جلسه با اصلاح ارجاعی به المیزان دربارهٔ محرمات خوردنی آغاز میشود. سپس به بحث اعتقادات یهودیها برمیگردد و به شباهت انتظار ظهور مسیح با انتظار امام زمان در شیعیان میرسد. بخش اصلی جلسه دربارهٔ روند کلی انحراف ادیان است، یعنی نزول اعتقادات به ظواهر. در پایان از علائم ظهور و از اصحاب کهف سخن میگوید.
اصلاح ارجاع به المیزان
او میگوید به تذکر یکی از حاضران ارجاع او به المیزان اعوجاج داشته و متن را میخواند. نکتهای که به المیزان ارجاع میداد این بود که قرآن چند بار با صراحت میگوید در خوردنیها فقط گوشت خوک، خون و مردار حرام است و در سورهٔ مائده هم چیزی به این تحریم اضافه نشده است. طبق متنی که میخواند، امام صادق گفته غیر از آنچه خدا در قرآن حرام کرده هیچ حیوان دیگری حرام نیست، و نهی پیامبر از گوشت درازگوش برای آن بود که نسل این حیوان منقرض گردد.
در روایات دیگر آمده است که چون عرب پیش از اسلام گوشت بسیاری از حیوانات را نمیخورد، ائمه هم نمیخوردند. او نتیجه میگیرد که به یک معنا ائمه برخی از چیزهایی را که در آن جامعه رعایت میشد رعایت کردهاند. به گفتهٔ او علامه طباطبایی به نحوی بحث میکند که واژهٔ حرام را برای این حیوانات به کار نبریم ولی آنها را نخوریم، و او فکر میکند نظر فقهی علامه همین است.
او دو اشتباه نقل قبلی خود را میپذیرد: گفته بود المیزان منشأ این محرمات اضافه را تورات میداند، در حالی که روایت امام صادق آن را سنت عرب میداند؛ و در ذهنش مانده بود علامه تلویحاً میگوید چیز دیگری حرام نیست، در حالی که علامه صریحاً حکم فقهی خود را میگوید که آن چیزها را هم نباید خورد. میگوید برای مقصودش، نمونهای از سنتی که چیزی بر قرآن میافزاید، فرق زیادی نمیکند که منشأ سنت عرب باشد یا تورات.
او شخصاً قبول دارد مرجع احکام تا حدود زیادی سنت است، ولی دربارهٔ نسخشدن قرآن بهوسیلهٔ سنت باید خیلی سختگیرانه برخورد کرد و روایت باید خیلی محکم باشد. به نظر او قرآن در حلال و حرام بسته است. اعتقاد خود او این است که فقط همین سه چیز حرام است، ولی ریسک نمیکند و چیزهایی را که معمولاً میگویند نخورید نمیخورد. روایات را هم از نوع «احتیاطاً نخوردن» میداند، نه حرام قلمداد کردن در عرض آن سه.
دو دلیل علاقه به یهودیت و شباهت با تشیع
او به بحث عقاید یهودیها برمیگردد. میگوید دو جنبه در ذهنش کنار هم است. یکی اینکه گویی در ذهنش با یک یهودی کلنجار میرود که چطور میشود یک یهودی را قانع کرد که از آیین خود دست بردارد، چون دو دین بزرگ بعد از یهودیت آمده و احکام جدید سادهتر شده است. دیگری اینکه دین یهود دچار انحرافاتی شده که همهٔ ادیان و ایدئولوژیها در معرض آناند، و خوب است آدم نحوهٔ انحراف را ببیند و وارسی کند که در آیین خودش پیش نیامده باشد.
بخش عبرتانگیز را نپذیرفتن مسیح میداند: قومی که برای اعلام توحید برگزیده بود در نقطهٔ مقابل دعوت الهی ایستاد و آدم باید احتمال بدهد چنین بلایی سر خودش هم بیاید. احساس او این است که هر دو علاقه ریشهٔ قرآنی دارند، چون قرآن هم آیات محاجه با اهل کتاب دارد و هم مدام به تاریخ بنیاسرائیل ارجاع میدهد. او بحث یهودیت را برای فهم سورهها و آیههای بحث با اهل کتاب میداند، مخصوصاً در یکچهارم اول قرآن.
