جلسه با اصلاح ارجاعی به المیزان دربارهٔ محرمات خوردنی آغاز میشود. سپس به بحث اعتقادات یهودیها برمیگردد و به شباهت انتظار ظهور مسیح با انتظار امام زمان در شیعیان میرسد. بخش اصلی جلسه دربارهٔ روند کلی انحراف ادیان است، یعنی نزول اعتقادات به ظواهر. در پایان از علائم ظهور و از اصحاب کهف سخن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
همانطور که آقای علیمی گفتند، من بیش از یک بار نکتهای را به المیزان ارجاع دادهام که در این ارجاع اعوجاجهایی وجود داشته و ایشان تذکر دادند. بحث را با حل همین مسئله شروع میکنم.
اصلاح استناد به المیزان
میخواهم آن قسمت از متن المیزان را که به این موضوع مربوط است برایتان بخوانم تا دستکم روشن شود چه مقدار از ارجاع من درست بوده و چه مقدارش غلط.
نکتهای که من به المیزان ارجاع میدادم این بود که در قرآن، وقتی سخن از حلال و حرامِ خوردنیهاست، نه یک بار بلکه چندین بار با صراحت زیاد مطرح شده است — و یک بارش بهخصوص با واژگانی که فکر میکنم صریحتر از آن امکان گفتن ندارد — که تنها چیزهایی که در خوردنیها حرام است گوشت خوک، خون و مردار است.
محرمات خوردنی در قرآن
مثلاً آیه این است: «قُل لَّآ أَجِدُ فِى مَآ أُوحِىَ إِلَىَّ مُحَرَّمًا عَلَىٰ طَاعِمٍۢ يَطْعَمُهُۥٓ إِلَّآ أَن يَكُونَ مَيْتَةً أَوْ دَمًۭا مَّسْفُوحًا أَوْ لَحْمَ خِنزِيرٍۢ فَإِنَّهُۥ رِجْسٌ أَوْ فِسْقًا أُهِلَّ لِغَيْرِ ٱللَّهِ بِهِۦ ۚ فَمَنِ ٱضْطُرَّ غَيْرَ بَاغٍۢ وَلَا عَادٍۢ فَإِنَّ رَبَّكَ غَفُورٌۭ رَّحِيمٌۭ». یعنی مثلاً چیزی که به غیر خدا تقدیم شده باشد.
سخن این آیه از حلال و حرامِ خوردنیهاست، به این معنا که چه چیزی را میشود خورد و چه چیزی را نمیشود خورد. مردار را نمیشود خورد؛ یعنی حیوانی که خودش مرده یا خفه شده باشد. جزئیاتش در سورهٔ مائده آمده است؛ مثلاً اینکه ذبح و شکارکردن مهم است. به هر حال قاعدهای دارد که چه چیزی ذبحشده است و مردار حساب نمیشود، یعنی طوری کشته شده که مردار حساب نشود. گوشت خوک هم در میان حیوانات کلاً حرام است و خوردن خون هم حرام است. صراحت این آیه و آیات دیگری که همیشه وقتی سخن از خوردنیهاست با «انما» شروع میشوند در همین است که جز این نیست که فقط اینها حراماند؛ و همیشه همین سه چیز ذکر میشود.
تفصیل اینکه مردار چیست در سورهٔ مائده آمده است، ولی در سورهٔ مائده چیزی به این تحریم اضافه نشده است. بعضیها میگویند سورهٔ مائده مفصلتر بیان کرده است، ولی اینطور نیست که چیزی گفته باشد که بیرون از این سه مقوله باشد.
من به این آیه اشاره میکردم، به این عنوان که در قرآن چنین چیزی هست، و به المیزان هم اشاره میکردم که در بحث روایی ذیل این آیه آمده است که روایت معتبری هم وجود ندارد که گوشتهای دیگری حرام باشند.
حالا میخواهم این قسمت از متن المیزان را بخوانم تا روشن شود علامه طباطبایی دقیقاً چه میگوید و اشکال حرف من کجا بوده است؛ یعنی آنچه در ذهن من مانده بود عین چیزی نیست که الان اینجا میخوانم. بعد کمی بحث میکنم که استنادی که میخواستم بکنم درست است یا غلط. فکر نمیکنم این تکه خیلی طولانی باشد؛ قسمت کوتاهی است. امیدوارم درست بخوانم.
خواندن متن المیزان
میگوید در تفسیر عیاشی از حریز از امام صادق روایت شده که شخصی از آن جناب از مرغهای وحشی و گوشتخوار سؤال کرد و در سؤال از خارپشت و خفاش، درازگوش، قاطر، اسب، موش و سمور سؤال کرده که اینها حلالاند یا حرام. حضرت فرمود: غیر از آنچه خداوند در قرآن حرام فرموده، هیچ حیوان دیگری حرام نیست. یعنی هیچکدام از اینها حرام نیست، چون در قرآن ذکر نشدهاند.
و اگر رسول خدا در روز جنگ خیبر از خوردن گوشت درازگوش نهی فرمود، از این جهت نبود که گوشت درازگوش حرام است؛ بلکه غرض آن حضرت این بود که اگر در میان مردم خوردن گوشت این حیوان متداول شود، بیم این میرود که نسل این حیوان منقرض گردد؛ وگرنه حرام همان است که در همین آیه اسم برده شده است.
بنابراین این روایت به صراحت میگوید حیوانات دیگری که اسم میبرید، حتی اگر رسول خدا یک جا دربارهٔ موردی گفته باشد آن را نخورید، جزو محرمات نیستند. محرمات همینهاییاند که در این آیه ذکر شده است؛ یعنی همین سه مورد، یا بهتر است بگوییم سه مقوله، چون مثلاً قسمت مربوط به مردار برای خودش احکامی دارد.
سه مقوله تحریم و سنت
چه چیزی مردار حساب میشود؟ مثلاً شما حق ندارید در حال احرام حیوانی را بکشید؛ بنابراین اگر آن فعل حرام است، ممکن است خوردنِ چیزی هم که کشتهاید برایتان حرام باشد. اینها بیرون از این مقولهها نیست؛ یعنی اینطور نیست که حیوان جدیدی غیر از مثلاً خوک تحریم شده باشد. تحریمهای دیگری هم هست که به نحوی ذیل همین مقولهها گفته میشود.
بعد مؤلف، علامه طباطبایی، میگوید در این باره اخبار دیگری از امام باقر و امام صادق نیز روایت شده و در پارهای از آنها دارد: حرام همان است که خداوند در کتاب خود تحریم نموده، و لکن چون عرب قبل از اسلام گوشت بسیاری از حیوانات دیگر را نمیخوردند، ما آل محمد هم آنها را نمیخوریم؛ و در اینکه آن حیوانات کداماند، روایات زیادی وارد شده است.
بنابراین طبق این نقلی که علامه طباطبایی میکند، آنچه در این روایات هست مسئلهٔ حرامبودن حیوان از نظر شرع نیست؛ بلکه به یک معنا این است که ائمه برخی از چیزهایی را که در آن جامعهٔ عرب انجام میشده رعایت کردهاند و بعضی از حیوانات را نخوردهاند.
در اینکه آن حیوانات کداماند روایات زیادی وارد شده است. در بعضی از آنها حیوانات وحشیِ دارای دندان، مرغهای دارای چنگال و غیر آن اسم برده شده است. در روایات اهل سنت هم مطلب از همین قرار است. و چون مسئلهٔ مورد بحث مسئلهای فقهی است، آن را دنبال نکردیم. تنها این جهت را خاطرنشان میسازیم که وقتی مسلم شد که غیر از آنچه در قرآن حرام شده نیز محرماتی هست — یعنی چیزهایی که ائمه خودشان به یک معنا تحریم کردهاند، به هر عنوانی؛ مثلاً ائمه این کار را نمیکردند چون اعراب نمیکردند، یا به هر دلیل دیگر — باید دانست که آن محرمات دیگر چیزهایی است که رسول خدا از جهت خباثتی که در آنها میدیده تحریم فرموده و خداوند هم تحریم آنها را امضا نموده است. بعد آیهای میآورد با این مضمون که مثلاً وقتی رسول خدا کاری را نکرد، شما هم نکنید.
بنابراین علامه طباطبایی اینجا میگوید روایاتی که هست — که ائمه گفتهاند چیزهایی را که عرب نمیخورده ما هم نمیخوریم، و بعد جاهایی اسم بردهاند که چه چیزهایی را نمیخورند — اینها هم جزو احکام شرع حساب میشود؛ در واقع بخشی از فقه است که از سنت میآید، بدون اینکه از قرآن آمده باشد.
همانطور که آقای علوی میگفت، نظر علامه طباطبایی این است که آن روایات، اگر درست باشند، روایاتیاند که چیزهایی را به مردم میگویند که نخورید. این نمونهٔ موردی است که سنت چیزی را به کتاب اضافه میکند.
حرف ائمه این نیست که آن چیزهای دیگری که اسم میبرند، به همان معنایی جزو محرماتاند که آن سه چیز حرام شدهاند؛ بلکه مثل این است که ترجیحاً چیزی را نمیخورند. شاید بهتر باشد کلمهٔ حرام را دربارهٔ آنها به کار نبریم. مثلاً گاهی علما میگویند احتیاط واجب این است که این را نخورید، و این یعنی نخورید: وقتی فقیهی میگوید احتیاط واجب این است که چیزی را نخورید، اگر مقلد او هستید نباید بخورید. ولی فقها واژهٔ حلال و حرام را برای چنین چیزی به کار نمیبرند، هرچند نظرشان این است که آن کار را نکنید. اینجا هم همینطور است.
علامه طباطبایی به نحوی بحث میکند که واژهٔ حرام را برای این حیوانات اضافه به کار نبریم، ولی رعایت کنیم و آنها را نخوریم. من فکر میکنم نظر فقهیای که دارد همین است. او تأیید میکند که، همانطور که مثلاً امام جعفر صادق گفتهاند، حرامها همان مواردیاند که در قرآن ذکر شدهاند و چیز دیگری حرام نیست؛ این را قبول داریم، ولی در عین حال حکم فقهی هم داریم که بعضی چیزهای دیگر را هم نمیخوریم.
و میگوید در مجمعالبیان هم ذیل آیهای نقل کرده که پادشاهان بنیاسرائیل را رسم چنین بود که فقرا را از خوردن گوشت مرغ و پی منع میکردند، و چون چنین ظلمی را بر فقرای خود روا میداشتند، خداوند آن را بر همهٔ آنان تحریم نمود.
در قرآن جایی ذکر شده که به دلیل تخلفاتی که بنیاسرائیل کردند، چیزهای اضافهای را برایشان حرام کردیم. به نظر من این آیهٔ خیلی مهمی است که نشان میدهد احکام به آدمهایی وابسته است که برایشان وضع میشود؛ یعنی هرچه آدمها بیشتر سر و گوششان بجنبد و میل به گناه داشته باشند، دایرهٔ حلالها برایشان تنگتر میشود، چون حالت تعذیب دارد.
سختگیریهای شرعی بنیاسرائیل و احکامشان نسبت به مثلاً احکامی که در اسلام هست سختتر بود. نتیجه این است که بنیاسرائیل، به دلیل شرایط تاریخی و اجتماعی یا هرچه هست، کنترلشان روی خودشان کمتر بود و گویی بیشتر میل به تخلف داشتند؛ گاهی کارهایی میکردند و احکام سخت برایشان نازل میشد. نمونهاش، که در قرآن خیلی صریح است، ماجرای ذبح آن گاو است: اولش حکم خیلی سادهای است، ولی همینطور که مدام سؤال و کنجکاوی میکنند و در واقع میل به انجامندادن دارند، حکم سختتر و سختتر میشود. در شرعشان اصولاً چنین اتفاقی افتاده است.
اینجا هم این روایت یک مورد خاص را میگوید: گوشت مرغ برایشان حرام شد، چون سلاطینی داشتند که مرغ را به نحوی بر فقرایشان تحریم کرده بودند و مجازاتش این بود که برای همهشان حرام اعلام شد. در جای دیگر هم روایتی از امام صادق هست در پاسخ کسی که معنای جملهٔ «فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبَالِغَةُ» را پرسیده بود.
اشتباهی که در نقلم از المیزان میکردم یکی این بود که این روایت میگوید آن چیزهای اضافه از سنت جامعهٔ عرب میآید، در حالی که در ذهن من مانده بود که مثلاً از تورات میآید.
اشتباههای نقل قبلی
دو سه باری که به این قسمت المیزان ارجاع دادم، گفتم در المیزان اینطور آمده که منشأ بخشی از محرمات که غیر از آنهایی است که در قرآن هست، احکام تورات است؛ در حالی که آنچه اینجا از قول امام جعفر صادق نوشته این است که از سنت عرب میآید، نه از تورات.
