بحث با موضع یهودیان ارتدوکس نسبت به سنت شفاهی شروع میشود. سپس او دربارهٔ تحریف میگوید، نپذیرفتن مسیح را انحراف بزرگ یهودیت میداند، و همهٔ اینها را به امام زمان در میان شیعیان و به پناهگاهها و مسکنهایی وصل میکند که آدمها برای خودشان درست میکنند.
سنت شفاهی ارتدوکسها و حدیث
او میگوید یهودیان ارتدوکس سنت شفاهی خود را لازمالاجرا میدانند و از جهاتی حتی آن را بر کتاب مقدس ترجیح میدهند. یکی از حاضران میگوید مسلمان به کتاب حدیث ملتزم نیست ولی یهودی نسبت به تلمود باید ملتزم باشد. او پاسخ میدهد وقتی میگویند «یهود» بهنوعی از طرف ارتدوکسها جواب میدهد، چون در موضع دفاع از موضع قابلدفاعتر دفاع میکند و خودش را به چیز دیگری ملتزم نمیکند؛ اکثریت یهودیان ارتدوکساند و برای تلمود اعتباری در حد کتاب مقدس، اگر بالاتر نباشد، قائلاند، و این سنتها را وحی نمیدانند ولی چیزی الهی میدانند.
به گفتهٔ او مسلمان میتواند بگوید احادیث شأن مرتبهٔ دوم دارند و مشکلش کمتر است، چون مفهومی به نام تحریف احادیث ندارد و همهٔ مسلمانها قبول دارند که حدیث جعلی و کموزیادشده هست؛ حتی در حوزههای علمیهٔ شیعه دربارهٔ اسناد احادیث کتب اربعه بحث میکنند. او حرف حاضر را درست میداند: موضع مسلمانها در برابر احادیث خیلی نرمتر از موضع ارتدوکسها در برابر سنت شفاهی است، بهویژه دربارهٔ هلاخا، که بیان شریعت است و برایشان خیلی معتبر است، در برابر اگادا که بیشتر داستان و حکمت و پند است.
ولی او میگوید این سؤال سؤال خوبی نیست و انحرافی است، چون گویی میگوید یهودیها اینطور فکر میکنند پس میشود به آنها حمله کرد؛ آدم باید دربارهٔ عقیدهٔ دیگری سعی کند کمی منصفانهتر موضع قابلدفاعِ آن را در نظر بگیرد. اگر حدیث متواتر باشد یا سندش خیلی محکم، مسلمان هم نمیتواند راحت از زیر آن در برود. او میگوید حملههای تلمودی به یهودیهای ارتدوکس بد نیست، آنقدر که از این موضع افراطی خودشان دست بردارند؛ مسلمانها هم همینطور، و بعد از مدتی معمولاً منطق غلبه میکند، دستکم در محیطهای آکادمیک.
استدلال عقلی علیه تحریف
او میگوید نکتهای دربارهٔ تحریف مانده که نگفته بود؛ بعد از آن وارد بحث آیات کتاب مقدس دربارهٔ مسیح میشود. به گفتهٔ او مشکلات یهودیها به مشکلات مسلمانها نزدیک است، مثلاً بحث تحریف، ولی مسیحیت از اسلام دورتر است؛ و مثلاً انتظار فرج که در میان یهودیها خیلی شدید است به همان شدت دربارهٔ شیعیان صدق میکند.
استدلال بهظاهر عقلی علیه تحریف این است که آیهای در قرآن میگوید خدا ذکر را حفظ میکند، و خدا که هدایت فرستاده باید آن را حفظ کند. او میگوید دو کانال هست: کانال تاریخیای که متن را به خواننده میرساند، و کانالی که متن را به معانی و هدایت تبدیل میکند. چون در کانال دوم برای همه مشکلات زیادی هست، مثلاً هفتاد هشتاد درصد خطا، حساسیت کانال اول هم از بین میرود؛ اگر آن استدلال بخواهد کار کند باید دربارهٔ کانال دوم هم کار کند، و میدانیم اینطور نیست.
او میگوید این به تشیع هم ربط دارد: کسی که اصرار دارد قرآن بدون ولایت و احادیث ائمه فهمیده نمیشود، مثل اخباریون، نمیتواند آن استدلال عقلی را بیاورد، چون برایش کتاب بهعلاوهٔ روایات عامل هدایت است و در روایات خطا وارد شده. شاید به همین دلیل بعضی علمای بزرگ شیعه در قدیم بهراحتی به تحریف معتقد بودند؛ شاید بیشتر به این انگیزه که باورشان نمیشد قرآن موجود بر ولایت تأکید زیادی نکرده باشد. الان تقریباً هیچکس معتقد نیست، ولی اهل سنت دستبردار نیستند.