او احساس میکند این بخش از تاریخ بنیاسرائیل برای شیعیان خیلی عبرتانگیز است، چون شیعیان هم مانند یهودیها در انتظار ظهور هستند و میان فضای آنها شباهت زیاد میبیند. میگوید شاید برای بعضی باورکردنی نباشد که فضای جامعه از نظر انتظار به حالتی افراطی کشیده شده و در تبلیغات روی آن بیشتر از توحید و معاد تأکید میشود، که قطعاً حالت انحرافی دارد؛ ولی شاید حتی همین حالا هم انتظار به اندازهٔ یهودیها نباشد.
انتظار مسیح برای یهودیها با بازگشت به سرزمین مقدس همراه شد و صهیونیسم از دل همین انتظار درآمد. او میگوید اقلیتی از علمای یهود در تمام دنیا فعالیت ضدصهیونیستی میکنند و علتش را کاملاً دینی میداند، چون معتقدند تا مسیح ظهور نکند بازگشت معنا ندارد. میگوید همین اختلاف میان شیعیان هم هست که باید پیشدستی کرد و حکومت تشکیل داد یا صبر کرد.
نپذیرفتن مسیح و زبان سمبلیک
یهودیها دلیل نپذیرفتن را عدم تطبیق ویژگیهای عیسی با وعدههای کتاب میدانستند: منتظر شخصی از خاندان داوود بودند که پادشاه شود، بر دشمن غلبهٔ نظامی پیدا کند و حکومتی قدرتمندتر از زمان داوود بنا کند. به همین دلیل مسیح را فردی میدانستند که خلاف میگوید، و به گفتهٔ او خودشان هم مثل مسیحیها معتقدند او را مصلوب کردند و احتمالاً از کارشان راضیاند.
از دید قرآن این عیسی همان مسیح موعود بود. سادهترین جواب این است که متون تحریف شدهاند، ولی او میگوید نظرش این نیست که مسئله صرفاً تحریف است، هرچند قطعاً تحریفهایی ظاهر شده. نکتهٔ اصلی از نظر او این است که این پیشگوییها دربارهٔ آیندهاند و زبان سمبلیک و نزدیک به رؤیا دارند، و یهودیها آنها را به ظاهر میگرفتند، مثلاً پادشاهی خداوند را مانند پادشاهی سلیمان.
به گفتهٔ او اگر سمبلیکتر نگاه کنیم، تا حدود زیادی پیشگوییها بر مسیح صدق میکند: شرک و بتپرستی به تدریج تقریباً از زمین محو شد و بعد از چند قرن دولت روم یکتاپرست شد، و این معنای ظهور ملکوت خداوند بوده است. میگوید متون هم صراحتی ندارند که این اتفاق در زمان خود مسیح بیفتد.
او میگوید همین مشکل میتواند برای شیعیان هم پیش آمده باشد. به نظرش مقدار زیادی از روایات ظهور امام زمان به وضوح جعلی است، و دربارهٔ روایات مستند هم باید پرسید چقدر صریحاند و چقدر سمبلیک. حدیثشناس نیست و بررسی نکرده، ولی میپرسد حتی اگر روایتی صددرصد معتبر بگوید امام زمان سوار بر اسب و با شمشیر میآید، آیا باید آن را واقعی گرفت یا تعبیر کرد.
پایینآمدن سطح عقیده برای توده
او میخواهد کلیات انحراف را منظمتر بگوید و با وضعیت خودمان مقایسه کند، نه فقط با شیعه و امام زمان. میگوید در ادیان، و به نظر او حتی در مارکسیسم، شباهتهایی در روند انحراف هست. یکی از آنها این است که اعتقادی سطح بالا، معنوی و عرفانی، برای توده قابل فهم نیست.
به گفتهٔ او وقتی چنین اعتقادی بیان میشود، همیشه نخستین انحراف این بوده که سطحش پایین میآید، چون نهادهایی شکل میگیرند که دین را برای توده تبلیغ کنند و با آنها در آن سطح نمیتوانند سخن بگویند. او تعبیر فوجفوج وارد دین خدا شدن در سورهٔ نصر را تعبیری خوشبینانه از ایمانآوردن نمیداند. پس از پیامبر، نهادهایی مانند روحانیت پدید میآیند و قسمتهای غامض کمرنگ و قسمتهای ظاهریتر پررنگتر میشود.