نکتهٔ دیگر اینکه در ذهن من اینطور مانده بود که علامه طباطبایی به نحوی حکم فقهی میدهد و تلویحاً میگوید به غیر از این چیزها چیزی حرام نیست؛ در حالی که علامه طباطبایی اینجا با صراحت نقل میکند که نظر فقهی خودش این است که چون ائمه به هر حال چیزهایی را اسم بردهاند و میدانیم در سنت ذکر شده — به هر دلیلی — آنها را هم نباید بخوریم؛ ولو نظرش این باشد که اینها به آن معنایی که آن سه چیز حراماند، حرام نیستند. مثل همان روایتی که از امام جعفر صادق نقل میشود که حرامها همانهاست، ولی چیزهای دیگری هم هست که ما نمیخوریم. به هر حال ایشان این حکم فقهی را صائب میداند که آن روایات را بررسی کنیم و ببینیم ائمه چه چیزهای دیگری را خودشان نمیخوردند تا ما هم نخوریم.
ارجاعی که من میدادم از این جهت بود که به هر حال در قرآن حرامها همین سه تاست و هیچ چیز دیگری در قرآن تحریم نشده، و تحریمهای دیگر منشأ روایی خیلی روشنی ندارند. از این متن المیزان هم میشود این معنا را برداشت کرد که روایات روشنی وجود ندارد؛ یعنی روایاتی به این معنا که چیزی را حرام ذکر کرده باشند وجود ندارد. ولی بالاخره در روایات چیزهایی ذکر شده که ائمه نمیخوردند.
فکر میکنم به هر حال این نمونهٔ جالبی است از چیزی که در قرآن حکمش یک چیز است و در سنت چیزهایی اضافه بر آنچه در قرآن آمده ذکر شده است. اینکه این چیزهای اضافه از سنت عرب آمده باشد یا از تورات، در این قسمت خیلی فرق نمیکند.
سنت در کنار کتاب
شاید اگر از تورات آمده بود کمی بهتر هم بود تا اینکه از سنت عرب آمده باشد؛ چون کسی میتواند استدلال کند که اگر طبق همین روایات محرمات همانهاییاند که در قرآن ذکر شده، و ائمه هم صراحتاً همین را میگویند که فقط همانها حرام است و چیزهایی را بنا بر رعایت سنت جامعهٔ خودشان انجام میدهند، این ممکن است به ما سرایت نکند. یعنی اگر جامعهٔ دیگری وجود داشته باشد که در آن تحریمهایی از این شکل وجود ندارد، اگر آن روایت درست باشد که امام جعفر صادق علت تحریمها را به نوعی هماهنگی با سنت جامعهٔ خودشان قلمداد کردهاند، میشود این خدشه را وارد کرد که در جوامع دیگر لزوماً نباید آن تحریمها را به کار بست.
به هر حال روایات، در هماهنگی با آن آیهٔ قرآن، صراحت دارند که چیزی به غیر از آن سه چیزی که در قرآن هست حرام نیست. من نقل قولی میکردم که در ذهنم کمی بد مانده بود و آقای علوی تذکر دادند، و میل داشتم این اصلاح شود. متن را عیناً خواندم؛ آنچه در المیزان آمده این است. متنی که خواندم به نوعی تأیید میکند که فقط همان سه چیز حرام است و ائمه هم بر آن تأکید دارند. ولی روایاتی وجود دارد، و علامه طباطبایی هم قبول دارد که چون این روایات وجود دارد بعضی چیزهای دیگر را نخوریم؛ یعنی احکام فقهی را در مورد تحریمها به مجموعهای از چیزهای دیگر که در روایت ذکر شده بسط میدهند. بهترین کاری که میتوانستم بکنم این بود که عین این متن را در کلاس بخوانم تا اگر در نقلش اشتباهی کردهام روشن شود.
در اینجا اشکالی مطرح شد: علامه استناد میکند که مثلاً قرآن هم اینها را امضا کرده و مثلاً میگوید آن کار را شما هم بکنید؛ کسی میتواند بگوید این با آن «انّما» شاید تناقضی داشته باشد.
من بارها، فکر میکنم به مناسبتهای مختلف، گفتهام که شخصاً قبول دارم مرجع تصمیمگیری برای احکام تا حدود زیادی سنت است؛ یعنی جزئیات احکام در قرآن نمیآید و سنت به نوعی مرجعی است که به آن رجوع میکنیم تا ببینیم چه کار باید بکنیم و چه چیزی حلال و چه چیزی حرام است.
مرجعیت سنت و سختگیری در نسخ
یعنی بسط احکام در سنت انجام گرفته است. اما اگر تناقضی وجود داشته باشد، موضع من همیشه این بوده که با نسخشدنِ چیزی از قرآن بهوسیلهٔ سنت باید خیلی سختگیرانه برخورد کرد. ما روایات متعددی داریم که میگویند اگر جایی روایتی به دستتان رسید که مخالف قرآن بود، آن را مثلاً به دیوار بزنید. روایات باید خیلی محکم باشند تا بپذیرید چیزی که در کتاب هست نقض شود.
مثلاً به وضوح حکم رجم در قرآن نیست، بلکه به نحوی خلافش هست. اگر کسی بخواهد ثابت کند که در احکام فقهی اسلام رجم وجود دارد، باید سند خیلی قوی و متواتر و محکمی داشته باشد. اینکه همینطوری بگوید به نظر میآید جایی در زمان حضرت علی رجم انجام گرفته، ملاک نمیشود که چیزی مخالف قرآن را تثبیت کنید. باید خیلی سختگیرانه برخورد کرد، و به نظر من اینجا هم در واقع موضوع همین است.
قرآن دربارهٔ اینکه چه چیزهایی حرام و چه چیزهایی حلال است خیلی صراحت دارد، و اگر روایاتی وجود دارد، اینجا مثل نسخکردن میماند؛ چون اینطور نیست که قرآن مسئله را باز گذاشته باشد. بسته است. میگوید فقط همین سه چیز حرام است؛ و واقعاً فکر میکنم از این جملهای که در سورهٔ انعام هست واضحتر نمیشود حرف زد، تا دیگر هیچ جای شک و شبههای نماند که هیچ چیز دیگری حرام نیست.
جایی هست که میگوید فقط اینها حراماند. ممکن است کسی بگوید این «فقط»، یعنی «انّما»، از نظر ادبی ممکن است به گونههای دیگری هم استعمال شود. ولی این عبارت که بگو در آنچه به من وحی میشود چیزی نمیبینم که به غیر از این سه تا تحریم شده باشد، خیلی صراحت دارد که فقط همین سه چیز حرام است.
و اگر روایاتی هم وجود دارد که فقط همین سه چیز حراماند و چیزهای دیگری که ما نمیخوریم مثلاً برای رعایت سنتهای اجتماعی است، این به هر حال کار را کمی مشکل میکند که شما در فقه حرامهایی همارز این سه حرام پدید بیاورید. ولی فکر میکنم میشود احتیاطاً گفت بعضی چیزها را نخورید. مثلاً خود من که این حرفها را میزنم، شخصاً هیچ چیزی را که معمولاً میگویند نخورید، نمیخورم.
میخواهم بگویم اعتقاد خود من واقعاً این است که همین سه چیز حرام است، ولی ریسک هم نمیکنم. اگر چیزی در فقه حرام شده و کلمهٔ حرام را هم برایش به کار میبرند، ممکن است به نظر من به کار بردن واژهٔ حرام برای چیزی غیر از این سه درست نباشد، ولی به هر حال اشکالی ندارد؛ ما خیلی هم در مضیقه نیستیم که مثلاً برویم عقاب بخوریم.
فکر میکنم طبق همین متنی که اینجا هست، روایات هم صراحت دارند که چیز دیگری حرام نیست، و آن چیزهای دیگری که در روایات ذکر شده از نوع تحریم به معنای حرمتی که قرآن قائل شده نیست. یعنی روایات هم نمیگویند که چیزی به غیر از این سه حرام است؛ بلکه چیزهایی در روایات هست. اولاً به نظر من روایات باید خیلی محکم باشند، چون به نوعی داریم برای یک حکم قطعی قرآن تفسیری قائل میشویم. بعد هم فکر میکنم باید از خود آن روایت چنین نتیجه بگیریم که اینها حالت «احتیاطاً نخوردن» دارند.
شاید واقعاً بشود این بحث را کرد که اگر در بعضی از جوامع سنتی هست که چیزی را میخورند، چون قرآن تحریم نکرده، بگذارید آنها بخورند. از آن سو، ممکن است در جامعهای مثلاً خوردن چیزی خیلی مسخره باشد و آدم با اصرار بگوید چون این حرام نیست من میخورم. ممکن است در جامعه کلاً کارهای عجیب و غریب کردن شاید خیلی خوب نباشد. گاهی میگویند اگر فلان کار را بکنید موجب وهن مثلاً اسلام میشود. ممکن است شما موقتاً بگویید در این جامعه من این کار را نمیکنم، یا دستکم اظهار نمیکنم که فلان کار را انجام میدهم. اینها خیلی فرق میکند با حرام قلمداد کردن در عرض، یعنی در همان سطحی که قرآن این سه چیز را تحریم میکند.
من فکر میکنم هم قرآن و هم روایات، طبق همین متنی که خواندم، شاهد این مدعا هستند که به معنای تحریم کلی، در قرآن و در احکام شرع بیش از سه چیز حرام نیست. ولی در عین حال نظر علامه طباطبایی این است که دربارهٔ روایتی که وجود دارد باید بحث کرد، و چیزهایی ذکر شده که آنها را هم نباید بخوریم؛ فقط این «نباید» از نوع آن «نباید» نیست و مثلاً میشود کلمهٔ احتیاط را برایش گذاشت.
به هر حال من چیزی نقل کرده بودم که عیناً خواندم: سخن از اقتباس از تورات اصلاً نیست. نکته این است که اینجا سخن از اقتباس از سنت عرب، یعنی سنت آن جامعه، است؛ و اینجایش خیلی فرق نمیکند، چون به هر حال این از منشأیی غیر از منشأ احکام به معنای واقعی کلمه آمده است.
اما دربارهٔ اینکه نظر علامه طباطبایی چیست: نظرش این است که همین احکامی که در فقه هست با استفاده از روایات درمیآید؛ اینطور نیست که اینها را قبول نداشته باشد. این قسمت، یعنی اینکه نظر علامه طباطبایی چیست، برای خودم شخصاً خیلی مهم نبوده است؛ اگر هم نقل میکردم، قسمت اصلی نقلم نبود. بیشتر متن همان روایتی که از امام جعفر صادق اینجا هست در ذهنم مانده بود، که صراحتاً میگوید حرامها همینهاست و بقیهٔ چیزها از جای دیگری آمده، نه از احکام الهی که در اسلام هست.
برگردیم به بحث دربارهٔ اعتقادات یهودیها. جلسهٔ گذشته رسیده بودم به بحث ظهور مسیح در اعتقادات یهودیها و کمی در این مورد بحث کردم. حالا میخواهم کلیات دیگری دربارهٔ این نوع اعتقادات یهودیها، اصرارشان به یهودیماندن و دلایلشان مطرح کنم.
بازگشت به اعتقادات یهود
به عنوان مقدمه بگویم که وقتی به یهودیت فکر میکنم، دو موضوع در ذهن من شاید کنار هم مطرح است؛ این موضوع، که خودم مطالعه میکنم و میل دارم دربارهٔ آن بحث کنم، برای من دو جذابیت دارد.
دو دلیل علاقه به یهودیت
یکی اینکه گویی در ذهن خودم با یک آدم یهودی کلنجار میروم و فکر میکنم چطور میشود یک یهودی را قانع کرد که دست از اعتقادات یهودی خودش بردارد. اگر با یک یهودی مواجه شوید، چه حرفی برای گفتن دارید که متوجهش کنید دارد اشتباه میکند، یعنی ماندنش بر سنتهای یهودی کار درستی نیست؟ در واقع چطور میتوانید یک یهودی را قانع کنید که دو دین بزرگ الهی بعد از یهودیت ظهور کردهاند و شما به نوعی از تاریخ انبیا عقب افتادهاید و در مرحلهای از تاریخ نبوت ماندهاید که به ضررتان است؟ احکام جدیدی آمده، و اتفاقاً احکام جدید سادهتر شدهاند؛ بنابراین از نظر دنیایی هم به نفع آنهاست که از شریعت خودشان به شریعتهای جدید بپیوندند.
جلسهٔ قبل گفتم که نکتهٔ حساس بحث این است که یهودیها نپذیرفتند که حضرت مسیح ظهور کرده است و آن شخص، یعنی عیسی ابن مریم که ظهور کرد، همان مسیح به معنایی بوده که به آنها وعده داده شده بود. برای همین است که بر یهودیت ماندند؛ یعنی عامل اصلی انحرافشان این است که دین جدید، دین مسیح، را نپذیرفتند و بلکه با مسیح مخالفت شدید کردند و تلاش کردند حضرت مسیح را از بین ببرند.
این قسمت از تاریخ قوم یهود برای همهٔ آدمهای متدین بینهایت عبرتانگیز است که بترسند مبادا چنین بلایی سرشان بیاید. قومی که به نوعی قوم برگزیده است و برای اعلام توحید و یکتاپرستی در دنیا آموزش دیده، درست در نقطهٔ مقابل دعوت الهی قرار میگیرد؛ بیشتر از هر قوم و قبیله و آیین دیگری، یهودیها هستند که مثلاً جلوی حضرت مسیح میایستند و توطئه میکنند. این واقعیت تاریخی خیلی وحشتناک است و آدم باید احتمال بدهد که ممکن است چنین بلایی سر خودش هم بیاید. این جنبهٔ دوم علاقهٔ من به مسئلهٔ یهودیت است.
