بحث با موضع یهودیان ارتدوکس نسبت به سنت شفاهی شروع میشود. سپس او دربارهٔ تحریف میگوید، نپذیرفتن مسیح را انحراف بزرگ یهودیت میداند، و همهٔ اینها را به امام زمان در میان شیعیان و به پناهگاهها و مسکنهایی وصل میکند که آدمها برای خودشان درست میکنند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یهودیان ارتدوکس سنت شفاهی خود را لازمالاجرا میدانند و، چنانکه قبلاً یکی دو بار گفتهام، از جهاتی حتی آن را بر کتاب مقدس ترجیح میدهند؛ یعنی آنچه واقعاً برایش قداست قائلاند سنتی است که به آنها رسیده، نه صرفاً خودِ کتاب مقدس.
سخن شما این است که مسلمان به کتاب حدیثی که میتواند دربارهٔ حدیثهایش بحث و بررسی کند و آنها را رد کند ملتزم نیست، ولی یهودی نسبت به تلمود باید ملتزم باشد. وقتی شما میگویید «یهود»، من بهنوعی از طرف ارتدوکسها جواب میدهم. اگر بخواهید در موضع دفاع باشید، موضع قابلدفاعتر موضع کسانی است که اکثریتاند، یعنی ارتدوکسها؛ کسانی که یهودی جدی به حساب میآیند، مثلاً روحانیانشان. من وقتی در موضع دفاع هستم، از موضع قابلدفاعتر دفاع میکنم و خودم را به چیز دیگری ملتزم نمیکنم. ولی واقعیت این است که جامعهٔ یهودیان، مثلاً یهودیهای اسرائیل، اصولاً ارتدوکساند و بهطور سنتی برای تلمود اعتباری در حد کتاب مقدس قائلاند، اگر بالاتر نباشد. این سنتهای شفاهی را وحی نمیدانند، ولی چیزی الهی میدانند.
بنابراین این نکته را هم وارد بحث کنید: یک مسلمان در موضع قابلدفاع میتواند بگوید بله، مسلمانها اصولاً برای احادیث در برابر قرآن شأن مرتبهٔ دوم قائلاند؛ ولی مشکلشان کمتر از یهودیای است که با حکمی از جایی خیلی سخت یا ناراحتکننده از تلمود مواجه میشود. بهخصوص که شما اصولاً مفهومی به نام تحریف احادیث ندارید؛ یعنی کتابهای حدیث شما یک کتاب واحد نیست که کسی بیاید بگوید همهاش درست است یا همهاش نادرست. همهٔ مسلمانها قطعاً قبول دارند که در میان احادیث، حدیث جعلی و حدیثِ کموزیادشده هست.
این یک موضع است؛ یعنی من کتاب مقدسِ حدیث ندارم. هرچند مثلاً صحاح برای اهل سنت واقعاً نوعی قداست دارد و خیلی به آن اعتماد دارند، یا در شیعه دستکم چند کتاب هست که برایشان خیلی مهم است، باز هم وضع اینگونه نیست. همین الان در خودِ حوزههای علمیهٔ شیعه دربارهٔ اسناد احادیثی که در کتب اربعه هم هست بحث میکنند؛ اینطور نیست که آنها را دربست بپذیرند، هرچند آن کتابها برایشان خیلی یقینآورند و چیزهای زیادی از آنها استفاده میکنند. پس حرفی که میزنید درست است: موضع مسلمانها در برابر سنتهای شفاهی و احادیث خیلی نرمتر از موضع یهودیهای ارتدوکس در برابر سنت شفاهی خودشان است.
این بهویژه دربارهٔ بخشی از تلمود صدق میکند که به اصطلاح «هلاخا» نامیده میشود. در تلمود دو چیز هست، نه اینکه تلمود دو فصل داشته باشد: یکی آنچه به آن «هلاخا» میگویند، یعنی جایی که شریعت بیان میشود، و دیگری جاهایی که به آن «اگادا» میگویند. اینطور نیست که بگویید این فصلِ هلاخاست و آن فصلِ اگادا؛ این دو کنار همدیگر میآیند. اگادا بیشتر حالت داستان و حکمت و پند و اندرز دارد، یا ممکن است بحثهای عقلی باشد. آن بخشی که جنبهٔ بیان شریعت و فقه دارد، یعنی هلاخا، برایشان خیلی معتبر است. بنابراین کنار گذاشتنِ چیزی که در تلمود هست برای یهودی ارتدوکس خیلی سختتر است تا برای مسلمانی که مثلاً دربارهٔ حدیثی بگوید من به این حدیث اعتقاد ندارم.
ولی راستش این سؤال، سؤال خوبی نیست؛ سؤالی انحرافی است. گویی میگویید یهودیها الان اینطور فکر میکنند، پس خوب میشود به آنها حمله کرد. نمیدانم چگونه بگویم؛ شما همیشه وقتی دربارهٔ عقیدهای دیگر فکر میکنید، چه به آن معتقد باشید چه نباشید، سعی کنید کمی منصفانهتر موضع قابلدفاعِ آن را در نظر بگیرید. ممکن است مسلمانی هم باشد که خیلی خوب بشود به او حمله کرد.
اگر منظورتان شریعت نیست و قصد حمله به یهودیها را ندارید، بگذارید اینطور بگویم: فرض کنیم مسلمانها، از نظر منطقی، دربارهٔ سنتهای شفاهی خودشان در همان وضعیتی باشند که یهودیها هستند. مهم نیست یهودیها الان چه میگویند؛ شاید ده سال دیگر بهگونهای دیگر و منطقیتر برخورد کنند. شما میگویید مسلمانها میتوانند از زیر بار احادیث در بروند؛ اما اگر حدیث متواتر باشد، یا سندش خیلی محکم باشد، چه؟ در این صورت هر دو در همان موضعاند و تلمود هم همینطور است. یعنی آدم همانقدر میتواند از زیر سنت شفاهی آن دین در برود که از زیر سنت شفاهی این دین. حالا ارتدوکسهای آنها، که اکثریتاند، موضعی دارند که در رفتن را برایشان سخت کرده است؛ شما نباید از این اشکالی که در کارشان هست سوءاستفاده کنید. مسلمانها هم نمیتوانند راحت از زیر احادیث در بروند.
دربارهٔ فکت تاریخی هم همین است: مثلاً نمیتوانم، چون از درگیری میان مسلمانها و یهودیان در مدینه خوشم نمیآید، از زیر آن در بروم. نمیتوانید در بروید؛ به اندازهٔ کافی روایتها و احادیث تاریخی وجود دارد که باید قبول کنید اتفاقهایی آنجا افتاده است. یهودیها هم همینطورند. بنابراین سؤالتان کاملاً انحرافی است. به نظر من مسلمانها هم الان مواضع زیادی دارند که با آنها خیلی خوب میشود اذیتشان کرد، و این کار را هم میکنند.
موضع یهود و مسلمون پس از بحث سنت
گاهی کسانی به چیزی بهشدت پایبندند. نمیخواهم بگویم به یهودیهای ارتدوکس اصلاً اینگونه حملههای تلمودی نکنید؛ بد نیست، آنقدر بکنید که از این موضع افراطی خودشان دست بردارند. مسلمانها هم اگر مواضع افراطی دارند، بد نیست متوجه شوند که موضعشان قابلدفاع نیست. ممکن است مدتی واکنشهای غیرمنطقی نشان بدهند و مثلاً سعی کنند از راههای غیرمنطقی حرفشان را پیش ببرند، ولی بههرحال بعد از مدتی معمولاً منطق غلبه میکند، دستکم در محیطهای آکادمیک و علمی.
نکتهای دربارهٔ بحث تحریف مانده که آن موقع نگفتم؛ بعد از آن وارد بحث آیات کتاب مقدس دربارهٔ مسیح میشوم و در نهایت بحثی کلی دربارهٔ یهودیت را ادامه میدهم که بهنوعی به مسائل مسلمانها مربوط است. یک بار دیگر تکرار میکنم که کلاً نوعِ مشکلاتی که یهودیها دارند به مشکلات مسلمانها نزدیک است، مثلاً بحث تحریف؛ ولی مسیحیت از اسلام دورتر است. شما وقتی دربارهٔ مسیحیت بحث میکنید، مدام با پرسشها و مسائلی سروکار دارید که مخصوص آنجاست.
نزدیکی مسائل یهود و اسلام
خیلی از مشکلاتِ آنجا مشابهی برای ما مسلمانها ندارد. ولی دربارهٔ یهودیت واقعاً هر چیزی، مثلاً همین موضوع انتظار فرج که در میان یهودیها خیلی شدید است، بههرحال با همان شدت دربارهٔ شیعیان صدق میکند؛ بنابراین بهنوعی به مسائل خانوادگی خود ما مربوط میشود.
بگذارید نکتهای را که دربارهٔ تحریف داشتم بگویم. فکر میکنم این بحث شد که من کلاً منکر آن استدلال ظاهراً عقلی بودم که میآورند تا نشان دهند چرا نباید تحریف صورت گرفته باشد، یعنی اینکه تحریف ممکن نیست. یک دلیلشان این آیه است که در قرآن آمده: «إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا ٱلذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُۥ لَحَٰفِظُونَ». اینجا «ذکر» یعنی قرآن و «حفظ کردن» یعنی حفظ کردن از تحریف؛ اگر این را بپذیریم، معنایش این است که خداوند نمیگذارد قرآن تحریف شود. بر این پایه شاید لازم باشد معتقد باشیم که قرآن تحریف نشده است.
بحث عقلیاش هم این است که خداوند وقتی هدایت را برای بشر فرستاده، باید آن را حفظ کند. اگر قرآن کم و زیاد شود، هدایت به دست بشر نرسیده است و شما میتوانید در روز قیامت مدعی شوید که هدایت صددرصد به من نرسیده بود، هشتاد درصد رسیده بود، و کارهایی که کردم مربوط به آن بیست درصد بود. خداوند بهنوعی متعهد است که همه را هدایت کند؛ آن هدایت هم قرار است از طریق قرآن باشد؛ بنابراین نباید تحریف صورت بگیرد.
نکتهای که من گفتم این است: فرض کنید هدایت به یک متن تبدیل شده است و من باید این متن را بخوانم و بفهمم تا به هدایت تبدیل شود. یک مرحله داریم که وحی بر پیغمبر نازل میشود، پیغمبر آن را میخواند، مردم ثبت میکنند و کتابی به وجود میآید؛ مثل کانالی که هدایت از آن میگذرد و به متن تبدیل میشود. بعد آن متن قرار است در طول تاریخ به من منتقل شود و من آن را بخوانم. پس یک کانال تاریخی داریم که متن را به من میرساند، و من میخواهم بگویم هیچ دلیل عقلی وجود ندارد که در آن تحریف صورت نگیرد. یک کانال دیگر هم هست: من متن را میخوانم و به معانی تبدیل میشود، و این معانی باید به هدایت تبدیل شود.
کانال معنا و تحریف
استدلال من این بود: چون مطمئنیم که در این کانال دوم برای همه مشکلاتی پیش میآید، نکتهٔ خیلی حساسی نیست؛ اگر من در این کانال دوم هفتاد، هشتاد درصد خطا داشته باشم، آنوقت اگر کانال اول هم ده درصد خطا داشته باشد، نکتهٔ خیلی مهمی نیست. چون میدانم و میبینم که در همین انتقال واژهها و عبارات کتاب و تبدیلشدنشان به معنا و هدایت مشکل وجود دارد؛ همین الان هم برای خود من و شما آن مشکل وجود دارد. هدایت وقتی به من میرسد که آن معانی در ذهن من ایجاد شود، نه اینکه الفاظ کتاب را ببینم. بنابراین چون در کانال دوم بهوضوح مشکل وجود دارد، حساسیت کانال اول هم از بین میرود. اگر آن استدلال عقلی بخواهد کار کند، باید در کانال دوم هم، یعنی در انتقال معانی، همینطور کار کند، و ما میدانیم که اینطور نیست.
