او پرسشهایی را برای کسانی پیشنهاد میکند که بخواهند از مباحث سه جلسهٔ قبل مقاله یا رساله بسازند. سپس به پروژهٔ ترجمهٔ مفهومی از متن دینی، بهویژه قرآن، به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی برمیگردد و دربارهٔ معجزه میگوید در قرآن نه واژهٔ معادل معجزه یا miracle هست و نه خود این مفهوم؛ مصداقها را دستهبندی میکند و به عبارت «آیات بینهٔ نازلشده» میرسد. بخش پایانی را استاد دوم ادامه میدهد و دربارهٔ Special Divine Action و دترمینیسم صحبت میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ بازنویسیِ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
پرسشهای تمرینی از مباحث جلسه قبل
از موضوعهایی که در سه جلسهٔ قبل گفتم، پرسشهایی درمیآید که به نظر من میشود بر اساس آنها طرح یک مقاله یا مثلاً یک رسالهٔ فوقلیسانس ریخت. انتهای جلسهٔ قبل عدهای از دانشجویان از من خواستند پرسشهایی برای تمرینهای هفتگی مطرح کنم؛ پرسشهایی که حالا میگویم برای تمرین هفتگی نیست.
این پرسشها برای کسی است که علاقهمند باشد، چه آنهایی که درس را دارند، چه آنهایی که درس را ندارند و در کلاس شرکت میکنند، یا اصلاً مستمع آزادند و ممکن است در شهرستان باشند و فایلها را گوش بدهند؛ مقصودم کانتریبیوشن به همین معناست. به نظرم هرکدام از اینها موردی است که اگر کسی مطالعه کند، میتواند دربارهٔ آن یک رسالهٔ فوقلیسانس بنویسد. بگذارید چهار پنج موضوع را مطرح کنم که به نظر من جای کار دارد و میتواند به یک مقالهٔ تحقیقاتی، یا به قول معروف ترویجی، منجر شود.
موضوع اول از همان پروژهای درمیآید که جلسهٔ اول مطرح کردم. اینجا موضوعی باز و بسیار مفصل وجود دارد: پرسشهای فلسفهٔ دین تحلیلی را در نظر بگیرید و تفاوتشان را با مباحث، پرسشها و احتمالاً پاسخهای موجود در متون دینی بسنجید؛ به این من یک چیز دیگر هم اضافه میکنم: شهود.
مثلاً کسی میتواند بگوید که همین بحث معجزه، که قرار است در همین جلسات مفصل دربارهٔ آن صحبت کنیم، بهعنوان مبحثی در فلسفهٔ دین تعریف خودش و پرسشهای مخصوص خودش را دارد؛ این چقدر با آنچه ما بهطور شهودی بهعنوان معجزه در ذهن داریم، یا آنچه فکر میکنیم از متن درمیآید، تفاوت دارد؟ تأکید من بر قسمت متون دینی است.
فلسفه دین تحلیلی و متون اسلامی
پرسش شمارهٔ یک این است: کسی میتواند کل فلسفهٔ دین را جلوی خودش بگذارد، یعنی فهرستی از مباحث و پرسشهای مهم فلسفهٔ دین — که مثلاً میتوانید در مدخلهای دایرهالمعارفها ببینید تا معلوم شود مباحث اصلی کداماند — و آن را مقایسه کند. ذهنتان را از فلسفه خالی کنید و بهعنوان کسی نگاه کنید که مثلاً متن دینی خوانده یا با دین آشناست؛ اینجا مشخصاً فعلاً دربارهٔ دین اسلام و قرآن صحبت میکنیم.
فرض میکنیم شما متخصص Bible نیستید، ولی تا حد زیادی با متون دینی و آموزههای دینی اسلامی آشنایید و همین آشنایی برایتان مثلاً یک شهود دینی فراهم کرده است.
برای خودتان فهرستی تهیه کنید، با مراجعه به کتابهایی یا همینطور از ذهن خودتان، و در مقایسه با آنها ببینید اینجا چه مباحثی مطرح است و اختلافات در چه چیزهایی است. گاهی مباحث مشترکی وجود دارد، ولی رویکردها فرق میکند، پرسشها فرق میکند و پاسخها اصولاً ممکن است در فضای دیگری داده شود که با هم قابل مقایسه نیست.
مباحث و پرسشهایی هست که در یک سو هست و در سوی دیگر نیست، یا برعکس؛ یعنی تفاوت فقط این نیست که یک چیزهایی اینجا مطرح است. بهعنوان مثال اشاره کردم که اخیراً پلنتینگا — حالا بهعنوان نفر اول یا کسی که موضوع را مشهور کرد — مقالهای دارد دربارهٔ اینکه مفهوم گناه وجود دارد و این مفهوم آثار شناختی دارد؛ و این در مباحث دینی خیلی مهم است.
این اصلاً در فلسفهٔ تحلیلی نبوده است. در فضای موجود فلسفهٔ تحلیلی یا فلسفهٔ دین تحلیلی، در ده پانزده سال اخیر این کار شروع شده که ببینند آیا بعضی مفاهیم مهجورمانده را — مفاهیم دینیای که از نظر کسانی که نگاه دینی به جهان دارند ممکن است خیلی مهم و پایهای باشند — میشود به نحوی وارد بحثهای فلسفهٔ دین تحلیلی کرد یا نه.
مثلاً در اپیستمولوژی اصلاً چیزی به نام گناه و تأثیر شناختی گناه نداریم. به نظر میآید فضای فلسفهٔ دین تحلیلی دارد باز میشود.
اشاره کردم که همین مقالهای که نوشتم به دعوت گروهی در یکی از دانشگاههای انگلستان بود که دیدگاهشان این است که جدا از اینکه چه چیزهایی در فلسفهٔ دین مطرح نشده یا بد مطرح شده، ادیان مختلف احتمالاً میتوانند فلسفهٔ دینهای مختلفی تولید کنند.
یعنی دستکم جمعی از کسانی که فلسفهٔ دین تحلیلی کار میکنند به این نگاه رسیدهاند که فلسفهٔ دین تحلیلی زیادی مسیحی است، و شاید اگر بنیانگذاران فلسفهٔ دین غیرمسیحی، مثلاً مسلمان یا هندو، بودند، یا — چون بسیاری از کسانی که فلسفهٔ دین تحلیلی کار میکنند دیندار نیستند و آتئیستاند — اگر طرف مقابل خودشان را مسلمانها میدانستند نه مسیحیها، شاید حرفهای دیگری میزدند و موضوعات دیگری مطرح میکردند.
تأثیر جهانبینی علمی بر فلسفه دین
بنابراین فلسفهٔ دین تحلیلیِ موجود را میشود با چیزی تکمیل کرد: از نگاههای خود دینداران ادیان مختلف میشود ایدهها، موضوعها و پرسشهای تازهای درآورد و اینها را وارد فلسفهٔ دین کرد.
نکتهٔ همین کتابی که اخیراً با عنوان فلسفهٔ اسلامی تحلیلی چاپ شده، و یکی از فصلهایش همین موضوع معجزه است که قرار است مطرحش کنم، دقیقاً همین است که از دیدگاه اسلامی چه چیزهایی را میشود وارد فلسفهٔ دین کرد.
یکی از حاضران: اسم کتاب چیست؟
Islamic analytic philosophy یا برعکسش؛ نمیدانم، همین سه واژه در آن هست: Islamic هست، analytic هست. ویراستارش آقای دکتر زارعپور است و ناشرش راتلج. اینها به اندازهٔ کافی راهنمایی میکند که کتاب را پیدا کنید. بنابراین این یک پرسش خاص نیست؛ یک موضوع است، یعنی مبحثی که در آن میتوانید مباحث فلسفهٔ دین و فلسفهٔ دین تحلیلیِ موجود را با متون دینی یا شهود دینی خودتان مقایسه کنید.
دستکم چیزی که از این درمیآید این است که اگر بخواهیم برای ادامهٔ درس، پس از تمامشدن بحث معجزه، موضوع دیگری پیدا کنیم که به نظرمان بیاید رویکردها در آن متفاوت است یا جای خالیای در آن وجود دارد، کسی که چنین کاری را شروع و انجام بدهد میتواند کانتریبیوشنی داشته باشد؛ چون در ادامهٔ کلاس شاید پس از معجزه به موضوع دیگری بپردازیم.
کار روی این پرسش میتواند یک مرور کلی و همین مقایسه باشد، یا اینکه یک مورد خاص همینطور به نظرتان برسد، مثل همین موضوع معجزه؛ یعنی موضوع دیگری به نظرتان بیاید که در آن تفاوت زیادی میبینید، مثلاً در مفهوم خدا یا برهانهای مربوط به خداشناسی یا هر چیز دیگری.
وقتی به فلسفهٔ دین نگاه میکنید، احساس میکنید بسیاری از موضوعها با آنچه در ذهن شماست، یا به گمانمان با متون دینی، خیلی فاصله دارد. اگر حتی یک مورد را پیدا و مطرح کنید و بر آن کار کنید، به نظر من میتواند جالب باشد.
یک پرسش فرعی هم اینجا هست که اسمش را پرسش شمارهٔ دو میگذارم: آیا تلاش برای تطبیق فلسفهٔ دین تحلیلی با آنچه در متون دینی آمده لازم است؟ شدنی است؟ خوب است یا بد؟
یعنی داوری دربارهٔ لزوم، امکان یا خوببودن انطباق فلسفهٔ دین و متون دینی. کسی ممکن است ایدهاش این باشد که اصلاً بهتر است اینها را وارد فلسفهٔ دین تحلیلی نکنیم.
به نظر او این کار خوبی نیست؛ وظیفهٔ فلسفهٔ دین تحلیلی این نیست که ببیند جهانبینی دیندارها چیست؛ وظیفهاش چیز دیگری است. پس اینجا پرسشی وجود دارد: آیا این کار خوب است؟ آیا امکان دارد؟ ممکن است کسی بگوید بله، خیلی خوب است، ولی امکان ندارد.
چرا؟ چون متون دینی از ریشه ساز دیگری میزنند و فلسفه اصلاً کار دیگری میکند؛ بنابراین نمیشود اینها را چندان با هم قاطی کرد.
به هر حال، تحقیق دربارهٔ اینکه تفاوت وجود دارد یا ندارد و چقدر تفاوت هست، با این پرسش که چه کاری میشود کرد — آیا میشود؟ خوب است؟ امکان دارد؟ لازم است اینها را با هم تطبیق بدهیم؟ — موضوع دیگری است.
کسی ممکن است از این نگاه وارد شود که مثلاً تفاوتها آنقدر ریشهایاند که این انطباق اگر بشود خوب است ولی امکان ندارد، یا اصلاً لازم نیست.
و بهتر است این دو را همینطور موازی هم داشته باشیم. اینکه داوریای کنیم دربارهٔ اینکه این موضوع چگونه میتواند پیش برود، این هم موضوع جالبی است.
پرسش سوم به نظر من پرسش خیلی مهمی است. خودم خیلی به آن فکر کردهام و به اندازهٔ کافی هم ایده دارم، ولی فکر میکنم خوب است شما هم به آن فکر کنید: دلیل منطقی یا تاریخی تفاوت این دو، یعنی فلسفهٔ دین تحلیلی و متون دینی، چیست؟
فکر میکنم به یک دلیل خیلی اساسی اشاره کردهام: این زبانها اصولاً متفاوتاند، و تفاوت زبانها هم برمیگردد به تفاوت اهداف و مانند آن. اینجا چیزهای زیادی هست که میشود دربارهٔ آنها کار کرد.
به نظر من، جدا از همهٔ چیزهایی که در این جلسات گفتهایم و خواهیم گفت، این پرسش خیلی مهمی است که تفاوتهای دین با فلسفهٔ دین از کجا میآید و ریشهاش چیست. این پرسش خیلی هم کمک میکند که دربارهٔ آن دو پرسش دیگر دقیقتر بحث کنیم.
اگر ریشهٔ تفاوتها را خوب بفهمید، اینکه کجاها تفاوت دارند و برای کمکردن تفاوتها چه کاری میشود کرد، پاسخ پرسش سوم میتواند به آن دو پرسش کمک کند.
ریشههای تاریخی وجود دارد. ریشهٔ این فلسفهٔ دین مثلاً در فلسفهٔ یونان و بعد قرون وسطی است، و به نظر من بهشدت تحت تأثیر علم است؛ یعنی فلسفهٔ تحلیلی خیلی تحت تأثیر جهانبینی علمی است که از قرن هفدهم و هجدهم بهتدریج بر تفکر اروپایی dominate کرد.
بهعلاوه، ریشههای مسیحی هم دارد. شما میتوانید تفاوتهای خیلی زیادی را اینجا پیدا کنید و بعد فکر کنید که اینها از کجا آمدهاند و چرا این دو در زمینههای مختلف اینقدر از هم دور شدهاند. دلایل تاریخی دارد، دلایل منطقی دارد؛ اهداف فلسفه فرق میکند و به همین دلیل زبانش فرق میکند. اینجا چیزهای زیادی هست.
دستکم خودم سه چهار مورد را میتوانم فیالبداهه بگویم، ولی فکر میکنم اینکه ریشهٔ تفاوتها در واقع از کجا میآید جای کار بیشتری هم دارد.
پرسش چهارم پرسشی خاص دربارهٔ تعریف است: دربارهٔ ملاکهای مقایسهٔ تعریفهای مختلف یک مفهوم.
چرا این را بهعنوان پرسش مطرح میکنم؟ واقعیتش این است که گشتم تا لیتریچری پیدا کنم دربارهٔ اینکه تعریف (دفینیشن) را چگونه باید انجام داد و تعریف خوب چه ویژگیهایی دارد؛ مثلاً اینکه مصداقها را در بر بگیرد و ساده باشد.
