت علی دربارهٔ آینده پیشگوییهایی دارد: روزگاری میآید که اینطور میشود، روزگاری که آنطور میشود. راهحل سادهاش این است که اگر بگوییم همهٔ این چیزهایی که پیامبران گفتهاند، یعنی آنچه در کتاب مقدس مانده و در فرهنگ مردم جا افتاده بود، تحریف و جعل است، آن وقت خیلی واضح است که مشکل حل میشود. اگر آنقدر زیاد باشد که نتوانیم به این راحتی بگوییم جعل است، باید برای مشکل خودمان راهحلی پیدا کنیم. به هر حال میان متون مقدس و مسیحبودن حضرت مسیح تناقضی وجود دارد.
بگذارید قطعههایی از این متنها را بخوانم؛ بیشتر قسمت مربوط به کتاب مقدس را. این کتاب خیلی مفصل است؛ مثلاً بعد از تقریباً ۵۰ صفحه، فصل نسبتاً طولانیای دربارهٔ مسیح در تلمود دارد و بعد دربارهٔ دوران بعد از تلمود و عرفان قبالا، به اصطلاح کابالا؛ اینها چیزهایی است که حتی تا دوران معاصر میرسد. حرفهایی را که دربارهٔ مفهوم مسیحا میان یهودیها زده شده نقل میکند. من بیشتر میخواهم قطعههای مربوط به کتاب مقدس را کمی بگویم.
از قدیمیترین چیزهایی که در کتاب مقدس هست، در کتاب اول پادشاهان و کتاب دوم سموئیل چیزهایی آمده است. هیچکدام از اینها جزو تورات نیستند؛ مفهوم مسیحا در آن ۵ فصل اول نیست. دورانی بعد، پیامبران چنین بشارتهایی به یهودیها دادند. قطعهای که میخوانم در مزامیر کتاب مقدس آمده است: «در زمان او صالحان خواهند شکفت و وفور سلامتی خواهد بود مادامی که ماه نیست نگردد. او حکمرانی خواهد کرد از دریا تا دریا و از نهر تا اقصای جهان. به حضور وی صحرانشینان گردن خواهند نهاد و دشمنان او خاک را خواهند بوسید. پادشاهان ترشیش و جزایر هدایا خواهند آورد. پادشاهان شبا و سبا ارمغانها خواهند رساند. جمیع سلاطین او را تعظیم خواهند کرد و جمیع امتها او را بندگی خواهند نمود. نام او تا ابدالآباد باقی خواهد ماند. اسم او پیش آفتاب دوام خواهد کرد. آدمیان در او برای یکدیگر برکت خواهند خواست و جمیع امتهای زمین او را خوشحال خواهند خواند.» این بهنوعی مضمونی از داوود است که به نظر میآید در وصف دوران حضرت سلیمان است؛ اینطور میشود تعبیرش کرد. این یکی از قدیمیترین چیزهای ثبتشده است.
بعد پیشگویی آموس است در کتاب آموس؛ همهچیزش اینجا نوشته شده و دیگر لازم نمیدانم آدرسش را بگویم: «در آن روز خیمهٔ داوود را که افتاده است برپا خواهند نمود. شکافهایش را مرمت خواهند کرد و خرابیهایش را برپا خواهند نمود و آن را مثل ایام سلف بنا خواهند کرد. اسیری قوم خود اسرائیل را برخواهند گردانید. ایشان شهرهای مخروب را بنا نموده در آنها ساکن خواهند شد. تاکستانها غرس کرده شراب آنها را خواهند نوشید و باغها ساخته میوهٔ آنها را خواهند خورد. یهوه خدایت میگوید من ایشان را در زمین ایشان غرس خواهم نمود و بار دیگر از زمینی که به ایشان دادهام کنده نخواهند شد.» بنابراین وعدهٔ بازگشت به همین سرزمین مقدس هم در این پیشگوییها هست.
پیشگوییها و متن تورات
بهطور کلی میخواهم بگویم در فضای این نوع پیشگوییها، به قدرت و سعادت رسیدن قوم یهود هست؛ همانطور که در دوران داوود و سلیمان بوده است. عبارتهایی که حالا میخوانم، که قسمتهایی از آن را قبلاً خواندهام، خیلی معروفاند؛ پیشگوییهای اشعیای نبی هستند. بیشترین ارجاع مسیحیها به همین پیشگوییهاست و بیشترین ارجاع یهودیها هم به همینها؛ به قسمتهایی که با آنچه در زمان حضرت مسیح اتفاق افتاد جور درمیآید یا درنمیآید.