حلال و حرام و المیزان
او عذرخواهی میکند که یادش رفته تفسیر المیزان را نگاه کند؛ روایتی از امام صادق دربارهٔ حرامهاست که علامه طباطبایی زیرش توضیحی نوشته. به نظر او میتواند چیزی در سنت باشد که در قرآن نیست، ولی اینکه سنت چیزی را که در قرآن هست نقض و نسخ کند کمی مشکوک است؛ حتی اگر کسی معتقد باشد میشود، آن سنت باید خیلی قوی باشد. او شخصاً همهٔ حلال و حرامها را رعایت میکند و تحلیل فقهی نکرده است؛ فقط تأکید قرآن با «انما» بر حرامبودن چند چیز کار را سخت میکند، ولی روایات میتوانند چنین کنند.
نپذیرفتن مسیح
او میگوید انحراف در تاریخ یهودیت تا ظهور مسیح از نوع گناه و گرایش به بتپرستی بود، تحت سرپرستی انبیا، هرچند به نظرش هرچه جلوتر میرود انبیا را کمتر میشناسند. انحراف واقعاً بزرگ این بود که مسیح، که وعدهٔ ظهورش داده شده بود و همه منتظرش بودند، را نشناختند و کوشیدند از بین ببرندش؛ این ماجرا تاریخ بنیاسرائیل را تمام کرد. او میگوید گناه اصلی نپذیرفتن مسیح و نیت قتل او بود، که شاید بزرگترین گناهی بود که بشر نیتش را کرد؛ طراحی پیچیدهٔ یهودیها برای کشتن او را هم همان «و مکروا و مکر الله» میداند.
به گفتهٔ او تمام شواهد تاریخی نشان میدهد یهودیها در سالهای آخر بیشتر از هر وقت منتظر ظهور مسیح بودند؛ مسیحهای قلابی هم ظهور کردند و قرآن حضرت یحیی را پیشدرآمد او میداند. ادعای یهودیها این است که نشانههایی که داشتند صدق نمیکرد؛ مثلاً مسیح باید از نسل داوود و پادشاهی مقتدر میبود و نمیتوانستند یک نجار و یک روستایی را بهعنوان مسیح بپذیرند.
او کتابی تحقیقاتی و آکادمیک به نام «انتظار مسیح در آیین یهود» را معرفی میکند که فرض میگیرد این اعتقاد را قوم یهود برای آرامش خودش ساخته و سیر تحول آن را بررسی میکند؛ مشابه همین پژوهش دربارهٔ امام زمان هم هست. اشکال این رویکرد به نظر او این است که تاریخ را فقط همان چیزهای مستندشده میبیند، و اولین باری که چیزی مستند شده لزوماً اولین باری نیست که گفته شده. او میگوید به نظر میآید قطعاتی از کتاب مقدس بر پادشاهی مسیح و صلح و حکومت الهی بر زمین تأکید دارد و هیچکدام برای مسیح نیفتاد؛ پس یهودیها میتوانند ادعا کنند از روی تقوا او را نپذیرفتند، و همین الان هم این ادعا را دارند.
ادعای تحریف: انگیزه و مکانیسم
او میگوید در قرآن به نظر میآید صراحت دارد که عیسی بن مریم مسیح بوده؛ یک راه ساده این است که مسلمان بگوید یهودیها کتاب را تحریف کردند. ولی شاید به این راحتی نشود گفت، چون مطالب بسیاری در کتابهای مقدسشان هست که ادعای تحریف همهٔ آنها کمی سخت است؛ بهتر است موضعی معتدلتر بگیریم. چیزی که کاملاً مورد قبول نیست به معنای هیچ نیست؛ قرآن هم منشأ الهی تورات زمان پیامبر را قبول دارد و میگوید مایهٔ هدایت است، هرچند تحریفاتی در آن شده. اینکه بگوییم همهٔ جاهایی که مسیح پادشاه آمده جزو آن ده درصد تحریفشده است راحت نیست، ولی ممکن است.