ولی چیز خوبی پیدا نکردم. یک کمکی که شما میتوانید در این زمینه بکنید این است که لیتریچر این موضوع را پیدا کنید. باورم نمیشود که لیتریچر نداشته باشد؛ حتماً باید لیتریچر قابل توجهی باشد. بالاخره میان تعریفها رقابت پیش میآید؛ یعنی آدمهایی تعریفهای مختلف میدهند. چه ملاکهایی هست که بگویم این تعریف از آن تعریف بهتر است؟
مثلاً شهود را بهتر کپچر کرده، مصداقها را بهتر در خودش دارد، سادهتر است؛ یا ملاکهایی از این قبیل که بشود با آن تشخیص داد چه چیزی درون آن تعریف میگنجد و چه چیزی نمیگنجد، یا در «آلهیومنها» خوشرفتارتر است. اینها همه ملاکهایی است که حتماً بالاخره دربارهٔ آنها صحبت شده است. بنابراین دستکم این است که اینجا یک چیزی داشته باشیم: کسی بتواند یک لیتریچر ریویو انجام بدهد و گزارش کند.
نمیگویم وجود ندارد؛ میگویم دو سه بار گشتم و پیدا نکردم، ولی باورم نمیشود که وجود نداشته باشد. مسئله این است که کدام معیار مهمتر است و کدام نیست. عملاً برای بعضی مفاهیم تعریفهای مختلفی وجود دارد و در خود همین دعواها، هرکس برای اینکه بگوید تعریف من بهتر است، بالاخره چیزهایی میگوید.
خلاصه یک جایی باید کسی چیزی داشته باشد. شرط لازم و کافی، بله؛ مثلاً در نقدها میگویند شرط لازم نیست، یعنی مثال نقض میآورند: مصداقی پیدا میکنند که نباید در تعریف باشد. این موضوع هست، بله؛ ولی اینکه کسی مستقلاً مقالهای نوشته باشد دربارهٔ اینکه تعریفها را چگونه میشود با هم مقایسه کرد — اگر کسی ننوشته، خودمان مینویسیم؛ اشکالی ندارد. این هم یکی از نتیجههای لیتریچر ریویو است.
اگر لیتریچر وجود ندارد، بالاخره جای خالیای هست که کسی بیاید و بگوید اصلاً تعریف چیست، به چه درد میخورد، و بنابراین تعریف خوب و بد کدام است. ولی حتماً هست؛ از قدیم، از یونان، دربارهٔ تعریف بوده است و در متون منطق گذشته هم مثلاً بحثهایی مثل حد و رسم هست.
بالاخره کسی کتابی، مقالهای یا چیزی نوشته است؛ باورم نمیشود که چیز شستهرفتهای وجود نداشته باشد. گفتم که یک موضوع هم هست که به نظر من مناسب است کسی در کارشناسی ارشد دربارهٔ آن رساله بنویسد؛ رسالهای که لزوماً جنبهٔ تحقیقاتی نداشته باشد و مطالعاتی باشد، و به همین پرسش هم مربوط است.
آن موضوع کانسپچوال اینجینیرینگ است که معرفی کردم؛ همان کتابی که گفتم یک نروژی نوشته است. اگر کسی آن را بخواند و خوب بفهمد و بتواند چند مقالهٔ پیرامونش را هم بخواند، فکر میکنم مطرحشدن این موضوع، مثلاً به صورت یک متن فارسی خوب، جالب است؛ اگر کسانی که به زبان فارسی میخوانند هنوز خیلی با آن آشنا نیستند، جا دارد کسی دربارهٔ این موضوع چیزی بنویسد.
این اصلاً بحث تحقیقاتی نیست؛ فقط این است که کسی مطالعه کند و یک متن فارسی خوب تولید کند.
آخرین موضوع همان است که فکر میکنم بیشتر از هرکدام از اینها به این نزدیک است که بشود با آن یک مقالهٔ خوب نوشت؛ مقالهای که مثلاً بتوانید در ژورنال خوبی هم چاپ کنید. فکر میکنم نصف کارش هم انجام شده است، ولی حتماً هنوز باید پیرامونش خیلی زحمت کشید. این همان موضوعی است که جلسهٔ قبل دربارهٔ آن صحبت کردم: اینکه یک تقریر احتمالاتی جدید از برهان Hume ارائه شود، ولی نه برای اینکه با استفاده از این تقریر برهان Hume را روشن یا نقد کنیم.
به نظر من رویکردی که جلسهٔ قبل گفتم به این درد میخورد که ببینیم میتوانیم به مجموعهٔ نقدهای Hume ساختار بدهیم. نمیدانم منظورم را رساندم یا نه؛ دفعهٔ قبل سعی کردم همین را بگویم که مثلاً با استفاده از این تقریر احتمالاتی به مجموعهٔ نقدهای Hume ساختاری بدهیم.
یعنی چه؟ یعنی بالاخره یا میگویند P زیاد است، یا میگویند Q کم است، یا هر دو را میگویند، یا اصلاً نقد دیگری دارند: همانطور که دفعهٔ قبل بیان میکردم، آن setting را قبول ندارند.
به چه ایراد میگیرند؟ اگر قبول کنید که آن لم ریاضی جوهر برهان Hume و اصلیترین چیز آن است، احتمالاً میشود همهٔ نقدها را حول همان یک چیز نظم داد.
چون نقد خیلی زیاد نوشته شده و خیلی پراکنده است. بسیاری از آنها حالت تکراری دارند، ولی ممکن است این برای خود نویسندهها مشخص نباشد؛ میشود کاتگوریهایی ریخت که حتی شاید تقریرهای مختلف را هم بشود در قالبهایی گنجاند.
یعنی از آن شیوهٔ تقریر استفاده کنیم و به مجموعهٔ تقریرها و نقدهایی که پیرامون برهان Hume هست نظمی بدهیم. فکر میکنم خود آن بیان احتمالاً تازگی دارد؛ دستکم، مثلاً جدا از اینکه چه نقدهایی به Hume وارد شده، تقریرهای احتمالاتی متفاوتی هم هست که میتوانید آنها را بیاورید و سامان بدهید.
دستکم چهار پنج مدل تقریر احتمالاتی داریم که به نظر من اصلاً مشکلاتی دارند؛ یعنی کمی بیش از اندازه پیچیدهاند.
علتش هم این است که سعی کردهاند آن ماکسیم معروف Hume را صورتبندی کنند که در اواخر مقالهاش میگوید: گواهی معجزه در صورتی میتواند معجزه را برای ما تأمین و معقول کند که احتمال غلطبودن آن گواهی معجزهآساتر از خود معجزه باشد.
Hume یک ماکسیم بامزه را اینطور گفته است، و تقریرهای احتمالاتیای که تا حالا دیدهام و میخواهند با قاعدهٔ Bayes برهان Hume را بیان کنند، سعی کردهاند همین جمله را با احتمالات بیان کنند؛ که کار چندان جالبی نیست. این تقریرها با هم خیلی اختلاف هم دارند، و به نظر من دربارهٔ همین اختلافات میشود بحث کرد.
به هر حال، در هرکدام از این زمینهها اگر کسی علاقهمند باشد، میتواند در گروه یا خصوصی به من بگوید. میتوانیم با هم کار کنیم؛ یعنی من میتوانم مثلاً راهنمایی اولیهای کنم تا کاری شروع شود. بد نیست که از این جلسات چیزی به صورت مقاله دربیاید.
به نظرم اینها موضوعهایی است که میشود بر آنها کار کرد. گفتن این پرسشها مروری بر حرفهایی هم بود که در جلسات قبل زدم. سراغ بحث خودمان برویم. نهایتاً به اینجا رسیدیم که پروژهای داریم: میخواهیم دربارهٔ مفاهیم متن دینی، و بهطور خاص قرآن، کاری ترجمهمانند انجام بدهیم؛ یعنی مفهومی را بیرون بکشیم و آن را به مفهومی در فلسفهٔ تحلیلی تبدیل کنیم.
در واقع اینجا یک بلوک ترجمه داریم. اول باید در متون دینی، و حالا بهطور خاص دربارهٔ معجزه یا miracle یا چیز دیگری، ببینیم این مفهوم بهطور خاص در قرآن چگونه مطرح شده است.
من خیلی نگرانم که کاری که میکنیم، برخلاف اینکه خیلی روشن به نظر میرسد، روشن نباشد. در طول مدتی که روی این موضوع کار میکردم، با چند نفر صحبت کردم. این داستان را شنیدهاید؟ کسی بود که لقبش «کللی» بود و خیلی هم بدش میآمد که به او «کللی» بگویند. به حج رفت و وقتی برگشت، خیلی دوست داشت که به او «حاج علی» بگویند و این لقب «کللی» از او برداشته شود.
بهطور طبیعی همهٔ مردم به او «حاج علی» میگفتند و او هم خیلی خوشحال بود. ولی یک نفر در محلشان بود که هر بار او را میدید، باز میگفت: «سلام کللی».
برای اینکه این مشکل را حل کند، یک روز او را دعوت کرد و خیلی خوب از او پذیرایی کرد و شروع کرد به گفتن داستانهای حج رفتن و برگشتنش: «به استقبال من آمدند و همه گفتند حاج علی، خوش آمدی»؛ و مدام داستانهایی گفت که در آنها کلمهٔ «حاج علی» را به کار برد.
آن آدم هم همینطور که گوش میداد، میخورد و سر تکان میداد، و آخر سر که داستانها تمام شد و همهٔ غذاها را خورد، گفت: «خداحافظ کللی».
من کمی چنین احساسی پیدا کردم: به نظر میآید روشن است که چه میکنیم، ولی واقعاً آخرش داریم معنای miracle را عوض میکنیم، مفهوم را عوض میکنیم؛ یعنی کاری که میکنیم اصلاً دربارهٔ چیز دیگری است.
به دلیل اینکه این واژههای معجزه و miracle در ذهنمان جا افتاده است، مثلاً با یکی از دوستان صحبت میکردم و آخرش دیدم که miracle به نظرش همان است که از قبل بود؛ در حالی که ما میخواهیم چیزی را عوض کنیم: این مفهومی که میخواهیم بگوییم آن چیزی نیست که عادت داریم به آن miracle یا معجزه بگوییم.
معجزه، miracle و خلأ واژگانی قرآن
معجزه در کلام اسلامی کارهایی است که پیامبران برای اثبات رسالت خودشان انجام میدهند، و هیچ واژهای برای آن در قرآن نیست. miracle هم کارها و اتفاقهای شگفتانگیزی است که خداوند پدید میآورد؛ مثلاً معروفترین تعریفش فعلاً در فلسفهٔ دین این است: چیزی که خارق عادت و خلاف قوانین طبیعی، به معنای هیومیاش، باشد و افزون بر این، دخالت الهی باعث آن شده باشد.
بگذارید مدام بر این تأکید کنم که چیزی که میگوییم در واقع هیچکدام از این دو نیست. نهتنها در قرآن واژهٔ معادل معجزه یا miracle نداریم، بلکه میخواهم بگویم اصلاً این مفهوم را نداریم؛ چیز دیگری داریم، چیزهای دیگری داریم. بگذارید بحث را اینطور آغاز کنیم.
در قرآن مجموعهای از اتفاقات عجیبوغریب میبینید که میتوانند نامزد این باشند که miracle حسابشان کنیم یا نکنیم. مثلاً یکی از آنها همان اعمال خارقالعادهٔ پیامبران است: مثل شتر حضرت صالح، یعنی ناقه؛ مثل تبدیلشدن عصای موسی به مار، یا شکافتهشدن مثلاً دریای نیل، و ید بیضا.
بله، یک سری کارها پیرامون حضرت موسی انجام شده است. معجزات معروف حضرت عیسی، مثل زندهکردن مرده و مانند آن، هم به حضرت عیسی مربوط است. جالبترین آنها این است که میگوید: با گل برایتان پرنده میسازم و در آن میدمم و اینها پرواز میکنند.
این نامزد خیلی خوبی است: هم پیامبری آن را انجام داده و هم برای اثبات اتصال خودش به خداوند این کار را کرده است. میدانید که این در Bible نیست؛ در کتاب مقدس مسیحیها، در آن چهار انجیل، چنین معجزهای دیده نمیشود، ولی در انجیلهای غیرقانونی — نه، غیرکانونی — یعنی غیرمصوبشان، به چنین کاری از حضرت عیسی اشاره شده است. این خیلی جالب است؛ یک قدم آنطرفتر از معجزهٔ زندهکردن مرده است، چون میگوید از گل برایتان شکل پرنده میسازم و این پرواز میکند. این خیلی نزدیک به کارهایی است که آدم احساس میکند فقط خداوند باید بتواند انجام دهد: اینکه از چیزی که اصلاً حیات نداشته، یعنی از گل، موجودی زنده بسازد.
مجموعهای دیگر هست که اسمش را عذابهای الهی بگذاریم: مثل طوفان و سیل نوح، و انواع عذابهایی که برای قوم لوط و ثمود و مانند اینها آمده است و در قرآن با تکرار زیاد آمدهاند. اینها هم به نحوی اکتهای الهیاند که میتوانند نامزد این باشند که در محدودهٔ مفاهیم پیرامون معجزه جا بگیرند. اگر بخواهیم دستهبندی کنیم — نمیخواهم چیز کاملی ارائه کنم — مجموعهٔ دیگری هم هست که به نظرم خیلی جالب است، چون اصلاً در قالب آنچه معجزه نامیدهاند نمیگنجد: یک سری اتفاقهای خصوصی میان خداوند و پیامبران.
مثلاً تولد یحیی و عیسی، یا تغذیهٔ حضرت مریم، که این هم باز در Bible نیست، ولی در همان انجیلهای به اصطلاح غیرمصوب به آن اشاره شده است؛ یا ماجرای آن درخت خرما. اینها اصلاً ربطی به مردم ندارد؛ رابطهٔ میان خدا و پیامبران است.