جنبهٔ اولش این است که در ذهن خودم این کلنجار هست که چطور میشود یک یهودی را قانع کرد که دارد اشتباه میکند و دلایلش برای یهودیبودن کافی نیست. دلیل دوم علاقهام به یهودیت و این بحثهایی که اینجا میکنم این است که دین یهود دچار انحرافاتی شده که همهٔ ادیان، بلکه بیشتر از همهٔ ادیان همهٔ ایدئولوژیها، به نوعی در معرض چنین انحرافاتی هستند. به نظر من خوب است آدم وقتی از نظر تاریخی نحوهٔ انحراف یک تفکر یا یک آیین را میبیند، متوجه باشد که این انحرافات چطور به وجود آمده و منشأش چه بوده است، و به نوعی سعی کند وارسی کند که در آیین خودش و در اعتقادات خودش چنین انحرافاتی به وجود نیامده باشد یا به وجود نیاید.
احساس من این است که هر دو دلیل علاقهٔ من به یهودیت به نوعی ریشهٔ قرآنی دارند. یعنی در قرآن هم یک سری آیات محاجه با اهل کتاب میبینید در جهت اینکه قانعشان کند که دارند اشتباه میکنند، و هم از طرف دیگر، به شدت و بیشتر از آن گرایش اول، در قرآن عبرتانگیز بودن سرنوشت اهل کتاب، مخصوصاً بنیاسرائیل، مطرح است. یعنی به طور مداوم در قرآن ارجاع به تاریخ بنیاسرائیل میبینید، برای اینکه ببینیم چه انحرافاتی در اینها به وجود آمد، چرا به وجود آمد و به کجا رسیدند.
ریشه قرآنی بحث با اهل کتاب
کلاً در قرآن حجم قابل ملاحظهای بحث با اهل کتاب وجود دارد، و فکر میکنم برای درک آن بحثها خوب است آدم دربارهٔ اهل کتاب هم مقداری حساس باشد و مطالعه کرده باشد و بفهمد بعضی از آن استدلالها چهاند، چه چیزی را هدف گرفتهاند، چه چیزی را سعی میکنند ثابت کنند و روی چه نوع انحرافی انگشت میگذارند.
کلاً بحثهایی که دربارهٔ یهودیت میکنم و اسمشان را «یهودیت در قرآن» گذاشتیم برای این است که راهی باز شود برای فهم بعضی از سورهها و بعضی از آیههای قرآن که بحث با اهل کتاب است، مخصوصاً در اوایل قرآن. در مثلاً یکچهارم اول قرآن میتوانید بگویید موضوع اصلی اصلاً همین است. یعنی در سورهٔ بقره، که به نوعی مسئلهٔ اعلام دین جدید است، به هر حال روی صحبت اول با بنیاسرائیل است؛ بعد تاریخ آنها و انحرافاتشان ذکر میشود و بعد سخن از دین و آیین و شریعت جدید به میان میآید. در سورهٔ آلعمران هم، که دربارهٔ آن بحث کردیم، همینطور است و مائده هم، که قرار است بحث کنیم، باز همینطور است. کلاً در یکچهارم اول قرآن، مسئلهٔ شریعت جدیدی که میآید و بحث با اهل کتاب شاید موضوعهای اصلیای هستند که حجم بیشتری را به خود اختصاص دادهاند.
جلسهٔ گذشته، مخصوصاً وقتی به مسئلهٔ ظهور مسیح رسیدیم، احساسم این بود که این قسمت از تاریخ بنیاسرائیل و قوم یهود بهطور اختصاصی برای شیعیان خیلی عبرتانگیز است. اگر بخواهید بگویید یهودیت، یهودیها و بنیاسرائیل چه خطای بزرگی کردند و کجای تاریخشان مرحلهٔ نهایی انحرافشان است، نپذیرفتن مسیح است؛ و اینکه عاملش چه بوده خیلی مهم است.
انتظار مسیح و تشابه با تشیع
شیعیان از این نظر در وضعیتی خیلی مشابه با یهودیها هستند که در حال انتظار ظهور مثلاً امام زمان خودشاناند؛ و میان جو و فضایی که الان بین شیعیان میبینید و فضایی که بین یهودیها بوده و هست، خیلی خیلی شباهت وجود دارد.
فکر میکنم جلسهٔ قبل تأکید کردم — شاید برای بعضیها باورکردنی نباشد — که الان شاید بشود گفت فضای جامعهٔ ما از نظر مسئلهٔ انتظار و ظهور به حالتی افراطی کشیده شده است؛ یعنی گویی در تبلیغات دینی میبینید که روی این اعتقاد بیشتر از اعتقاد به توحید و معاد تأکید میشود، و قطعاً حالت انحرافی دارد. اعتقاد اصلی مسلمانها اعتقاد به خدا و معاد و پیغمبر و قرآن و همهٔ اینهاست؛ حالا اعتقاد دیگری هم وجود دارد که مثلاً امام زمان ظهور میکند. همانطور که دربارهٔ یهودیها هم اصل اعتقادات معلوم است: اصول اعتقادیشان خیلی چیزها را در بر میگیرد، اعتقاد به شریعت و همهٔ اینها هست، و از جمله اینکه به آنها وعده داده شده که مسیح ظهور میکند. من این را تأکید کردم که حتی الان هم که جامعهٔ ما در حالت افراطی است، شاید باز آن حالت انتظار به اندازهٔ یهودیها وجود نداشته باشد.
برای یهودیها انتظار ظهور مسیح با انتظار بازگشت به سرزمین مقدس و احیای معبد همراه شده است، و صهیونیسم هم در واقع از دل همین انتظار و اعتقاد دینی به ظهور مسیح و بازگشت به سرزمین مقدس درآمده است.
میبینید که بعضی از علمای یهود ضدصهیونیستترین آدمهای دنیا هستند. احتمالاً دیدهاید که در تمام دنیا عدهٔ اقلیتی از علمای یهود وجود دارند که به شدت فعالیتهای ضداسرائیلی و ضدصهیونیستی میکنند، و علت این کار کاملاً دینی است. آنها معتقدند تا مسیح ظهور نکند، بازگشت به صهیون مثلاً معنا ندارد؛ و اینکه ما پیشدستی کنیم و خودمان مثلاً با ساختوپاخت با دولت انگلستان و آمریکا دولتی اسرائیلی تشکیل بدهیم، به نظرشان خلاف دین یهود است. معتقدند باید انتظار داشته باشیم که مسیح بیاید و وقتی مسیح آمد مثلاً چنین اتفاقهایی بیفتد.
همین اختلاف بین شیعیان هم هست: آیا باید خودمان پیشدستی کنیم و حکومت تشکیل بدهیم، یا مثلاً صبر کنیم؟ عدهای از شیعیان معتقدند باید صبر کنیم تا امام زمان ظهور کند و بعد مثلاً حکومتی تشکیل شود. به هر حال این قسمت از بحثها دربارهٔ یهودیت خیلی به سنیها مربوط نیست و خیلی به شیعیان مربوط است، و شاید برای همین کمی بیشتر از قسمتهای دیگر هم مهم است؛ چون منشأ اصلی انحراف تاریخی یهود نپذیرفتن و نشناختن مسیح است، و از طرف دیگر واقعاً با ما هم به نوعی ارتباط خاصی پیدا میکند.
نپذیرفتن مسیح و زبان سمبلیک
خیلی مختصر بگویم که بحث جلسهٔ قبل این بود که یهودیها دلیل نپذیرفتن مسیح را عدم تطبیق ویژگیهای عیسی بن مریم — که ادعای مسیحایی کرد — و سایر کسانی که در تاریخ یهود ادعای مسیحبودن کردند، با وعدههای دادهشده در کتاب دربارهٔ ظهور مسیح میدانند. یادم نیست جلسهٔ قبل یا جلسهٔ قبلتر بخشهایی از متون مقدس یهودیها را برایتان خواندم که فکر میکنم تا حدودی تأیید میکرد که مسیحی که ظهور کرد و اتفاقهایی که افتاد، مثلاً خیلی مشابه وعدههایی نبود که به یهودیها داده شده بود.
یهودیها، طبق آنچه به آنها وعده داده شده بود، بیشتر در انتظار شخصی از خاندان داوود بودند که مثل داوود به عنوان یک پادشاه ظهور کند. تصورشان این بود که بر دشمنهای مثلاً یهودیت غلبهٔ نظامی پیدا کند و حکومتی قدرتمندتر از حکومت زمان حضرت داوود — که دوران شکوه و عظمت مثلاً تاریخ یهود است — بنا کند، و در اثر ظهور مسیح، خداوند و یکتاپرستی به نوعی بر عالم چیره شود؛ سخن از پادشاهی خداوند در کل زمین زده میشد و از این حرفها. به نظر یهودیها به وضوح مسیح این ویژگیها را نداشت.
بنابراین از نظر یهودیها نه تنها نباید از او تبعیت میکردند، بلکه مطابق چیزی که به آنها گفته شده بود، حضرت مسیح را فردی میدانستند که خلاف میگوید و مثلاً میخواهد انحراف ایجاد کند؛ و با او دشمنی عمیقی داشتند و دارند. خودشان هم مثل مسیحیها معتقدند که موفق شدند در یک توطئه حضرت مسیح را به دست رومیها مصلوب کنند، و احتمالاً از کار خودشان خیلی هم راضیاند.
بحثی که جلسهٔ قبل میکردم این بود که اولاً از نظر ما و از دید قرآن، وقتی به این ماجرا نگاه میکنیم، مقطعی از تاریخ یهود وجود دارد که اینها در نپذیرفتن مسیح اشتباه بزرگ تاریخی کردند. نکته این است که وقتی از دیدگاه قرآن نگاه میکنید، این عیسی بن مریم که اینها نپذیرفتند همان مسیح موعودشان بوده است. حالا سؤال این است که متونی که اینها داشتند و بنا بود به آن استناد کنند که عیسی بن مریم، یا سایر کسانی که ادعا کرده بودند مسیحاند، مسیح هست یا نه، ایرادشان چه بوده است: تحریف شدهاند یا چیز دیگری؟ سادهترین جواب این است که بگوییم متون تحریف شدهاند.
من در جلسهٔ قبل سعی کردم بگویم که نظرم این نیست که مسئله صرفاً تحریف است. اولاً سعی کردم بگویم چه عواملی وجود داشته که قطعاً تحریفهایی در آن ظاهر شده است. بعد هم نکتهٔ اصلی از نظر من این است که این نوع پیشگوییها، که ممکن است مشابهشان در همهٔ ادیان وجود داشته باشد، در واقع دربارهٔ دوران آیندهاند؛ پیشگوییهایی دربارهٔ بشر در کرهٔ زمین که به اصطلاح به آنها «ملاحم» میگویند. اصولاً این نوع پیشگوییها زبان سمبلیک دارند و مثلاً به زبان رؤیا نزدیکاند؛ یعنی نمیتوانید آنها را به صورت مستقیم تفسیر کنید، بلکه میتوانید پیشگوییها را به صورت سمبلیک تفسیر کنید. بنابراین مسئله فقط تحریف نیست؛ مسئله این است که متون پیشگویی حالت غامضی دارند و یهودیها در واقع آنها را خیلی به ظاهر میگرفتند. یعنی اگر گفته میشد «پادشاهی خداوند»، فکر میکردند سخن از پادشاهی به همان معنایی است که حضرت سلیمان پادشاه بوده است.
واقعیت این است که اگر کمی معنویتر به مسئله و سمبلیکتر به آن پیشگوییها نگاه کنید، تا حدود زیادی همهٔ آن پیشگوییها بر حضرت مسیح صدق میکند. یعنی حضرت مسیح آمد و بعد از مدت کوتاهی توحید و یکتاپرستی، و در واقع پادشاهی خداوند، در زمین ظاهر شد. حضرت مسیح اگر وعده میداد که ملکوت خداوند دارد ظاهر میشود، طولی نکشید که این اتفاق به معنای واقعی کلمه افتاد. یعنی شرک و بتپرستی، با آن جاذبههای وحشتناکی که داشت و همه جا را گرفته بود، به تدریج، مثل اینکه اتفاقی معنوی در دنیا افتاده باشد، تقریباً از کرهٔ زمین محو شد. کار به جایی رسید که بعد از چند قرن دولت روم دولتی مسیحی و یکتاپرست شد؛ یعنی بزرگترین دولت مشرک دنیا، که قدرتمندترین دولت دنیا بود، یکتاپرستی را پذیرفت. اینها معنای ظهور ملکوت خداوند و پادشاهی خدا در کرهٔ زمین بوده است.