نمیخواهیم وارد تحلیل آن استدلال شویم؛ آن استدلال جایی اشکال دارد. فکر میکنم پیشتر تعبیر کانال را به کار نبردم، ولی همین موضوع را گفتم. چیزی که میخواهم اضافه کنم این است که این بحثها به تشیع هم ارتباط پیدا میکند، و روی سخنم بهویژه با کسانی است که بهشدت اصرار دارند قرآن را بدون ولایت و بدون احادیث ائمه نمیشود فهمید. بعضیها تا حدی افراط میکنند که در کتاب تفسیری که مینویسند، کنار آیات فقط روایتهای مربوط را میآورند و جرئت نمیکنند چیزی از درک خودشان بگویند.
در اهل سنت هم کسانی هستند که سنت پیغمبر را در کنار کتاب ضروری میدانند، ولی کمتر اصرار دارند؛ اما در شیعه، چنانکه بهوضوح میدانید، مثلاً اخباریون و عدهای با گرایشهای افراطی معتقدند کتاب بهتنهایی به درد نمیخورد و حتماً باید ائمه هم در کنار کتاب باشند تا هدایت به شما برسد. در این سنت بهوضوح تحریف صورت گرفته است؛ پس کسی که چنین اعتقادی دارد نمیتواند آن استدلال عقلی را بیاورد. دستکم این گروه را باید کنار بگذاریم؛ چون برای آنها کتاب بهعلاوهٔ روایات عامل هدایت است، و معلوم است که در طول سالهای خیلی زیادی در روایات خطا وارد شده است. هیچکدام از این آدمها نمیگویند روایات دربست چیزی است که خداوند در کتابی برای ما حفظ کرده است. چنین ادعایی ندارند؛ پس دربارهٔ کتاب هم نباید این ادعا را بکنند. شاید هم به همین دلیل است که در زمانهای قدیم بعضی از علمای بزرگ شیعه بهراحتی اعتقاد به تحریف داشتند.
این از آن چیزهایی است که یک بار، یادم نیست به چه مناسبتی، میگفتم: فرض کنید الان مسیحیها، به نظرم، تا اندازهای از اعتقادات شرکآلودِ مربوط به تثلیث دست برداشتهاند و موحدانهتر بحث میکنند. در بحثهای آکادمیک و مانند آن که نگاه میکنید، میبینم که وحدانیت خدا را پیش میکشند و سعی میکنند تثلیث را بهنوعی لاپوشانی کنند. مسلمانها باید خوشحال باشند یا نه؟ مسلمانها یقهٔ اینها را میگیرند. ما از اینکه آدمهایی اشتباهاتی میکردند و حالا درست شده است، خوشحال میشویم یا ناراحت؟ به نظر میآید بعضیها ناراحت میشوند؛ قبول ندارند و میگویند نه، شما میگفتید تثلیث، دیگر نباید حرفتان را عوض کنید.
در نماز جمعهٔ این هفته امام جمعه میگفت در جلسهای با مسیحیها بوده و مسیحیها حرفهای توحیدی میزدند؛ و او به آنها گفته بود این انقلاب اسلامی ایران بوده که روی شما تأثیر گذاشته و شما موحد شدهاید و باید متشکر انقلاب اسلامی باشید. این هم باز موضوع خوبی است؛ دستکم قبول کنید که موحد شدهاند. دعوا بر سر کافر بودن و مشرک بودنشان را کنار بگذاریم؛ اشکالی ندارد، اصلاً بگوییم ما شما را موحد کردیم. دستکم قبول کنیم که اگر میبینیم آنها تثلیث را کمکم شل میگیرند و دیگر آنطور اصرار ندارند که مسیح عین خداست، باید استقبال کنیم. مثلاً میگویند مسیح جلوهٔ خداست؛ از این حرفها میزنند که خوب است. قرآن هم میتواند چنین برخوردی داشته باشد. در «خصوصالکلم» هم همینطور گفته میشود که اصلاً انبیا جلوهٔ اسماء الهیاند و هر کدام جلوهٔ تامّ یک اسماند. اینها که شرک نیست؛ اینها عقاید خیلی جالبیاند.
مسئلهٔ شیعه و سنی بر سر تحریف هم همینطور است. زمانی بعضی از علمای شیعه اعتقاد به تحریف داشتند.
اسماء الهی و اتهام شرک
تقریباً هیچکس الان به تحریف معتقد نیست، و بسیاری از علمای شیعه هم الان ناراحتاند که چرا چند نفرشان این حرفها را داشتهاند. اما سنیها ول نمیکنند؛ هرجا از عقاید شیعه سخن میگویند، میگویند اینها قائلاند قرآن تحریف شده است. واقعاً علمای شیعهای بودند، علمای معروف، که مثلاً میگفتند اسم حضرت علی در قرآن بوده و آن را برداشتهاند. دلیلش این بود که با این اعتقادات شیعی، خودشان بهنوعی باورشان نمیشد که در همین قرآنی که الان دست ماست تأکید زیادی بر ولایت و جانشینی پیامبر نشده باشد. پس شاید بیشتر با این انگیزه، و البته با تکیه بر یک سری روایات، مثلاً اینکه حضرت علی قرآنی داشته و آن را به عثمان نداده است، میگفتند قرآنی هست که دست معصومین بوده و با این قرآن فرق میکرده است. چنین روایاتی هم بوده و از این حرفها میزدند. بههرحال الان هرچقدر علمای شیعه قسم میخورند که هیچکدام از ما چنین چیزی را قبول نداریم، اهل سنت دستبردار نیستند.
دربارهٔ مسئلهای که من میگویم، فکر میکنم کسی که به کتاب بهعلاوهٔ سنت بهعنوان کانال ارتباط با خدا معتقد است، نمیتواند آن استدلال عقلی را دربارهٔ تحریف قرآن بیاورد. آن استدلال را کسی میتواند بیاورد که بهنوعی هدایت را منحصر در قرآن بداند. اگر کسی قرآن بهعلاوهٔ چیزی را که مطمئنیم در آن تغییراتی اتفاق افتاده عامل هدایت بداند، دیگر نمیتواند آن استدلال عقلی را بیاورد. میخواهم دستکم این را تثبیت کنم که به نظر میآید بعضیها میخواهند هر دو را کنار هم داشته باشند: وقتی بحث تحریف است، آن استدلال عقلی را بیاورند، و وقتی بحث هدایت است، بگویند کتاب و سنت را باید با هم داشت.
باید عذرخواهی کنم که یادم رفت آن تفسیر المیزان را نگاه کنم. آنجا در بحث روایی، روایتی از امام صادق (ع) بود که کسی پرسیده بود چرا ما این کار را نمیکنیم؛ و خود علامه طباطبایی زیر آن توضیحی مینویسد. بههرحال میشود چیزهایی در سنت باشد که در قرآن نیست. نگاه میکنم؛ شاید جای دیگری، ذیل آیهٔ دیگری باشد. بههرحال باید نگاه کنم و بگویم اگر چنین چیزی بوده، کجا بوده است. بحث من موکول به این نیست که علامه طباطبایی چه گفته باشد؛ فقط نکتهٔ مهمی است، چون دیده بودم علامه طباطبایی چیزی در این باره گفته است، در بحثهای مربوط به اسرائیلیات.
بههرحال اینکه حلال و حرام در قرآن منحصر به همان است که در آیه آمده، امری بدیهی است؛ در قرآن اینطور است. اما دربارهٔ اینکه در احادیث چیزی آمده یا نه، شما هم تأیید میکنید که آنجا ذکر شده که در احادیث هم چیزی نیست و امام جعفر صادق به سنت عرب اشاره کرده است. روایت امام جعفر صادق میگوید حرامها همانهاییاند که در آیه آمدهاند؛ چیزهایی که حراماند همینها هستند. بعد میبینید اینها نمیدانند که این روایت وجود دارد که امام جعفر صادق گفتهاند اینها حرام اصلیاند؛ منتها در سنت عرب بوده که اینها را نمیخورند و ما آل محمد هم از اینها نمیخوریم. آنوقت چیزهایی که پیغمبر هم نگفته حرام است، بهطور تبصره حرام میشوند. مهم این است که حرام اصلی همینها هستند.
قبلاً دربارهٔ این بحث کردهام که کلاً آیا در سنت میتواند چیزی باشد که در قرآن نیست. به نظر من میتواند. اما اینکه سنت بتواند چیزی را که در قرآن هست نقض و نسخ کند، کمی مشکوک است. خودم به این مشکوکم؛ مثلاً چون حکم رجم در قرآن نیست و بهنوعی حکم دیگری هست؛ نه اینکه اصلاً حکمی نباشد. همین مسئله را کمی دشوار میکند که از نظر استنباطی و از دیدگاه کلی فقهی، آیا روایات میتوانند قرآن را نسخ کنند یا نه. ممکن است شما معتقد باشید که میتوانند. همهٔ بحث من این است که حتی اگر معتقد باشید سنت میتواند قرآن را نسخ کند، آن سنت باید خیلی قوی باشد، یعنی آنقدر به آن مطمئن باشید که اگر مخالف قرآن است به آن اعتماد کنید.
نسخ قرآن با روایات
فکر میکنم اینجا آدم میتواند راحت از زیر بار تناقض در برود؛ یعنی گویی حرام اصلی این است و بعد اینها بهطور تبصره حرام میشوند. ببینید، اینکه در فقه از احادیث و سنت استفاده میشود، کلاً شیعه و سنی ندارد؛ ارجاع به سنت تکمیل قرآن است. چیزهایی آنجا باز نشده و اینجا باز میشود.
دربارهٔ حلال و حرامها بیشتر فکر میکنم خیلی سخت است که چیز دیگری را حرام کنیم. من شخصاً همهٔ حلال و حرامها را رعایت میکنم؛ من تحلیل فقهی نکردهام که بخواهم در این زمینه چیزی بگویم. فقط کلاً قرآن را که میخوانم، این مقدار تأکید با «انما» بر اینکه این چیزها حرام است، یا این آیه که با این صراحت میگوید بگو هیچ چیز جز این چند چیز حرام نیست، کمی سخت میکند که الان بگویم بنا به احادیث یا روایاتی که آمده، چیز دیگری هم حرام است. کار را سخت میکند، ولی بله، روایات میتوانند چنین کنند؛ اینها کاملاً بحثهای فقهی است. ممکن است آنچه اشتباه در ذهنم مانده این باشد که نه از تورات آمده و نه از سنت عرب. بههرحال ما آن را رعایت میکنیم. بحث من موکول به نظر علامه نیست، چون بحثی کلی است. فکر میکنم در قرآن دربارهٔ حلال و حرامها و منحصر بودن حرامها در چیزهایی صراحت زیادی وجود دارد و این کمی کار را سخت میکند؛ یعنی اگر روایتها خیلی قوی نیستند یا خیلی به آنها مطمئن نیستید، بههرحال اینجا حکم فقهی را به این راحتی نمیشود داد.