یا ماجرای پرندگان حضرت ابراهیم: حضرت ابراهیم پرسشی از خداوند میکند و آنچه رخ میدهد معجزهآساست، یعنی دخالت الهی است. اینها در تعریف میراکل صدق میکنند، ولی در تعریف معجزه صدق نمیکنند.
اینها کارهایی خارقالعادهاند که خداوند انجام میدهد، ولی نه برای اثبات ادعایی. آنجا که ابراهیم پرسشی کرده و خداوند میگوید با پرندهها این کار را بکند، اصلاً بحثی در کار نیست؛ خداوند مثلاً دارد پاسخ پرسش حضرت ابراهیم را میدهد. پس اینها به نحوی تفاوت دارند.
یک مورد مشکوک هم هست که به نظرم از متن خیلی روشن نیست جزو کدام دسته است: سردشدن آتش بر حضرت ابراهیم. آیا مردم فهمیدند یا نه؟ آیا این فقط میان خدا و حضرت ابراهیم بود، یا مردم دیدند که ابراهیم از آتش بیرون آمد؟ اگر مردم دیدند، به نحوی در یک دسته است و اگر نه، در دستهٔ دیگر. ولی اینکه میراکل است، قطعاً میراکل است؛ یعنی دخالت الهی است: خداوند فرمان میدهد که آتش سرد شود.
پس مجموعهای از چیزها داریم که لزوماً اینطور نیست که پیامبری آمده باشد. حضرت مریم اصلاً پیامبر نیست و نمیخواهد چیزی را به کسی ثابت کند، ولی پیرامونش اتفاقات معجزهآسا میافتد. اینها چه هستند؟ به نظر میآید در میراکل صدق میکنند و در معجزه صدق نمیکنند. کاری که من میکنم این است که انگار یک سری مصداق داریم؛ یک مفهوم معجزه داریم که بعضی از این مصداقها معجزهاند و بعضی نیستند.
یک مفهوم میراکل هم داریم که به نظر من همهٔ اینها و خیلی چیزهای دیگر را هم شامل میشود. حالا میخواهم چیز دیگری معرفی کنم: مفهومی که قطعاً دستهٔ شمارهٔ یک را در خودش دارد، ولی ممکن است لزوماً همهٔ اینها را نداشته باشد. اینکه کدام را دارد و کدام را ندارد، همان چیزی است که میخواهیم دربارهٔ مفهوم بحث کنیم.
یک چیز دیگر هم هست که کمی با این تفاوت دارد؛ از این عمومیتر است، ولی دقیقاً هم مشابه آن نیست. مجموعهای از اتفاقات عجیبوغریب برای قوم بنیاسرائیل میافتد که دیگر پیام خصوصی برای پیامبر نیست، ولی اینطور هم نیست که در جهت اثبات رسالت حضرت موسی باشد؛ مثلاً اتفاقهایی که پای کوه طور میافتد.
به نظر میآید که حضرت موسی را بهعنوان پیامبر پذیرفته بودند؛ اینطور نیست که بگویند یک معجزه برای ما بیاور — هزار معجزه آورده است. در تمام طول راهی که میآمدند، از طعامی غیرعادی استفاده کردند که به نظر میآید منشأش زمینی نبوده است. پای کوه طور هم که میرسند، به نظر میآید خداوند میخواهد کاری انجام دهد و خودش را ظاهر کند.
نه اینکه بخواهد رسالت را ثابت کند؛ مثلاً بگوید مردم را پای کوه طور جمع کنید، بعد آن اتفاقها بیفتد که به تفصیل در بایبل، در تورات، ذکر شده، و آخرش بگوید: «دیدید موسی پیامبر من است؟» اصلاً اینطور نیست. به نظر میآید آنها مستقلاً موضوعیتی برای خودشان دارند.
اینها اتفاقهایی است که برای بنیاسرائیل میافتد. بنابراین اسمش را مثلاً حوادث مربوط به بنیاسرائیل بگذاریم؛ حوادثی که پر از اتفاقهای خارقالعاده است، ولی به نظر میآید لزوماً شبیه اعمال خارقالعادهٔ پیامبران برای اثبات نبوتشان نیست.
یا اصلاً اعمال پیامبران محسوب نمیشود: خداوند مستقیماً در کوه طور ظاهر میشود، یا مثلاً به بنیاسرائیل غذا میدهد، بدون اینکه این کار مستقیماً اصلاً ربطی به حضرت موسی داشته باشد.
اگر حضرت موسی از بنیاسرائیل جدا شود و برود، اینها مثلاً همچنان من و سلوا را دارند؛ خداوند دارد به آنها غذا میدهد. همینطور میشود موارد دیگری را اضافه کرد. میخواهم بگویم نخستین کار این است که این مصداقهایی را که به نظرم به موضوع معجزه نزدیکاند، در قرآن پیدا کنم.
شاید شما هم بگردید و چیزهای جالبی پیدا کنید که در این چهار کاتگوری نگنجد.
دقیقاً مشکل ما در این کلاس همین است: اینکه آیا واژهٔ جدیدی به کار ببریم. من معمولاً «معجزه» را فقط برای آن چیزی نگه میدارم که در کلام میگفتند؛ ولی وقتی میگویم «میراکل»، منظورم لزوماً تعریف هیومی نیست.
بازتعریف میراکل از متن قرآن
کاری که میخواهیم بکنیم این است که مفهوم جدیدی از میراکل مطرح کنیم. میتوانم واژهٔ دیگری بگویم؛ آن ماجرای «کللی» همین است. اگر واژه را عوض نکنید، آخرش طرف وقتی دارد میرود، در ذهنش همان میراکل به معنای فلسفهٔ تحلیلی است، یا اگر «معجزه» بگویید، همانی که در کلام اسلامی جا افتاده است.
در این مقاله ما به دلیلی اصطلاح S-E-R-S را به کار بردیم، به صورتی که بشود آن را خواند. میشود از این واژه استفاده کرد و گفت: اصلاً مفهوم جدیدی در قرآن هست که نه معجزه است و نه میراکل؛ چیز جدیدی است که بعضی از این مصداقها را در خودش دارد و بعضی را ندارد. بگذارید اینطور بگویم.
این مفاهیمی را که در ذهنتان هست کنار بگذارید. مسئله کنار گذاشتن واژه نیست. مثل همان مثالی که زدم: شما میتوانید یک کلمه درست کنید برای گوسفندها و بزهای قهوهای، مثلاً، فلات ایران. چه اشکالی دارد؟ مصداقش مشخص است و تعریفش هم روشن؛ ولی مفهوم بهدردنخوری است و نمیتوانید آن را وارد زیستشناسی کنید.
ادعا الان این است که این مفاهیم، یعنی آنهایی که در ذهن ماست، مفاهیم خوبی نیستند. مثل این است که من یک دور دیگر همهٔ مصداقها را وسط بریزم و برای حرفزدن دربارهٔ این مصداقها لکسیکون جدیدی درست کنم.
کنار آمدن با چنین رفتاری راحت نیست؛ چون مثلاً فرض کنید بیایم به همهٔ متکلمان بگویم: شما مفهوم بدی معرفی کردهاید — کارهایی که پیامبران برای اثبات پیامبریشان میکنند. یعنی تعدادی از این مصداقها را جدا کردهاید که به نظرتان خیلی مهم میرسیدند، ولی اینها مهم نیستند؛ بهتر بود مثلاً اینطور جدا میکردید. آنجا مفهوم بهتری هست که مجموعهٔ بزرگتری از مصداقها را در خودش میگیرد، ولی نه همهٔ مصداقها را، و نه خیلی چیزهای دیگر را، مثل مفهوم هیومی میراکل.
مثلاً در همین مثالهایی که برای میراکل میزنند: فرض کنید دنیا واقعاً آنطور است که نیوتون فکر میکرد؛ یعنی یک سری قوانین وجود دارند، ولی این قوانین مثلاً خوب پایدار نیستند. مثل قانون جاذبه که از نظر نیوتون، برای توجیه حرکت سیارات در منظومهٔ شمسی، نمیتواند پایداری آن را درآورد.
فرض کنید دنیا اینطور بود که خداوند جاهایی با انگشت خودش بالاخره باید برای پایداری کاری میکرد و هر مدتی یک بار «تصفیاتی» انجام میداد. اگر چنین جهانی باشد، شاید همین الان هم کسی بگوید در دنیای زیراتمی، که خیلی به آن دسترسی نداریم، خداوند مرتب «تصفیاتی» انجام میدهد.
اینها طبق تعریف هیوم میراکلاند، چون دخالت الهی است و کاری مثلاً خلاف قوانین طبیعی انجام میشود. ولی چنین دخالتهای الهیای، اگر وجود داشته باشند، اصلاً اینجا نمیگنجند. همان مثال معروف: اگر خداوند دانشمندی را در بیابان از راهش منحرف کند، طبق تعریف میراکل است؛ چیزی خلاف عادت اتفاق افتاده و خداوند هم آن را انجام داده است. ولی اصلاً جزو این مصداقها نیست.
بنابراین هدف این است که به نحوی نگاه جدید و لکسیکون جدیدی داشته باشیم. ممکن است پنج واژه لازم داشته باشیم تا بتوانیم خوب دربارهٔ این مفاهیم، یعنی مفهوم دخالتها و کاری که خداوند در جهان انجام میدهد، صحبت کنیم.
من دنبال مفهوم جدیدی هستم با مصداقهایی که لزوماً با مصداقهای این دو مفهوم استانداردی که داریم، یعنی میراکل و معجزه، مشترک نیستند و با آنها فرق میکنند.
وقتی میخواهم تعریفی را از متن مقدس بیرون بکشم، نخستین کار این است که متن را بخوانم و دنبال مصداقها بگردم؛ ببینم اصلاً پیرامون این چیزی که دنبالش هستم چه مصداقهایی وجود دارد.
فکر میکنم — نمیخواهم این کار را بکنم، ولی — خوب است اینها را کمی هم برای خودمان وزندهی کنیم: بعضیشان خیلی اساسیاند و بعضیشان ممکن است اگر بیرون بیفتند، خیلی ناراحت نشویم.
منتها فعلاً همینطور حسی داریم؛ احتمالاً میتوانیم از روی این مصداقها شهود خودمان را نسبت به مفهومی شبیه میراکل یا معجزه برای خودمان صورتبندی کنیم. این کار را هم فعلاً نمیخواهم انجام بدهم.
میخواهم مستقیم سراغ متن بروم و ببینم لکسیکونی که پیرامون این مصداقها هست چیست و از چه واژههایی استفاده میشود؛ و سعی کنیم از واژگان و گزارههایی که پیرامون این مصداقها مطرح شدهاند ببینیم: آیا خداوند با واژهای به اینها اشاره نکرده است؟
واژههای نامزدی وجود دارند. معروفترینشان واژهٔ «آیه» است؛ یا «برهان» و «سلطان». مثلاً وقتی خداوند میخواهد به حضرت موسی بگوید پیش فرعون برو، دربارهٔ این دو معجزهای که به او داده شده میگوید: برو، اینها دو برهان تو در پیشگاه فرعوناند. اینها برهاناند. یا واژهٔ «سلطان» به کار میرود، یا واژهٔ «بینه».
این هم واژهٔ خیلی مهمی است. بالاخره مجموعهای از واژگان وجود دارد که پیرامون همین مفهوم به کار میروند؛ مثلاً این برای آنها آیهای بود، یا آیهٔ بینهای بود، یا برهان بود، سلطان بود. اینطور نیست که متن برای صحبت دربارهٔ اینها واژه نساخته باشد. عیناً در Bible هم همینطور است.
در Bible هم مجموعهای از واژگان وجود دارد؛ چیزی معادل آیه وجود دارد. خیلیها — شما میتوانید در منابع انگلیسی نگاه کنید — وقتی میخواهند دربارهٔ موضوع Miracle صحبت کنند، میگویند Miracle در Bible فلان واژه است؛ یا دربارهٔ قرآن میگویند قرآن به جای Miracle از واژهٔ «آیه» استفاده میکند. این حرف فوقالعاده اشتباه است. آیه واژهای بسیار کلیتر از این حرفهاست.
کلیتر از تعریفی که Hume ارائه داده است. چرا؟ نکتهٔ اول این است: واژهٔ آیه بالاخره همنشین این مصداقها هست، ولی موضوع این است که خیلی کلی است. یعنی چه کلی است؟ یعنی وقتی به متن قرآن نگاه میکنید، بنیادیترین اساسِ تفکر دینیای که در قرآن ارائه میشود این است که همهچیز آیه است.
مطلقاً چیزی در جهان وجود ندارد که آیه نباشد. روز و شب آیه است، طلوع خورشید آیه است؛ اینها همه آیات الهیاند. یعنی اگر به جهان درست نگاه کنید، هرچه میبینید نشانهٔ وجود خدا، نشانهٔ قدرت خدا، نشانهٔ حکمت خدا و نشانهٔ صفات اوست. توحید یعنی چه؟ توحید یعنی من به جهان اینطور نگاه کنم که هرچه در جهان هست تجلی اسماء و صفات الهی است.
خدا خالق است؛ بنابراین چیزهای زیادی را خلق کرده است و من که به اینها نگاه میکنم، انگار دارم خالقشان را کشف میکنم. رب ربوبیت دارد؛ مثلاً کارها و اتفاقهایی در جهان میافتد که جنبهٔ پرورش موجودات زنده و غیرزنده را دارد. و همینطور الی آخر. هر حادثه و هر پدیدهای که در جهان هست، همه بالاخره آیهاند.
