خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
او میگوید یک دفینیشن جدید برای معجزه میخواهند ارائه بدهند و جهانبینی علمی جزو علم نیست. معجزات در عالم انسانی اتفاق میافتند و ساینس بخش بزرگی از جهان را اصلاً بهش کاری ندارد؛ در بخش پایانی گوینده میخواهد دربارهٔ دعا صحبت کند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
سه شرط تعریف معجزه
از بحثهایی که کردهایم میخواهیم تعریفی با سه شرط ارائه دهیم که با تعریف موجود متفاوت باشد. منظور صرفاً تعریفی تازه از مفهومی مشترک نیست؛ مفهوم تازهای است که فرض میکنیم با شهود و مصداقهای موردنظرِ معتقدان ادیان ابراهیمی، بهویژه در قرآن، سازگارتر و مفیدتر باشد.
برای روشنکردن تفاوت، میخواهم تعریف جاافتاده را H-miracle، یعنی معجزهٔ هیومی، بنامیم. در مقاله برای مفهوم پیشنهادی تا جایی اصطلاح self-sign را به کار میبردیم؛ self-evident revealed sign، آیهٔ نازلشدهٔ بیّنه. فکر میکنم تغییر نامها مفید است تا بدانیم دربارهٔ چه مفهوم و مجموعهای از مصداقها بحث میکنیم و کدام مجموعه شایستهٔ داشتن نامی مستقل است.
تعریف جاافتادهٔ معجزه در فلسفهٔ دین، از زمان هیوم، دو شرط دارد: واقعه برخلاف نظم طبیعت باشد و فاعلی ماورای طبیعی، مثلاً الهی، آن را انجام داده باشد؛ خلاف نظمِ تکرارشوندهای که در طبیعت میبینیم. دوباره تأکید میکنم این مفهوم در چیزی که جهانبینی علمی مینامیم زمینه دارد. چگونه در قرن هجدهم تعریفی پدید آمد و جا افتاد که پیشتر به این شکل وجود نداشت؟
بعضی میگویند آکویناس تقریباً چنین تعریفی دارد، اما واقعاً اینطور نیست. جملههایی در آثار او شبیه این تعریفاند، ولی شباهتشان بهنوعی ظاهری است. وقتی او nature میگوید، مفهومش با nature قرن هجدهم فرق دارد. course of nature با laws of nature یک چیز نیست. تأکیدم این است که H-miracle حاصل دورانی است که پس از رخدادهای قرن هفدهم و هجدهم، جهانبینی علمی و سپس جهان لاپلاس در ذهن مردم جا افتاد. پیش از آن نه وجود داشت و نه میتوانست وجود داشته باشد.
فکر میکنم این نکته بسیار مهم است: روشن میکند چرا میخواهیم تعریف معجزه یا مفهومهای دیگر فلسفهٔ دین را عوض کنیم. مفهومهای جاافتاده با آنچه در ادیان میبینیم چندان سازگار نیستند؛ حتی گاهی میتوان گفت به هم شبیه نیستند.
اختلاف جهانبینی علمی و دینی
این بخش بهشدت با عنوان درس ارتباط دارد؛ جایی که اختلاف و تعارض جهانبینی علمی و دینی باعث میشود مفهومها را متفاوت تعریف کنیم. اصرار دارم بفهمیم چرا این تعریف پیشتر نبود و چه تحولی در ذهن مردم اروپا در قرن هفدهم و هجدهم رخ داد که دنیا، و حتی مفهومهای دینی خود را با وجود دیندار بودن، گویی بهگونهای دیگر میدیدند و تعریف میکردند.
باید دربارهٔ خود علم کنجکاوی کنیم: چه میکند و چگونه از آن جهانبینی علمی پدید آمده است؟ جهانبینی علمی علم نیست؛ علمگرایی نیز جزو علم نیست. اینکه ساینس تنها منبع قابلاطمینانِ کسب دانش برای بشر است، گزارهای در خود ساینس نیست؛ گزارهای فلسفی در حاشیهٔ آن است. علمگرا کسی است که دربارهٔ علم و دیگر معارف بشری به شیوهای خاص فکر میکند.
آن نوع نگاه به دنیا که مجموعهٔ گزارههایش را جهانبینی علمی مینامیم جزو علم نیست. دانشمندان در مقالههای علمی خود این حرفها را نمیزنند؛ نگاه تازهای است که همراه علم رشد کرده و به نظر میرسد با آن سازگارتر از نگاه پیش از علم باشد. هرجا علم میگویم دقیقاً منظورم ساینس است. بهکاربردن علم به جای ساینس فاجعه است، ولی جا افتاده و کاری هم نمیشود کرد: نامِ کلیِ دانش یا علم را به یک شاخهٔ خاصِ معارف بشری دادهایم و همین خودش بار علمگرایی دارد.