قبلاً روی چیزی تأکید کردهام؛ الان هم بد نیست از این موقعیت استفاده کنم و دوباره تأکید کنم. در قرآن چند بار این عبارت هست که چرا چیزهایی را که حلال است حرام میکنید؟ یادم نمیآید جایی باشد که بگوید چرا چیزهایی را که حرام است حلال میکنید. در بحثهای دینی انحرافی وجود دارد که مدام احتیاطاً بگوییم این را نخور؛ چه میشود مثلاً فلان چیز را نخوری؟ عقاب؛ حالا چه کسی میخواهد برود عقاب بخورد؟ چه کسی میتواند عقاب شکار کند؟ دفعهٔ قبل که این بحث شد گفتم فرض کنید روزی از استخوان عقاب دارویی بسازند. شما میگویید عقاب را نمیشود خورد، بنابراین حرام و نجس است. بعد دارویی ساختند و ثابت هم شد که بهترین داروست؛ آنوقت مسلمانها بگویند اینها حرام است و ما نمیخوریم، یا با احتیاط بخورند. الان که همهچیز را میخورند و همهچیز را به چند جور سرو میکنند.
ولی این بحث فقهی است و ممکن است به زندگی عملی شما ربطی نداشته باشد، مگر اینکه برویم در کشورهای شرق آسیا زندگی کنیم. یکی از دوستانم در کره بود؛ کرهایها معروفاند به اینکه سگ میخورند و خیلی هم به آن علاقه دارند. آمده بود و به من میگفت فکر نکنی آنجا اگر گوشت دیگری نباشد سگ میخورند؛ گفت گرانترین غذایشان است. یعنی سگ را بهعنوان لذیذترین غذا سرو میکنند و در رستورانهای درجهیکشان انواع و اقسام غذاهایی را که با سگ درست میشود میآورند.
بگذریم. بههرحال باز سعی میکنم خودم نگاه کنم. ایشان که گفت زیر آن آیه اینطور نقد شده است، من چند آیهٔ دیگر هم نگاه میکنم. نکتهای که ایشان در جلسهٔ قبل گفت این است که علامه طباطبایی در نهایت میخواهد بگوید همین حلال و حرامهایی که در فقه هست، چون بهنوعی از سنت آمده، حلال و حراماند؛ ایشان میگوید علامه طباطبایی این را میگوید. شما میگویید در آن روایت باز تأکید بر این است که حرامها همانهاییاند که در قرآن هست؛ ولی حرف ایشان این است که علامه طباطبایی سخنش را در پایان اینطور میبندد که همین حلال و حرامها درستاند. آنچه در ذهن من بود، و چند بار تاکنون به آن ارجاع دادهام، این است که اینطور در ذهنم مانده بود که علامه طباطبایی این حکمهای حلال و حرام را خیلی قبول ندارد.
حلال و حرام و علامه طباطبایی
باز خودم نگاه میکنم؛ شاید اینجا هم به تفسیر احتیاج داشته باشد و منظور علامه روشن شود. شاید اختلاف نسخه هم وجود داشته باشد.
جلسهٔ قبل سعی کردم در همان آخر دربارهٔ مشکلی که فکر میکنم وجود دارد بحث کنم و بگویم که به نظرم اولاً چرا بحث انتظار ظهور مسیح در یهودیت مهم است، بلکه بهنوعی مرکزیت دارد. سعی کردم بگویم انحراف در تاریخ یهودیت، از اول تا ظهور حضرت مسیح، از نوع انحرافاتی است که گناه میکنند و مقداری گرایش به بتپرستی دارند، ولی همچنان این دین الهی است و اینها تحت سرپرستی انبیا هستند. هرچند به نظرم هرچه جلوتر میرود، دیگر خود انبیا را خیلی نمیشناسند یا قبول ندارند؛ در قرآن تأکید میشود که حتی قبل از حضرت مسیح، و شاید حتی قبل از ماجرای حضرت یحیی و زکریا، اقدام به قتل انبیا کردند. یعنی انحرافات به حدی رسیده بود که انبیای کوچکتری را که میآمدند نمیشناختند.
ولی آن انحراف واقعاً بزرگ که یهودیت را اصلاً از مرحله پرت کرد این است که حضرت مسیح ظهور کرد، کسی که وعدهٔ ظهورش داده شده بود و همه هم بهنوعی منتظرش بودند، و اینها او را نشناختند؛ نهتنها او را بهعنوان مسیح قبول نکردند، بلکه تلاش کردند از بین ببرندش. این ماجرایی است که اصلاً تاریخ بنیاسرائیل را تمام کرد؛ اینکه قوم برگزیده باشند و رسالت داشته باشند، با این ماجرا تمام شد. بعدها با ظهور پیامبر اسلام دین جدید آمد، مسیحیت هم راه خودش را رفت، و اینها به دینی تبدیل شدند که، اگر درجهبندی نکنیم، بهنوعی درجهٔ سه و چهار است؛ یعنی دین سوماند، بهنوعی بازماندهٔ دینی که قبلاً آنهمه وجود داشته است. چنین حالتی به وجود آمد.
گناه اصلی بنیاسرائیل، بزرگترین گناهشان، نپذیرفتن مسیح و اقدام و نیت قتل مسیح بود، که شاید بزرگترین گناهی بود که بشر نیتش را کرد. اعراب هم تلاش کوچکی برای قتل حضرت رسول کردند، ولی خیلی نزدیک هم نشدند. یهودیها توطئههای خیلی پیچیدهتری طراحی کردند؛ پیشرفتهتر بودند و اعراب آدمهای خیلی سادهای بودند. اعراب سعی کردند با آن کلکی که، اگر راست باشد، در آن ماجرای ترور به کار بستند، پیغمبر را واقعاً بکشند. ولی یهودیها طراحی خیلی پیچیدهای داشتند که چگونه او را بکشند تا خونش گردنشان نیفتد، و بههرحال در یک روند پیچیده خودشان گرفتار پیچش شدند. این همان است که آیه میگوید: «و مکروا و مکر الله»؛ کارهای خیلی عجیبوغریب و خیلی هوشمندانهای کردند و در نهایت همین باعث پیچش خودشان شد.
حرف مرکزی این بحث این است که انحراف واقعاً بزرگ یهودیت همین مسئلهٔ نپذیرفتن مسیح است. بنابراین مهم است که دربارهٔ آن بحث کنیم و بهنوعی درک کنیم که این مشکل چگونه برای قوم یهود پیش آمد که مسیح را با وجود آنهمه انتظار نشناختند. اتفاقاً تمام شواهد تاریخی نشان میدهد که یهودیها در سالهای آخرِ منتهی به ظهور حضرت مسیح، بیشتر از هر وقت دیگری منتظر ظهور او بودند؛ یعنی فضای ظهور مسیح میانشان خیلی وجود داشت، بهطوری که همزمان میبینید بنا به اسناد تاریخی مسیحهای قلابی هم ظهور کردند. فضای جامعهٔ یهودی اینگونه بود، و قرآن این را تأیید میکند که قبل از ظهور حضرت مسیح، حضرت یحیی اصلاً بهعنوان پیشقراول آمد و مردم را بشارت داد که اتفاقهایی دارد میافتد؛ توبه کنید، ملکوت خدا نزدیک است.
در قرآن هم حضرت یحیی پیشدرآمدی بر ظهور مسیح است. اسناد و مدارکی هم از گروهی به اسم اسنیها داریم که بعضیها آنها را به حضرت یحیی مربوط میدانند؛ نوشتههایی از آنها به دست آمده که در سالهای اخیر خیلی دربارهشان بحث میشود. اینها فرقهای بودند که همین حالت انتظار ظهور را بهشدت داشتند. علیرغم چنین فضایی، حضرت مسیح را نشناختند. چرا نشناختند؟ ادعای یهودیها این است که نشانههایی که به آنها داده شده بود، دربارهٔ اینکه مسیح وقتی ظهور میکند چه اتفاقهایی میافتد و چهجور موجودی است، صدق نمیکرد و بنابراین او را نپذیرفتند.
چرا مسیح را نشناختند
مثلاً اینکه مسیح باید از نسل داوود باشد. یهودیها بنا به احادیث خودشان، که در کتب مقدسشان بود، منتظر ظهور پادشاهی مقتدر، حتی مقتدرتر از داوود و از نسل داوود، بودند و اصلاً نمیتوانستند یک نجار و یک روستایی را بهعنوان مسیح بپذیرند.
این را کنار این نکته بگذارید که بحث ما بهعنوان یک بحث آکادمیک نیست. کتابی که معرفی کردم، «انتظار مسیح در آیین یهود»، کتاب تحقیقاتی خیلی خوبی است که از دیدگاهی آکادمیک و به اصطلاح لائیک به این مسئله نگاه میکند. این کتاب سعی میکند سیر تطور تصوراتی را که یهودیها دربارهٔ مسیح داشتند در طول تاریخ نشان دهد، که چه بوده و چگونه متعالی شده است، و آن را بهنوعی به شرایط تاریخی مربوط کند. فرضش بر این است که این اعتقادی است که قوم یهود خودش ساخته تا به خودش آرامش بدهد که ما روزی دوباره سلطنت داوود را به دست میآوریم. رویکرد این کتاب این است که اعتقاد به ظهور منجی را، که در خیلی از اقوام بوده، بهعنوان یک ماجرای تاریخی بررسی میکند: اعتقادی خودساخته که بعضی اقوام برای امید دادن به آیندهٔ خودشان برمیگزینند؛ و در نهایت آنچه از نظر یک آکادمیسین مهم است بررسی تحولات این عقیده در طول تاریخ است.
عین همین تحقیقات دربارهٔ اعتقاد شیعه به امام زمان هم وجود دارد: اینکه در روایات اولیه چگونه بوده، از کجا شروع شده و بعد چه وقت این صفات اضافه شده است؛ اسناد تاریخی را هم فهرست میکنند. من یک بار بحث کردم که در این رویکرد اساساً مشکلی وجود دارد: گویی فرض بر این است که همهچیز ثبت شده است. اولین باری که چیزی در قرنی مستند شده، لزوماً به این معنا نیست که اولین بار همان موقع گفته شده است؛ شاید در قرن اول هم بوده است. منظورم این است که در این رویکرد واقعاً تاریخ را فقط و فقط همین چیزهایی میبینیم که مستند شده است، چون کار دیگری نمیتوانیم بکنیم و تحلیلمان بر همین اساس است.
بحثی که میخواهم در این جلسه بکنم این است که یهودیها تا چه اندازه میتوانند بگویند مسیح را به دلیل اسناد و مدارک تاریخی که داشتند و آنچه در کتب مقدسشان ذکر شده بود نپذیرفتند. جلسهٔ قبل سعی کردم این مسئله را کمی جدیتر کنم، با خواندن چند قطعه از کتاب مقدس که به نظر میآید بر پادشاهی مسیح تأکید دارد. به نظر میآید بر یک تحول بزرگ اجتماعی بعد از ظهور مسیح تأکید دارد: بر اینکه یهود به صلح و آرامش میرسد، بلکه نوعی صلح و آرامش و حکومت الهی در کرهٔ زمین تشکیل میشود؛ و هیچکدام از این اتفاقها برای مسیح نیفتاد.