مثلاً در انجیلها گاهی میبینید که به هر طریق ممکن سعی میکنند مسیح را از نسل داوود بدانند، برای اینکه یکی از مسلمات این است که مسیح از نسل داوود است. بنابراین اگر کسی قبول نداشته باشد که حضرت عیسی بن مریم بهنوعی به داوود میرسد، دیگر نمیشود ادعای مسیحابودن آن شخص را مطرح کرد. اتفاقاً همین کتاب جایی استدلال میکند که از خاندان داوود بودن جزو بدیهیترین ویژگیهای مسیح نزد یهودیها بود. یعنی در خیلی جاها آدمهایی را نقل میکند که ویژگیهای خیلی شبیه مسیح داشتند، قدرت را به دست گرفتند و عظمت قوم یهود را برگرداندند، و یک نفر نگفته که این ممکن است مسیح باشد. چرا؟ برای اینکه واضح بود که او جزو کاهنان است و از طایفهٔ لاوی است. بنابراین اصلاً حرفی از مسیحبودنش نشد، برای اینکه این واقعیت برایشان بدیهی بود که مسیح باید از نسل داوود باشد؛ پس بدیهی است که مسیح از میان کاهنان نیست. حالا هر کاری میخواهد بکند؛ میخواهد پادشاه خوبی باشد، بیاید یهود را متحد کند، جنگاوری کند و در جنگها پیروز شود؛ اینها برای یهودیها کافی نبود.
این از کتاب اشعیای نبی است: «نهالی از تنهٔ یسا بیرون خواهد آمد.» این پیشگوییهای اشعیای نبی خیلی حالت رمزی دارند و خیلی واضح نیستند. بحثهای تفسیری زیادی وجود دارد که مثلاً اینجا «یسا» یعنی چه. مسیحیها تعبیرهایی از این گفتهها دارند و دیگران هم همینطور. اینها همان حالت ملاحم را دارند؛ مثل الهامات غیبی و پیشگوییها. مثلاً نوستراداموس چند صد سال بعد از خودش را میبیند که هواپیماها به برجهای دوقلو برخورد میکنند. پیامبران هم نوعی قدرت پیشگویی داشتند؛ مثل اینکه تصاویری از آینده را در رؤیا یا در حالتهای شبیه رؤیا میدیدند، چیزهایی که میتوانستند به آن اعتماد کنند، و این را برای مردم میگفتند.
«نهالی از تنهٔ یسا بیرون آمده، شاخهای از ریشههایش خواهد شکفت و روح خداوند در او قرار خواهد گرفت؛ یعنی روح حکمت و فهم و روح مشورت و قوت و روح معرفت و ترس از خداوند. خوشی او در ترس خداوند خواهد بود و موافق رؤیت چشم خود داوری نخواهد کرد و بر وفق سمع گوشهای خویش تنبیه نخواهد نمود، بلکه مسکینان را به عدالت داوری خواهد کرد و به جهت مظلومان زمین به راستی حکم خواهد نمود.» به هر حال اوصاف یک پادشاه گفته میشود. «جهان را به عصای دهان خویش زده، شریران را به نفخهٔ لبهای خود خواهد کشت. کمربند کمرش عدالت خواهد بود و کمربند میانش امانت. گرگ با بره سکونت خواهد داشت، پلنگ با بزغاله خواهد خوابید، گوساله و شیر و پرواری با هم، و طفل کوچک آنها را خواهد راند.» من نمیفهمم یعنی چه؛ این دومین بار است که میخوانم و باز نمیفهمم. بعد: «گاو با خرس خواهد چرید و بچههای آنها با هم خواهند خوابید و شیر مثل گاو کاه خواهد خورد و طفل شیرخواره بر سوراخ مار بازی خواهد کرد و طفل از شیر بازداشتهشده دست خود را در خانهٔ افعی خواهد گذاشت.»