نکته این است که یهودیها از آنچه به آنها گفته شده بود به اشتباه نتیجه میگرفتند که این اتفاق در زمان حیات مسیح میافتد. متون را که نگاه کنید، صراحتی وجود ندارد که این اتفاق در زمان مسیح میافتد. به هر حال میخواهم بگویم مسئلهٔ عدم تطابق بعضی از چیزهایی که یهودیها دربارهٔ ظهور مسیح میگفتند با علائم واقعیای که ظاهر شد، یک وجهش از نوع تحریف است و وجه دیگرش از نوع برداشت سطحی از آن عبارتهای کمی پیچیده و سمبلیکی که انبیای گذشته دربارهٔ مسیح به کار برده بودند.
سعی کردم بگویم که همین مشکل میتواند برای شیعیان هم پیش بیاید و پیش آمده باشد. اولاً به وضوح مقدار زیادی از این حجم روایاتی که دربارهٔ ظهور حضرت امام زمان هست جعلی است. اگر اسناد روایات را نگاه کنید، اکثراً اسناد درست و حسابی ندارند؛ مخصوصاً آنهایی که مثلاً نشانههای ظهور را ذکر میکنند و خیلی متنوع و پیچیده و عجیب و غریباند. مردم داستانهای خودشان را ساختهاند و ممکن است برای امید دادن به خودشان علاقه داشتهاند که مقداری داستانسرایی کنند. اینها را کنار بگذارید؛ حتی دربارهٔ آنهایی که از نظر اعتبار سند و از نظر حدیث و روایت تا حدود زیادی مستندند، باید این مسئله را داشته باشید که تا چه حد با صراحت بیان میکنند و تا چه حد با زبان سمبلیک میگویند.
جلسهٔ قبل از جمع پرسیدم چند نفرتان معتقدید که امام زمان واقعاً سوار بر اسب و با شمشیر میآید؛ یک نفر دستش را بلند کرد و با شجاعت گفت من به همین معتقدم. من این روایات را بررسی نکردهام و حدیثشناس نیستم که بگویم الان روایت معتبری با این محتوا وجود دارد یا نه. فرض را بر این میگذارم که روایتی صددرصد معتبر وجود داشته باشد که محتوایش این باشد که امام زمان مثلاً سوار بر اسب و با شمشیر میآید. باز هم اگر روایتی با این محتوا را میخوانیم، آیا باید به این نتیجه برسیم که واقعاً به یک چیز واقعی اشاره میکند، یا نه، مثلاً باید تعبیر شود؟
بحث جلسهٔ قبلم این بود که فکر میکنم یکی از مشکلاتی که برای یهودیها پیش آمد این بود که گویی این نوع پیشگوییهای آینده را از جنس اخبار گذشته گرفتند، مثل اینکه واقعیتهایی را رک و راست بیان میکند. در حالی که من سعی کردم بگویم حتی طبیعیتر این است که همیشه دربارهٔ پیشگوییها این فرض را بکنید که زبانشان سمبلیک است؛ کما اینکه متون مثلاً یهودیها را که میخوانید، حالت پیچیدگی زبان را در این بخشهای مربوط به ظهور مسیح به وضوح میبینید. اشتباه است اگر بخواهیم تکتک این نشانهگفتنها را به معنای واقعی بگیریم و مثلاً کلمه به کلمه تعبیر کنیم.
حقیقتش میل دارم این بحثها را در همین موضوعی که جلسهٔ قبل پیش آمد ادامه بدهم، ولی روالی که میخواهم در این جلسه پیش بگیرم این است که بحث انحرافاتی را که در یهود پیش آمده، از آن جهت که برای ما جالب است — یعنی ببینیم چه شد که به انحراف رسیدند و ما از انحرافی که در یهودیت به وجود آمد چه درسی میتوانیم بگیریم — کمی منظمتر بگویم، کلیاتش را بگویم و سعی کنم آن را با وضعیت خودمان مقایسه کنم؛ البته نه صرفاً دربارهٔ شیعه و اعتقاد به امام زمان.
روندهای کلی انحراف ادیان
قبلاً در بحثهایی که دربارهٔ مسیحیت میکردیم به این موضوع اشارهای کردم که خودش موضوع جذابی است که یک بررسی کلی بکنید — به اصطلاح مطالعهٔ تطبیقی میان همهٔ ادیان، بلکه میان همهٔ عقاید — تا ببینید چه مکانیسمهای کلی و چه روندهای کلیای باعث انحراف ادیان و عقاید مختلف میشود. فکر میکنم در آن جلسات اشاره کردم که اگر مثلاً انحرافاتی را که در دین یهود، مسیحیت و اسلام به وجود آمده، حتی کنار انحرافاتی بگذارید که در آیین و ایدئولوژی مارکسیسم به وجود آمده، شباهتهایی میبینید؛ و این خودش موضوع جالبی است که سعی کنیم یک سری روندهای کلی انحراف را دربیاوریم: وقتی عقیدهای بیان میشود، به تدریج که تاریخ میگذرد، چه تغییراتی در آن میبینید که از اصل خودش دور میشود. دربارهٔ ادیان شباهتهای بیشتری وجود دارد، ولی به نظر من حتی بعضی از کلیاتش در عقاید دیگر، مثلاً یک عقیدهٔ روشنفکرانهٔ مدرن مثل مارکسیسم، هم وجود دارد.
الان یادم نیست در آن جلسات چقدر دربارهٔ جزئیات بعضی از این روندهای کلی بحث کردم. الان میخواهم سعی کنم به چیزهایی اشاره کنم که در حال حاضر میتواند برای ما مهم باشد.
مثلاً در مشاهدههایی که هم دربارهٔ ادیان و هم دربارهٔ یک ایدهٔ روشنفکرانه و ایدئولوژی مثل مارکسیسم وجود دارد، یکی از انحرافهایی که بهطور کلی پیش میآید و از عوامل انحراف است این است که شما اعتقاد و آیینی دارید که کلاً سطح بالاست — به معنای مدرن بگوییم روشنفکرانه، و به معنای دینی بگوییم مثلاً سطح بالا به معنای معنوی و عرفانی — و برای تودهٔ مردم قابل فهم نیست.
نزول سطح اعتقاد برای توده
به وضوح عمقِ مثلاً اعتقاد به توحید و معاد، و عمقِ درکی که پیامبران از احکام شرع داشتند، برای تودهٔ مردم قابل درک نیست. رسیدن به جایی که شما مثل یک پیامبر دین را درک کنید، واضح است که برای عوام میسر نیست؛ آدم باید مراحل معنوی را طی کند تا به درکی مشابه درک پیامبرانه از دین برسد. بنابراین دین به وضوح این حالت را دارد که آدمهایی خیلی سطح بالا از نظر معنوی آیین و اعتقاداتی را بیان میکنند که درکش برای مردم پیچیده است — پیچیدگی نه به معنای مرسوم، بلکه به این معنا که درکش از سطح فهم مردم عادی بالاتر است.
وقتی چنین چیزی بیان میشود، اولین انحرافی که از نظر تاریخی به وضوح همیشه اتفاق افتاده و میافتد و جلویش را هم نمیشود گرفت این است که سطح این اعتقادات پایین میآید؛ چون کمکم نهادهایی تشکیل میشوند که قرار است دین را برای تودهٔ مردم تبلیغ کنند، و با تودهٔ مردم که سطح فکرشان پایین است و به نوعی گلهوار وارد اعتقاداتی شدهاند، خیلی نمیتوانند در آن سطح سخن بگویند. مثل همان آیهای که در سورهٔ نصر هست که میگوید «إذا جاء نصر الله والفتح» و «وَرَأَيْتَ ٱلنَّاسَ يَدْخُلُونَ فِى دِينِ ٱللَّهِ أَفْوَاجًۭا». فوجفوج وارد دین خدا شدن تعبیر خیلی خوشبینانهای از ایمانآوردن مردم نیست؛ اصلاً سخن از ایمانآوردن نیست. اینها فوجفوج «یدخلون فی دین الله» میشوند؛ در این عبارت حتی کلمهٔ اسلامآوردن هم به کار نرفته است.
واقعاً اتفاقی افتاده است: مثلاً پیامبر جنگی را یکسره کرده و مسلمانها قدرت سیاسی و نظامیِ مسلط عربستان شدهاند. طبیعی است که قبایل هم همینطور فوجفوج، بدون اینکه اصلاً بدانند دقیقاً به چه ایمان میآورند، ایمانی آوردند و «یدخلون فی دین الله» شدند؛ یعنی قبول کردند که تابع پیامبر باشند، بیشتر به عنوان نظامی سیاسی و اجتماعی که به وجود آمده بود، نه اینکه درک درستی داشته باشند.
به هر حال وقتی دوران پیامبر میگذرد و دوران بعد از پیامبر میآید، کمکم نهادهای اجتماعی به وجود میآیند — مثلاً انواع و اقسام نهادهایی که حالت دینی دارند، مثل روحانیت — که میخواهند دین را به مردم آموزش بدهند. طبیعی است که قسمتهای خیلی غامض اعتقادات، یعنی آن جاهایی که برای مردم قابل درک نیست، کمرنگ میشود و قسمتهایی که ظاهریتر و برای عموم قابلدرکتر است پررنگتر میشود.
این اتفاق حتی در مارکسیسم افتاده است. آثار اولیهٔ مارکس را که میخوانید، ایدهها خیلی روشنفکرانه است و سطحشان از نظر فکری بالاست. بعد کمکم میبینید که در شوروی، بعد از انقلاب اکتبر، یک حزب کمونیستی پا میگیرد و حکومت تشکیل میشود و سروکارش با تبلیغ و آموزش مارکسیسم به تودههای مردم میافتد؛ تودههایی که در شوروی اکثراً آدمهای بیسواد و کشاورز و کسانیاند که فهم چندان سطح بالایی ندارند. جزوههایی را که مثلاً ۵۰ سال، ۷۰ سال بعد از مارکس مارکسیسم را آموزش میدهند، در مقابل متونی که خود مارکس نوشته نگاه کنید؛ اصلاً خندهدارند.
مقایسه با مارکسیسم و دیالکتیک
واقعاً اگر مارکس زنده میشد و اینها را میدید، وحشت میکرد که چه چیزی از عقایدش به عنوان مارکسیسم به مردم آموزش داده میشود. مثلاً یکی از مهمترین چیزهایی که در همهٔ آموزشهای مارکسیستی بود، اصول چهارگانهٔ ماتریالیسم دیالکتیک بود که به عنوان اصول فلسفی مارکسیسم به مردم ارائه میشد و در آموزشهای عمومیای که میدادند خیلی هم روی آن تأکید میشد. من فکر میکنم این اصلاً در آثار مارکس سابقهای نداشت.
یادم هست یک بار این را به مناسبتی نقل کردم. وقتی سروکار چنین ایدهای با تودهها میافتد، فرقی میبینید میان ایدهٔ روشنفکرانهای مثل مارکسیسمی که خود مارکس ارائه کرد و ایدهای که تحت عنوان مارکسیسم به تودههای مردم در شوروی و سایر کشورهای کمونیستی ارائه میشد. فرق این بود که مارکس به عنوان یک آدم روشنفکر، به اصطلاح غربیاش، خیلی open-minded بود؛ یعنی ذهنش نسبت به اعتقاداتی که خودش باور میکرد خیلی باز بود. اینطور نبود که بگوید آنچه من گفتم همهاش درست است و همین است و هیچ چیز دیگری هم درست نیست، و مثلاً خطی بکشد و بگوید اینها اعتقاداتی است که به آن مارکسیسم میگویم. اصلاً خود مارکس هم اصطلاح مارکسیسم را به کار نمیبرد، یعنی مجموعهای از عقاید صلب که بیان کرده و قرار است تا ابد باقی بماند.
ولی در آثار لنین به چنین عبارتهایی برمیخورید. من جایی در یکی از آثارش دیدم؛ امیدوارم درست نقل کنم. این دیگر واقعاً قدیمی است و مثلاً به دوران دانشآموزیام مربوط میشود که متنی را در کتابخانه خواندم؛ اینطور نبود که کتاب مال خودم بوده باشد و دو بار خوانده باشم. ولی فکر میکنم این نقلقول مستقیماً از لنین بود که دربارهٔ چهار اصل دیالکتیک، که اولین اصلش نسبیبودن همهچیز است، در توضیحش گفته بود همهچیز نسبی است به غیر از این چهار اصل، که اینها همچون فولاد محکم و تغییرناپذیرند. این لحن مارکس نیست؛ لحن لنین است که با کارگرهایی صحبت میکند که احتمالاً در فولادسازی کار میکنند. آثار مارکس و حتی انگلس را که میخوانید، اصولاً حرفشان این نیست که چهار اصل وجود دارد و هیچ چیز دیگری به غیر از اینها نیست.