بنابراین میتوانند ادعا کنند که ظهور این مسیح با این ویژگیها با آنچه در کتاب بود صدق نمیکرد؛ و ما عابدانه و با تقوای خیلی زیاد، چون نشانههایی را که در کتاب مقدس خودمان میدیدیم در او ندیدیم، به این نتیجه رسیدیم که این دروغ است؛ بنابراین هر کاری کردیم، از ایمان نیاوردن تا تلاش برای مبارزه، از روی تقوا بوده است. نه اینکه فقط میشود چنین ادعایی کرد؛ یهودیها همین الان این ادعا را دارند که ما در نهایت تقوا سعی کردیم از این مسیح بگذریم، و دلیلش هم کتاب است.
حالا ما مسلمانها در چه موضعی هستیم؟ میخواهم از دید خودمان، با دید قرآنی، ببینیم چه موضعی باید بگیریم. در قرآن به نظر میآید کاملاً صراحت وجود دارد که عیسی بن مریم مسیح بوده است؛ یعنی همین به کار بردن واژهٔ مسیح در قرآن دربارهٔ عیسی بن مریم، شهادت دادن به این است که او همان مسیحی است که یهودیها منتظرش بودند. یک راه خیلی ساده وجود دارد: من بهعنوان مسلمانی که به قرآن اعتقاد دارم بگویم یهودیها کتاب را تحریف کردند، حرفهایی را که انبیا دربارهٔ ظهور مسیح زده بودند خوب ثبت و ضبط نکردند و بعد به اشتباه افتادند. دلایل خیلی خوبی هم میشود برای این آورد.
جلسهٔ قبل سعی کردم کمی شما را به فکر بیندازم که شاید به این راحتی هم نشود این حرف را زد؛ یعنی مطالب بسیاری در کتابهای مقدسشان وجود دارد که ادعای تحریف همهٔ آنها کمی سخت است. اگر بتوانیم موضعی بگیریم که از نظر تحریف معتدلتر باشد، بهتر است. منظورم چیست؟ من دربارهٔ انجیل هم که فکر و بحث میکنم، همین را سعی میکنم. اینکه همینطور بگوییم چون انجیلها از نظر ما بهطور کامل معتبر نیستند پس میشود کاملاً کنارشان گذاشت، چه نامی دارد؟
کنار نگذاشتن انجیل بهکلی
نوعی مغالطهٔ لفظی است. چیزی که کاملاً مورد قبول نیست، به این معنا نیست که پس هیچ. وقتی در کتاب، از اول تورات تا آخر کتاب مقدس و در همهٔ صفحاتش، هزار بار نوشته شده که مسیح پادشاه است، کل کتاب تورات که تحریف نشده است. شهادت خود قرآن این است: برخوردی که قرآن با تورات زمان پیامبر، همین تورات تحریفشدهٔ زمان پیامبر، دارد این نیست که همهاش تحریف شده است؛ منشأ الهیاش را قبول دارد و اینکه باعث هدایت است را قبول دارد.
ما تقریباً سند تاریخی کاملی داریم که آنچه الان بهعنوان تورات دست ماست با آنچه دست یهودیهای مدینه بود هیچ فرقی ندارد. بنابراین قرآن دربارهٔ همین تورات حرف میزند که مایهٔ هدایت و نور است، هرچند میگوید در آن تحریفاتی شده است. پس اگر چیزی خیلی زیاد در کتاب مقدس آمده، و همهجا مسیح بهعنوان فرزند داوود و پادشاه آمده و بر این ارزش زیاد تأکید شده، اینکه به این راحتی بگوییم همهٔ این قسمتها جزو آن ده درصدِ تحریفشده است، راحت نیست؛ ولی ممکن است.
یک موضع قطعاً این است که مسلمانها بگویند تحریف شده است؛ بد نگه داشتهاند، چیزهایی را بد فهمیدهاند و کم و زیاد کردهاند. اول این موضع تحریف را تقویت کنم و بعداً سعی کنم بگویم موضعهای دیگر چه میتواند باشد. اگر کسی بخواهد از موضع تحریف دفاع کند، به نظر من این موضع اینطور تقویت میشود: وقتی از تحریف چیزی حرف میزنید، اگر انگیزههای لازم را نشان بدهید که چرا تحریف صورت گرفته است، موضعتان قوی میشود.
مثلاً فرض کنید من بیایم بگویم در کتاب مقدس داستان یوسف را تحریف کردهاند؛ مثلاً برادرهایش دو سفر به مصر داشتند و این نامردها آمدند یکی را حذف کردند. آدمها چقدر این را باور میکنند؟ برای یهودیهایی که کتابی مینویسند، یک سفرِ برادرها چه فرقی میکند که آن را از کتابشان حذف کرده باشند؟ ممکن است خطای نگارش و انتقال باشد، ولی تحریف به معنای تحریف عمدی خیلی معقول نیست که بگویید در داستان یوسف دست بردند و یکی از مسافرتها را حذف کردند. ولی اگر بگویید در تورات تحریف کردند و اسماعیل را به اسحاق تبدیل کردند، انگیزهاش روشن است؛ تمام ماجرای یهودیها دعوا بر سر میراث ابراهیم است. اگر اسماعیل هم شریک شود، نصفش به آنها میرسد.
انگیزه دارند؛ انگیزهٔ قتل را در نظر بگیرید. در فیلمهای پلیسی، وقتی کسی مشکوک است و میخواهند متهمش کنند، میبینند انگیزه دارد یا ندارد. اگر همینطور کسی را که هیچ رابطهای ندارد متهم به قتل کنیم، راحت پذیرفتنی نیست؛ ولی اگر بگویند میراث بزرگی به او میرسیده، فکر میکنید این میتواند عامل قتل باشد. بنابراین در مسئلهٔ تحریف، پیدا کردن انگیزه میتواند به تئوری تحریف کمک کند.
پیدا کردن مکانیسم هم کمک میکند: اینکه این اتفاق چرا و چگونه افتاده است. مثلاً توجیه داشته باشم که این بخشهای تورات، این بخشهای کتاب مقدس، جزو بخشهای متأخرند و مثلاً ده سال بین نگارش و اتفاقی که افتاده فاصله وجود دارد. آنوقت میتوانم بگویم تئوری تحریف، یا نه لزوماً تحریف عمدی، بلکه اینکه متن منحرف شده باشد و آن چیزی نباشد که در اصل بوده، تقویت میشود. ولی اگر اسناد و مدارک اینطور باشد که اینها در نزدیکترین موقعیت ممکن نگارش شدهاند، کار سخت میشود.
میخواهم بگویم در ماجرای مسیح، آنهایی که به تئوری تحریف معتقدند به اندازهٔ کافی دلیل دارند؛ یعنی میشود برای یهودیها انگیزه بیان کرد که اینها را در طول ده سال تحریف کرده باشند، و به اندازهٔ کافی هم میشود از مکانیسمهای تحریف صحبت کرد. خیلی واضح است که یهودیها تمایل به سلطنت و پادشاهی داشتند. فرض کنید اصل پیام انبیا این بوده که پیامبر بزرگی میآید؛ فرض کنید پیشگویی انبیا با این جملهها بیان شده باشد که در آخرالزمان، یعنی در جریان تاریخ یهود، پیامبری به اسم مسیح میآید که پادشاهی خداوند را در زمین استوار میکند.
آدمی که از پادشاهی آنچه برایش مهم است این است که قصری باشد و حکومتی باشد، چه میفهمد؟ اینکه آدمی میآید که پادشاه است، تاجی دارد، تاج مرصعی دارد و اتفاقاً خیلی پول دارد. یعنی آدمی که ذهنیتش مادی است، این حرف را که پادشاهی خداوند قرار است در زمین استوار شود، اینطور میفهمد که پادشاه بزرگی میخواهد بیاید؛ تصورش این است که احتمالاً جنگهای بزرگی میکند و همانطور که داوود همه را شکست داد، او هم میآید و همین کار را میکند. و اینکه گفته میشود حکومت موحدین در زمین برقرار میشود، موحدین چه کسانی هستند؟
تصور پادشاهی مسیحا
در ذهن آنها پاسخ این است: ما هستیم. پس در ذهن این آدمها بهطور طبیعی معنایش این میشود که قرار است پادشاهیای بیاید و یهودیها در دنیا حکومت کنند؛ موحدینِ دنیا یهودیها هستند. ببینید، اینجا اولاً انگیزه وجود دارد: به نفع خودشان است که اینطور فکر کنند. حتی نمیخواهم بگویم نشستند و تحریف کردند؛ ناخودآگاه به نفعشان است که ماجرا را اینطور ببینند، و حتی طبیعیتر هم هست. مکانیسمش هم روشن است: همین جمله را که پیغمبری گفته باشد، نسلبهنسل کمکم شاخ و برگهایی به آن اضافه میشود، از این نوع که این پادشاه چه هیبتی دارد؛ همین چیزهایی که مردم دوست دارند. بنابراین واضح است که وقتی در نقل سینهبهسینه افتاد، تا وقتی که مکتوب شود، و میدانیم این کتابها اینطور مکتوب شدند، چیزهایی از این نوع گرایشهای عوامانه به آن اضافه شده باشد.
اگر بپرسید این پادشاهی را چه معنا میکردند، میگویم همین الان هم این عبارتها را در کتاب مقدس نگاه کنید: تأکید عمده بر سلطنت خداوند در زمین است؛ اینکه توحید غلبه میکند و خداپرستان غلبه میکنند. دو نکته وجود دارد. یکی اینکه وقتی میگویید موحدین غلبه میکنند، یهودیها، چون بهنوعی تنها قوم موحدند، این را به خودشان میگیرند؛ یعنی ما غلبه میکنیم، نه اینکه همهٔ دنیا خداپرست میشوند.
اتفاقی که در زمان حضرت مسیح افتاد، خلاصه چه بود؟ من فکر میکنم ملکوت خدا ظهور کرد و بساط بتپرستی بهنوعی در عالم برچیده شد. مردم دستکم در ظاهر بهنوعی موحد شدند؛ من فکر میکنم دستکم به همان اندازه که یهودیها بودند، و بیشتر. خداپرست شدند، کلیساها ساختند، بعدها مسلمانها آمدند. خلاصه از زمان مسیح به این سو، برخلاف دوران قدیم، کفهٔ ترازو به سمت توحید و خداپرستی چربید. اگر زمانی قومی در دنیا بودند که منحصراً ادعاهای توحیدی داشتند، این ادعا در جهان بسط پیدا کرد.
بنابراین اگر انبیا گفتند پادشاهی خداوند در جهان برقرار میشود، خداوند در جهان سلطنت میکند، یکتاپرستی پادشاهی میکند، اینها قابل تعبیر است به اینکه بههرحال اتفاق افتاده است. ولی موضوع این است که در طول ده سال این نوع عبارتها کمکم به عبارتهایی تبدیل شدند که بیشتر گویای چیزی قابلفهم برای تودهٔ مردم و مورد تمایل مردم بود. یهودیها پادشاهِ دنیا شدن را دوست داشتند؛ مثل اینکه ما موحدیم و همه علیه ما هستند.