آیه بهمثابه نشانه در همه پدیدهها
آیه به این معناست که آیات خداوند نشانهای از وجود خداوند و نشانهای از صفات خداوندند. کلاً قرآن میخواهد به ما یاد بدهد که جهان را اینطور ببینیم. بنابراین این درست است که اینها هم آیهاند؛ اینها نشانههایی از چیزیاند: نشانههایی از پیامبر بودن یک پیامبر و از اتصالش به خداوند.
نشانههای قدرت خداوندند؛ نشانههای مثلاً عزت خداوندند که بعضی موجودات را «حرز» میکند. اسماء و صفاتی تجلی کردهاند و مثلاً قدرت و عزت خداوند برای موجوداتی عذاب پدید آورده است. ولی آیه طبق جهانبینی توحیدی مفهومی بیاندازه وسیع است و همهٔ چیزهای طبیعی را هم شامل میشود؛ دقیقاً نه این چیزهای خارقالعاده که ما میخواهیم، بلکه چیزهای عادی.
تولد یک کودک هم نشانهای است. این همه چیزهایی که خداوند میگوید به آنها نگاه کنید — به حیوانات نگاه کنید، به آسمان نگاه کنید، به زمین نگاه کنید — میگوید اینها همه آیات الهیاند. هیچکدام از اینها غیرعادی نیستند؛ اتفاقاً عادیترین چیزها آیات الهیاند. حتی اوضاع از این هم بدتر است.
یعنی آیه در خود متن مقدس در زمینههای غیردینی و غیرالهی هم به کار میرود؛ یعنی آیاتالله خودشان زیرمجموعهای از آیاتاند. مفهوم آیه همان چیزی است که امروز در بحث نشانهشناسی به آن نشانه میگویند؛ یعنی چیزی که بر چیز دیگری دلالت میکند.
آیه به همین معنا در قرآن به کار میرود، حتی در جاهایی که ربطی به خداوند هم ندارد. مثلاً میپرسند نشانهٔ پادشاهی طالوت چیست، و جواب میآید: «آیة ملکه»؛ یعنی نشانهٔ پادشاهیاش این است که تابوت عهد را برایتان میآورد. این اتفاقی است که میافتد و نشانهٔ پادشاهی طالوت است.
یعنی نشانهها در قرآن فقط نشانههای الهی و صفات خدا نیستند؛ چیزی نشانهٔ چیز دیگری است. شما این را میبینید و این برای شما بر پادشاهی طالوت دلالت میکند. بنابراین آیه مفهومی خیلی کلی است. کسانی که به نظر من از سر تنبلی میگویند «بله، در قرآن به معجزات آیه گفته میشود»، مثل این است که بگویند آیه تقریباً شامل همهچیز میشود.
بنابراین هر چیزی میتواند بر چیز دیگری دلالت کند و اگر اینطور به آن نگاه کنید، میتوانید به آن بگویید آیه. این زیادی کلی است؛ باید چیز کوچکتری پیدا کنیم. «برهان» و «سلطان» و مانند اینها به مفهوم معجزه نزدیکترند؛ یعنی تقریباً دربارهٔ همین چیزهای خاصی به کار میروند که به پیامبران داده میشود.
بگذارید نکتهٔ دیگری بگویم تا به واژههایی نزدیک شویم که برای صحبت دربارهٔ مفهومی مثل معجزه یا Miracle لازم داریم. در قرآن یک اصل کلی و خیلی عمومی هست که همهچیز، یعنی همهٔ پدیدهها، آیات الهیاند و اصلاً هدف ما این است که یاد بگیریم اینطور به جهان نگاه کنیم و این را در جهان کشف کنیم.
توحید به معنای واقعی کلمه، یعنی توحید به اصطلاح نظری، همین است. یک نکتهٔ خیلی مهم دیگر هم در قرآن هست که نکتهای اپیستمولوژیک است.
تفاوت زیباییشناختی در دیدن نشانه
و آن این است که آدمها از نظر شناختی بهشدت با هم متفاوتاند. یعنی آدمهایی هستند، مثلاً پیامبران، که دقیقاً به اینجا رسیدهاند که هرچه را میبینند، خدا را میبینند.
و آدمهایی هم هستند که در نازلترین سطح معرفت قرار دارند و اصلاً این چیزها را نمیبینند؛ یعنی غرق در عادتهای روزمره شدهاند. در متون دینی مطالب بسیاری هست دربارهٔ اینکه چه چیزی باعث میشود انسانها به این حالت دچار شوند که به آن کفر گفته میشود: در پوشش قرار میگیرند و حقیقت را نمیبینند.
یکی از مهمترین مفاهیم دینی کفر است، به این معنا که شخص از نظر شناختی در وضعیتی قرار میگیرد که واقعاً حقایق را نمیبیند. کفر وقتی در مقابل شکر قرار میگیرد یک معنا دارد و وقتی در مقابل ایمان قرار میگیرد، به معنای پوشیده بودن و پوشیده شدن است: «قلبهایشان پوشیده است»؛ و این اصطلاحات در متون دینی زیاد است.
در متون دینی موضوع وسیعی هست دربارهٔ اینکه آدمها چگونه و به چه دلیل — از طریق گناه، که موضوعی است که الان وارد فلسفهٔ تحلیلی شده، یا از طریق شکرگزار نبودن — و با چه روالهایی وارد این وضعیت میشوند که نمیتوانند ببینند.
یکی از مهمترین ویژگیهای اینگونه آدمها این است که غرق در روزمرگی و عادات میشوند، و آخرش به اینجا میرسند که مفهومی پوچ مثل «دهر» را ابداع کنند و بگویند: بله، همهٔ کارها را دهر انجام میدهد.
ما الان این آیه را که میخوانیم، لبخند میزنیم که چه حرف مزخرفی؛ ولی همین الان هم حرفهایی بدتر از این میشنویم و چون عادت کردهایم، لبخند نمیزنیم: اینکه چه کسی کارها را انجام میدهد؟ مثلاً اینکه قوانین طبیعت جهان را اداره میکنند. بگذریم.
یک مفهوم دینی بسیار اساسی این است که آدمها از نظر شناختی سلسلهمراتب دارند و گروهی، از یک سطح پایین تا جایی، این آیات الهی را نمیبینند. اصلاً مشکل این است: برای چنین کسی پیامبر بفرستید، پیامبر حرف حق را به او میزند، ولی او نمیفهمد که دارد حرف حق میزند.
اصلاً شناختش به او اجازه نمیدهد. آدمی که از نظر شناختی سطحش بالا باشد، نیاز ندارد که حضرت صالح برایش شتر از دل کوه بیرون بیاورد؛ همین که حضرت صالح را ببیند و ببیند چه میگوید، میفهمد که آدمی است که حرف حق میزند و مثلاً اتصالش را به خداوند حس میکند. در قرآن داستان خوبی هست که به این موضوع مربوط است: در سورهٔ یاسین سه پیامبر به جایی میروند و مردم را به توحید دعوت میکنند.
مردم نمیپذیرند و حرفهای آنها به نظرشان مزخرف میرسد. کسی از راه دور میآید و میگوید: اینها حرف درست میزنند، این را بپذیرید؛ اینها حرفهای الهی است. آن شخص چون خودش اهل حق است و با حق آشناست، میفهمد.
میگوید: اینها حرف درست میزنند؛ از آنها پیروی کنید؛ اینها چیزی جز پیروی از خدا از شما نمیخواهند. بهخصوص که از راه دور آمده است. در قرآن اشارهای نیست که این آدمهایی که به آنجا رفتند کار خارقالعاده یا معجزهآسایی انجام داده باشند؛ و اگر هم کسی ادعا کند که انجام دادهاند، این شخص آنجا نبوده است، چون از راه دور آمده و فقط شنیده که آدمهایی آمدهاند؛ و حرفش این است که حرفهای اینها درست است.
یعنی اصولاً آدمی که از نظر شناختی سطح بالایی دارد، نیازی به این مجموعه کارها ندارد. لازم نیست حضرت عیسی برایش مرده زنده کند؛ فکر کنم حتی اگر حضرت عیسی حرف هم نزند، او حضرت عیسی را که ببیند، میفهمد که این چه آدمی است. در قرآن باز آیهٔ خیلی زیبایی هست دربارهٔ مسیحیها، مسیحیهایی که مؤمناند؛ میگوید اینها میآیند و مینشینند و قرآن را که میشنوند، اشک از چشمشان جاری میشود، چون میفهمند که این حق است.
نه پیامبر برایشان معجزهای کرده و نه مثلاً مدت زیادی در رکاب پیامبر بودهاند و او را دیدهاند؛ قرآن را میشنوند و تشخیص میدهند که این حق است و به نحوی میفهمند که پیامبر به خداوند وصل است. بنابراین، بهجز اصل اول که همهچیز آیه است، اصل دوم این است که به دلایلی که در متون دینی مفصلاً به آن پرداخته میشود، همهٔ مردم آیهها را نمیبینند.
اصل سوم این است که خداوند صفتی دارد، مثلاً صفت هادی؛ بنابراین خداوند میخواهد به اینهایی که نمیبینند همهچیز آیه است، به نحوی چیزی نشان بدهد، یعنی نشانههایی؛ چون این آدمها در آن سطحی نیستند که چیزهایی را که میشود دید و فهمید درک کنند. یعنی چنین آدمی وقتی میبیند کودکی متولد میشود، نمیفهمد که این حالتی معجزهآسا دارد و باید ایمان پیدا کند.
اتفاقاً فکر کنم بچهدار شدن برای خیلیها چنین حالتی دارد. از پدر خودم حرفی یادم است. جایی که بچهها شروع به حرف زدن میکنند، برای پدرم خیلی عجیب بود. یک بار به من گفت: عجیبترین چیز دنیا این است که اینها به دنیا میآیند و بعد از مدتی خودشان شروع میکنند به حرف زدن. سخنگو شدن برایش حالتی خیلی معجزهآسا داشت؛ میفهمید که این انگار بهطور طبیعی قابل درک نیست و چیز خیلی عجیبی است.
برای مردم همین تولد یک کودک و بزرگشدنش و همهٔ این چیزها میتواند آیه باشد و آنها را به حسی عمیق نسبت به جهان برساند: اینکه خدایی هست؛ و صفات خدا را درک کنند.
ولی همهٔ مردم اینطور نیستند. مردم دیگر اگر ببینند شتری از شکم مادرش به دنیا میآید، نمیفهمند؛ ولی اگر از دل کوه دربیاید، میفهمند که اینجا نشانهای هست و بالاخره تکانی میخورند. علت اصلی کفر غرقشدن در حس و روزمرگی و همین عادتهای روزانه است: چیزی که چند بار دیدهاند تکانشان نمیدهد، ولی واقعهای که کاملاً خارق عادت باشد، میتواند یک لحظه انگار این پرده را پاره کند تا چیزی ببینند.
خداوند این کار را میکند. چه در زندگی خصوصی مردم و چه پیرامون پیامبران، پدیدهها و اتفاقاتی میافتد که به نحوی غفلتِ آدمهایی را که بهطور نرمال انگار متوجه نیستند و در غفلت به سر میبرند از بین میبرد. به نظر من غفلت یکی از واژههای کلیدی این مبحث معجزه است.
ما انگار در دنیایی زندگی میکنیم که در آن مثلاً خداوند بهوضوح وجود دارد، ولی چون همهجا هست و همهٔ کارها را انجام میدهد، متوجهش نیستیم؛ ولی اگر تکانی بخوریم و اتفاق خاصی بیفتد، ممکن است از این حالت دربیاییم و چیزی را بفهمیم.
یکی از حاضران: اعتیاد به ادراک حسی.
بله، خیلی نزدیک به همین موضوع کفر است: اعتیاد به ادراک حسی؛ خیلی نزدیک به مفهوم حسگرایی که پدرش هیوم است.
بنابراین اینجا مفهومی وجود دارد، یعنی واژهای: واژهٔ «انزال» یا «تنزیل». در قرآن بارها و بارها، چه دربارهٔ آیات قرآن و چه بهخصوص دربارهٔ همین مواردی که اینجا ذکر شد، آمده است که خداوند آیات را نازل میکند. نازل میکند یعنی چه؟
یعنی انگار مفهومی سطح بالا هست که همه نمیفهمند، و پدیدهای در سطحی خیلی پایینتر به نشانهای تبدیل میشود که آن مفهوم را میرساند.
سخنان صالح بهعنوان یک پیامبر خودش آیهای است بر اینکه او پیامبر است، ولی مردم نمیفهمند؛ اما وقتی شتری از دل کوه بیرون بیاورد، مردم دیگر میتوانند درک کنند که بله، او واقعاً این چیزها را از طرف خداوند میگوید.
بنابراین آیه کلی است و همهچیز را شامل میشود و همهچیز آیات الهی است، ولی سخن از نازلشدن آیات هم هست. این نزول آیات مثلاً مانند قرآن است: وقتی در خود متن مقدس قرآن نگاه میکنی، قرآن مجموعهای است که انگار از ازل بوده است؛ بیان جهان مثلاً در قالب کلمات — البته منظور همین سورههای قرآن نیست.
بالاخره یک معنای قرآن آن بیانِ به اصطلاح حقیقت به صورت کلام است، و این انگار چیزی ازلی است. حتی عبارت جالبی در قرآن وجود دارد که میگوید: «الرحمن علم القرآن خلق الانسان». انگار این تعلیم قرآن پس از خلق انسان اتفاق افتاده است؛ به نحوی شأنی به قرآن داده میشود که حالت ازلی دارد.
پس آیات قرآن انگار چیزی نازلشدهاند. بگذارید باز به آیهای اشاره کنم که در خود متن جالب است. دربارهٔ آیات قرآن میگوید اینها دانشهاییاند در سینهٔ کسانی که «اوتل علم»؛ اینها آدمهاییاند که انگار آیات قرآن را از قبل بلدند؛ این حقایقی که در قرآن بیان میشود، در سینهٔ آنها هست.