او اول موضع تحریف را تقویت میکند: نشاندادن انگیزه و مکانیسم موضع را قوی میکند. مثلاً اینکه در داستان یوسف یکی از دو سفر برادرها را عمداً حذف کرده باشند معقول نیست، ولی اگر بگویند اسماعیل را به اسحاق تبدیل کردند انگیزه روشن است، چون ماجرای یهودیها دعوا بر سر میراث ابراهیم است؛ مثل فیلمهای پلیسی که انگیزهٔ متهم را میپرسند. مکانیسم هم کمک میکند، مثلاً اگر این بخشها متأخر باشند و بین نگارش و رخداد فاصلهٔ زمانی باشد.
او میگوید در ماجرای مسیح هم انگیزه و مکانیسم هست: یهودیها تمایل به سلطنت داشتند، و آدمی که ذهنیتش مادی است پادشاهی خداوند در زمین را به پادشاه بزرگی با تاج و جنگ تعبیر میکند و موحدین را خودشان میداند. او نمیخواهد بگوید نشستند و تحریف کردند؛ ناخودآگاه به نفعشان است که ماجرا را اینطور ببینند، و در نقل سینهبهسینه نسلبهنسل شاخ و برگهایی به آن اضافه میشود.
او فکر میکند با مسیح ملکوت خدا ظهور کرد و بساط بتپرستی بهنوعی برچیده شد؛ مردم دستکم در ظاهر موحد شدند و بعد مسلمانها آمدند، پس عبارتهای انبیا قابل تعبیر است به اینکه اتفاق افتاده. او تشبیه میکند: مثل اینکه آمریکا یکدفعه شیعه شود و به گمان او جمهوری اسلامی قبول نکند و بگوید حتماً توطئه میکنید یا ما باید رئیس باشیم؛ به گمان او یهودیها هم احساس میکنند نسبت به توحید حق آب و گل دارند و میگفتند ما احبای خداوندیم.
پیشگویی و تعبیر سمبلیک
او میگوید جاهایی که در عبارتها حرف از تفوق یهود بر بقیهٔ اقوام است در اقلیتاند و بیشتر حرف از استحکام سلطنت خداوند است. او نمیخواهد بگوید تحریف اتفاق نیفتاده؛ میگوید شاید همهاش مسئلهٔ تحریف نیست، و احساسش این است که پیشگوییهای انبیا، که مسلمانها «ملاحم» میگویند، چیزی مثل رؤیایند.
مثلاً رؤیای ابراهیم که دید فرزندش را ذبح میکند ولی معنایش این نبود که ذبح محقق شود؛ اینها تعبیر میخواهند. او میگوید ابنعربی هم بحث میکند که رؤیای ابراهیم تعبیر میخواست، و تعبیری مثل ذبح اسماعیلِ نفس را از خودش میگوید. او میپرسد آیا پیشگوییها را باید کلمهبهکلمه خواند، مثلاً اینکه امام زمان سوار بر اسب و با شمشیر میآید؛ به نظرش اینها حالت سمبلیک دارند. در میان این بحث با طعنه از حاضران میپرسد کسی هست که فکر کند امام زمان با شمشیر میآید، و میگوید اگر هیچکس نیست پس شما هم کافرید.
به گفتهٔ او بخشی از آنچه در کتاب مقدس هست احتمالاً تحریف هم نشده، بلکه سوءتفاهم به دلیل زبان سمبلیک رایج در پیشگوییها است؛ مثل اینکه امام زمان واقعاً ظهور کند ولی چون اسب و شمشیر ندارد بگویند این امام زمان نیست. او میگوید کسانی که انجیلها را نوشتند هم سعی کردند کلمهبهکلمه نشان دهند پیشگوییهای تورات محقق میشود، مثلاً مسیح با الاغ وارد اورشلیم شد، و فکر میکند اینها هم اشتباه میکنند که به ظواهر میچسبند.
او قبول دارد انگیزههای تحریف بوده، ولی فکر میکند همین موضوع کاملاً نقش داشته در اینکه ذهن یهودیها از واقعیتهای مسیح منحرف شود. شیعیان باید یهودیها را ببینند و زنگ خطری برایشان به صدا درآید، چون فکر میکند به احتمال زیاد شیعیان هم دچار همین سرنوشت میشوند.