همین را در مارکسیسم میبیند: آثار مارکس سطح بالایی دارد ولی جزوههایی که ۵۰ یا ۷۰ سال بعد از مارکس مارکسیسم را آموزش میدهند اصلاً خندهدارند. مارکس به گفتهٔ او open-minded بود و اصطلاح مارکسیسم را به کار نمیبرد. او نقلی را که فکر میکند از لنین است میآورد، با این تذکر که امیدوار است درست نقل کند: همهچیز نسبی است به جز چهار اصل دیالکتیک، که همچون فولاد محکم و تغییرناپذیرند. میگوید مردم قاطعیت را دوست دارند و با توده نمیشود با تردید سخن گفت.
از دید او وزنی که قرآن میدهد چنین است: بیشترین وزن با اختلاف زیاد به اعتقادات، یعنی توحید و معاد، سپس اخلاقیاتی که از توحید میآید، و بعد ظواهر مثل احکام و شرع در مرحلهٔ پایینتر. انحراف را تغییر این وزن میداند. در عمل میگوید حجم منبرها دربارهٔ احکام ظاهری بسیار بیشتر از بحث عرفانی و توحیدی است، و نسبتش را، اگر خوشبینانه بگوییم، مثلاً یک به صد یا هزار میگوید.
ایمان، معاد و کلمهٔ «فعلاً»
به نظر او قرآن صراحت دارد که مؤمن کسی است که به خدا و روز آخر اعتقاد دارد؛ کسی که معاد را قبول ندارد به معنای قرآن متدین نیست. در پاسخ به پرسشی که آیا اسلام فقط تسلیم و حقجویی است، گفته نه، هرچند تسلیم حقبودن در معنای اسلام خیلی اساسی است.
دربارهٔ تحریف میگوید رد نمیکند که شاید روزی، با احتمال کم، سند تازهای پیدا شود، چون استدلالهای عقلی بر تحریفنشدن را قبول ندارد. اعتقادش به تحریفنشدن قرآن تاریخی است، بر پایهٔ مستندات موجود. به نظرش محال است تغییرات به حدی باشد که توحید و معاد از قرآن برود، و اگر عاشق قرآن هستیم باید از پیدا شدن سند تازه خوشحال شویم.
او نگران میشود که کسی، مثل یکی از حاضران، از کلمهٔ «فعلاً» نتیجه گرفته باشد که حتی اعتقاد به معاد هم سیال است. میگوید «فعلاً» را برای همهجور اعتقادی به کار میبرد و قرآن فعلی به نظرش، جز اختلاف قرائتهای جزئی، عین نازلشده است. اعتقاد به معاد برای خودش سیال نیست، ولی فکر نمیکند بتوان کسی را که آیات معاد را سمبلیک تعبیر میکند خارج از دین دانست.
ظاهرگرایی و آیهٔ سقایت الحاج
او فکر میکند وقتی تورات را میخوانید، یهودیها دورههای شرک دارند و مدام در نوساناند. به گمان او اگر از یهودیها بپرسید، دوران حدود ۲۰ سال پیش از ظهور مسیح را دوران خوبی میدانند، چون خیلی متشرع بودند، قربانی و وجوهات میآوردند و شنبه را سختگیرانه رعایت میکردند. به گفتهٔ او این انحراف دیانت را معادل انجام ظاهری فرایض کرده بود، و اوج رعایت شریعت همان دورانی بود که میخواستند مسیح را بکشند.
به نظر او شاید این بزرگترین انحراف در دینداری باشد که در همهٔ ادیان هست: ظواهر با اصل دین اشتباه گرفته میشود. اگر مسلمانها احکام را مو به مو اجرا کنند ولی درک عمیقی از توحید نداشته باشند، ارزش خاصی ندارد. ۱۰ رکعت نماز بدون حضور قلب جز غرور هیچ نیست و مضر است. او این نزول به ظواهر را به یک معنا هبوط به جسمانیت میداند و میگوید وقتی عبادت از معنا خالی شود، کمیت میخواهد جای کیفیت را بگیرد.