قرآن انگار به نحوی بیان آن حقایق است. بنابراین قرآن به این دلیل آیات نازلشده است که مجموعهای از گزارههاست که با واژهها ساخته شده و در اختیار عموم قرار میگیرد؛ نازلشده به این معنا که دیگر از حالت ادراک درآمده است. مثلاً دربارهٔ پیامبر و شب قدر معروف است که اول کل قرآن انگار به پیامبر نازل شده و بعد به صورت واژگان درآمده است.
به هر حال، با آنچه من میگویم سازگار است که آیات قرآن را آیات نازلشده بنامید. نازلشده یعنی به صورت صوت و حرف درآمده، نوشته شده و الان در اختیار همه است. آیاتی که هستند ولی در اختیار همه نیستند نازل میشوند، حالا چه به صورت صوت و حرف و چه به صورت وقایعی که نشانهٔ مثلاً حقایقی هستند.
بنابراین کمی نزدیک شدیم به اینکه ویژگی مشترک این اتفاقهای عجیب غیرعادی بودن است. پس مفهوم «آیات نازلشده» را داریم که خیلی به این نزدیک شده است: آیاتی که در سطح پایین آمدهاند و در اختیار مردم قرار گرفتهاند.
پس عملاً نشانهای که نازل شده غیرعادی است. عادیاش که پیشتر بود؛ عادیاش نازلشده نیست. نازلشده دقیقاً یعنی خداوند دخالتی کرده است، دخالتی خاص. انگار جهانی عمومی ساخته شده که همهچیز در آن آیه است، ولی کنشی خاص انجام شده و چیزی در اختیار شما قرار گرفته است.
بنابراین همهچیز فعل خداوند است، ولی اینجا فعل خاصی هم صورت گرفته که سطح چیزی را برای ادراک پایین آورده است. به نظر من در این مفهوم «نازلشده» مفهوم غیرعادی بودن هم هست: فعل خدا بودن در آن هست، آن هم فعلی خاص از خداوند، و غیرعادی بودن؛ به هیچ چیز عادی نمیشود گفت آیهٔ نازلشده.
یک واژهٔ دیگر هم هست که به نظر من اگر آن را بر مفهومی که میخواهیم بسازیم بگذارید، بعضی از این مصداقها را در بر میگیرد: مفهوم «بینه» بهعنوان صفت آیات نازلشده؛ آیهٔ نازلشدهٔ بینه، یا آیات بینهٔ نازلشده. بینه یعنی چه؟ یعنی روشن؛ غیرقابل انکار.
یعنی هرکس آن را ببیند — مثلاً فرض کنید اینکه شتر از کوه درمیآید، یا حضرت مسیح مرده را زنده میکند، یا پرندهای که از گل میسازد پرواز میکند — نمیتواند منکر شود که اینجا چیزی الهی اتفاق افتاده است. بینه به نحوی یعنی روشن، به معنای غیرقابل انکار.
یعنی خداوند که آیات را نازل میکند، برای این آدمهایی که خیلی سطح پاییناند، آیه باید در حدی نازل شده باشد که همهشان بفهمند. هرچقدر هم آن آدمها از لحاظ هوش و فکر و اعتیاد به ادراکات حسی وضعشان خراب باشد، وقتی در مقابل این آیهٔ نازلشده قرار میگیرند، باید بهطور روشن و غیرقابل انکار بپذیرند که این شخص پیامبر است، یا این اتفاقی که افتاده نشانهٔ دخالت الهی است، و الی آخر.
پس در قرآن عبارتی سهکلمهای وجود دارد که خیلی به این مفهوم میراکلی که میخواهیم دربارهٔ آن صحبت کنیم نزدیک میشود. این نه معجزه به معنای کلامی است — الان میگویم چرا — و نه میراکل به معنای هیومی.
اصلاً میخواهید چیز جدیدی بگویید: مفهومی در قرآن که با آن مجموعهای از این مصداقها جدا میشوند؛ اینها «آیات بینهٔ نازلشده»اند و ویژگیهایی دارند. این مثل همان مسئله است که من در زیستشناسی نمیتوانم مثلاً دربارهٔ گوسفندها و بزهای قهوهای صحبت کنم؛ به نتیجهٔ خوبی نمیرسم.
اینکه کدامیک از این مصداقها را با هم دستهبندی کنم و مفهومی بسازم که به درد بخورد و بشود دربارهٔ آن خوب بحث کرد، مسئله است؛ و این الان نمونهٔ مفهومی است که به مفاهیمی که اینجا گفتم نزدیک است و میشود دربارهٔ آن خوب بحث کرد.
پیش از ادامه، تذکری را که اول جلسه میخواستم تکرار کنم دوباره میگویم. کل این فرایند، یعنی اینکه متون دینی را بردارید و سعی کنید به زبان فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کنید، مطلقاً نیاز ندارد که به متن مقدسی که بر آن کار میکنید ایمان داشته باشید. دقیقاً برعکس، ممکن است یک آتئیست این کار را بکند. به چه منظوری؟
به این منظور که بگوید: این فلسفهٔ دینی که برای خودتان در فلسفهٔ تحلیلی ساختهاید، اصلاً چیزی نیست که متدینان میگویند؛ آنها اصلاً چیزهای دیگری میگویند که خیلی راحت قابل رد است. دقت میکنید؟
یعنی مثلاً بگوید: تو معجزه را کمی صورت علمی دادهای تا بتوانی خوب از آن دفاع کنی، یا به خدا کمی حالتهای دئیستیک دادهای تا بتوانی اثباتش کنی.
خدای متدینان اصلاً آنی نیست که تو میگویی و معجزهشان این نیست؛ مفاهیمشان خیلی به اصطلاح بهراحتی قابل رد است. ممکن است یک آتئیست بیاید و این کار را بکند. اصلاً مهم نیست نیت شما چیست؛ کاری روشن دارد انجام میشود.
من اگر متن را دارم، کاملاً میتوانم بهعنوان یک کار حرفهای این متن را بررسی کنم و ببینم این متن مثلاً پیرامون این مفاهیم چه مفاهیمی را مطرح کرده و چگونه مطرح کرده است؛ و بعد اینکه آیا این مثلاً با فلسفهٔ دین تحلیلی «تفلیس» دارد یا ندارد، قابل رد است یا قابل اثبات، اصلاً بحث جداگانهای است.
ما کاری فنی لازم داریم تا متن مقدس را بخوانیم و سعی کنیم آن را به آن سمت ترجمه کنیم تا بشود دربارهٔ آن بحث کرد.
نتیجهاش به نفع دین باشد یا به ضرر دین — شاید کسی بگوید بله، این کار را بکنید تا دین را بهتر آماج حمله قرار بدهیم — از نظر من تفاوتی ندارد. میخواهم بگویم این کاری نیست که لازمهاش ایمان به متن دینی باشد، و لازم نیست پذیرفته باشید که متن دینی تحریف شده یا نشده است.
همین متن دینی را که الان مسلمانها میخوانند تحلیل میکنیم. مثلاً تا یکی دو دهه قبل این تئوری را خیلی جدی پرورانده بودند — از دههٔ ۷۰ تا مثلاً دههٔ ۹۰، حدود ۲۰ سال، این مسئله خیلی جدی مطرح بود — که قرآن اصلاً در قرن دوم نوشته شده است.
یعنی اصلاً در زمان پیامبر وجود نداشته است. در سالهای اخیر، به دلیل نسخههای قدیمیای که پیدا شده، بالاخره کمی چرخش پدید آمده است؛ ولی فرض کنید متن قرآن در قرن دوم به دست عبدالملک مروان نوشته شده، یعنی در دربار عبدالملک مروان پدید آمده باشد. ما کاری به این موضوع نداریم؛ میخواهیم ببینیم این مفاهیم در قرآن چگونه مطرح شدهاند، حالا هرکه نوشته یا ننوشته.
این را میگویم چون یک بار در سخنرانیای که در IPM داشتم، احساس کردم این جماعت چنین پیشفرضی دارند. پس از اینکه سخنرانی تمام شد و داشتم به خانه میرفتم، از بعضی پرسشهایی که پرسیده بودند احساس کردم به این نتیجه رسیدهاند که انگار باید درستی قرآن را پیشفرض بگیریم و بعد این حرفها را بزنیم.
ما کاری به این کارها نداریم. فرض کنید من آتئیستم، قرآن را خواندهام و به شما میگویم قرآن این مفهوم را اینطور مطرح میکند: اصلاً واژهٔ معادل اینها را ندارد.
در عوض عبارتی ترکیبی دارد که به مفهومی نزدیک است که ما مثلاً به آن معجزه یا میراکل میگوییم. چرا این مفهوم با مفهوم معجزه، به این معنا که پیامبران کارهایی میکنند تا رسالتشان اثبات شود، یکی نیست؟
چون آیهٔ نازلشدهٔ بینه میتواند در زندگی خصوصی شما هم اتفاق بیفتد؛ یعنی حادثهای بهطور غیرعادی برایتان پیش بیاید که مثلاً از آنجا به وجود خدا یا صفات خدا پی ببرید، یا ایمانتان تقویت شود، یا قدرت خدا را حس کنید، یا هر چیز دیگری.
اصلاً در مفهوم «آیهٔ نازلشدهٔ بینه» مفهوم پیامبری وجود ندارد؛ اینها لزوماً پیرامون رسالت نیستند. ممکن است برای حضرت زکریا، که خودش پیامبر است، آیهای نازل شود.
مثل اینکه از خداوند میخواهد مثلاً برای تولد یحیی نشانهای به او بدهد و خداوند هم میگوید نشانهات این است. ممکن است برای حضرت ابراهیم اتفاق خاصی بیفتد تا مثلاً مسئلهٔ معاد را از طریق آن اتفاق خاص درک کند.
ولی این مفهوم همهٔ چیزهایی را که در دستهٔ اول هست شامل میشود؛ یعنی اگر پیامبری برای اثبات رسالتش کار خارقالعادهای انجام بدهد، حتماً با یک آیهٔ نازلشدهٔ بینه سروکار داریم. ولی بعضی از اتفاقهایی که اینجا افتاده ممکن است مثلاً اینطور باشد — کما اینکه دربارهٔ قوم یونس چنین گفته میشود — که نشانههایی از عذاب ظاهر شود تا مردم ایمان بیاورند.
یعنی عذاب ناگهانی نباشد؛ اگر ناگهانی باشد، اصلاً نشانهٔ چیزی نیست و خداوند دارد آنها را نابود میکند. ولی آیهٔ نازلشده میتواند این باشد که وعدهٔ عذاب داده شده و حالا نشانههایی ظاهر میشود که بینه است، و آنها به این نتیجه میرسند که واقعاً قرار است عذاب نازل شود و ایمان میآورند.
یک نکتهٔ مهم به نظر من این است که این عبارتی متشکل از سه واژه در کنار هم است که ما را به مفهومی شبیه معجزه میرساند. اینکه کدامیک از اینها را شامل میشود و کدام را نمیشود — مثلاً آیا حوادث مربوط به بنیاسرائیل جزو آیات بینهٔ نازلشده هستند یا نیستند — چیزی است که نمیخواهم الان دربارهٔ آن بحث کنم.
بله، «برهان» و «سلطان» خیلی کم به کار میروند، ولی «آیه»، «بینه» و «نزول» مرتب پیرامون این مفاهیم به همین شکل به کار میروند. بله، نزول اصولاً مفهومی خیلی کلی است.
پیش از اینکه از این حرف بزنید که انسان از نظر اپیستمیک و از لحاظ دینی سلسلهمراتب دارد، مسئله این است که جهان سلسلهمراتب دارد.
این لزوماً به این معنا نیست که شما از نظر فلسفی به جهان اینطور نگاه کنید؛ یعنی هستی واقعاً سلسلهمراتب واقعی دارد: در رأسش مثلاً خداوند قرار گرفته و عوالم دیگری وجود دارد تا مثلاً به عالم ماده میرسد.
همانطور که در حکمت قدیم مثلاً میگفتند، یا عرفا از حضرات خمس میگویند، بالاخره سلسلهمراتبی واقعی در جهان وجود دارد که از یک سطح پایین شروع میشود. حتی در حکمت قدیم برای عالم محسوسات هم سلسلهمراتب قائل بودند و آن هم لایههایی دارد. فکر میکنم اینکه اینجا چیزی عمودی وجود دارد، در جهانبینی دینی هست.
یعنی اینطور نیست که یک خداست و یک جهان؛ مثلاً ملائکه انگار در لایهٔ دیگری از جهاناند، عالم مثال هست. ممکن است این واژهها در قرآن نیامده باشد، ولی این حس را میبینید که در هستی سلسلهمراتبی اونتولوژیک وجود دارد؛ و از آن طرف هم سلسلهمراتبی اپیستمیک وجود دارد.
یعنی آدمهایی هستند که کل این سلسلهمراتب را میبینند و آدمهایی که فقط پایینترین سطحش را در حد ادراکات حسی میبینند.
شما را متهم میکنم به مطرحکردن پرسشی خوب و بیربط. گفتم که در قرآن و مباحث دینی حجم قابلتوجهی از مطالب هست دربارهٔ اینکه چه میشود که آدمها اینطور میشوند؛ ولی این به بحث ما ربطی ندارد.
همیشه در این حالت، به بیراهه، یاد قسمتی از یک کارتون معروف میافتم: کارتونی مال والت دیزنی که دانلد داک و دیگران در آن بازی میکنند و فکر میکنم اسم این قسمتش «جنون آب» است. نمیدانم کسی دیده است یا نه.
جایی دانلد داک پروفسوری است که توضیح میدهد چرا مردم اینقدر دوست دارند به کنار دریا بروند و از این قبیل. خیلی سریع صحبت میکند: چون مثلاً دو سوم بدن انسان را آب تشکیل میدهد و چنین و چنان است، و ۷۰ درصد مردم هم ناخنشان ریشریش میشود؛ که ربطی به بحث ما ندارد.