مسئله این است که دورانی است که نهفقط حکومت عادلانه برقرار است، بلکه اصلاً دنیا تغییر کرده است؛ دنیا امنیت پیدا کرده و شیر هم دیگر درنده نیست. تحولاتی مثلاً ماورای طبیعی در دنیا اتفاق افتاده است. اینها کمی حالت استعاری دارد؛ زیاد جدی نگیرید. ولی فضا این است که دورانی میآید که دوران دیگری است، غیر از این دوران عدم امنیت؛ خواری و ذلت قوم یهود برطرف میشود و حتی حیوانات هم تحت تأثیر آن دوران مسیحایی قرار میگیرند. «در تمامی کوه مقدس من، در آنجا فسادی نخواهند کرد، زیرا که جهان از معرفت خداوند خواهد بود مثل آبهایی که دریا را میپوشاند.»
باز از اشعیا: «در ایام آخر واقع خواهد شد که کوه خانهٔ خداوند در قلهٔ کوهها ثابت خواهد شد و فوق تلها برافراشته خواهد گردید و جمیع امتها به سوی آن روان خواهند شد.» یادتان هست که در بحثهای مسیحیت، مسیح هم حرف از ظهور ملکوت خداوند، یعنی دوران شروع پادشاهی خداوند در جهان، میزد؛ همین الان هم مسیحیها میگویند که مسیح این حرفها را زده است. این پیشگوییها این است که دورانی میآید که خداوند در جهان حکمفرما میشود؛ پیش از آن نبوده و بعد از آن این اتفاق میافتد. «قومهای بسیار عزیمت کرده خواهند گفت بیایید تا به کوه خداوند و به خانهٔ خدای یعقوب برآییم تا طریقهای خویش را به ما تعلیم دهد و به راههای وی سلوک نماییم؛ زیرا که شریعت از صهیون و کلام خداوند از اورشلیم صادر خواهد شد و او امتها را داوری خواهد نمود.» این حس که خداوند حکومت میکند؛ دوران بعد از مسیحا که خداوند داوری میکند.
آخرالزمان در مزامیر و اشعیا
«قومهای بسیار را تنبیه خواهد کرد، ایشان شمشیرهای خود را برای گاوآهن و نیزههای خویش را برای ارهها خواهند شکست و امتی بر امتی شمشیر نخواهد کشید و بار دیگر جنگ را نخواهند آموخت»؛ و به دوران صلح کاملی میرسیم. اینها خیلی شبیه روایتهایی است که دربارهٔ دوران بعد از ظهور امام زمان شنیدهاید: دوران آرامش و صلح و اتحاد همهٔ جهان. چیزهای مشابهش در روایات و متون یهودی هم هست.
یک ادعا این است، و گاهی دیدهام که این اشتباه را میکنند، که بعضی از شیعیان فوری میگویند ببینید، حتی در تورات هم نشانههای دوران حضرت صاحب هست. یعنی میگویند اینها مربوط به حضرت مسیح نبوده، بلکه مربوط به آخرالزمان است و یهودیها و مسیحیها هر دو اشتباه میکنند. مسیحیها اشتباه میکنند که میگویند عیسی بن مریم به این معنای تورات مسیح بوده است؛ بلکه اینها احوال آخرالزمانی است که بعداً واقع میشود. از این نظر با یهودیها مشترکاند، چون یهودیها هم بهنوعی در انتظار واقعشدن و به حقیقت پیوستن این پیشگوییها هستند. فقط فرقش این است که یهودیها منتظرند که در آن دوران یهودیها مورد عنایت خاص و مثلاً سرافراز باشند، و شیعیان معتقدند شیعیان اینطورند؛ و الی آخر.
به هر حال فکر میکنم اشتباه اینجاست که وقتی قرآن میخوانید، تقریباً بدیهی است که واژهٔ «مسیح» وقتی دربارهٔ عیسی بن مریم به کار میرود، یعنی او همان مسیح یهود بوده است. نمیدانم چگونه میشود غیر از این تعبیر کرد. جریانی مثلاً میگوید مسیح به این معنایی که اشعیای نبی میگوید، همان امام زمان است.
اعتراض شد که میشود این دو را جمع کرد: مسیح همان است که بوده، ولی این پیشگوییها مال همان آخرالزمانی است که ما میگوییم، و خود حضرت مسیح هم در آن دوران ظهور میکند. میخواهم دقیقتر بگویم. اینکه در قرآن مسیح بهنوعی با ظهور قیامت ربط داده میشود، بله، اینطور هست؛ و مشکل این ادعا همینجاست که ظهور مسیح در دیدگاه شیعیان همراه امام زمان است و حالت معاونت دارد. ولی در پیشگوییها اصلاً این حرفها نیست؛ آنجا آدمی به اسم مسیح میآید و قوم یهود بهنوعی قرار است به سعادت برسند. این خیلی با آن مسئله قابل تطبیق نیست.