من یک بار این حرف را زدم: این عین این است که الان، مثلاً، آمریکا یکدفعه شیعه شود. فکر میکنید موضع جمهوری اسلامی اصلاً چیست؟ من فکر میکنم قبول نمیکنند که آنها شیعه شدهاند: اینهمه بلا سر ما آوردید، حالا شیعه هم شدید، میخواهید بروید بهشت؟ قبول کردنش خیلی سخت است. ما هم میگوییم حتماً دارید توطئه میکنید، حتماً میخواهید بهنوعی بلایی سر ما بیاورید؛ یا دستکم، اگر اینطور شد، قبول کنید که ما باید رئیس باشیم؛ میگوییم ما زودتر شیعه شدیم؛ حالا شیعه شدید که شما هم باز در دنیا حکومت کنید و باز مثلاً توی سر ما بزنید؟
ما بهنوعی خود را صاحب حق آب و گل میدانیم. یهودیها هم بهنوعی احساس میکنند که نسبت به توحید حق آب و گل دارند. یعنی چه؟ مسیح آمد، عدهای دیگر موحد شدند، توی سر اینها هم زدند و اینها نابود شدند. این که درست نیست؛ اینها فکر میکنند قرار است حکومت خدا برقرار شود و از طریق ما. ما باید شاگرد اول باشیم؛ ما احبای خداوندیم. در قرآن میگوید اینها میگویند ما ابنای خدا هستیم، احبای خدا هستیم. احساسشان بهنوعی این است که ما زودتر شروع کردیم؛ اگر مسیح میآید باید پادشاه ما شود، بقیه را بکشد و منکوب کند و پادشاهی دنیا مال ما باشد.
همین الان هم که در عبارتها نگاه میکنید، جاهایی که حرف از تفوق یهود بر بقیهٔ اقوام است در اقلیتاند؛ بیشتر حرف از این است که قرار است سلطنت خداوند در جهان مستحکم شود. چیزی که در زمان یهودیها نبوده اتفاق میافتد، و به نظر میآید این اتفاق افتاده است.
میخواهم بگویم تحریف اینجا هم انگیزه دارد و هم مکانیسم. بنابراین اینکه این روایتها کمکم بهگونهای دیگر فهمیده و بهگونهای دیگر نگارش شدند، تا حدودی پدیدهای است که رخ داده است. کاری که میخواهم بکنم این است که چیزی به این مسئله اضافه کنم. نمیخواهم بگویم تحریف اتفاق نیفتاده است؛ میخواهم بگویم شاید همهاش مسئلهٔ تحریف نیست. احساسم این است، و ایدهای که دارم این است، که جدا از بدفهمی، اصولاً این حرفهایی که انبیا میزدند، یعنی پیشگوییهایی که انبیا و مقدسین همیشه دربارهٔ آینده میکنند و مسلمانها عبارت «ملاحم» را دربارهٔ آن به کار میبرند، چیزی مثل رؤیایند.
پیشگویی انبیا چون رؤیا
مثل دیدن؛ مثل اینکه حضرت ابراهیم میگوید: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ». اینها احتیاج به تعبیر دارند. اینطور نیست که مثلاً اشعیای نبی عیناً گفته باشد که این فیلم در آینده واقع میشود. چیزهایی که بشر کلاً پیشگویی میکند، مهم نیست نبی باشد یا نباشد؛ قطعههایی از آینده را میبینند و احساس میکنند خداوند دارد اینها را به آنها نشان میدهد، و اینها چیزی میان تعبیرهای سمبلیک و واقعیاند. عیناً مسئلهای که دربارهٔ حضرت ابراهیم اتفاق افتاد: درست است که دید فرزندش را ذبح میکند، ولی واقعاً معنای آنچه دیده بود این نبود که این ذبح کردن محقق میشود. میبینید؟
من فکر میکنم پیچیدگیای که اینجا وجود دارد، بهغیر از آن انگیزههای تحریف، این است که در کلام انبیا، وقتی پیشگویی میکردند، همین پیچیدگیها، مثل همان رؤیای حضرت ابراهیم، وجود داشته و مقداری عجله کردهاند. یک بار پیامبری میآید و میگوید خداوند این حکم را گفته که انجام بدهید؛ یک بار در بافتی دیگر است: مثلاً حضرت علی در نهجالبلاغه ملاحم دارد، که مثلاً در آینده میبینم چنین دورانی میآید. مثلاً در بعضی از روایات و احادیث دربارهٔ امام زمان شاید حرف از شمشیر و اسب زده شده باشد. شما الان فکر میکنید امام زمان با شمشیر میآید؟ کسی اینجا هست که فکر کند امام زمان با شمشیر میآید؟ جدی میگویم. هیچکس؟ پس شما هم کافرید؛ اسب و شمشیر را قبول ندارید.
البته تئوریهایی وجود دارد که تحولاتی در دنیا اتفاق میافتد که ممکن است دوباره کار به شمشیر کشیده شود؛ اینطور هم میشود تعبیر کرد. حرف من این است: فرض کنید آن روایات و توصیفهایی که دربارهٔ ظهور امام زمان شده درست باشد؛ آیا پیشگوییها را اصولاً باید کلمهبهکلمه خواند؟ یعنی اگر گفتهاند امام زمان سوار بر اسبی و شمشیر به دست میآید، یعنی همینطور میآید یا نه؟ اینها حالتهای سمبلیک دارند.
یادتان هست قسمتهایی از متن ابنعربی را دربارهٔ مسئلهٔ ذبح اسماعیل بحث کردم؟ ابنعربی آنجا مفصلاً بحث میکند که اصلاً رؤیای ابراهیم احتیاج به تعبیر داشت و منظور این نبود؛ مثلاً تعبیرش این است که تو باید اسماعیلِ نفس خودت را ذبح کنی، نه اینکه خود اسماعیل را ذبح کنی. این تعبیر را از خودم میگویم، ولی ابنعربی واقعاً یک صفحه در «فصوص» دربارهٔ این بخش از داستان ابراهیم بحث میکند که اینجا رؤیا بود، همانطور که ابراهیم میگوید؛ بنابراین قرار نبود کلمهبهکلمه محقق شود، بلکه ابراهیم باید آن را تعبیر میکرد. من فکر میکنم در هر نوع رؤیت از این دست، حتی دربارهٔ پیامبران، جنبههای سمبلیک وارد میشود؛ بنابراین تعبیر کلمهبهکلمهٔ آن اصولاً خطاست.
احساس من این است که بخشی از این چیزهایی که در کتاب مقدس هست، در همان بخشهایی که گفتم، احتمالاً تحریف هم نشده است، بلکه سوءتفاهمهایی به دلیل آن زبان سمبلیکِ رایج در پیشگوییها بهطور کلی رخ داده، و در واقع نوعی برخورد جاهلانه است. میدانید مثل چه میماند؟ مثل اینکه الان واقعاً امام زمان ظهور کند، ولی چون مثلاً اسب و شمشیر ندارد، بگویند این امام زمان نیست؛ چون در این کتاب نوشته است که امام زمان اسبش سفید است و شمشیر دارد.
من این حرف را کلی میزنم، نه فقط دربارهٔ مسیح یا مسئلهٔ ظهور؛ دربارهٔ هر چیزی که در ادیان از زبان انبیا پیشگوییهایی نقل شده است. این پیشگوییها، مثل پیشگوییهای نوستراداموس، سمبلیکاند. طبیعت پیشگویی و آن رؤیتهایی که به آدمها دست میدهد چنین است؛ چه جزو اولیا باشند چه نباشند، اگر استعدادهای ویژهای داشته باشند، گویی تصاویری از آینده میبینند. به نظر میآید عدهای چنین قدرتی دارند. یعنی در حالتهای روحی خاصی گویی اتفاقهایی از آینده را در خواب میبینند؛ یا پیشگوییها معمولاً در حالتی رخ میدهد که حضرت ابراهیم شاید از آن به «منام» تعبیر میکند، نه «نوم». حالا اینکه منام واقعاً با نوم فرق دارد یا نه، بههرحال چیزی شبیه رؤیاست که در خواب برای صالحین ظاهر میشود و ظاهراً برای غیرصالحین هم پیش میآید.
ما فکر میکنیم آنچه برای انبیا پیش میآید حجیت هم دارد و خطا نمیکنند. ولی موضوع این است که در بافت اینگونه پیشگوییها، مثل رؤیا، حالتهای سمبلیکی هست که باید تعبیر شود، و جاهلانه است که بخواهم اینگونه چیزها را خطبهخط و کلمهبهکلمه بخوانم و بگویم اینجا آمده که فلانی اسبسوار میشود. اتفاقاً جالب است که مثلاً کسانی که انجیلها را نوشتند خیلی سعی کردند کلمهبهکلمه نشان دهند که پیشگوییهای تورات دارد محقق میشود.
تعبیر سمبلیک پیشگویی
مثلاً اصرار دارند که ببینید، مسیح با الاغ وارد اورشلیم میشد و در فلان پیشگویی هم آمده بود که مسیح با الاغ میآید. من فکر میکنم اینها هم اشتباه میکنند که به این ظواهر میچسبند؛ که الا و بالله اینجا واقعاً باید الاغی باشد و پیشگوییها اینطور محقق شود که عیناً عبارتی که یکی از انبیا گفته تحقق پیدا کند.
من در عین حال قبول دارم که انگیزههای تحریف وجود داشته و تعبیرهایی صورت گرفته، ولی فکر میکنم این موضوعی که میگویم کاملاً نقش داشته در اینکه ذهن یهودیها از واقعیتهایی که دربارهٔ مسیح وجود دارد منحرف شود و به چنین فاجعهای منجر شود. عیناً فکر میکنم دربارهٔ شیعیان هم همین مسئله هست. یعنی شیعیان باید یهودیها و بلایی را که سرشان آمد ببینند و زنگ خطری برایشان به صدا درآید؛ چون فکر میکنم به احتمال زیاد شیعیان هم دچار همین سرنوشت میشوند.
الان ببینید، فاجعه است که عدهای در ایران فکر میکنند میخواهند جاده درست کنند؛ فکر میکنند امام زمان در مکه ظهور میکند و به اینجا میآید. واقعاً این تصور وحشتناک است که اینها فکر میکنند چون برای امام زمان کاری میکنند، امام زمان هم به سراغ آنها میآید؛ عین تصور یهودیها. یهودیها فکر میکردند اگر مسیح ظهور کند، که قرار است خداپرستی را در دنیا ترویج کند، حتماً باید بیاید و رئیس قوم یهود شود، قوم یهود در هر صلاحیتی که باشد. اینها هم فکر میکنند امام زمان، امام زمانِ شیعیان است و شیعیان هم ما ایرانیها هستیم. بنابراین درست است که در مکه به دلایلی ظهور میکند، ولی در اسرع وقت خودش را مثلاً به تهران یا قم میرساند، و از همین ماها، ما ایرانیها که میدانید چهجور آدمهایی هستیم، ۳۱۳ نفر را انتخاب میکند و جنگی هم شروع میکند، حالا با شمشیر یا بیشمشیر.
این تصورات اینقدر شبیه همان تصورات اشتباهی است که یهودیها داشتند. امام زمان میآید که توحید را ترویج کند؛ چه کار به ایرانیها دارد؟ باید موحدین دنیا را دور خودش جمع کند. ایرانیها جزو موحدین درجهیک دنیا هستند؟ شما الان واقعاً این را در ایران میبینید؟
دربارهٔ صلح جهانی هم، همانطور که تصور یهودیها اشتباه بود، ممکن است اشتباه باشد؛ اینها هم مثل پیشگویی است. به نظر من این احتمال پیش میآید که اگر یهودیها مسیح را میپذیرفتند، اتفاقهای خیلی خوبی میافتاد؛ وقتی نپذیرفتند، برعکس شد و اصلاً این بلاها سرشان آمد. اگر الان فرض کنیم شخصیتی مثل مسیح برای مسلمانهای دنیا، اصلاً برای مردم دنیا، ظهور کند و مردم به دلیل انحرافاتی که دارند او را نپذیرند، چگونه میخواهند به صلح جهانی برسند؟ این پیشگوییها مثل احتمالاتی دربارهٔ آیندهاند؛ بهطور طبیعی ممکن است این اتفاق بیفتد، شاید هم نیفتد.