ولی وقتی با تودهٔ مردم صحبت میکنید، مردم دوست دارند قاطعانه به آنها بگویید که همین است و ما به آخرش رسیدهایم. بروید به مردم بگویید که بله، ما چهار اصل دیالکتیک داریم که ممکن است فردا پنج تا شود، ممکن است یکیاش غلط باشد و اصلاً فردا حرفش را پس بگیرید؛ اینطور نمیشود با یک فوج و یک گله صحبت کرد. آدمها دوست دارند فکر کنند که به تهِ چیزی رسیدهاند. مثلاً اقتدار روی آنها تأثیر میگذارد و قاطعانه صحبتکردن تأثیر میگذارد. یعنی مثلاً در این مناظره بیایید و هر حرف چرندی را با قاطعیت و با صدای خیلی بلند اعلام کنید، تودهٔ مردم معمولاً تحت تأثیر قرار میگیرند، مستقل از اینکه آن حرف چیست. ولی اگر منومن کنید، هرچقدر هم حرفتان درست باشد، مردم احساسشان این است که این طرف چرند و پرند میگوید و مثلاً نمیفهمد چه میگوید و نمیشود خیلی به او اعتماد کرد.
این کلاً ربطی به این ندارد که با ادیان سروکار دارید یا با عقیدهای غیردینی یا ضددینی. وقتی کارتان با تودهٔ مردم میافتد، اصولاً این مشکل در خطوط کلی عقاید پیش میآید و قسمتهایی که ظاهریتر و برای مردم قابلفهمترند پررنگتر میشوند.
وزن توحید در برابر ظواهر
انحراف فقط این نیست که عقیدهای جدید تولید شود یا عقیدهای محو شود؛ انحراف این است که وزنی که مثلاً به اهمیت عقاید میدهید تغییر کند. تغییری که در همهٔ ادیان اتفاق میافتد این است: به وضوح وقتی قرآن را میخوانید، بیشترین وزن، با اختلاف خیلی زیاد، به اعتقادات داده میشود، یعنی به درک درست انسان از جهان: درک عمیق توحید، درک قاطعانه و عمیق از معاد، اعتقاد قاطعانه به اینها و زندگیکردن بر اساس این اعتقادات. بعد آنچه روی آن تأکید میشود نوعی اخلاقیات است، یعنی همان اخلاقیاتی که از توحید میآید: اینکه انسان همیشه در محضر خدا باشد، به خدا توکل کند و در همهٔ آداب زندگیاش نشانههای توحید و دوری از شرک باشد. طبعاً اخلاقیات مثبت، مثل کمککردن به دیگران و دوستداشتن دیگران و همهٔ این چیزها، هم در آن هست؛ و میل به درک عمیق از جهان و خداوند، و میل به اینکه آدم گویی مثل خداوند عمل کند و به عنوان خلیفهٔ خدا در زمین عمل کند.
بعد میرسیم به ظواهر، مثلاً احکام و شرع و اینها. به وضوح اینها در مرحلهٔ پایینتری هستند. اینکه مثلاً نماز میخوانید، وضو را اینطور بگیرید و نماز را آنطور بخوانید، چیزهای خیلی سطح پایینتری است. درکش هم مثل دستورالعمل است و برای هر آدمی با هر سطح فهمی قابلدسترس است. مثلاً سادهترین متون دینی توضیحالمسائلاند که به شما میگویند در وضو آب را از اینجا تا آنجا بریز. این چیزی نیست که برای فهمیدنش لازم باشد از نظر معنوی رشد کرده باشید؛ واقعاً در حد یک بچه که هنوز به تکلیف نرسیده، میتواند این رساله را بخواند و بفهمد.
خودبهخود، بدون اینکه هیچ قصد و غرضی در کار باشد، این اتفاق در همهٔ ادیان افتاده است؛ و میخواهم توضیح بدهم که مشابهش در مارکسیسم هم افتاده است. قسمتهای سادهتر وزن بیشتری پیدا کردهاند و قسمتهای عمیقتر وزن کمتری. تعداد منبرهایی را در نظر بگیرید که در کل اسلام، یا در کل ادیان، کسانی که بالای منبر میروند — کشیشها هم همینطورند؛ به آن بالای منبر نمیگویند، ولی یکشنبهها خطابههایی ارائه میکنند — محتوایش معطوف به نکات عرفانی دربارهٔ صفات و مثلاً اسماء الهی و توحید، نحوهٔ ظهور توحید در عالم و درک ما از توحید باشد. حجم اینجور بحثها را بگیرید و با میزان حرفهایی که دربارهٔ احکام ظاهری زده میشود مقایسه کنید. نمیدانم، اگر خوشبینانه بگوییم، نسبتش مثلاً یک به صد یا هزار است، چه میدانم. اینطور است: بروید در مسجد نماز بخوانید؛ مثلاً پیشنماز بین دو نماز، یا قبل و بعد از نماز، یک سخنرانی ده دقیقهای یا یک ربعی میکند که حتماً دربارهٔ احکام است. معمولاً حرفهای خیلی عمیق نمیشنوید؛ حرفهای عرفانی را که اصلاً نمیشنوید.
چیزهای خیلی عمیق ممکن است حتی برای تودهٔ مردم دربارهٔ اعتقادات خودشان ابهام ایجاد کند؛ طبیعی است که علما صراحتاً میگویند صلاح نیست این حرفها را جلوی مردم بزنید، اگر کسی هم چنین اعتقاداتی را قبول داشته باشد که مثلاً توحید معانی خیلی عمیقی دارد. به هر حال ادیان به این سمت میروند که قسمتهای ظاهریشان تقویت میشود و اهمیت بیشتری به آن داده میشود، و به قسمتهای باطنی و معنویشان اهمیت کمتری داده میشود.
به نظرم میآید چیزی که در قرآن خیلی خیلی صراحت دارد این است که آدمی را که میخواهید مؤمن بدانید، کسی است که به خدا و معاد اعتقاد دارد.
ایمان، معاد و ذهن باز
همه جا همین است؛ یعنی تقریباً جایی نمیبینید که اعتقاد خالی به خدا مطرح باشد، بلکه اعتقاد به «الله» و «یومالآخر» است. اینکه مثلاً دربارهٔ کیفیت معاد اختلاف وجود داشته باشد بحث دیگری است؛ ولی اینکه روز جزایی وجود دارد، مرگ پایان حیات انسان نیست و دنیای دیگری وجود دارد، واقعاً جزو اعتقادات است. کسی که این را معتقد نباشد، نه اسمش مسلمان است و نه یهودی؛ یعنی متدین نیست، به معنایی که قرآن با صراحت میگوید.
در پاسخ به این پرسش که آیا در اسلام هم اینطور است، یا اسلام فقط تسلیم و حقجویی است، گفتم: نه.
آن حرفی که دربارهٔ مارکس زدم، دربارهٔ مارکس به عنوان یک بشر بود: وقتی به عنوان یک انسان ایدهای میآورید، خوب است که آن را نبندید. ولی فکر نمیکنم پیامبران اینطور بودند؛ آنها قاطعانه اعتقاداتی را از طرف خداوند بیان میکردند.
واضح است که برای یک بشر — فرض کنید کسی که اصلاً به خدا اعتقاد نداشته باشد — خیلی بدیهی است که open-minded باشد؛ یعنی معتقد نباشد که با حرفی که میزند مطلقاً به همهٔ حقایق رسیده است، چون اصلاً منبع حقیقت مطلق را قبول ندارد. به وضوح انسانی که خودش به عقایدی رسیده و به وحی معتقد نیست، یعنی معتقد نیست که خداوند چیزی به او گفته است، نمیتواند خیلی قاطعانه حرف بزند و دور چیزی را ببندد. معلوم است که اگر آدم درستی باشد، میگوید من این چیزها را فهمیدهام، شاید بعضیهایش غلط و بعضیهایش درست باشد.
ولی پیامبر نمیتواند اینطور حرف بزند؛ اگر به کسی وحی میشود، هرچه وحی میشود درست است. open-mindedبودن برای آدم دینی این است که در فهم خودش از دین open-minded باشد؛ یعنی بگوید اگر من الان از قرآن این را میفهمم، شاید اشتباه میفهمم، و همیشه درصدی در ذهنم هست که در درکی که از وحی پیدا کردهام خطا میکنم. واضح است که آدم باید اینطور باشد؛ هر انسانی اگر آدم صادقی است، باید اینطور به ادراک خودش از دین نگاه کند. ولی نه اینکه دین و آنچه وحی شده چیزی نسبی باشد که بعضیاش درست و بعضیاش غلط است. درک ما از آن، یعنی آنچه به اصطلاح «معرفت دینی» میگوییم، به هر حال معرفتی بشری است و قطعاً در آن خطا هست. همهٔ مفسرین جایی اشتباه کردهاند و برای همین هم با یکدیگر اختلاف دارند. فکر نمیکنم بتوانید آدمی پیدا کنید و بگویید هرچه در تفسیرش گفته همیشه درست گفته است؛ واضح است که ممکن است حتی در درک معنای واژهها اشتباه کرده باشد.
این نظر هم مطرح شد که در تفسیرها و تأویلهای جدیدی که از قرآن پیدا شده، شاید اسلام فقط باید تسلیم حقبودن باشد. مطمئناً در واژهٔ اسلام مسئلهٔ تسلیم حقبودن خیلی اساسی است؛ یعنی یک مسلمان بیشتر از هر چیزی همین ویژگی را دارد که تسلیم حق است. حق همان خداست؛ یعنی تسلیم حقبودن با تسلیم خداوند بودن به نوعی یکی است. شما هر چیز باطلی را میخواهید از خودتان دور کنید و فقط به آنچه حق است اعتقاد پیدا میکنید و احترام میگذارید. مثلاً سنتهای اجتماعیتان اگر حق نباشند برایتان ارزش ندارند و زیر پا میگذارید؛ تنها ملاکتان برای پذیرش و عدم پذیرش هر چیزی این است که آن را حق تشخیص بدهید.
ببینید، من احتمال این را میدهم، یعنی رد نمیکنم، که شاید یک روزی نسخهای بیش از این اختلاف قرائات پیدا شود. حرف من دربارهٔ تحریف این بود که آنچه اسناد تاریخی تا الان به ما نشان میدهند این است که میزان اختلافی که میان سندهای قرآن دیده میشود همین است که به آن اختلاف قرائت میگوییم. ما هیچ سند و مدرک درستوحسابیای نداریم که بر اساسش بخواهیم شک کنیم که مثلاً بخشهای عمدهای از قرآن تحریف شده است. اینها وضعیت موجود ماست.
ولی چون من آن استدلالهای عقلی را قبول ندارم که میگویند قرآن تحریف نشده و نمیتوانسته تحریف شود، نسبت به این باز هستم که شاید یک روزی، با احتمال کم، اسناد و مدارک جدیدی به وجود بیاید که باید بررسیاش کنیم. مثلاً شاید بحثی که دربارهٔ قرآن صنعا شد به اینجا برسد که بعضی از قسمتهای قرآن در قرآن صنعا نبوده است؛ یا آن چیزهایی که میگویند، مثل لکههایی که نشاندهندهٔ تغییرات است، واقعاً ثابت شود که به قرآن مربوط است؛ مثلاً اول طوری نوشتهاند و بعد چیز دیگری نوشتهاند. فرض کنید چنین اتفاق جالبی بیفتد؛ یعنی یکدفعه انبوهی از اسناد و مدارک تاریخیِ قدیمیتر از همهٔ قرآنهایی که تا حالا دیده بودیم به دست بیاید و به نظر بیاید که از نظر متنشناسی ابهامی وجود دارد که اینجای قرآن اینطور است یا نه.
مطمئناً این به آنجا نمیکشد که کل مسئلهٔ مثلاً اعتقاد به خدا و روز قیامت تغییر کند. منظورم این است که اعتقاداتی مثل اعتقاد به خدا، روز قیامت و اوصاف قیامت را از بدبینترین آدم هم بپرسید، میگوید اینها در قرآن هست. میخواهم بگویم محال است که تغییرات در حدی باشد که متنی به عنوان قرآن ظهور کند که این اعتقادات در آن نباشد.
اینکه میگویم سعی کنیم ذهنمان را باز نگه داریم، برای این است که من آن استدلالهای عقلی را نمیپذیرم؛ بنابراین اعتقاد من به عدم تحریف قرآن اعتقادی تاریخی است: بنا به مستندات موجود، متن معتبری است. مطمئناً میزان انحرافی که ممکن است در اثر هر اتفاق عجیب و غریبی پیش بیاید — هر متنی، حتی اگر هزار خمره هم پیدا شود که در آن متونی باشد — به چیزهایی مثل داستانهای پیامبران یا اعتقاد به توحید و معاد، که در سراسر قرآن وجود دارد، نمیرسد.
ممکن است چیزی در یک جای قرآن آمده باشد و در اثر اصلاحات متنی بگویید این جای قرآن اعتبار ندارد یا متن تغییر کرده است؛ این قسمت ممکن است در اعتقادات من اثر بگذارد، ولی معاد اینطور نیست. منظورم این است: چیزهایی که در سراسر قرآن هست محال است که با هیچ تغییر متنی آسیب ببیند.
فکر میکنم بدبینترین آدم بگوید شاید ۱۰ درصد قرآن در اثر پیدا شدن متنهای جدید کمی تهدید شود. ولی واقعاً خودم که این حرف را میزنم، اعتقاد ندارم که چنین اتفاقی میافتد؛ تأکیدم این است که آن را محال ندانیم و کنجکاو باشیم.