یعنی یک جمله هم دربارهٔ ناخنها میگوید و بلافاصله هم میگوید که ربطی ندارد. حالا این پرسشی که شما میکنید پرسش خیلی اساسیای است: اینکه اصلاً چرا اینطور میشود و چرا در واقع اکثریت آنطورند؛ و منشأ کفر در واقع چیست؟
واقعاً فکر میکنم یکی از اساسیترین پرسشهاست و فکر میکنم خیلی هم دربارهٔ آن مطلب گفته شده است؛ مثلاً در قرآن نگاه کنید، این برای خودش موضوع مهمی است.
موضوع این نیست که آیا این نزدیکترین مفهوم است یا نه؛ هرچند حتی میخواهم این ادعا را هم بکنم که نزدیکترین مفهوم به معجزه و میراکل همین است.
میخواهم بگویم این در لکسیکونی است که قرآن دارد و با آن صحبت میکند؛ چیزی به این شکل در آن هست و بعضی از این مصداقها به اصطلاح در این مقوله میگنجند.
یعنی پدیدههایی خارقالعاده که خداوند آنها را ایجاد میکند و برای آدمهایی که این پدیدهها را میبینند نشانهٔ حقیقتی هستند. این حقیقت میتواند وجود خدا باشد، میتواند رسالت این پیامبر باشد، یا یک صفت الهی.
بگذارید مثالی را بزنم که آقای دکتر آزادگان چند بار به آن اشاره کردند و در مقالهای که نوشتم بهعنوان یکی از این موارد آمده است؛ ولی وقتم دارد تمام میشود.
بگذارید صحبتم را دربارهٔ اینکه وقتی در متن دنبال چیزی میگردیم، تقریباً به چه میرسیم، جمع کنم. الان مفهوم دیگری آوردیم که به آنچه میخواهیم بگوییم نزدیک است؛ ولی مثلاً یک تفاوت عمدهاش را بگوییم.
تفاوت خیلی مهم به نظر من این است که مفهوم معجزه انگار وقتی پیامبران نباشند تمام میشود، ولی مفهوم آیات نازلشدهٔ بینه میتواند برای آدمها در زندگی خصوصیشان ادامه پیدا کند: دعایی که بهطور غیرمنتظره و عجیبوغریبی برآورده میشود، ممکن است برای کسی آیهٔ بینهای باشد.
فقط یک نکته بگویم تا بحث را ببندم. الان مشکل چیست؟ خداوند میخواهد هدایت کند؛ مهربان است و صفاتی دارد. حالا آدمی هست که به دلایلی بلایی سرش آمده و نمیتواند این آیات را ببیند و حقایق را درک کند.
خداوند چه کاری میتواند بکند؟ خداوند میتواند سطح آن حقایق را کمی پایینتر بیاورد؛ مثل اینکه دارد برای بچهای کوچک واقعیتی را توضیح میدهد، انگار کمی بیشتر توضیح بدهد و آن را بینه و روشن کند تا او چیزی بفهمد.
خداوند کار دیگری هم میتواند بکند: میتواند ادراک او را یک لحظه بالا بکشد. مشکل چیست؟ مشکل این است که چیزی آن بالاست و او نمیبیند؛ یا باید آن را پایین بیاورد، یا این را بالا ببرد. موضوع این است که این اتفاق اتفاقاً میافتد، و اصولاً نه در کانتکستهای دینی ما و نه در کانتکستهای مربوط به فلسفهٔ تحلیلی، چندان به آن توجه نمیشود.
بسیاری از آدمها اینطور ایمان میآورند: روزی خاص حالی دارند و همین طلوع خورشید را میبینند و یکدفعه زیرورو میشوند. چیزی عادی را میبینند که هر روز میدیدند، ولی امروز چیز دیگری از آن میفهمند؛ مثل اینکه ادراکشان یکدفعه شفاف و روشن شده است.
رؤیت آیات در آفاق و انفس
در قرآن اصطلاحی به کار میرود: «سنریهم آیاتنا فی الآفاق و فی الانفس».
این به رؤیت رساندن لزوماً این نیست که آن را پایین بیاورد؛ میتواند این باشد که این را بالا ببرد. بنابراین اینجا پدیدهٔ دیگری هم وجود دارد، وابسته به مفهوم معجزه، که کمتر دربارهٔ آن صحبت میشود و اتفاقاً آدمهایی که در ادیان شرقی هستند به آن خیلی اهمیت میدهند.
یعنی به این لحظههای روشنشدن ذهن. در واقع هیچ اتفاقی در عالم خارج نمیافتد؛ در درون آن مشاهدهگر است که اتفاقی افتاده و چیزی برایش روشن میشود. مثلاً از لحاظ دینی کار خوبی انجام داده، آزمونی، یک آزمون الهی، را با موفقیت از سر گذرانده، و حالا مثلاً یکدفعه جرقهای در وجودش زده و چیزهایی برایش روشن شده است.
این را بهعنوان متممی بر مفهوم آیات نازلشده میآورم؛ اینجا آیهای نازل نشده، بلکه ارتقایی در شناخت صورت گرفته که همان کار را میکند. یعنی خداوندِ مهربان و هادی آدمی را به درجهای میرساند. آیات نازلشدهٔ بینه مربوط به آدمهایی است که حتی این استعداد را هم ندارند که یک لحظه بالا بیایند.
فکر کنم اگر استعدادش را داشته باشند، این کار به دلایلی کار خفیفتری است. این واژهها امکانی به ما میدهند که بحثهایی بکنیم که به نظر من از پیرامون مفهوم میراکل درنمیآید. خیلی چیزها ماند.
کاری که فعلاً در این جلسه کردم این بود که بخشی از آن فرایند ترجمه را تا جایی پیش بردم. بیش از این هم نمیخواهم این کار را ادامه بدهم، هرچند قطعاً ممکن است این قسمت جای زیادی برای کار داشته باشد.
فرض من این است که در متن دینی مفهومی پیدا کردهام، یعنی عبارتی که به مفهومی اشاره میکند که به این مبحث معجزهٔ ما نزدیک است.
حالا میشود این را به بحثهای مربوط در فلسفهٔ تحلیلی ترجمه کرد، و چون سه قسمت دارد، برای ترجمه خیلی آماده است؛ چون میخواهیم سه شرط بگذاریم و به چیزی که این سه شرط را داشته باشد بگوییم میراکل، یا هر اسم دیگری که میخواهید بر آن بگذارید.
این نه میراکل به معنای متداول است و نه معجزه؛ چیزهای کمتری از میراکل و چیزهای بیشتری از معجزه را شامل میشود. از نظر من، میراکل همان بز و گوسفندهاست و معجزه بز قهوهای: این یکی زیادی تنگ است و آن یکی زیادی گشاد. این چیزی است به اندازهتر که بهتر میشود دربارهٔ آن بحث کرد. اینکه میگویم «از نظر من»، بگذارید اینطور بگویم: از نظر متن مقدس، این مفهوم بهتر تعریف شده و برای کار کردن مناسبتر است.
استاد دوم: در ادامه، ببینید آقای دکتر، ما در فلسفهٔ تحلیلی معاصر مفهومی داریم که بیشتر کسانی که روی علم و دین کار میکنند به کار میبرند. آنها به این عناصر یا مفاهیمی که آقای دکتر اشاره کرد — مثل اعمال خارقالعادهٔ پیامبران، اتفاقات یا اعجابهایی که میافتد، تولدها و حوادث مردمشناسی — چیزهای دیگری هم اضافه میکنند؛ حتی مثلاً الهام یا دعا و دعای مستجاب، یا حتی ممکن است نذر و نیاز و عهد و مانند اینها داشته باشید و جواب بگیرید؛ یا مثلاً شفا گرفتنِ بیمار به واسطهٔ دعای شما یا به واسطهٔ کرامتی که انسان بزرگی ممکن است بکند.
اقدام خاص الهی و ناسازگاری با علم
همهٔ اینها را ذیل عنوانی میآورند که به آن Special Divine Action میگویند. در مقابلش General Divine Action است که عملاً دو کار انجام میدهد: یکی اینکه قوانین جهان را میگذارد و دوم اینکه قوانین جهان را نگه میدارد؛ پس خداوند هم خالق جهان است و هم نگهدارندهٔ جهان.
این میشود کار عام خداوند در جهان، یعنی اکشن جنرال. Special Divine Action همهٔ اینهاست؛ یعنی هر جایی که اعتقاد داشته باشید و قبول داشته باشید که خداوند به این معنا در جهان دخالت میکند.
تعریفش را هم بنویسم: «Deviate from usual ways in which» خداوند «treats the staff he has made». یعنی خداوند با چیزهایی که خودش خلق کرده و با مجموعهٔ خلق خودش معمولاً رفتاری دارد، و حالا جور دیگری رفتار میکند.
پس خودش خلق کرده و خودش هم بهطور معمول، یوجوالی، با آنها اینطور رفتار میکند، یا جهان را نگه داشته تا اینطور عمل کند؛ ولی بعضی وقتها deviation در آن اتفاق میافتد و جور دیگری عمل میکند. اسم این را Special Divine Action میگذاریم که همهٔ این موارد را شامل میشود.
این اصطلاح قدیمی نیست؛ مثلاً پورکینپورن تقریباً در دههٔ ۹۰ آن را به کار برده است و بعد متداول شد و حالا پلنتینگا و دیگران هم به کار بردهاند. اصلاً Divine Action از آن موقع خیلی اهمیت پیدا کرد و دوباره دربارهٔ آن صحبت شد. بله، اصلاً میخواهم کمی دربارهٔ نیوتن صحبت کنم.
مسئله چیست؟ مسئله این است که خدا خالق جهان است و خدا در جهان دخالت میکند؛ در طول تاریخ هم بارها و بارها دخالت کرده و این دخالت الان هم ادامه دارد. یعنی احتمالاً شما هم ممکن است در زندگی ببینید؛ مؤمنان خیلی وقتها اینها را در زندگی میبینند و حتی غیرمؤمنان هم ممکن است مشاهده کنند.
مثلاً همین که الان آقای دکتر گفت که بعضیها ممکن است یکهو خودشان بالا بیایند و چیزی ببینند؛ میبینید که این تغییرات در آدمها اتفاق میافتد. مثالی میزنم: دوستی داشتم که سالها در آمریکا زندگی میکرد؛ فکر کنم از بچگی، یعنی مثلاً متولد آنجاست و خانوادهاش هم آنجا بودند.
یک روز تصمیم میگیرد به جشنوارهٔ برزیل برود؛ فکر کنم یک ماه پیش هم برگزار میشد. رقص و آواز این جشنواره معروف است و آدمها خیلی خوشحالاند.
این فستیوال در جهان خیلی معروف است و حتماً دیدهاید؛ خبرش همهجا هست. یک سال از لسآنجلس سوار هواپیما میشود که به برزیل برود. به خانه رفته بوده تا خداحافظی کند، و خواهرش تقریباً به شوخی میگوید: بیا این قرآن را هم بگذار در کیفت تا مراقب تو باشد. او اصلاً نه اهل نماز بود و نه اهل هیچ چیز؛ اصلاً اعتقادی نداشت و کلاً آدمی معمولی بود که زندگیاش را میکرد.
میگوید باشه؛ قرآن را در کیفش میگذارد و به برزیل میرود. در هتل خوابیده بوده و بلند میشود؛ بیکار بوده، چون قرار بوده برنامه فردا صبح اتفاق بیفتد. میگوید در اتاق دیدم کتابی هست؛ بیکار هم هستم؛ کتاب را باز کنم و بخوانم ببینم چه نوشته است. همین که آن را میخواند، یکهو اتفاقی برایش میافتد.
میگوید: اصلاً چه خبر است؟ این دنیا چیست؟ من اینجا آمدهام چه کار؟ این ماجرا چیست؟ در این کتاب چه نوشته؟ مدام شروع میکند به خواندن، و بعد به آمریکا برمیگردد، و الان سالهاست در ایران زندگی میکند؛ اینجا ازدواج کرده و زندگی میکند و میتوانید ببینیدش؛ آدمی کاملاً واقعی است. اینها اتفاقاتی است که در دنیا برای آدمها میافتد.
مثلاً ممکن است یکهو کسی بالا بیاید و چیزی ببیند؛ شما هم خیلی وقتها این چیزها را دیدهاید. پس موحدان قاعدتاً معتقدند که این اتفاقها در دنیا میافتد، یعنی اسپشیال دیواین اکشن اتفاق میافتد؛ و دربارهٔ موارد خیلی زیادی میتوانیم صحبت کنیم.
حالا یک سری از متألهان هستند — متألهان، یعنی تئولوژیستها — که میگویند اسپشیال دیواین اکشن نمیتواند اتفاق بیفتد؛ فعلاً کاری به هیوم نداریم. اینها میگویند اسپشیال دیواین اکشن نمیتواند اتفاق بیفتد، چون باید همهٔ آنچه در کتاب مقدس آمده را بهعنوان تمثیل نگاه کنیم.
همهاش استعاره است؛ داستانی است که برای ما ذکر شده و واقعیت ندارد. مثلاً اینکه یونس — نمیدانم — از کشتی رفت و ماهی او را خورد، یا داستان آدم؛ داستانهای همهٔ اینها تمثیلیاند. اینها مثالاند و خیلی هم آموزندهاند؛ ما میتوانیم از این داستانها چیزهایی یاد بگیریم؛ ولی اسپشیال دیواین اکشن نیستند.
احتمالاً ما میتوانیم اینها را با قواعد روانشناسی یا، نمیدانم، اینجور چیزها توضیح بدهیم. چه کسانی چنین نظری دارند؟ مثلاً رادولف بولتمان، متألهِ معروفِ آلمانیآمریکایی، که فکر کنم کتابش حتی به فارسی هم ترجمه شده است.