اگر قبول کنید که دربارهٔ یهودیها واقعاً پیشگوییای دربارهٔ دوران بعد از مسیح وجود داشته که به دنیایی خیلی آباد و صلحآمیز میرسید و اینطور نشد، آنوقت میتوانید احتمال بدهید که شاید این اتفاق نیفتد اگر مردم نپذیرند؛ مثلاً اگر الان امام زمان ظهور کند و همه، از شیعه و سنی، بریزند سرش که بکشندش. انتظار دارید عذاب نازل شود یا انتظار دارید دنیا به وضعیت خیلی بهتری برسد؟ میخواهم بگویم کمی جای شک و شبهه وجود دارد. ممکن است دلایلی وجود داشته باشد که بگوییم این دفعه این اتفاق نمیافتد. ولی نکتهای که میخواهم روی آن تأکید کنم این است که امام زمان، امام زمانِ ایرانی نیست؛ امام زمانِ شیعیان نیست. اگر افراد صالحتری جای دیگری از دنیا زندگی میکنند، آنها یاران امام زمان میشوند.
امام زمان و موحدین
اگر من هر روز صبح دعای عهد بخوانم، عصر زیارت کنم و ادا و اطوار دربیاورم که منتظر امام زمان هستم، هیچ اتفاق خاصی نمیافتد؛ همانطور که برای یهودیان نیفتاد. پیامبران و اولیای خدا سراغ موحدین میروند. ببینید، ۳۱۳ نفری که بهترین نماز را در دنیا میخوانند، و نماز نه لزوماً با این فرم اسلامیاش، بیشترین توجه را به خدا دارند و موحدترند، اینها یاران امام زماناند. شاید یکیشان هم در ایران پیدا نشود. شاید کسی روزی هزار بار دعای عهد بخواند، ولی اگر موحد به معنای واقعی نباشد و معرفت خدا را نداشته باشد، هیچ حساب نمیشود.
روایاتی هست، روایات خیلی خوبی، که تعدادشان هم ده تاست، از همهٔ ائمه و پیغمبر، که ارزشمندترین چیز نماز است. اگر کسی بخواهد ببیند چقدر به این نزدیک است که جزو یاران امام زمان باشد، باید نمازش را نگاه کند.
نماز و نزدیکی به امام زمان
اگر غرق در نماز میشود، برای نماز بیتاب است و در نمازش هیچ چیزی جز خدا در نظرش نیست، شاید کاندیدای خوبی باشد برای عضویت در سپاهی که قرار است توحید را ترویج کند؛ حالا نه جزو ۳۱۳ نفر، بلکه مثلاً جزو ۳۳۱۳ نفر بعدی، و الی آخر. دعای عهد خواندن و مدام جمع شدن و رفتن، این آداب ظاهری، هیچ است؛ یعنی اگر توحیدتان کامل نباشد و اهل قرآن نباشید، یک اپسیلون هم تأثیر ندارد. فکر نکنید چون خیلی امام زمان را دوست دارید و خیلی با امام زمان راز و نیاز میکنید، امام زمان وقتی از مکه ظهور کرد، اول خدمت شما میآید؛ اصلاً اینطور نیست.
بلایی که سر یهودیها آمد واقعاً وحشتناک است. خودتان را جای این قوم بگذارید که بههرحال در راه شریعت سختی کشیدند. شریعت خوب یا بد، خلاصه همه داشتند تفریح میکردند و اینها در دنیا گرفتار شریعت خودشان بودند؛ چیزهایی را نمیخوردند و شرایط سختی هم داشتند. مدام مشرک میشدند، مدام دوباره بلا سرشان میآمد و موحد میشدند. بههرحال بیشتر از بقیهٔ اقوام درگیر وحی الهی بودند و درگیر این بودند که سعی کنند موحد باشند، در حالی که بقیه اصلاً همین تلاش را هم نمیکردند. ولی کار اینها به جایی رسید که از همه عقب افتادند؛ یعنی وقتی مسیح ظهور کرد، سعی کردند بانی قتل مسیح شوند.
خیلی دعا میخواندند و آداب زیادی هم داشتند؛ بهویژه میگویند در آن سالهای آخر شوری وجود داشت و همه خودشان را آمادهٔ نبرد کرده بودند که اگر مسیح ظهور کند، جان خودمان را فدا میکنیم. هیچ فایدهای نداشت؛ چون معرفت نداشتند، مسیح با این عظمتش ظهور کرد و اینها اصلاً نفهمیدند که او موجودی الهی است یا جادوگر. چه فایدهای دارد که آدمی دعای ظهور مسیح را زیاد خوانده باشد، ولی اصلاً نداند مسیح یعنی چه؟ نفهمد که پیامبران نمیآیند یک قوم را نجات بدهند؛ همهٔ پیامبران از توحید میآیند و برای امور معنوی میآیند.
الان واقعاً شیعیان در طول تاریخ، و بهویژه الان در میان خود ما در ایران، مدام فکر میکنند که ما مظلومیم و خدا روزی امام زمان را میفرستد که ما را نجات دهد. عدهای از عوام دستکم کاملاً این تصور را دارند؛ اصلاً موضوع توحید مطرح نیست. در این مجالس مدام میگویند ما تحت فشاریم، به ما ظلم شده، یکی بیاید و حق ائمه را پس بگیرد. همهٔ اینها حالتی قومی دارد: ما آدمهایی هستیم که خیلی پای ائمه فداکاری کردیم و چوبش را خوردیم؛ حالا دیگر حق ماست که امام زمان بیاید.
اگر موحد نیستی، حتی اگر تمام زندگیتان را به خاطر دفاع از ائمه سیاه کرده باشید، یک پشیز ارزش ندارد. درسی که از ماجرای حضرت مسیح باید بگیریم این است: اگر معنویت نداریم، اگر دین خدا را به معنای واقعی کلمه رعایت نمیکنیم، هیچ فایدهای ندارد که مدام حرف امام زمان را بزنیم، از حقوق ائمه حرف بزنیم و بگوییم جان خودمان را فدای ائمه میکنیم. عین این ماجرا مو به مو دربارهٔ یهودیها اتفاق افتاد و بدبخت شدند. برای نزدیک شدن به خدا هیچ راهی جز عبادت، نماز و توحید نیست. اگر میخواهید سر صبح یادی از امام زمان هم بکنید، آن بحث جداگانهای است؛ سر صبح باید نمازتان را بخوانید، عبادت کنید و قرآن بخوانید.
حُسن اعتقاد به امام زمان این است که آدمها، بهویژه شیعیان، که در عمدهٔ تاریخ خودشان بدون ظهور معصوم اعتقاد به جهاد نداشتند، انتظار برایشان به این معنا بود که همیشه آمادگی داشته باشند جان خودشان را فدا کنند؛ به معنای واقعی کلمه از نظر روانی اهل شهادت باشند. یعنی دعای عهد یعنی اینکه هر روز که بلند میشوم عهد کنم که اگر موقعیتی الهی پیش آمد که باید برای خدا بجنگم، میجنگم؛ در حالت رخوت نباشم. انتظار یعنی آدمها در حالت رخوت نیستند و حتی اهل جهادند؛ اگر پایش پیش آمد، حاضرند بجنگند و خون خودشان را هم در راه خدا بدهند. اینطور نیست که کنار بنشینند و اهل این حرفها نباشند.
ولی تمام ماجرا این است که امام زمان برای یک قوم ظهور نمیکند؛ نمیآید چون این قوم ستمدیده است، نمیآید حق اینها را بگیرد و با آمریکا بجنگد. همهٔ جنبشهای الهی برای توحید و برای معنویت است. حالا اگر آدم معنویای در ایران هست که لیاقت دارد جزو کسانی باشد که اولاً این تشخیص را دارند که اگر روزی یکی از اولیای خدا را دیدند او را بشناسند، من شک دارم، بلکه یقین دارم، که اینطور نیست.
تشخیص اولیای خدا
شک دارم آدمهایی که خیلی اهل دعاهای آنچنانیاند، اگر یکی از اولیای خدا را ببینند، کوچکترین تشخیصی داشته باشند که او جزو اولیای خداست؛ یعنی تصوری که اصولاً از اینکه انبیا و اولیای خدا چگونهاند دارند، خیلی پرت است. به نظر میآید عدهای در همان دامی میافتند که یهودیها افتادند؛ یعنی کمکم دربارهٔ امام زمان نوعی تصورات قومی پیدا میکنند، نه تصورات معنوی: اینکه امام زمان برای چه قرار است ظهور کند و قرار است چه کسانی را دور خودش جمع کند. امام زمان، امام زمانِ شیعیان نیست؛ امام زمانِ موحدین است. اگر در میان شیعیان هستند، بهتر؛ اگر نه، ممکن است از جای دیگری از دنیا آدمی که اصلاً جزو مسلمانها نیست، آنقدر با معرفت باشد که اگر یکی از اولیای خدا را ببیند، حالا امام باشد یا نباشد، درک و شعورش را دارد و میفهمد که با آدمی الهی طرف است. و آدمی ممکن است هر روز دعای عهد بخواند و کوچکترین تصوری از اینکه اولیای خدا چگونهاند نداشته باشد.
یک دلیل تاریخی واضحِ شدت انتظار در آن زمان، غلبهٔ رومیها و ذلت زیاد قوم یهود بود، و اینکه تصورشان این بود که این وضع اینطور نمیماند و بهزودی اتفاقی میافتد. بهعلاوه میشود تصور کرد که واقعاً، همانطور که قرآن تأکید میکند پیشدرآمدهایی برای ظهور مسیح وجود داشت، اشخاصی مثل یحیی و پیامبرانِ نزدیک به آن زمان این حرف را تشدید کرده باشند؛ یا حتی ممکن است میان یهودیها پیشگوییهایی بوده باشد که الان در کتاب مقدس ثبت نشده، و حتی دربارهٔ سال و بعضی از کیفیات چیزهایی وجود داشته که ما نمیدانیم. چیزی که میدانیم و قطعی است این است که در سالهای آخر، آن سروصدا بهشدت وجود داشته و واقعاً منتظر چنین واقعهای بودند؛ نمونهاش همین که چند مسیح نزدیک به هم ظهور کردند، یعنی همزمان با مسیح کس دیگری هم بوده که ادعای مسیحگری داشته است.
بههرحال این مسئلهٔ ظهور که در یهودیت بوده، در مسیحیت هم هست و با تفاوتهایی در شیعه و در مسلمانان بهطور کلی هم هست. سنیها تقریباً بدون استثنا اعتقاد به مهدی دارند؛ تفاوت سنیها با شیعیان فقط بر سر این است که سنیها اعتقاد به غیبت ندارند؛ اینکه شخص خاصی از خاندان پیامبر در پردهٔ غیبت باشد و روزی ظهور کند را قبول ندارند. ولی تقریباً شکی نیست که احادیثی از پیامبر دربارهٔ ظهور شخصیتی به اسم مهدی روایت شده و سنیها به این معنا قبول دارند؛ منتها خیلی از آن اعتقادات مؤکدشان، به این شکل که حالت انتظار داشته باشند، آنطور که شیعیان منتظرند، نیست.