دوست دارم این احساس را ایجاد کنم که نسبت به بحثهای سندشناسی که دربارهٔ قرآن شده، میشود و در آینده ممکن است در اثر تحولات سندشناسی انجام شود، کنجکاو باشیم. اگر عاشق قرآن هستیم، باید نسبت به اینجور بحثها خیلی مشتاق باشیم. اگر کوچکترین سندی در جایی از دنیا وجود دارد — مثلاً فرض کنید چیزی پیدا شده است — نه تنها ناراحت نشویم، بلکه خیلی خوشحال شویم که چیزی دربارهٔ قرآن پیدا شده است. بعضیها میترسند که بشنوند جایی متون جدیدی پیدا شده است. من شخصاً این احساس را ندارم و واقعاً خیلی دوست دارم اتفاقی مثل پیدا شدن خمرههای کتابخانهٔ نجع حمادی دربارهٔ اسلام هم بیفتد؛ کما اینکه ماجرای قرآن صنعا خیلی جالب بود که یکدفعه متونی پیدا شد که بعضیها میگویند بعضی از کاغذهایش حتی مال قرن اول هجری است. این اتفاق فوقالعادهای است؛ آدم باید کلی شاد شود که چنین چیزهایی از جایی دربیاید.
به هر حال فکر میکنم این حرف مرا بیش از اندازه بسط میدهید به اینکه مثلاً ممکن است هر چیزی که در قرآن آمده اشتباه باشد. من اصلاً چنین ایدهای ندارم. وضعیت موجود این است که همهٔ آنچه در قرآن هست مستند است، به غیر از همین مقدار اختلاف قرائتی که هست. فعلاً موضع ما این است.
آن حرف افراطی که کسی زده است — که سند و متن درستوحسابی هم برایش ندارد و سعی کردم توضیح بدهم که در محیط آکادمیک هم پذیرش پیدا نکرده — اینکه قرآن در قرن سوم برای اولین بار جمع شده، نسخهای از مسئلهٔ تاریخ قرآن است. اکثریت، چه مسلمانها و چه غیرمسلمانها، معتقدند که قرآن در زمان عثمان جمع شده است، و بحثها بر سر سندیت و به اصطلاح میزان دقت جمعآوری در زمان عثمان است. یک نفر و یکی دو تا از پیروانش معتقدند در قرن سوم جمع شده و این روایات مربوط به جمع قرآن در زمان عثمان را قبول ندارند. فکر نمیکنم حتی کسانی که میگویند قرآن در قرن سوم جمع شده، معتقد باشند که در محتوای قرآن مشکل در این حد وجود دارد که مثلاً توحید و معاد و داستان پیامبران همهاش بعداً به وجود آمده باشد.
به هر حال فکر میکنم آن «فعلاً» را زیادی بسط میدهید و بار زیادی به آن میدهید. به نظر من این «فعلاً» را برای همهجور اعتقاداتی میگویم. وقتی دربارهٔ تاریخ بحث میکنید، «فعلاً» یعنی بر اساس اسناد و مدارک تاریخیای که تا الان دستتان هست؛ و هرچه زمان میگذرد و چیزی مخالف آن به دست نمیآید، احتمال اینکه بعداً چیزی کشف شود کمتر میشود. بنابراین قرآنی که الان میخوانم، به نظرم میآید به غیر از اختلاف قرائتهای جزئی که تقریباً در معنا هم تأثیر زیادی ندارند، همهچیزش عین همان است که بر پیغمبر نازل شده است. احساس من نسبت به قرآن واقعاً همین است که اسناد و مدارک این را نشان میدهند. فقط سعی کردم بگویم که این کنجکاوی نسبت به بحثهای به اصطلاح نقد متنی باید برای مسلمانها وجود داشته باشد و خوب است.
نگران شدم که اگر دیگران هم مثل ایشان از این کلمهٔ «فعلاً» به چنین نتیجهای رسیده باشند که حتی مثلاً اعتقاد به معاد هم سیال است — یعنی آنها هم «فعلاً» است و شاید یک روزی مثلاً اسلامی پیدا کنیم که این اعتقادات اساسی ما در آن نباشد — این خیلی نگرانکننده است.
اصول ثابت و کلمه فعلاً
برای خود من شخصاً این اعتقادات سیال نیست. اینکه کسی مثلاً به خدا اعتقاد داشته باشد و به معاد اعتقاد نداشته باشد، برای من مسئله است. به هر حال فکر میکنم اگر همان کلمهٔ «فعلاً» را به کار ببریم، «فعلاً» اینطور است: من فکر میکنم متن قرآن صراحتاً هر نوع دینی، یعنی هر نوع اعتقاد به توحید را، همراه با اعتقاد به معاد میداند، و فقط ممکن است بحث بر سر کیفیت معاد باشد. فکر نمیکنم بتوانیم بگوییم کسی که مثلاً به معاد جسمانی اعتقاد ندارد و آیات مربوط به معاد را در قرآن سمبلیک تعبیر میکند، خارج از دین است. به هر حال به نوعی قرآن را قبول دارد و دین را قبول دارد، ولی فکر میکند معنای این آیات معاد جسمانی نیست؛ کما اینکه از بزرگان علما و حکمای اسلام هم کسانی بودند که به معاد جسمانی معتقد نبودند.
برگردیم به آن ایدههای کلی که به مسئلهٔ چگونگیِ ورود انحرافات به ادیان و سایر ایدئولوژیها مربوط میشوند. به نظر من یک نکتهٔ خیلی مهم همین نزول سطح بحثهاست، که یک دلیلش ارتباط ادیان و سایر اعتقادات با تودهٔ مردم است. مثلاً این انحراف را در اعتقادات اگزیستانسیالیستی نمیبینید. اگزیستانسیالیسم هیچوقت به حکومت تبدیل نشد؛ ما حکومت اگزیستانسیالیستی و حزب اگزیستانسیالیستی پیدا نکردیم که بخواهد مثلاً اعتقادات اگزیستانسیالیستی را برای تودهٔ مردم بیان کند. اگر کار به اینجا میرسید، حتماً همین اتفاق برای آن اعتقادات هم میافتاد.
اتفاقاً همینطوری تصادفی از مکتب اگزیستانسیالیسم اسم نبردم؛ مقداری از این اتفاق در این مکتب هم افتاده است. اگر سطح بحثهایی را که در ابتدای اگزیستانسیالیسم هست — مثلاً آنچه آدمهایی مثل کییرکگور در اواخر قرن نوزدهم مطرح میکردند — با سارتر مقایسه کنید، به نظر من حالتی از عامهپسند شدن، یعنی درجهای از نزول، میبینید. سارتر چون دوست دارد با تودهٔ مردم صحبت کند، نمایشنامه مینویسد، کتاب داستان مینویسد؛ داستانها و نمایشنامههای اگزیستانسیالیستی. فکر میکنم سطح بحثها در کتابها و نحوهٔ بیان سارتر به وضوح مقداری پایینتر از سطح خیلی بالای بحث در مثلاً آثار خود کییرکگور است، که آثار غامضیاند و اصلاً به آن شکل در نمایشنامه قابل بیان نیستند.
شاید فلسفهٔ کانت مثال بهتری بود. فلسفهٔ کانت هیچوقت به تودهٔ مردم درس داده نشده است، بنابراین همیشه در همان سطح خودش باقی مانده است. به هر حال ادیان با تودهٔ مردم سروکار دارند و این بلا سرشان میآید.
این حرف را با توجه به بحثهایی زدم که جلسهٔ قبل کردم. حالا دو نکته میخواهم بگویم که به یهودیت ربط دارند و به این نوع انحراف مربوط میشوند.
نمیخواهم بگویم یهودیها به دوران ظهور ابن مریم در تاریخ خودشان احساس غرور میکنند؛ ولی فکر میکنم وقتی تورات را میخوانید، میبینید یهودیها دورانهای شرک دارند: مدام غوطه میخورند و به بتپرستی تمایل پیدا میکنند، دوباره پیامبرانی میآیند و دوباره تمایلات توحیدی در بنیاسرائیل ایجاد میشود؛ مدام در نوساناند.
متشرع بودن و دوران قتل مسیح
فکر میکنم اگر الان از یهودیها بپرسید احساستان نسبت به ۲۰ سال قبل در اورشلیم چیست، احساسشان این است که آن دورانی است که خیلی خوب عمل میکردیم، جامعهٔ بنیاسرائیل خیلی موحد بود و دوران خیلی خوبی در تاریخ ما بوده است. مثلاً اگر دربارهٔ دوران قبل از اسارت بابلی از آنها بپرسید، قبول دارند که دورانی بود که گرایشات شرکآمیز در قوم یهود خیلی زیاد شد و نتیجهاش این بود که مثلاً اسارت بابلی پیش آمد. ولی این احساس را نسبت به ۲۰ سال قبل، یعنی حولوحوش ظهور مسیح، ندارند.
در حالی که ما اگر مسلمانیم و اعتقاد داریم که عیسی بن مریم مسیح بوده است، و این جامعهٔ یهودیِ ۲۰ سال قبل در حدی نزول کرده بود که مسیح را نشناخت و بلکه کمر به قتلش بست، احساسمان نسبت به آن مقطع تاریخی فرق میکند. میخواهم این نکته را بگویم: چرا یهودیها فکر میکنند آن دوران برایشان دوران خوبی بوده است؟ برای اینکه خیلی متشرع بودند. میخواهم بگویم این انحراف در دین یهود در حدی شدت پیدا کرده که تقریباً دیانت را معادل انجام ظاهری فرایض دینی خودشان میدانند. برای همین است که فکر میکنند ۲۰ سال قبل دوران خوبی داشتند؛ چون مثلاً وجوهات و قربانیهای خودشان را به معبد میآوردند، مراسم شنبهشان را تا حدود زیادی سختگیرانه انجام میدادند و الی آخر.
نکتهای که میخواهم بگویم این است: این دورانی که اوج رعایت شریعت میان یهودیها بوده، همان دورانی است که میخواهند مسیح را بکشند. میخواهم بگویم این انحراف اینقدر چیز خطرناکی است. شما حقایق، اعتقادات واقعی، اخلاقیات و همهٔ اینها را کمکم نازل میکنید و دیانت را به نوعی به مسئلهٔ متشرعبودن تبدیل میکنید؛ بعد هم غرور پیدا میکنید که من خیلی متدینم، چون مثلاً وقتی میخواهم نماز بخوانم دو بار وضو میگیرم، یا دو برابر قربانی میدهم. کارهای سادهٔ ظاهری را اصل میگیرید، آنها را انجام میدهید و فکر میکنید دیگر واقعاً به اوج دیانت رسیدهاید.
یهودیها در چنین دورانی، که به علمای خودشان خیلی احترام میگذاشتند و شرع را خیلی رعایت میکردند، میخواستند مسیح را بکشند. یعنی اگر از دید الهی نگاه کنید، این در حقیقت تهِ انحراف یهودیهاست؛ همان قسمتی که فکر میکنم اگر همین الان هم به یهودیها بگویید، احساس خوبی نسبت به آن دارند. این انحراف است. میخواهم بگویم این انحراف در این حد است که وقتی ملاک دینداری شرع و رعایت ظواهر شرع شد، کار به اینجا میرسد که آنچه از نظر خداوند تهِ آن، یعنی انتهای انحراف و دور شدن از خداست، ممکن است از نظر خود یهودیها اوج دینداریشان حساب شود.
اگر الان همهٔ مسلمانها نمازشان را سر وقت بخوانند و احکام شرع را مو به مو اجرا کنند، ولی درک عمیقی از توحید نداشته باشند و این شرعی که ظاهرش را رعایت میکنند اثری را که باید، روی آنها نگذارد — اصلاً نمازی که میخوانند به آن معنایی که قرآن میگوید اقامهٔ صلات نباشد، نمازی نباشد که بازداشتن از فحشا و منکر را به عنوان نتیجهاش ببینید — این هیچ ارزش خاصی ندارد. اینکه آدمها چنین کارهایی بکنند و چیزهای شرعی و ظواهر را مو به مو رعایت کنند، جز اینکه این آسیب را ببینند که احساس دینداری کنند و بنابراین دنبال دین به معنای واقعی کلمه نروند، فایدهای برایشان ندارد.
شاید این بزرگترین انحرافی است که در دینداری پیش میآید و در همهٔ ادیان هست: آدمها کمکم این ظواهر را با اصل دین اشتباه میگیرند. ببینید، اگر ۱۰ رکعت نماز بخوانید ولی حضور قلب نداشته باشید و نمازتان آن تأثیری را که باید نداشته باشد، یعنی محتوا نداشته باشد و حس پرستش و یکتاپرستی در آن نباشد، هرچقدر هم رکوع و سجودتان را طول بدهید و آداب را رعایت کنید و هر دو رکعت دوباره بروید تجدید وضو کنید، هیچ فایدهای ندارد. اینها جز اینکه غرور ایجاد کند واقعاً هیچ نیست، و میخواهم این «هیچ» را جدی بگیرید؛ بلکه اصلاً مضر است.