سعی میکنم بگویم که اینجا کمی مشکلی وجود دارد و باید کمی بیشتر فکر کنیم. همیشه راحتترین راه این است که بگوییم اینها بهکلی تحریف است و هیچ سندیتی ندارد؛ مسیح قرار بود همان ویژگیهایی را داشته باشد که داشت، کاری هم به پادشاهی و این حرفها نداشت، و همهٔ اینها دروغ بود و مردم خودشان ساخته بودند. این حرف را میشود زد؛ میخواهم دربارهٔ این موضع هم کمی بحث کنم.
قطعهٔ دیگری هم از مزامیر هست که باز همین حالت گسترش حکومت خداوند در آن هست. بقیهاش چند عبارت دیگر از کتاب مقدس بود؛ عبارتهای خیلی زیاد دیگری هم در همان کتاب، مثلاً اشعیای نبی، هست که مسیحیها به بعضیشان ارجاع میدهند و یهودیها هم بعضی را بهعنوان خلاف ویژگیهای مسیح میآورند.
این سؤال را مطرح کردم و نگهش میدارم: اگر اینها را تحریف ندانیم، چگونه میشود توجیهشان کرد؟ و اگر تحریف میدانیم، سؤال من این است که چگونه تحریف میدانید؟ برای اینکه تحریف دلیل میخواهد؛ باید بگویید مثلاً این کتاب از نظر سند به این دلیل اعتبار ندارد؛ نه اینکه بگویید قسمتی را خوشم نمیآید، پس اعتبار ندارد، و قسمتی به نظرم جالب میرسد. به هر حال در کتاب مقدس یک عالم واقعیت هم هست. کمی در مقابل تحریف مقاومت کنیم. بهراحتی میشود گفت که خیلی از قسمتهای کتاب تورات سندیت ندارد و میتواند تحریف شده باشد؛ بنابراین میشود از این راه کوتاه رفت. ولی کمی سعی کنیم بیشتر اصرار کنیم که تا جایی که میشود، متنها را فوری تحریفشده ندانیم.
پرسش این بود که عبارتهایی که میخوانیم اینطور به نظر میآید که قرار است فردی ظهور کند و همهٔ این اتفاقها بیفتد؛ پس این پیشگوییها محقق نشدهاند. چگونه میتوانید بگویید که عیسی بن مریم مسیحا بوده است؟
محقق نشدن بخشی از پیشگوییها
همهشان محقق نشدند؛ قسمتهایی مثلاً محقق شدند. انتظار دارید وقتی پیشگوییهایی شده که مثلاً فردی با این ویژگیها میآید، فردی با آن ویژگیها بیاید و کارهایی را هم که قرار بود بکند، بکند؛ حالا وقت نکرد پادشاهی کند. مثلاً اگر پیشگویی این بود که یک نفر با این ویژگیها میآید و اگر وقت کرد پادشاهی هم خواهد کرد، نشده است. این هم به هر حال ایدهای است که ممکن است پیشگوییهایی بهنوعی محقق نشوند.
دربارهٔ پیامبر ما، عبارت جالبی در تورات هست که از فرزندان اسماعیل پیامبری میآید. برای همین گاهی به شوخی میگویم که یهودیها هنوز منتظر دو پیامبر بزرگاند: یکی مسیحا که حالا باید بیاید، و یکی هم بعداً یک نفر از فرزندان اسماعیل که باید بیاید؛ و این دو نفری را که آمدند به رسمیت نمیشناسند. عبارتی در تورات هست که از پیامبری از نسل اسماعیل حرف میزند؛ ولی حالت انتظارشان برای مسیحا است.
قبلاً این حرف را زدهام و میخواهم دوباره هم تأکید کنم که فکر میکنم مسئلهٔ انتظار مسیحا در یهودیت فراتر از چیزی است که احتمالاً تصور میکنید. میخواهم بگویم حتی الان، که در این دوران اخیر مسئلهٔ انتظار امام زمان خیلی پررنگ و پررنگتر شده و مثلاً از ۱۰، ۱۵ سال قبل فرهنگ ایران مدام به این سمت رفته است، فکر میکنم هنوز یهودیها بیشتر از مثلاً شیعهها منتظرند. در دین یهود مسئلهٔ انتظار مسیحا فوقالعاده قدرتمند و جزو اصلی اعتقاداتشان است.