فکر میکنم بهطور طبیعی لازم بود در این بحث اشارهای به اوضاع خود شیعیان بکنم؛ که از این بترسیم که روزی، مثل قوم یهود بعد از مثلاً هزار سال زحمت، در جبههٔ مقابل قرار بگیریم. یعنی جنبشی توحیدی در دنیا شروع شود و ما تنها آدمهایی در این دنیا باشیم که مقاومت میکنیم، چون بهنوعی تصورات دیگری داریم: منتظر شمشیریم، منتظر اسبیم، یا فکر میکنیم فلان روایتی که در فلان کتاب هست باید حتماً تحقق پیدا کند.
شما از خود میپرسید که یهودیها چرا یکدفعه این راه را رفتند و به این بدبختی گرفتار شدند. اگر واقعاً آدمهای موحد و صالحی بودند، مسیح را میشناختند؛ کما اینکه عدهای فهمیدند که این آدم، آدمی الهی است. یهودیها بهجای اینکه بر معنویات تأکید کنند، بر چیزهای ظاهری تأکید کردند. ملاک شناختن آدمی که از اولیاست این نیست که سوار اسب باشد، شمشیر داشته باشد یا نداشته باشد، یا حتی از چه نسلی باشد. اگر واقعاً روح معنوی داشته باشید و آدم معنوی در آن سطح را ببینید، قطعاً او را میشناسید؛ و این اتفاقی بود که برای یهودیها نیفتاد. نمیتوانستند میان مسیح و شیادی که همزمان و همعصرش بود فرق بگذارند.
کلاً پیشبینی دورهٔ یک منجی خودش سؤال دیگری است؛ این پرسش پیش میآید که آیا این پیشبینیها قابل تغییرند. من واقعاً نمیگویم قابل تغییرند؛ میگویم قابل تأویلاند: پیشگوییها گویی از نوع متونیاند که باید آنها را تأویل کنید، و با احکام فرق دارند. هر نوع رؤیت آینده چنین است؛ در قرآن یک مثالش هست که ابراهیم میگوید: «فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ ٱلسَّعْىَ قَالَ يَٰبُنَىَّ إِنِّىٓ أَرَىٰ فِى ٱلْمَنَامِ أَنِّىٓ أَذْبَحُكَ فَٱنظُرْ مَاذَا تَرَىٰ ۚ قَالَ يَٰٓأَبَتِ ٱفْعَلْ مَا تُؤْمَرُ ۖ سَتَجِدُنِىٓ إِن شَآءَ ٱللَّهُ مِنَ ٱلصَّٰبِرِينَ»، ولی واقعاً آن ذبح اتفاق نمیافتد. ولی چیزی که ابراهیم از آن رؤیا فهمیده این است که باید ذبح کند. اگر این رؤیا را به اسماعیل گفت، اسماعیل چه میفهمید؟ وقتی به مردم میگفت، مردم چه میفهمیدند؟
رؤیای ذبح و فهم ابراهیم
این را که الان میگویید خیلی پیچیده است: اینکه سمبلیک نیست، بلکه ابراهیم دید که میرود ببُرد ولی نمیبُرد؛ مثل این است که من هم بگویم جهان میرفت که به صلح جهانی برسد ولی نرسید. بههرحال در همین مثال قرآن پیچیدگیای وجود دارد. ابنعربی میگوید از نوع تأویل است؛ اصلاً باید رؤیا را تأویل کرد. رؤیا همینطور خام حقیقت را بیان نمیکند، یا بههرحال پیچیدگیهایی از این دست دارد؛ مثل اینکه امکانی را نشان میدهد، ولی ممکن است به آن نتیجهٔ نهایی نرسد.
عیناً آن انگیزههایی که در قوم یهود برای تحریف بوده، در هر قوم دیگری هم هست؛ کلاً انتظار، به همان دلایلی که یهودیها آن را تحریف کردند، در هر قوم دیگری هم تحریف میشود. یعنی کمکم به چیزی خیلی مادی تبدیل میشود و شاخ و برگهایی به آن اضافه میشود. روایتهایی هست که نهفقط حرف از اسب و شمشیر است، بلکه میگویند خون تا کمر اسب امام زمان بالا میآید؛ اینقدر خونریزی میشود. من یک بار هم گفتم: چند کیلومتر مربع را در نظر بگیرید که اینقدر خون بالا بیاید؛ هر کسی که سه لیتر هم خون ندارد. یک حساب ریاضی بکنید، میبینید چند میلیارد نفر را باید بکشید که اینقدر خون بالا بیاید. به نظر من اینها شاخ و برگهایی است از این نوع که در نقل سینهبهسینه چیزهایی نرم میشود و کمکم زیاد میشود.
سعی میکنم بگویم خطری اینجا وجود دارد شبیه بلایی که سر یهودیها آمد. این مسئلهٔ انتظار، بهویژه وقتی قومی تحت فشار است، به این سمت میرود که مدام به خودش امید بدهد، شاخ و برگ بدهد و چیزهایی اضافه کند؛ و مهم است که شیعیان درک درستی از مسئلهٔ ظهور داشته باشند، درک درستی از اینکه اصلاً قرار است چه اتفاقی در دنیا بیفتد. امام زمان قرار نیست ظهور کند تا از قاتلها انتقام بگیرد؛ امام زمان قرار است مثل همهٔ انبیا برای توحید ظهور کند. هیچکدام از انبیا برای انتقام گرفتن نیامدند، برای مسائل شخصی نیامدند. میبینید، گویی امام زمان قرار است بیاید و از سنیها انتقام بگیرد؛ از همهٔ سنیها.
صورت عوامانهاش این است که اصلاً سنیها قاتلان حضرت فاطمهاند؛ حال آنکه سنیهای اندونزی و مالزی و مانند آنها کجا قاتل حضرت فاطمهاند؟ خودشان و جد و آبادشان اصلاً چیزی نمیدانند؛ ولی صورت عوامانهاش واقعاً اینطور است: یک شیعه وجود دارد و یک سنی، و سنیها حضرت فاطمه را کشتند. واقعاً به این روستاها بروید؛ عوام همینطور نگاه میکنند. امام زمان هم قرار است بیاید، لشکری از شیعیان تشکیل بدهد و برود همهٔ سنیها را برایتان بکشد؛ برای همین است که قرار است در عصر امام زمان خون تا کمر بالا بیاید.
کفار هم که جای خود دارند. اگر ظهور امام زمان اینطور باشد که مثل ظهور حضرت مسیح فضایی معنوی در دنیا ایجاد شود و همه ایمان بیاورند، ایرانیها راضی میشوند؟ اگر چنین اتفاقی بیفتد، فکر میکنم مثل یهودیها بهنوعی ته دلشان ناراضیاند؛ منتظر اتفاق دیگریاند، بهنوعی منتظر پادشاه شدناند. نمیدانم؛ من شباهتهای زیادی از این دست میبینم میان این تعبیرهای عوامانه از مسئلهٔ ظهور و اتفاقهایی که در سالهای آخر قبل از ظهور مسیح در قوم یهود افتاد.
میخواهم بحثی را شروع کنم که کمی طولانی است، ولی فکر میکنم بد نیست دستکم به آن اشاره کنم. مکانیسمی وجود دارد که همین جلسهٔ قبل هم تصادفاً به آن اشاره کردم. از تکتک انسانها گرفته تا یک فرهنگ و قومی که با هم زندگی میکنند، انسان کلاً فطرتی کمالگرا دارد و وقتی به کمال نمیرسد، همیشه در درونش گویی نوعی نارضایتی وجود دارد. آدمی که مثلاً استعداد داشته و میتوانسته دانشمند شود، اگر به آنچه استعدادش را داشته نرسد، از درون به او فشار میآید. هر رشدی که میتوانسته به آن برسد و نرسیده، طبعاً زندگی راحتی نمیکند. بهویژه در مسائل اخلاقی و معنوی، همهٔ آدمها استعداد رشد و رسیدن به معنویت دارند، ولی اکثرشان نمیرسند. آدمها وقتی احساس گناه میکنند، وقتی کم میآورند، پناهگاههایی برای خودشان درست میکنند.
پناهگاههای معنوی کاذب
هر وقت آن نیروی درونی به آنها فشار میآورد که تو نرسیدی، کاری را که باید میکردی نکردی، آنی که باید میشدی نشدی، بهنوعی با یادآوری به این پناه میبرند که فلان کار را کردم. مثلاً پدر و مادرهایی که به هیچجا نرسیدهاند میگویند ما زندگی خودمان را وقف بچههایمان کردیم؛ اصلاً وقت نداشتیم عبادت کنیم، همهاش کار میکردیم تا بچهها تحصیل کنند؛ من خودم از نظر علمی به هیچجا نرسیدم. آن بچهها هم بعدها خودشان را فدای بچههای خودشان میکنند، و کمکم مثلاً هزار نسل میآید و میرود و هیچ نمیشود. اینها بهانه است.
آدمها یک سری پناهگاه اینچنینی برای خودشان درست میکنند؛ تقریباً آدمی نیست که چنین چیزهایی در زندگیاش نباشد تا بتواند آن فشار را تحمل کند. در اصطلاح قرآنی عبارتی هست: «نفس لوامه». نفس لوامه چیزی درونی است که در اصطلاح جدید به آن وجدان میگویند. وقتی کارهای اشتباه میکنید، یا کارهایی را که باید بکنید نمیکنید، در فشار و عذابی هستید و یک سری مسکن دارید. مسکنها معمولاً عقایدیاند که با آنها خودتان را توجیه میکنید که اگر آن کارها را نکردم، این کار را کردم؛ بچهها را بزرگ کردم، فلان کردم؛ هر کسی چیزی دارد.
ملتها هم همینطورند. هیچکدام از ملتها به جایی نرسیدهاند که نزدیک به یک وضع ایدهآل باشد، ولی برای خودشان پناهگاههایی دارند. آدمها کمکم به همین چیزهایی هم که به آن پناه میبرند بهنوعی غرور پیدا میکنند، چه فردی چه قومی. یعنی اینها مجموعهای از عقاید یا افکارند که جانشین رشد واقعی میشوند، جانشین کمال به معنای واقعی؛ یک سری کمالات توهمی که برای خودم تصور میکنم. اصلاً ممکن است حتی همان کمال را هم نداشته باشم، ولی فکر میکنم دارم، و این مرا تسکین میدهد که اگر رشد نکردم، عوضش این را دارم. تمام ملتها چنین چیزهایی، چنین هویتهایی، برای خودشان میسازند. این کمکم هویتشان میشود و بعد جدا کردنشان از این هویت هم کمی سخت میشود.
مثلاً الان حس قومی فرانسویها این است که مهد آزادی و برادری در دنیا هستند؛ از انقلاب فرانسه به این سو به خودشان افتخار میکنند. خودشان را بهنوعی حتی ملت برتر دنیا، بافرهنگترین و باهوشترین ملت دنیا و بانی علم میدانند و چیزهایی از این دست برای خودشان میسازند. ملت فرانسه بانی خیلی از فسادهای دنیا هم هست. مثلاً چند سال بعد از انقلاب فرانسه، که افتخار مردم فرانسه است، ناپلئون ظهور کرد و با کارهایی که در اروپا کرد پدر بشریت را درآورد. هیچکدام برادری نمیفهمیدند؛ یک آدم نظامی قلدر که تمام اروپا را به خاک و خون کشید. اصلاً این را جزو تاریخشان نمیبینند؛ گویی تاریخشان در همان لحظههای انقلاب فرانسه خلاصه شده است، که همان را هم بروید مطالعه کنید، چیز زیادی در آن نیست. نوعی آرمانگرایی بود، ولی واقعاً خیلی زود، همان یک سال بعدش، به فساد کشیده شد. ولی پناهگاه ملت فرانسه است. هرچقدر هم به فرانسویها بگویید آقا، شما هیچ نیستید، جامعهتان جامعهٔ جالبی نیست، بههرحال برای خودشان چنین پناهگاهی دارند که بافرهنگاند.