او آیهٔ ۱۹ سورهٔ توبه را میخواند که میپرسد آیا سقایت الحاج و عمارت المسجد الحرام را مثل ایمان به خدا و روز آخر و جهاد در راه خدا قرار دادید. میگوید این از آیههایی است که کمتر خوانده میشود، چون خیلی برخورنده است. به گفتهٔ او آب دادن به مردم کار خیلی سادهای است و معنویت نمیخواهد، در حالی که نماز خواندن کار سختی است. میگوید مسلمانها باید جواب بدهند، و اینکه میگوییم چنین کمکی به اندازهٔ عبادت همهٔ جن و انس است، اینطور نیست.
او میگوید در مردم گرایش به این ریداکشنها هست: آنچه سختتر است کنار گذاشته میشود و داستان ساخته میشود که کار راحتتر معادل آن، بلکه بهتر از آن است. نمونه میآورد که میگویند اگر در عزاداری سیدالشهدا یک قطره اشک بریزی بهشت واجب میشود و اگر گریهات نگرفت تباکی کن، و اینها را ضد محتوای آیه میداند. یهودیان آن دوران هم مسیح را متهم میکردند که شنبه را خوب رعایت نمیکند، و میگوید شاید بزرگترین خطر و آفت دیانت این باشد که دین را به چیزهای ظاهری reduce کنند و مغرور شوند.
علائم ظهور
به گفتهٔ او شناخت مسیح، یا در شیعه امام زمان، ملاک معنوی میخواهد. کسی که فقط ظاهر را میفهمد سراغ علائم ظاهری میرود. او از حاضران میپرسد که چند نفرشان میتوانند ادعا کنند اگر امام زمان را ببینند از همان نگاه اول میفهمند. مشکل یهودیها این بود که در طول قرنها علائم سادهای برای شناخت مسیح ساختند، مثل اینکه سوار بر خر از شرق وارد اورشلیم میشود، و مسیح واقعی این علائم را نداشت.
به نظر او ظهور را نمیشود به نشانههایی تبدیل کرد که همه بفهمند؛ حُسنش این است که همه نفهمند و حق را از باطل و آدم معنوی را از غیرمعنوی جدا کند. میگوید مطمئن است این برای امام زمان هم میافتد: کسی که معنویت ندارد، هرچه علائم را خوانده باشد، در صف مخالفان میماند، و علائم ظهور خوراکی برای گمراه شدن کسانی است که اهل معنویت نیستند.
در پاسخ به پرسشی که آیا علائم ترفندی بوده تا کمی شک کنند، دربارهٔ مسیح میگوید به هیچوجه، چون معنویت مسیح تا شعاع چند کیلومتر موج داشت. میگوید مسیح قرار نبود شریعت موسی را نگه دارد. این باور که شریعت موسی ثابت است و تا ابد تغییر نمیکند انحرافی بود و از علل عمدهٔ انحراف یهودیها، و او آن را شبیه چهار اصل دیالکتیک میداند که از فولاد ساخته شدهاند. یهودیها از پادشاهی خداوند قصر و لشکر میفهمیدند.
درس تاریخ یهود و اصحاب کهف
او میگوید بحث دربارهٔ یهودیت باید به این سمت برود که از تاریخ آن درسی بگیرد: چه شد که قوم یکتاپرست برگزیده به این فضاحت رسید. میگوید خودش میترسد در دینی باشد، مثلاً شیعه، و آخرین کسانی باشیم که به حقیقت جدید ایمان میآورند. اگر آدم حتی یک درصد چنین احتمالی بدهد، باید خواب از چشمش بپرد.
در پایان میگوید داستان اصحاب کهف به ظهور مسیح ربط دارد. به گفتهٔ او یهودیها بد میفهمیدند که ظهور ملکوت یکشبه انجام میشود؛ شاید سه چهار قرن طول کشید تا شرک برچیده شد، و ۳۰۰ سال خواب اصحاب کهف همان ۳۰۰ سالی است که این اتفاق افتاد. آنها به غار رفتند در حالی که همه بتپرست بودند و بیدار شدند و دیدند همه موحد شدهاند. به این پرسش که از کجا معلوم ماجرای اصحاب کهف مسیحی است، میگوید منابع اصحاب کهف مسیحی بود و اگر این درست باشد، فکر میکند حاکم روم دغیوس بود.
→ متنِ کاملِ این جلسه