آدمی که حال نماز خواندن ندارد و مدام خودش را مجبور میکند که بیشتر و بیشتر نماز بخواند و ظواهر را رعایت کند و مدام دست آب بکشد و سجده کند، از این کارها آسیب میبیند؛ و کمکم باورش میشود که آدم خیلی متدینی است. بعد این مشکل برایش پیش میآید که ما که در اوج دیانت بودیم، چطور ممکن است مسیح را نشناخته باشیم؟ ما که همهچیز را رعایت میکردیم، چطور ممکن است چنین بلایی سرمان آمده باشد که مثلاً در اوج دینداریمان مسیح ظهور کرده باشد؟ لابد چون همهچیز را رعایت میکنم، اوضاعم خوب است؛ پس اگر مثلاً امام زمان الان ظهور کند، میفهمم که این امام زمان است.
آنچه میگویم این است که اولاً در همهٔ ادیان و مکاتب این نزول اعتقادات واقعی و دین واقعی به ظواهر اتفاق میافتد، و دلیلش برخورد با عوام است؛ عوام که آن اعتقادات عمیق را حتی نمیشود برایشان تبلیغ و بیان کرد. فکر میکنم بعضیها از این کلمهٔ «عوام» که به کار میبرم مثلاً «بیسواد» میفهمند؛ ولی سواد به معنای متعارفش ربطی به درک مثلاً توحید ندارد. ممکن است اکثریت آدمهایی که به نظر من جزو خواصاند، جزو آدمهای بیسواد به معنای متعارف باشند، و در میان باسوادها کمتر آدم خاصی پیدا شود که درک عمیقی از مسائل دینی داشته باشد. خلاصه کلمهٔ «عوام» را به این معنای متعارف به کار نمیبرم.
به هر حال این نزول به ظواهر، به یک معنا هبوط به جسمانیت است. ببینید، نماز یک روح و معنا دارد و یک ظاهر. آنچه از نماز برای یک آدم سطح پایین قابل بیان است و میتواند اجرا کند، ظاهر و قسمت جسمانی آن است؛ یعنی همان حرکات جسمانی و صوت تولید کردن با حنجره و اینها، بدون آن معنا. بدون آن معنا هیچ ارزشی ندارد و بلکه، همانطور که میگویم، ممکن است باعث غرور شود.
اتفاقاً مکانیسمهای روانیای وجود دارد که وقتی عبادتتان از آن معنا خالی میشود، توجهتان به ظواهر زیاد میشود و کثرت و کمیت میخواهد جای آن کیفیت را بگیرد. اتفاقاً اگر آدمی را میبینید که خیلی به جزئیات و ظواهر اهمیت میدهد و کمیتش خیلی بالاست — مثلاً مدام میخواهد رکورد تعداد نماز در شب را بزند — شک کنید که این فاقد محتواست و گویی دارد چیزی را از خودش پنهان میکند.
آیهای را دوست دارم برایتان بخوانم که متنش را کاملاً حفظ نیستم. فکر میکنم با اطمینان در سورهٔ توبه است، ولی جای دقیقش را در سورهٔ توبه باید جستوجو کنم. آیهای در سورهٔ توبه هست که میگوید: «أَجَعَلْتُمْ سِقَایَةَ الْحَاجِّ کَمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ».
آیه سقایت الحاج
ادامهاش «و جهاد فی سبیل الله» است. به نظرم مثلاً در آیهٔ ۱۰۰ به بعد سورهٔ توبه بود. شمارهٔ سوره را اشتباه میگفتم؛ آیهٔ ۱۹ سورهٔ توبه است: «أَجَعَلْتُمْ سِقَايَةَ ٱلْحَآجِّ وَعِمَارَةَ ٱلْمَسْجِدِ ٱلْحَرَامِ كَمَنْ ءَامَنَ بِٱللَّهِ وَٱلْيَوْمِ ٱلْءَاخِرِ وَجَٰهَدَ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ ۚ لَا يَسْتَوُۥنَ عِندَ ٱللَّهِ ۗ وَٱللَّهُ لَا يَهْدِى ٱلْقَوْمَ ٱلظَّٰلِمِينَ».
چرا پرسیدم چند نفر این آیه را شنیدهاند؟ من مدام میگویم یک سری آیات را خیلی بالای منبر میشنوید، ولی گویی در تبلیغات دینی از یک سری آیات خوششان نمیآید؛ این از آن آیههاست، چون خیلی برخورنده است. رفتار همین الان جامعههای اسلامی ضد چیزی است که این آیه میگوید.
کاهش دین به کارهای ظاهری
ماجرای این آیه این است: همین الان هم از این حرفها زیاد میشنوید که مثلاً «عبادت به جز خدمت خلق نیست». احتمالاً از این روایات شنیدهاید که اگر کسی به کسی که مثلاً در راه مسجدالحرام میرود یک جرعه آب بدهد، این از تمام عبادت فلان بهتر است. این آیه میگوید آب دادن به مردم کار خیلی سادهای است و احتیاج به معنویت ندارد؛ نماز خواندن کار سختی است. میگوید: «استعینوا بالصبر و الصلاه و انها لکبیره الا علی الخاشعین». اصلاً نماز خواندن کار خیلی سختی است. اگر خشوع و ویژگیهای معنوی نداشته باشید، نمیتوانید یکی دو دقیقه تمام توجهتان به خدا باشد. نماز یعنی اینکه میایستید و به هیچ چیز به غیر از خدا توجه ندارید و با خداوند حرف میزنید؛ معلوم است که این کار سخت است. ولی آب دادن به مردم کار خیلی سادهای است: آب را در این لیوان میریزید؛ معنویت نمیخواهد. یک پارچ آب میگیرید، یک لیوان یکبار مصرف یا بیشتر، آب میریزید و دست مردم میدهید.
چیزی مثل سقایت الحاج یا عمارت المسجد الحرام عملی است که آدم انجام میدهد: برود سنگ بردارد؛ چیز معنویای هم ندارد. سنگ را برمیدارید و مثلاً گوشهای از مسجدالحرام را تعمیر میکنید. میگوید: «عجلتم سقایت الحاج و عمارت المسجد الحرام کمن آمن بالله و الیوم الآخر»؛ این را معادل ایمان واقعی به خدا قرار میدهید؟ یعنی معادل آدمی که نسبت به وجود خدا به باور قطعی رسیده، خدا را میبیند، مثلاً آیات الهی را مشاهده میکند، آیات قیامت را درک میکند و این حرفها؟
مسلمانها باید جواب بدهند. الان خیلیها اگر در دلشان واقعاً صادق باشند باید بگویند بله، قرار میدهیم. از این حرفها زیاد میزنیم که اگر مثلاً اینطور کمکی بکنیم، به اندازهٔ عبادت همهٔ جن و انس است؛ در حالی که اینطور نیست. میگوید «کمن آمن بالله و الیوم الآخر و جاهد فی سبیل الله». آیا آدمی که در راه خدا از جان خودش میگذرد با کسی که گوشهای ایستاده و به مردم آب میدهد معادل است؟ این آیه دقیقاً همین را بیان میکند.
این گرایش در مردم وجود دارد که این ریداکشنها را انجام بدهند: آنچه سختتر است را کمکم کنار میگذارند، کارهای راحتتر و ظاهریتر را انجام میدهند و کمکم داستانهایی هم درست میکنند که ارزش این معادل آن است، بلکه از آن بهتر هم هست. اینکه اگر مثلاً به کسی یک دانه خرما بدهید، به اندازهٔ ۷۰ حج مقبول با ۱۰ رکعت نمازی که در مسجدالحرام خوانده باشید، ارزش دارد — البته «با توجه کامل» را اصلاً نمیگویند؛ کلاً مسئلهٔ توجه خیلی در این حرفها نیست. این آنقدر ارزش دارد؟ نه، ندارد.
آن روایتهایی درستاند که میگویند اگر دو رکعت نماز بخوانید کارتان تمام است و دیگر به بهشت میروید؛ این واقعاً درست است. روایتهایی هست که میگویند اگر دو رکعت نماز درست بخوانی، کمر شیطان میشکند؛ اصلاً نه فقط خودت به بهشت میروی، بلکه دنیا عوض میشود — اگر کسی دو رکعت نماز درست بخواند. آن کارها، مثل جهاد فی سبیلالله که در راه خدا از تمام زندگیات و همهچیزت بگذری، معلوم است که با یک لیوان دست گرفتن و آب دادن به آدمهای تشنه معادل نیست.
این از آن آیههای خیلی قشنگی است که کمتر خوانده میشود، چون اینطور خوب نیست؛ شاید اتفاقاً به مردم همین را میگویند که اینها معادلاند. معمولاً نوع حرفهایی که به مردم زده میشود از این نوع است که امیدوارشان کنند؛ مثلاً میگویند اگر در جلسهٔ عزاداری سیدالشهدا یک قطره اشک بریزی، دیگر بهشت برایت واجب میشود. بعد هم میگویند اگر گریهات نگرفت، تباکی کن؛ یعنی ادای گریه کردن را دربیاور. یعنی من بروم در مجلس بنشینم و الکی — خیلیها هم راحت گریه میکنند — یک قطره اشک بریزم و تمام است. میگویم از این حرفها، که اگر کسی مجلس عزاداری برپا کند یا عزادارهای امام حسین را اطعام کند، شنیدهاید.
اینها همه ضد همین محتوای این آیه است که میگوید این کارهای ظاهری با آن مسئلهٔ باطنی اصلی، یعنی اعتقاد به خدا، ایمان واقعی به خدا و روز قیامت و گذشتن از مال و نفس در راه خدا، اصلاً در یک رده نیستند و نباید آنها را با یکدیگر مقایسه کنید. اینجور اعتقادات و اینجور برخوردهایی که از نظر معنوی مقداری سختگیرانه است، کمکم در ادیان رنگ میبازند و یک سری چیزهای ظاهری به اصطلاح روی کار میآیند.
یک نمونهاش همین بود که دربارهٔ تاریخ یهودیت گفتم: ۲۰ سال قبل دورانی است که یهودیها ظاهراً خیلی دیندارند ولی در واقع در اوج انحرافاند؛ چون بزرگترین انحراف تاریخ ادیان را به وجود میآورند، و این نیت شنیع، یعنی قتل حضرت مسیح، را در آن دوران میبینیم. حضرت مسیح را متهم میکنند که قوانین روز شنبه را خوب رعایت نمیکند. اصطلاحی هست که میگویند فلانی از پیامبر مسلمتر شده است؛ نحوهٔ دینداری یهودیهای آن دوران چیزی از این قبیل است. مثلاً چنان دقتهای شرعی و فقهی باب شده که حضرت مسیح دو سه جا متهم میشود که چرا بیماری را در روز شنبه شفا دادی و روز شنبه نباید این کار را میکردی؛ یا اینکه حواریون وقتی از مزرعهای رد میشدند، مقداری از گندمها را خوردند.
همهتان میدانید که این ظاهرنگریها بد است؛ من دارم آن را تشدید میکنم. میخواهم بگویم مسئله فقط این نیست که خطرناک است؛ بلکه شاید بزرگترین خطر و آفت دیانت این است که آدمها بعد از مدتی دین را به همین چیزهای ظاهری reduce میکنند و بعد هم اینطور مغرور میشوند که دیندارند، و از این غرور خودشان هم این نتایج را میخواهند بگیرند.
نکتهٔ دیگر از این ریداکشنها نزول به عالم جسمانی است. این اصطلاح را به این معنا به کار میبرم که روند کلی تاریخ بشر این است که همهٔ چیزهای معنوی به سمت چیزهای جسمانی سوق پیدا میکنند؛ ادیان هم همینطورند.
علائم ظاهری ظهور
به غیر از این ظاهرنگریها و تشریع به معنای ظاهریاش، که میبینید در ادیان انحراف به وجود میآورد، انحرافی که در ماجرای ظهور مسیح میبینید در یهود به وجود آمده این است که اعتقادشان به مسیح و مسئلهٔ ظهور مسیح همین حالت خیلی خیلی جسمانی و ظاهری را پیدا کرده است. ببینید، برای آدمی که مسئلهٔ ظهور مسیح، یا مثلاً در میان شیعیان ظهور امام زمان را درک میکند، شناخت آدمی مثل مسیح، یعنی آدمی که اهل معنویت است، ملاکهای معنوی دارد. نکتهای که میخواهم بگویم این است که چیزهای معنوی را نمیتوانید به چیزهای ظاهری و مادی تقلیل بدهید.
اما آدمی که فقط چیزهای ظاهری را میفهمد، کارش این میشود؛ چون گویی در ناخودآگاه خودش میفهمد که اگر مسیح را ببیند، او را نمیشناسد. الان چند نفرتان میتوانید ادعا کنید که اگر آدمی در سطح پیامبران و اولیای الهی را ببینید، او را میشناسید؟ نمیخواهم جواب بدهید؛ از خودتان بپرسید. از خودتان بپرسید آیا واقعاً به جایی رسیدهاید که اگر الان آدمی مثل حضرت مسیح را ببینید، از همان نگاه اول شیفتهاش شوید و بفهمید که این آدم از نظر معنوی در سطح خیلی خیلی بالایی به خداوند وصل است؟ معنویت میخواهد که چنین درکی پیدا کنید. چند نفر الان میتوانند ادعا کنند که اگر امام زمان ظهور کند و مثلاً او را ببینند، به محض دیدن و شنیدن کلامش میفهمند که این آدم مثلاً در حد انبیاست؟ چون اینطور نیست، و اکثریت مطلق از نظر معنوی به جایی نرسیدهاند که بتوانند مسئلهٔ ظهور مسیح، ظهور منجی و ظهور پیامبران را درک کنند، سراغ مسئلهٔ علائم ظاهری میروند.