انگلیسیها خودشان را بانی قانونگرایی در دنیا میدانند. الان واقعاً انگلیسیها افتخار میکنند که ما بریتیش هستیم و کسانی هستیم که پارلمان درست کردیم؛ ما اصلاً دنیا را متمدن کردیم. انگلیسیها دربارهٔ خودشان ادعاهایی از این دست دارند. آلمانیها هم برای خودشان ادعا دارند. این ادعاها عموماً ادعاهای غلطی هم هستند، ولی بهنوعی ادعاهاییاند که واقعاً منافعی هم دارند. یعنی انگلیسیها چون خیلی افتخار میکنند که پارلمان درست کردند، قانون به وجود آوردند و دولتهای قانونمدار و حکومتهای مشروطه در دنیا به وجود آوردند، اثرش را بهنوعی در جامعهٔ انگلستان میبینید؛ واقعاً آحاد مردم قانونگرایند؛ فرهنگشان است و به آن افتخار میکنند.
فرانسویها هم به بافرهنگ بودن و باهوش بودنشان افتخار میکنند، و به اینکه انقلاب فرانسه نقطهٔ عطفی در تاریخ بوده است. نمیدانم؛ نقطهٔ عطف بودنش را میگویم، ولی دربارهٔ جهتش بهکلی نمیشود خیلی راحت قضاوت کرد. فرانسویها میگویند انقلاب فرانسه بشر را کاملاً متعقل کرده و به سمت کمال رسانده است. بگذریم. بههرحال فرانسویها، چون چنین غروری دارند و چنین هویت و پناهگاهی برای خودشان قائلاند، بیشتر از ملتهای دیگر مطالعه میکنند؛ بیشتر از آمریکاییها چیز میدانند و بیشتر از انگلیسیها سرشان در کار سیاست و فرهنگ و کتاب و علایقی از این دست است. بههرحال ملتیاند که به این چیزها توجه دارند، چون فکر میکنند این هویتشان است.
به ملتهایی که هویتهای ملی دارند نگاه کنید؛ بههرحال تصوری از خودشان دارند و مطابق همان تصور، هرقدر هم که ممکن باشد، قواعدی را هم رعایت میکنند. مثلاً آدمی را پیدا کنید که کلاً آدم بیخودی است، ولی غرورش در زندگی این است که بخشنده است.
هویت ملی و قواعد جمعی
ممکن است خیلی کارهای بد بکند، ولی جاهایی در زندگیاش، حتی اگر فرمالیته، کارهایی در جهت حفظ آن هویت انجام میدهد، بهویژه وقتی خیلی به او فشار میآید. آدمی را از نزدیک میشناختم که تصادفاً فهمیدم در دوران جوانیاش عضو احزاب چپ بوده و هنوز هم عقاید کمونیستی دارد. چند سال با او آشنا بودم؛ غیر از اینکه از صبح تا شب دنبال پول باشد و سعی کند سرمایهدار شود، هیچ چیزی از عقاید کارگری در او نمیدیدم. ولی چگونه خودش را حفظ کرده که هنوز هم فکر میکند آدمی چپ است؟ حالا من همینطور حدس میزنم. به یک نفر هم این را گفتم؛ گفت امکان ندارد؛ مگر میشود آدمی روزی کمونیست و طرفدار کارگرها بوده باشد و اینقدر از این چیزها سرش نشود؟
من پیش خودم فکر کردم ممکن است مثلاً سالی یک میلیارد درآمد داشته باشد و صد هزار تومان به یک چیز کمونیستی کمک کند، و همین بهنوعی نگهش داشته است: پول برای خودم نیست، به انترناسیونال کمک مالی میکنم، و این تلاشها را هم میکنم تا پول دست سرمایهدارها نباشد و دست ما باشد که طرفدار طبقهٔ کارگریم؛ ولی مزخرف است. خلاصه قبول دارید که اگر بخواهد این عقیدهٔ خودش را حفظ کند، پناهگاهش همان صد هزار تومان از اموال خودش است که جایی میدهد.
چیزی که خیلی به آن فکر میکنم و میخواهم دربارهٔ ایرانیها بگویم، با عرض معذرت، این است که هویت ملی ایرانیها این است که تنها آدمهایی در این دنیا هستند که میدانند حضرت علی جانشین پیغمبر است؛ مثل یک تست چهارجوابی که در آن نوشته ابوبکر، عمر، عثمان، علی، و این را درست جواب میدهند. هیچ چیز دیگری از این درنمیآید. واقعاً هر وقت احساس میکنند هیچ نیستند، نه نماز بلدند بخوانند، نه اخلاق بلدند، در عاشورا و تاسوعا میروند و خودشان را بهعنوان کسانی ثبت میکنند که جزو طرفداران حقوق ائمهاند؛ در ایام محرم میآیند و میزنند. این هویت ملی، قانونگرایی نیست.
اگر مثلاً هویت ملی ایرانیها این بود که کمی کتابخوانی میکردند، یا هویتشان این بود که عارفاند و بانی عرفان در اسلام بودهاند، که بودهاند، و چیزهایی در تاریخ ما هست که میتوانیم بهعنوان هویت ملی به آن رجوع کنیم؛ یا درستش این است که هویت ملی ما این باشد که پیرو ائمهایم و سعی میکنیم شبیه آنها باشیم، نه اینکه بلدیم حضرت علی جانشین پیغمبر بود. مثلاً ما تنها کسانی هستیم که قبول داریم پیغمبر در غدیر منظورش این بود، نه آنچه آنها میگویند؛ همین. حالا قرار است چون این تست را جواب میدهیم برویم بهشت، بدون اینکه هیچ التزام عملی برایمان ایجاد کرده باشد و هیچ شباهتی به حضرت علی داشته باشیم.
نمیبینید ایرانیها چنین ادعایی داشته باشند که ما شبیه ائمهایم و شبیه ائمه عمل میکنیم؛ همهاش حرف این است که ما طرفدار ائمهایم، به این معنا که حقوقشان پایمال شده و ما برای ائمه گریه میکنیم. نمیخواهم بگویم هیچ؛ واقعاً بیانصافی نکنیم. یک سری ویژگیهای فردی در ایرانیها به وجود آورده است؛ همین که حس میکنند، راست یا دروغ، طرفدار ائمهاند. ولی واقعاً هویتی است که آثار جمعی کمی دارد، یا شاید بگوییم اصلاً ندارد.
ایرانیها ادعای پیروی از ائمه ندارند. تمام ملل هویتهایی برای خودشان درست کردهاند، غالباً جعلی؛ ولی از آن هویتها چیزهای زیادی به جامعهشان میرسد. ایرانیها هویتی درست کردهاند که خیلی هم مسکن قویای است: صرفاً اینکه من میدانم ائمه برحق بودند؛ نه مثل آنها نماز میخوانم، نه مثل آنها به احکام شریعت پایبندم. در ایرانیها این حس را که واقعاً تابع ائمهاند نمیبینید؛ حتی ادعای خودآگاهش را هم نمیبینید. روحیهای در ایرانیها، در فرهنگ ایرانی، وجود دارد که میخواهم انتقام ائمه را بگیرم؛ حرفهایی از این دست میزنند که دشمن کسانیاند که ائمه را اذیت کردند. اینها مسکنهای بیفایدهایاند.
مسکن انتقام تاریخی
یعنی الان اینکه ملتی به دلیل اتفاقهایی که ۱۴۰۰ سال پیش افتاده دشمن عدهای باشد، از نظر اخلاقی یا اجتماعی چه آثاری از خودش ظاهر میکند؟ تقریباً هیچ. چون واقعیتش این است که همراه با معرفت هم نیست؛ یعنی اگر آدمهایی دوباره، مشابه همان ماجرا، بخواهند حق کسی را بخورند، اینها نمیفهمند که الان دارد مشابه آن اتفاق میافتد تا بروند دخالت کنند. خیلی در حد همان تست چهارجوابی است؛ یک سری گزینه است و اسمهایی را یاد گرفتهاند. چقدر از تاریخ میفهمند؟ چقدر به مسائلی که ائمه گفتهاند ملتزماند؟ خیلی کم. و متأسفانه حتی ادعایش هم وجود ندارد. اگر ادعای دروغ هم وجود داشته باشد، آثاری دارد؛ جاهایی ترمزهایی میگذارد.
بحثی که میخواستم باز کنم این است که یهودیها قربانی ایناند که هویت خودشان را این قرار دادند که به شریعتی که از طرف خدا آمده عمل میکنند؛ همین الان هم هویتشان همین است: شریعت دارند و به شریعتشان عمل میکنند. و این را تا حد ظواهر شریعت پایین آوردند. چه اهمیتی دارد که قومی در ساعتی بروند و خم و راست شوند، اگر حس عبادت در آن نباشد؟ یهودیها به این مغرورند که شریعتی را رعایت میکنند، ولی شریعتشان محتوا ندارد و آثار ندارد. هر جنایتی هم که مرتکب میشوند، بهنوعی خودشان را توجیه میکنند که ما در دنیا قومی هستیم که شریعت خدا را رعایت میکنیم. رعایت نمیکنند؛ شریعت خدا همراه با اخلاق است. یهودیها بهنوعی توهمی از پیروی از احکام الهی دارند.
کلاً این انحرافهایی که در قومها به وجود میآید، و من با تأکید بر مسئلهٔ یهود میگویم، این است که معمولاً چیزهای معنوی را که سختتر است ول میکنند و به ظواهر میچسبند؛ همه این کار را میکنند. بعد به همین چیز ظاهری هم مغرور میشوند؛ نه محتوا دارند، نه خیرشان به کسی میرسد؛ فقط اینطور راه برایشان باز میشود که کارهای زشت بکنند.
این مسکنها چنیناند: انگلیسیها نمیگویند اینهمه جنایت در دنیا کردند و ملتهای ضعیف را استثمار و استعمار کردند؛ اینها را نمیبینند. مسکنی دارند که ما پارلمان را درست کردیم، و الان میبینید پارلمان در دنیا چقدر مهم است. فرانسویها اینهمه جنایت کردند؛ یک میلیون نفر را در الجزایر کشتند، و این خیلی وجدانشان را عذاب نمیدهد؛ انقلاب فرانسه را کردند، چند سال قبل، ۲۰۰ سال قبل. در همین ۲۰۰ سالِ بعد از آن انقلاب آدمهای خوبی نبودند؛ ناپلئون را داشتند و در دوران بعد از جنگ جهانی دوم در الجزایر و آفریقا اینهمه جنایت کردند. همهٔ ملتها اینطورند.
بههرحال یهودیها بهشدت این حالت را دارند که به چیزهایی که واقعیت ندارد افتخار میکنند؛ تعجب نکنید که صهیونیستها اینقدر راحت جنایت میکنند؛ مسکن قویای مصرف میکنند.
مسکن هویت و جنایت
هر کس خیلی جنایت میکند، مطمئن باشید مسکن خیلی قویای دارد که با آن خودش را توجیه میکند: چون من این هویت را دارم، این کارم دیگر مهم نیست؛ حقوقی دارم و میتوانم آدمها را بکشم.