بولتمان میگوید ما نمیتوانیم در جهانی زندگی کنیم که به قول خودش جهان الکترونیک و کامپیوتر و علم و جهان مدرن است، و در عین حال باور داشته باشیم که روایتهایی که در کتاب مقدس هست واقع شده است. چرا بولتمان این حرف را میزند؟ میگوید من نمیتوانم در آنِ واحد به این دو چیز اعتقاد داشته باشم.
یعنی در این جهان زندگی کنم و بعد اعتقاد داشته باشم که آن اتفاقات هم در دنیا میافتد. به نظرش میآید که ما از جهانبینیای علمی صحبت میکنیم که جهان ما را، به زبان ساده، خیلی «کازل کلوز» توضیح میدهد؛ یعنی روابط علّی بسته است و ما با دانستن این روابط و قوانین علمی میتوانیم جهانمان را توضیح بدهیم.
اگر چیز دیگری اضافه شود، یعنی دخالتی در این قوانین باشد، ما آن را نمیبینیم؛ نمیدانیم و نمیتوانیم توضیح بدهیم که کجای کار اتفاق میافتد. به نظرمان میآید که هرچقدر ساینس جلوتر میرود، قوانین دقیقتری دربارهٔ جهان به ما میدهد و ما میتوانیم هر اتفاقی را که در دنیا میافتد با آن توضیح بدهیم.
پس انگار از دو جهانبینی صحبت میکنیم که با هم در تضاد قرار میگیرند. دو سه نفر دیگر هم برایتان مثال بزنم. متألهی دیگر از آکسفورد هست به اسم جان مککواری. من خودم او را دیدم؛ البته آن موقع که دیدمش خیلی پیرمرد بود و الان نمیدانم زنده است یا نه.
ما در دنیایی زندگی میکنیم — ببینید، این زیاد هم پرت نیست — که جهانش دیمیستیفای شده است؛ یعنی رازآلودگیاش کم شده است. وقتی به ستارهها نگاه میکنید، الان در ستارهها چه میبینید؟ احتمالاً یک سری چیز میبینیم که سیارات و ستارههاییاند که میتوانیم با فرمولبندی دربارهٔ آنها صحبت کنیم.
مثلاً ۱۰۰ میلیارد، ۱۰۰ میلیون سال نوری با ما فاصله دارند، ۲۰۰ میلیون سال نوری با ما فاصله دارند؛ نمیدانم. ولی دربارهٔ کانستلیشن اینها به احتمال زیاد نمیتوانیم بگوییم برای ما معنای خاصی دارد؛ مثلاً اینکه این کانستلیشن شبیه عقاب است، یا شبیه یک مرد، یا مثلاً شمشیر است. اگر واقعاً از نظر کیهانشناسی نگاه کنیم، این معنایی ندارد.
چون احتمالاً خیلی از اینها اصلاً الان وجود ندارند؛ در همین حالی که ما صحبت میکنیم از بین رفتهاند و مثلاً، چه میدانم، ۱۰۰ میلیون سال پیش نورشان به ما رسیده است. تازه اینها خودشان هم با هم ربطی ندارند؛ مثلاً شاید آن ستارهای که میبینیم اصلاً یک کهکشان باشد.
آن یکی را که میبینیم، مثلاً یک سیاره از مریخ را کنار یک کهکشان میگذاریم و بعد به هم وصلشان میکنیم و میگوییم از آنها یک کانستلیشن ساختیم؛ و اصلاً نمیتوانیم درک کنیم که آن بتواند در زندگی ما تأثیر بگذارد یا مثلاً بگوید الان در این دنیا چه خبر است. ما این میستیفیکیشنها را نداریم؛ این رازها را در جهان درک نمیکنیم.
یا به قول دکتر، وقتی بچهها به دنیا میآیند، احتمالاً آن را چیزی خیلی عادی و طبیعی درک میکنیم و معجزهای در آن نمیبینیم؛ از صحبتکردنمان هم درک نمیکنیم که معجزه است. ما در چنین جهانی زندگی میکنیم. مککواری این را میگوید: وقتی در این دنیا اینطور زندگی میکنی، نمیتوانی همزمان اعتقاد دیگری هم داشته باشی.
به نظر میآید آن اعتقاد با جهانی که در آن زندگی میکنی در تضاد و تناقض قرار میگیرد. پس برای اینکه آن را درک کنی، بهتر است باز هم متافوریک به آن نگاه کنی؛ از داستانهایش یاد بگیری، ولی فکر نکنی که واقعاً اتفاق افتاده است.
یکی از حاضران: کوانتوم؟
امروز میخواهم کمی دربارهٔ جهانبینی نیوتونی صحبت کنم. ولی احتمالاً میگویم که در فیزیک ما داریم مسئلهای را با احتمالات توضیح میدهیم؛ مثلاً اینکه ذره با چه احتمالی کجا قرار دارد. اتفاقاً ما میگوییم اورانیوم ۲۳۸ در یک ثابت زمانی واپاشی میکند.
اینکه ثابت زمانیاش را میکشیم و میبینیم در این ثابت زمانی واپاشی میکند، به این معناست که در هر زمانی ممکن است، با احتمالی، برای یکی از اینها اتفاقی افتاده باشد. این به این معنا نیست که علت ندارد؛ به این معناست که ماجرا احتمالاتی است. به نظر من اینطور نیست که بگوییم کلاً هیچ علتی ندارد.
چون ماجرا اینقدر پیچیده است، از دریچهٔ احتمالات به آن نگاه میکنیم و منحنیای برایش میکشیم. البته حتی اگر علت هم نداشته باشد — بله، میشود؛ خوانشِ «علت نداشتن» را هم میشود خواند — دستکم علت به معنای سادهٔ کلمه، آنطور که قبلاً فکر میکردید، نیست. ولی به نظر من، دستکم دربارهٔ جهان فیزیکی خارج، اینطور نیست؛ یعنی جهانی بستهٔ فیزیکی است که میتوانی با قوانین فیزیکی توضیحش بدهی؛ دستکم این.
حالا پذیرفتن اسپشیال دیواین اکشن چه اشکالی دارد؟ خودتان میدانید که خیلی از فیزیکدانها متدین هم هستند، یا خیلی از فیلسوفان تحلیلی متدین هم هستند؛ یعنی به نظر میآید این دو را با هم ترکیب کردهاند. مشکل اسپشیال دیواین اکشن چیست؟ به نظر شما مشکلش چیست؟ یعنی چرا فکر میکنند با مدرن ساینس اینکامپتیبل است؟
آیا به نظر شما علم مدرن واقعاً اینقدر قوی است؟ اینقدر قوی است که بتواند نشان بدهد اسپشیال دیواین اکشن اتفاق نمیافتد؟ علم مدرن حداکثر چه قدرتی دارد و چه چیزی به ما نشان میدهد؟ یعنی حداکثر تواناییای که اصلاً دارد چیست؟ اینجاست که میخواستم کمی دربارهٔ نیوتن صحبت کنم.
احتمالاً خود نیوتن هم با من موافق است؛ چون قانونی که از آن صحبت میکند — فکر کنم قانون طبیعت، لاو آو نیچر — چیست؟ قانون طبیعت در فضای نیوتنی در یک فضای بسته اتفاق میافتد؛ یعنی دائماً میگویید ما یک کلوز سیستم داریم، همیشه یک کلوز سیستم داریم که درون آن آزمایش مشخصی میکنید و میگویید این گزاره برقرار است.
در قوانینتان هیچوقت دربارهٔ کل کائنات صحبت نمیکنید؛ همیشه یک کلوز سیستم است که معمولاً و قاعدتاً باید در آن از دو شیء با هم صحبت کنید. مسئلهٔ «اسپیشیال» را در فیزیک نمیتوانیم حل کنیم.
پس به نظرم قانون طبیعت این است و باید آن را اینطور بخوانیم: اگر کسی دخالت نکند و شرایط نرمال برقرار باشد، آنگاه P. قوانین فیزیکی ما اینطورند و باید آنها را اینطور بخوانیم. قرار نیست علم مدرن همهٔ مسئلههای ما را حل کند.
قرار نیست دربارهٔ کل کائنات در همهٔ زمانها و مکانها صحبت کند. قوانینی که به ما میدهد و ما در آزمایشگاه به دست میآوریم، قوانینی است در فضایی که در آن خیلی چیزها را در نظر نمیگیریم و شرایط را خیلی سادهسازی میکنیم؛ و بعد در آن شرایطِ سادهسازیشده، کسی هم نباید دخالت کند و اتفاق عجیبوغریبی هم نباید بیفتد.
به قول معروف، همهچیز باید «کتریس پاریوس» باشد؛ یعنی شرایط نرمال باشد و اتفاق خاصی هم در آن نیفتد، و همهاش کلوز سیستم باشد؛ آنوقت ما میگوییم P.
یکی از حاضران: آنچه را که بتواند تکرار شود مطالعه میکنیم.
دقیقاً. باید بتوانیم آزمایش را بارها و بارها در جاهای مختلف و شرایط مختلف انجام بدهیم، ولی همان شرایط بسته را در نظر بگیریم.
بنابراین به نظرم از یک جهت، شهودی که علم مدرن دارد شهود مهمی است: اینکه جهانمان به نحوی دیمیستیفای شده است؛ یعنی رازآلودگی در جهانی که الان در آن زندگی میکنیم کم شده است.
چون حالا سنس پرسپشن خیلی برایمان مهم است و زندگی با تکنولوژی خیلی برایمان مهم است؛ احتمالاً فرصت زیادی نداریم به آسمان نگاه کنیم و احتمالاً فرصت زیادی نداریم دربارهٔ خودمان فکر کنیم.
اینها درگیریهای زیادی است که برای ما پیش آمده. آسمان آبی و ستارهها را اصلاً نمیبینیم؛ اینها همه فرصتهایی است که از ما گرفته شده است. به همین دلیل، بله، ما در جهانی diminished زندگی میکنیم. ولی این باعث نمیشود که از آن طرف دچار غروری شویم و بگوییم قوانینی که اینطور به دست آوردهایم همهچیز را برای ما ثابت میکند. این نکتهٔ مهمی است.
نکتهٔ دیگری هم بگویم: آیا علم مدرن میتواند جلوی اینترونشن را هم بگیرد؟ به نظر میآید حتی جلوی آن را هم نمیتواند بگیرد؛ چون اگر کسی قائل باشد که خداوند وجود دارد، خب میتواند بگوید خداوند در این قوانین دخالت میکند.
اما یک چیز جالب دیگر هم بگویم: به نظر میآید دترمینیسم هم نوعی پیشزمینهٔ فکری و فلسفی برای ما فراهم میکند تا جلوی دخالت خداوند در جهان را بگیریم، یا قبول کنیم که همهچیز را در جهان میتوانیم توضیح بدهیم. دترمینیسم، یا بهتر بگویم نگاه لاپلاسی، این است که اگر حالت اولیهٔ جهان را داشته باشم و قوانین جهان را هم داشته باشم، استیت آینده را دارم؛ بنابراین انگار ضرورتاً دترمینیسم بر جهان برقرار است.
این ایدئولوژی دترمینیسم هم باز کمک میکند که جلوی دیواین اینترونشن را بگیریم؛ یعنی جلوی شهود ما را بگیرد که خداوند در جهان دخالت میکند. چرا؟ چون اگر چنین ایدهای داشته باشید، اگر الان را بدانید و قوانین را هم بدانید، دیگر آینده را میدانید و میدانید چه اتفاقی خواهد افتاد؛ بنابراین نمیتوانید بگویید دخالتی در جهان اتفاق میافتد.
آفرین، دقیقاً؛ حتی جلوی ارادهٔ آزاد را هم میگیرد.
نکتهٔ خیلی جالبی هم هست که بگویم: میگوید اگر ln را اینطور که الان نوشتم بخوانیم، دترمینیسم غلط است. یعنی اگر این ln را آنطور بخوانیم که الان نوشتم، دترمینیسم غلط است. اثباتش جالب است و آن را برایتان مینویسم؛ اثبات منطقی جالبی دارد. بگذارید پاک کنم و اثباتش را از اول بنویسم.
پس چرا اگر ln را اینطور بخوانیم، یعنی با توجه به خوانش ما از قوانین نیوتن، دترمینیسم غلط است؟ اگر U، یعنی یونیورس، کازالی کلوز باشد، آنگاه P؛ این را قوانین مینامیم، و اسم این قوانین «قوانین طبیعت» است.
حالا جملهٔ یک: این جملهٔ یک، یک گزارهٔ کانجانکشن است. میگوید این جمله را در نظر بگیرید: اگر جهان «کازالیتیلس» باشد، دن P، یعنی قوانین جهان برقرار باشد، و پست؛ پست یعنی همهٔ گذشته، همهٔ استیتهای گذشته. آنچه به صورت P-A-S-T گذاشتیم یعنی همهٔ قوانین گذشته و همهٔ استیتهای گذشته برقرار باشد.
این چه چیزی را اینتر میکند؟ جملهٔ یک به ما فیوچر را میدهد؛ پس از پست، جملهٔ یک دترمینیسم را به ما میدهد. پس اگر دترمینیسم برقرار باشد، یعنی همین که الان نوشتیم — استیتها را داشته باشیم، گذشتهها را داشته باشیم، فیوچر را داریم — این گزاره را نتیجه میگیریم: ضرورتاً، اگر دترمینیسم برقرار باشد، ایف یک دن F.