مشکل یهودیها از این پیدا شد که مدام رفتند روایت درست کردند، و چیزهایی میان خودشان متداول شد، که خیلیهایش در متون هم نوشته نشده بود، به عنوان روشهای سادهٔ شناخت مسیح؛ مثل این کتابهایی که مثلاً اسمشان «مسیحشناسی for dummies» است. آمریکاییها از این روشهای ساده خیلی دارند. مثلاً میگویند مسیح آن کسی است که سوار بر خر از شرق وارد اورشلیم میشود. برای فهمیدن چنین چیزی که معنویت لازم نیست. مسیحشناسی یهودیها به یک سری علائم تبدیل شد: شنبه میآید، یکشنبه میآید، ساعت چند میآید.
باور کنید یک روز در تهران در مجلس ختمی بودم؛ صبح جمعه بود. آن روحانی بالای منبر رفت و گفت: بسمالله الرحمن الرحیم، امروز هم روز جمعه است و متعلق به امام زمان. ساعتش را نگاه کرد؛ ساعت ۱۰:۳۰ بود. گفت: «ظاهراً امروز هم که تشریف نیاوردند.» ببینید، اینها اینطور است که مثلاً بین ساعت ۹ تا ۹:۲۰ دقیقه است؛ اگر امام زمان الان ساعت ۱۱ بیاید، دیگر دیر آمده و قبول نیست.
مشکلی که برای یهودیها پیش آمد دقیقاً این بود که نمیفهمیدند اصلاً مسیح یعنی چه؛ معنویتش را نداشتند. در طول قرنها شروع کردند به بافتن یک سری علائم ظاهری؛ و بعد که حضرت مسیح واقعی ظهور کرد، آن علائم ظاهری را که اینها دنبالش بودند — اینکه با خر بیاید و فلان باشد و چه روزی بیاید و چه کار کند — نداشت، و این آدم را به عنوان مسیح تشخیص ندادند.
قبول کنید که این دقیقاً خطری است که الان شیعیان هم با آن روبهرویند. ما انبوه وحشتناکی از علائم ظهور داریم که در کتابهای غیرمعتبر آمده است. اگر به قم بروید، علمای مثلاً تراز اول قم اکثر این علائم ظهور را قبول ندارند، چون در کتابهای ناشناخته و با سند نامعتبر آمدهاند؛ ولی در تودهٔ مردم و میان عوام این چیزها خیلی باب است، و فکر میکنم الان هم از این حرفها زیاد میزنند. من خیلی در جریان نیستم، ولی از یکی دو نقلقولی که شنیدم به نظر میآید بازارش خیلی داغ است: علائم ظهور در حد چیزهایی که همه بتوانند بفهمند. نمیشود؛ دین را نمیشود اینطور کرد.
نمیتوانید مسئلهٔ ظهور امام زمان را به یک سری نشانه تبدیل کنید که همه بفهمند. اصلاً حُسنش همین است که همه نفهمند؛ اینکه حالت فرقان داشته باشد و حق و باطل را از هم جدا کند، آدم معنوی را از آدم غیرمعنوی. اگر قرار باشد دربارهٔ مسیح علائمی مثل اینکه با خر میآید و این حرفها را بگویند، و هر کس این علائم را در کتاب خوانده باشد مسیح را بشناسد و هر کس نشنیده باشد نشناسد، که نمیشود. دقیقاً نکته همین است که حُسن ظهور مسیح این است که آنهایی که واقعاً معنویت دارند جذبش میشوند و آنهایی که ندارند سراغ قتل مسیح میروند و نابود میشوند.
مطمئن باشید که این اتفاق برای امام زمان هم میافتد؛ یعنی آدم معنوی فقط به طرف امام زمان میرود، و اتفاقاً آنهایی که معنویت ندارند، هرچقدر هم حرف امام زمان را زده باشند و کتابهای علائم ظهور را خوانده باشند، اگر معنویت نداشته باشند نمیفهمند و جزو صفوف مخالفیناند. نمیشود با کلک خودتان را در میان اهل حق جا بدهید. باید اهل حق باشید تا اگر پیغمبری ظهور کرد، بفهمید و جزو صفوف حق باشید. مکانیسمهای خیلی خوبی وجود دارد که آدمهایی را که اهلش نیستند دفع میکند، از جمله همین علائم ظهور. اینکه از کجا میآید، روز جمعه میآید، کجا ایستاده، اول به چه سمتی میرود و بعد به چه سمتی میآید، قبلش چه اتفاقی میافتد و بعدش چه اتفاقی میافتد — همهٔ اینها خوراک خوبی است برای اینکه آدمهایی که اهل معنویت نیستند گمراه شوند؛ که اتفاقاً خوب است، و قرار است همین اتفاق بیفتد.
این پرسش هم مطرح شد که آیا این علائم ترفندی بوده که اینها کمی شک کنند. پاسخ من این بود که دربارهٔ حضرت مسیح به هیچوجه.
مسیح و شریعت موسی
چون حضرت مسیح وقتی حرکت میکرد، تا شعاع چندین کیلومتری موج معنویتش بود؛ بنابراین اگر آدمی ذرهای شعور داشت، باید میفهمید. مهم این است که مسیح قرار نبود بیاید شریعت موسی را نگه دارد؛ مسیح آدم بزرگتری از موسی بود. مسیح همین را در جواب اینها میگوید؛ میگوید من صاحب روز شنبهام. اصلاً یعنی چه که موسی چیزی دربارهٔ شنبه گفته است؟ حضرت مسیح قرار نیست تابع موسی باشد. همهٔ اینها انحراف است.
اینکه شریعت حضرت موسی ثابت است و دیگر تا ابد تغییر نمیکند، انحرافی بود که در تاریخ یهودیت به وجود آمد؛ من دربارهٔ این بحث کردهام. یکی از علل عمدهٔ انحراف یهودیها این بود که به این احساس رسیدند که دین تمام شد و شریعت تمام شد؛ در حالی که میدانستند قرار است مسیح بیاید. ولی این باور را نداشتند که وقتی مسیح میآید، مثلاً تکلیفهایی و آیین جدیدی را با خودش میآورد. چه کسی به آنها گفته بود که آیین حضرت موسی تا ابد میماند؟ اینها در واقع به نوعی مثل همان چهار اصل دیالکتیک است که از فولاد ساخته شدهاند. وقتی دینی را تبلیغ میکنید، کمکم به این سمت میروید که به مردم بگویید چارچوبش ابدی و ازلی است و فلان.
حضرت مسیح آمد و، برخلاف این تبلیغاتی که دربارهٔ آثار ظهورش، کیفیت ظهورش و اینکه قرار است چه کار کند شده بود، انقلابی معنوی در دنیا به وجود آورد؛ پادشاهی خداوند در جهان ظهور کرد و ملکوت خداوند ظهور کرد. ولی یهودیها دنبال چیز دیگری بودند؛ آنچه از پادشاهی میفهمیدند این بود که قصری باشد و لشکری باشد؛ ظاهرش را میفهمیدند.
به عنوان آخرین نکته: در این جلسه دربارهٔ یکی از مهمترین انحرافهایی بحث کردم که در همهٔ ادیان هست. فکر میکنم کلاً بحث دربارهٔ یهودیت، همانطور که در قرآن هست، باید به این سمت برود که از تاریخ یهودیت درسی بگیرید: چه شد که این قوم یکتاپرست، که خداوند به هر حال نظر خاصی به آنها داشت — آنها را برگزیده بود، به آنها شریعت داده بود و پای کوه طور برده بود — به این فضاحت رسیدند؟ نمیدانم شما نمیترسید؟ من خیلی میترسم که آدم در دینی باشد — مثلاً فرض کنید شیعه هستیم و خودمان را اهل حق میدانیم — و آخرین آدمهای دنیا باشیم که به حقیقت جدیدی که ظهور میکند ایمان بیاوریم، و بلکه با شدت هرچه بیشتر جلوی حقیقت بایستیم. خوب است آدم دستکم این ترس را در دلش داشته باشد. اینکه چقدر این احتمال را میدهید بحث جداگانهای است؛ اگر حتی یک درصد هم چنین احتمالی بدهید، باید به اصطلاح خواب از چشمتان بپرد.
با این نکته تمام میکنم. دربارهٔ مسئلهٔ ظهور ملکوت، فکر میکنم باید این را در جلسات مسیحیت میگفتم و نگفتم: اشارهای که قرآن به مسئلهای مربوط به مسیحیت دارد، و حالا بهانهای پیدا شده که آن را بگویم. داستان اصحاب کهف ارتباطی با مسئلهٔ ظهور مسیح دارد، و آن این است که ماجرای اصحاب کهف در مقطعی اتفاق میافتد.
اصحاب کهف و ظهور ملکوت
ببینید، آنچه یهودیها بد میفهمیدند این بود که ظهور ملکوت خداوند یکشبه و مثلاً یکروزه انجام میشود؛ در حالی که اینطور نبود. مسیح ظهور کرد، مسیح غایب شد، و در طی چند قرن ملکوت خداوند ظاهر شد. اتفاقهای معنوی اینطورند: مثل اینکه اتفاقی در آسمانها میافتد و تا به زمین برسد و گسترش پیدا کند ممکن است زمان ببرد. اتفاقی که دربارهٔ مسیح افتاد اینطور بود: شاید سه چهار قرن طول کشید تا شرک برچیده شد. این ۳۰۰ سالی که اصحاب کهف در خواب بودند، همان ۳۰۰ سالی است که این اتفاق در آن افتاد. اصحاب کهف شاهدان اصلی ظهور ملکوت خدا هستند؛ یعنی به غار رفتند در حالی که همهٔ دنیا بتپرست بود، ۳۰۰ سال گذشت، بعد بیدار شدند و دیدند همه موحد شدهاند و همه به مسیح ایمان دارند.
اینها آن تدریج را حس نکردند؛ شاهدانی هستند که گویی یک شب خوابیدند، صبح برخاستند و دیدند ملکوت خدا دفعتاً ظهور کرده است. آنهایی که به تدریج میدیدند، تشخیص نمیدادند که اتفاقی در دنیا دارد میافتد. اگر آدمی کمی معنویت داشت، در زمان زندگی مسیح هم میفهمید که اتفاقی در دنیای معنوی افتاده و جریانی راه افتاده است. فقط یکی دو دهه بعد از مسیح، ماجرای شهادت مسیحیها پیش آمد که به راحتی از جان خودشان میگذشتند. آن قرن اول مسیحیت از نظر معنوی واقعاً فوقالعاده است؛ واقعهای است که در تاریخ هیچوقت نظیرش را نداشتیم: قومی با این جمعیت در دنیا که برای یکتاپرستی و اعتقاد دینی خودشان چنین فداکاریهایی انجام بدهند.
شرطش فقط این بود که بگویند به مسیح اعتقاد نداریم تا آزادشان کنند؛ نمیگفتند. آنها را جلوی شیر و حیوانات وحشی میانداختند، به فجیعترین وضع شکنجه میکردند و میکشتند، و حاضر نبودند یک کلمه بگویند ما به مسیح معتقد نیستیم. چنین اعتقادی در تاریخ دنیا سابقه نداشت؛ اگر هم سابقه داشت، چند نفر انگشتشمار جایی پیدا میشدند که اینطور بودند، نه یک جریان تاریخی که در منطقهای اتفاق میافتد. اصحاب کهف کسانی هستند که ظهور ملکوت خدا را دفعتاً تجربه کردند؛ یعنی مثلاً در قرن اول بعد از مسیح به غار رفتند، و بعد از کنستانتین و مسیحیشدن روم از غار درآمدند و این شگفتی را احساس کردند که دنیا عوض شده و به جای جدیدی رسیده است.
در اینجا این پرسش مطرح شد که از کجا میدانید ماجرای اصحاب کهف ماجرای مسیحیهاست و چرا قدیمیتر نباشد. از نظر تاریخی، دغیوس و فلان حکمرانان روم بودند و این اتفاق از نظر تاریخی خیلی متأخر است؛ فکر میکنم این از روشنترین داستانهای قرآن باشد. منابع اصحاب کهف مسیحی بود؛ به هر حال تاریخ اصحاب کهف این است.
این چیزی است که از نظر تاریخی میدانیم، و اگر همین درست باشد — که فکر میکنم دغیوس است — اینها شاهدان خوب آن اتفاق معنوی جهاناند که بقیهٔ مردم شاید نمیفهمیدند، چون چند صد سال طول کشید. ما کلاً این چیزها را خوب تشخیص نمیدهیم، و برای همین انتظاری که دربارهٔ وقایع معنوی و همهچیز داریم خیلی سطحی است.