امام زمان، موحدین و نماز
او میگوید فاجعه است که عدهای در ایران فکر میکنند چون برای امام زمان کاری میکنند او به سراغشان میآید؛ عین تصور یهودیها که مسیح باید رئیس قوم یهود شود. امام زمان میآید که توحید را ترویج کند و باید موحدین دنیا را دور خودش جمع کند؛ پیشگوییها مثل احتمالاتی دربارهٔ آیندهاند که شاید اتفاق بیفتد شاید نیفتد، و اگر یهودیها مسیح را میپذیرفتند به نظرش اتفاقهای خیلی خوبی میافتاد. تأکید میکند امام زمان، امام زمانِ ایرانی یا شیعیان نیست؛ اگر افراد صالحتری جای دیگری از دنیا هستند آنها یاران او میشوند.
اگر کسی هر روز صبح دعای عهد بخواند و ادا و اطوار دربیاورد، هیچ اتفاق خاصی نمیافتد، همانطور که برای یهودیان نیفتاد؛ ۳۱۳ نفری که بهترین نماز را میخوانند یاران امام زماناند، و شاید یکیشان هم در ایران پیدا نشود. اگر کسی بخواهد ببیند چقدر به این نزدیک است باید نمازش را نگاه کند؛ آداب ظاهری بدون توحید کامل یک اپسیلون تأثیر ندارد.
به گفتهٔ او یهودیان در راه شریعت سختی کشیدند و بیشتر از اقوام دیگر درگیر وحی بودند، ولی کارشان به جایی رسید که بانی قتل مسیح شدند؛ شور و دعا داشتند ولی معرفت نداشتند و نفهمیدند او الهی است یا جادوگر. او میگوید حُسن اعتقاد به امام زمان این است که انتظار یعنی آمادگی برای فدا کردن جان؛ ولی امام زمان برای یک قوم ظهور نمیکند و همهٔ جنبشهای الهی برای توحید و معنویتاند.
او شک دارد که کسانی که دعاهای آنچنانی میخوانند اگر یکی از اولیای خدا را ببینند تشخیص بدهند؛ یهودیها هم نتوانستند میان مسیح و شیادی همعصرش فرق بگذارند. به گفتهٔ او انتظار در هر قومی تحریف میشود و مادی میشود؛ مثلاً روایتهایی هست که خون تا کمر اسب امام زمان بالا میآید و حساب ریاضی میگوید چند میلیارد نفر را باید کشت. او میگوید عوام تصور میکنند سنیها قاتلان حضرت فاطمهاند و امام زمان انتقام میگیرد، و فکر میکند اگر ظهور مثل مسیح معنوی باشد ایرانیها مثل یهودیها ته دلشان ناراضیاند.
هویتها، پناهگاهها و مسکنها
او میگوید انسان فطرتی کمالگرا دارد و وقتی به کمال نمیرسد درونش نارضایتی هست، و آدمها پناهگاههایی درست میکنند، مثلاً پدر و مادری که میگویند زندگی را وقف بچهها کردیم. نفس لوامه همان وجدان است و عقایدی که با آنها خودشان را توجیه میکنند مسکناند؛ ملتها هم همینطورند، عقایدی جانشین رشد واقعی میکنند و به آنها مغرور میشوند.
او با عرض معذرت میگوید هویت ملی ایرانیها این است که تنها کسانیاند که میدانند حضرت علی جانشین پیغمبر است، مثل تستی چهارجوابی؛ هر وقت حس میکنند هیچ نیستند به عاشورا و تاسوعا میروند. به نظر او ایرانیها ادعای پیروی از ائمه ندارند و این هویت قانونگرایی نیست؛ اگر ادعای دروغ هم وجود داشت اثری داشت و ترمزهایی میگذاشت. با این حال میگوید نمیخواهد بیانصافی کند: همین حس طرفداری یک سری ویژگیهای فردی پدید آورده، ولی هویتی است که آثار جمعی کمی دارد یا شاید اصلاً ندارد.
او میگوید یهودیها هویتشان را عمل به شریعت قرار دادند و آن را تا ظواهر پایین آوردند و به آن مغرورند، در حالی که شریعتشان محتوا ندارد؛ میگوید به چیزهایی که واقعیت ندارد افتخار میکنند؛ همهٔ قومها معنویات سختتر را ول میکنند و به ظواهر میچسبند. او میگوید تعجب نکنید که صهیونیستها اینقدر راحت جنایت میکنند؛ مسکن قویای مصرف میکنند. هر کس خیلی جنایت میکند، مطمئن باشید مسکن خیلی قویای دارد که با آن خودش را توجیه میکند.
→ متنِ کاملِ این جلسه