این N یعنی ضرورتاً. این جمله میگوید اگر جهان «کازالیتیلس» باشد، P؛ که جملهٔ خیلی سادهای است: قوانین جهان اینطورند، یعنی L و مانند آن. قوانین جهان اینطورند که اگر کسی دخالت نکند، این گزاره برقرار است؛ P یعنی قانون، مثلاً F مساوی ma. دخالت در چه؟ در گذشته. این گذشته است؛ همهٔ استیتهای گذشته. این هم قوانینی است که الان برقرارند، و آنها همه گذشتهاند؛ بنابراین آینده را داریم. پست یعنی همهٔ حالتهای گذشته. اوکی؟ چیز خیلی سادهای گفتیم: ضرورتاً اگر جملهٔ یک برقرار باشد، آینده را داری. حالا از جملهٔ دو چه نتیجه میگیریم؟ ضرورتاً، پرانتز. این برهان میخواهد نشان بدهد که دترمینیسم غلط است.
آخرش میخواهیم علیه دترمینیسم نتیجه بگیریم. اینجا دترمینیسم را فرض گرفتیم و حالا میخواهیم آخرش نشان بدهیم که غلط است. چرا غلطبودن دترمینیسم برای ما مهم است؟ چون میخواهیم آن شهودی را که به ما نشان میداد جهانبینی علمی اجازهٔ اینترونشن نمیدهد از دست بگیریم؛ آن هم با حفظ مفهوممان از قانون علمی.
پس ببینیم کجا هستیم و چه میکنیم. بنابراین: ضرورتاً ایف (ایف یو کازالیتیلس دن P) اند پست دن F. اینجا پرانتز بسته است. این را گزارهٔ سه مینامیم. کاری نکردیم؛ فقط گزارهٔ یک را اینجا گذاشتیم.
بقیه را آنجا مینویسم. حالا از دو، چهار را نتیجه میگیریم. چهار چه میگوید؟ ضرورتاً ایف، که اینجا فقط معنای if را در آن گذاشتیم؛ همین قانون که «P آنگاه Q» یعنی «Q یا not P». جملهٔ پنجم: ضرورتاً if — اینجا یک کروشه دارد، یک آکولاد، که داریم آن را پخش میکنیم — or، and F؛ و این را میبندیم.
این الان به چه شکلی است؟ به شکل N: ضرورتاً if P or Q then R، که میدانید اینطور مینویسیمش؛ یعنی if-then را مثل همان به صورت «Q یا not P» بنویسیم و یک دمورگان بیاوریم، و بعد آن را به دو «و» تبدیل کنیم.
پس جملهٔ ششم، که جملهٔ نهایی است، این میشود: این N را در آن دمورگانی ضرب میکنیم که از معکوس این به دست میآید. ضرورتاً N: if پست and P — یعنی قوانین جهان برقرار باشند — then F، یعنی آینده را داریم؛ و همهٔ اینها از ربطدادن دترمینیسم به دست آمده است.
و جملهٔ آخر: N، ضرورتاً if پست and U — یعنی جهان — is not causally closed، ضرورتاً then F.
برهان پلنتینگا علیه دترمینیسم
این هم برهان پلنتینگا. این برهان در نهایت، در خط ششم، به ما میگوید که از دو چیز صحبت میکنیم که با «و» به هم پیوستهاند: ضرورتاً اگر گذشته را بدانیم و قوانین را بدانیم، آینده را میدانیم؛ و ضرورتاً اگر گذشته برقرار باشد و جهان کازالی کلوز نباشد، آنوقت F.
جملهٔ دوم، یعنی کانجانکت دوم، غلط است. چرا؟ چون آن ضرورت برقرار نیست؛ یعنی میتوانید جهان ممکنی داشته باشید که گذشتهاش عین گذشتهٔ ما باشد و در آن جهان، که کازالی کلوز نیست، خداوند دخالت کرده باشد تا آیندهاش متفاوت باشد.
این برهان صورت منطقی جالبی دارد که برایتان نوشتم. ولی حرف پلنتینگا چیست؟ میخواهم در یک جملهٔ خیلی ساده بگویم. حرفش این است که شهودی که پس از نیوتن پدید آمد، شهود خیلی بزرگ و قویای ایجاد کرد.
حرف نیوتن مثل یک سونامی است. بیایید جلوی آن سونامی را بگیریم: سونامیای که در آن فکر کنید من قوانین جهان را به دست آوردهام و بعد میتوانم همهچیز را با آن بسازم؛ همهٔ آینده را میتوانم با آن بسازم؛ همهٔ آینده در دست من است. آن شهود غلط است. اولاً میتوانیم نشان بدهیم که منطقاً غلط است؛ بعد میخواهیم بگوییم پشت آن شهود چیست.
پشتش این «سلف دترمینستیک» است؛ یعنی اینکه قوانین امری خیلی ثابت و محکم و تغییرناپذیرند. مثالی از امر تغییرناپذیر برایتان بزنم: قوانین اصلاً چگونه از نظر آدمها تغییرناپذیر فرض میشوند؟ مثلاً در کتاب مقدس کتاب دانیال هست؛ نمیدانم خواندهاید یا نه. توصیه میکنم حتماً کتاب مقدس را بخوانید؛ برای اینکه اصلاً بفهمید قرآن درست میگوید، لازم دارید کتاب مقدس را بخوانید.
این کتابِ دانیال نبی است؛ همان دانیالی که در ایران هم هست و میدانید که الان متأسفانه او را به صورت امامزاده درآوردهایم و از آن حالت پیامبرگونه خارج شده است.
داستان اینطور شروع میشود: پادشاهی که اسم عجیبی دارد — چیزی با «نصر» — و به اورشلیم حمله میکند و آنها را نابود میکند، خلاصه خوابی میبیند و میگوید بیایید بگویید خواب من چه بوده و تعبیرش را هم بگویید. هیچکس پیدا نمیشود و دانیال این کار را برایش میکند.
بعد دانیال در قصر میماند، و بعدها داریوش حمله میکند و آن پادشاه را شکست میدهد. داستان جالبی است و به بحث ما میخورد. داریوش شکستش میدهد و دانیال همچنان نزد داریوش در قدرت میماند. بعد همان اتفاق میافتد: داریوش خوابی میبیند و هیچکس بلد نیست آن را تعبیر کند و دانیال تعبیرش میکند.
دربارهٔ او نزد داریوش میگویند که دانیال تو را نمیپرستد و خدای خودش را میپرستد. داریوش با این وجود دانیال را خیلی دوست داشت و میدانست که آدم درستی است و نمیخواست او را بکشد؛ ولی اینها قانونی داشتند، و اینجا بحث همین قانون است. قانون چه بود؟ هرکس داریوش را نپذیرد و پادشاه فارس را نپرستد، باید او را در دهان شیرها، در قفس شیرها، بیندازند.
در کتابها اسمش را شیرخانه میگویند؛ یعنی قفس شیر. داریوش میگوید من این کار را نمیکنم. درباریها میگویند: نه، نمیتوانی این کار را نکنی. چرا؟ چون حتی خود تو هم نمیتوانی این قوانین را بشکنی. یعنی انگار به محض اینکه خدا قانونی را میگذارد، دیگر خودش هم نمیتواند آن قانون را بشکند.
این تصور همین است. پس تو باید حتماً دانیال را در قفس شیر بیندازی. ولی اینطور پیش میآید که دانیال را میاندازد و دانیال «مسلم» میماند. پس نگاه به قانون این است: اگر خدا قانونی را بگذارد، دیگر خودش هم نمیتواند آن را تغییر بدهد؛ این قانون است، گذاشتی، دیگر فکر کن نمیتوانی. در حالی که این نگاه غلط است.
یعنی نگاهت به خداوند غلط است؛ نگاهی که بعداً نتیجهاش فضای دینیِ «استیفایده»ِ جهان مدرن میشود. الهیاتت مشکل داشت؛ در الهیات مشکل داشتی که فکر میکردی اگر خداوند قانونی بگذارد، دیگر نمیتواند تکانش بدهد؛ و همهچیزی که حکم کرده تغییرناپذیر است.
در واقع همین را میخواستم بگویم. دربارهٔ چیزی که دکتر گفتند، اینکه قرآن ازلی است: شاید بخشی از آن ازلی باشد — من نمیدانم — مثلاً «یسبح لله ما فی السماوات»؛ ولی دربارهٔ داستان زید دیگر نمیتوانم بگویم ازلی است.
اتفاقی افتاده است: پسرعمویی داشته و دخترعمویی داشته؛ چه بگویم، آخر این ازلی است؟ نمیدانم؛ کمی سخت است. ولی قاعدتاً میشود گفت بخشهایی از آن در کتاب مبین هست. اتفاقاً آن بخشهایی که مثلاً در ماه رمضان آدمها دوست داشتند کاری بکنند و مجاز نبود، و بعد خدا میگوید حالا مجازید و میتوانید این کار را هم بکنید.
جالببودن قرآن اتفاقاً به همین است. یعنی خدا انگار با ما زندگی میکند و در این میانه است. میگوید: «شما الان دیگر سختتان است؛ پس اشکالی ندارد نمازتان را دورکعتی بخوانید»؛ «الان مثلاً باران آمد»؛ دقیقاً انگار وسط جنگ بودیم و میگوید: «الان برایتان باران فرستادم تا خستگیتان در برود».
«الان این حکم را برمیدارم»؛ «برای بنیاسرائیل این حکم را اضافه کردم». پس انگار در میانهٔ زندگی ماست و دائماً هم تغییر میدهد: «اگر برنامهای داشتم، نه، برنامه را عوض میکنم و کار دیگری میکنم»؛ «تو دعا کردی، من مستجابش میکنم»؛ «چرا استغفار نکردی که بلا نیاید؟ اگر کرده بودی، الان نمیآمد».
پس انگار خدا در میانهٔ این بازی بود؛ همین حضور دائمی و در تماس بودن است که اتفاقاً در الهیات خیلی مهم است. این الهیاتی که اینجاست — به قول من اسمش را الهیات پارسی بگذاریم، الهیاتی که طرفداران داریوش به او میگفتند آن را داشته باش — این الهیات غلط است.
این الهیات در جهان مدرن هم وجود داشته است: انگار خدا قانونی را گذاشته و دیگر نمیتواند تکانش بدهد؛ تغییرناپذیر است. این حس تغییرناپذیری با حس حضور خداوند، یعنی حضور اکتیو خداوند در جهان، در تضاد قرار میگیرد. آن تغییر الهیاتی خیلی خیلی برای ما مهم است؛ برای اینکه بتوانیم خدا را حس کنیم.
احتمالاً سنت خدا این است که در جهان حضور دارد. فکر کنم مثلاً دعا جزو سنت خداست؛ به نظرم بله. سنت خدا این است که مثلاً به آدمها آزادی میدهد که زندگی خودشان را آزمایش کنند. من اینطور درک میکنم، به جای اینکه چیزی سفت و سخت از آن بفهمیم.
سنت خدا این است که اگر از او کمک بخواهید، کمکتان کند؛ اگر بخشش خواستید، ببخشدتان. اینطور فکر میکنم؛ نمیدانم.
بحثم را جمع میکنم. بحث من این بود که ما با جهانبینی یا الهیاتی دترمینستیک آغاز میکنیم؛ چون ببینید، همهٔ مبدعان علم مدرن متألهاند؛ خود نیوتن کلی روی کتاب مقدس کار کرده است.
اما مشکل چیست که خروجیاش این میشود که بسیاری از آدمهایی که فیزیک میخوانند در دانشگاهها بیدین میشوند؟ چرا این اتفاق میافتد؟ چرا کسی که مهندسی میخواند فکر میکند همهچیز را فهمیده است؟ به نظرم این ایده، دستکم تا حدی، به همین برمیگردد، و این برایم خیلی خیلی مهم است. فکر میکنم ما در الهیاتمان مشکل داریم، و مشکلی که در الهیات داریم باعث میشود این اتفاقات بیفتد.
مثلاً گفتم: چرا بتپرستی اینقدر رواج پیدا میکند؟ چون خدا را آنقدر بالا میبری؛ نمیگویی خدا نیست. قرآن بارها و بارها میگوید از مشرکان عرب میپرسی خدا هست؟ میگویند بله، هست. چه کسی خداست؟ میگویند الله. ولی خدا را آنقدر بالا و بالا و بالا بردی و آنقدر متعالیاش کردی که اصلاً پیش تو نیست.
به همین دلیل واسطهای لازم داری؛ مثلاً بت میگذاری تا ارتباط ما با او برقرار شود. اینجا هم همین است. به نظرم نگاهی که قوانین را ثابت میبیند و خدا در آن هیچ تکانی نمیتواند بخورد، به اینجا میرسد که بگویم: قوانین خود خدا را هم شناسایی میکنم؛ پس به ثبات جهان رسیدهام. لازم نیست لاپلاس کافر باشد یا نیوتن کافر باشد.
کافی است اینطور فکر کند که خدا هیچ تکانی نمیخورد. اگر الهیاتت این باشد، آنوقت وقتی قوانینش را، یعنی فکرش را، پیدا کنی، دیگر میگویی خب، پس من همهچیز را میتوانم پیدا کنم و جلو بروم. مشکل این است. و من فکر میکنم آن الهیاتی که در کتاب مقدس صحبت میکند، کلاً دائماً همین را میگوید.
دائماً میگوید: من در تماسم، من حرف زدهام، من در دنیا کار میکنم، صدای شما را میشنوم؛ زن و شوهری در خانهشان با هم دعوایشان شده بود، من شنیدم. پس اگر دترمینیست باشیم، این دترمینیسم با این نگاهی که الان گفتیم، یعنی با این تعریفی که از قانون طبیعت داریم، در تعارض قرار میگیرد.
علت اینکه میگویم در تعارض قرار میگیرد مشخص است: چون وقتی میگویی جهان کازالی کلوز است، پس جایی، در جهانی، ممکن است همهٔ گذشته عین هم باشد و خدا دخالت کند و آینده را بسازد. این هم برهانی بود که «پلن» نوشته و به نظرم برهان جالبی بود.