تحولی از حدود قرن شانزدهم و هفدهم آغاز شد، در هجدهم به بار نشست و در نوزدهم اوج گرفت؛ شاید همچنان در حال اوجگیری باشد، جز شاید سقوطی ناگهانی در اوایل قرن بیستم. شاید مهمترین نکته تغییر موضوعِ توجه مردم و دانشمندان و هدف مطالعهٔ آنهاست. ساینس نتیجهٔ آغاز نوعی مطالعهٔ تازه دربارهٔ جهان و طبیعت است؛ بخشی از آنچه فلسفهٔ طبیعی مینامیدند و در یونان و دوران اسلامی، با عنوان طبیعیات، وجود داشت. اما هدف و روشها کاملاً عوض شدند.
گالیله بسیار مؤثر بود و پیش از او بیکن با چند کتاب، در نظریهپردازی دربارهٔ اینکه چه میخواهیم بکنیم و به چه برسیم، اثر زیادی داشت. بهنوعی چارچوب ارسطوییِ بهارثرسیده از یونان را در اروپا کنار گذاشتند. این بیان بسیار کلی است؛ باید دقیقتر ببینیم کسی که در ساینس کار میکند چه میکند.
نمیتوان تفاوت را صرفاً جزءنگری دانست. مطالعهٔ ارسطو دربارهٔ حیوانات هم جزءنگر بود؛ مشاهده انجام میدادند و شاید تا حدی آزمایش هم میکردند. دستکم مسلمانان در زمینهای مانند نور آزمایشهای زیادی انجام میدادند. نمیتوان همهٔ دانش گذشته را کلنگر دانست. در مقایسه با فلسفه به معنای متافیزیک، این مطالعه جزءنگرتر است، اما موضوع در اینجا خاصتر است.
بیکن نظریهٔ انجام آزمایش را گفت و گالیله عملاً آن را اجرا کرد. وقتی آزمایش انجام میدهیم، به بخشی از جهان نگاه میکنیم که منظم است و آزمایش در آن پاسخهای تکراری میدهد. تکرارپذیری بسیار مهم است. به نظر من مهمترین اتفاق، انتخاب بخشی است که به آن نگاه میکنیم: چون میخواهیم آزمایش کنیم و نظم تکرارشونده را بررسی کنیم، سراغ بخش قابلکمّیسازی و قابلتکرار میرویم.
جهانبینی علمی گویی این بخش خاص را، که به کارمان میآمده یا ابزارمان در آن خوب کار میکرده، ناخواسته به کل جهان تعمیم میدهد: انگار جهان همان چیزی است که از دریچهٔ ساینس دیده میشود. اما از این دریچه فقط بخشی را میتوان دید که در آن میتوان وضعیتی ترتیب داد و نتایج تکراری گرفت.
چنان عادت کردهایم فکر کنیم ساینس نشان میدهد جهان چیست که به نظرم اگر کسی بگوید چنین نیست و این تصور توهم است، با او مانند شخصی عجیب روبهرو میشوند. لحظهای فکر کنید: جهانی که اکنون با آن مواجهام بیش از هرچیز جهان درونی خودم است؛ چیزی که در گذشته علم حضوری مینامیدند. آن بخش تکرارپذیر شاید همان چیزی باشد که قدما جهان اجسام میگفتند.
اگر بطریای را از روی میز به پایین بیندازم میشکند؛ فردا هم اگر مشابهش را از همان ارتفاع بیندازم به احتمال بسیار زیاد میشکند. آزمایشهای تکراری در جهان اجسام رخ میدهند؛ چیزی که قدما گویی لایهٔ زیرین هستی میدیدند. اما در جهان انسانیِ زندگی من تکرارپذیری چندانی دیده نمیشود. با کمی مزاح: اگر امروز صبح جملهای به پسرم بگویم و پاسخی بدهد، انتظار ندارم فردا با گفتن همان جمله همان پاسخ را بگیرم.
وقایع واقعی زندگی تکراری نیستند. از هراکلیت جملهٔ معروفی نقل میکنند که نمیتوان دو بار وارد یک رودخانه شد؛ زندگی واقعی من در جهانی تکرارناپذیر است: خودم رشد میکنم و روابط انسانی قابل ترتیبدادن آزمایش نیستند. علم حضوری اصولاً چنین نیست که بتوان بهآسانی برای آن فرمول بیان کرد و به دیگران منتقلش کرد.
اکسپریمنت و مدل ریاضی
بنابراین سراغ مطالعهٔ چیزهایی رفتیم که معنا ندارند؛ به تعبیر قدیمی، روح و ارادهٔ آزاد ندارند. در این سطح تکرارپذیری و ترتیبدادن آزمایش ممکن است؛ معنا اصولاً در آن وجود ندارد. از زمان گالیله، روابط کمّیِ این سطح زیرین را مطالعه و برای مدلسازی ریاضی تلاش میکنیم؛ این اتفاق ساینس را پدید آورده است.
بهشدت به حرکت و کمیت علاقهمند شدیم، در حالی که حرکت فقط بخشی از فلسفهٔ طبیعی بود. منشأ این تغییرها را در آثار بیکن میبینید: چرا از قرن شانزدهم و هفدهم کار دیگری آغاز شد و به چه کار میآید؟ از دید فردی در دوران ارسطویی، بسیار بسیار عجیب است که مطالعه متوجه لایهای از هستی شود که تقریباً دورترین فاصله را با جهان انسانی و واقعیِ زندگی ما دارد.
هایدگر میگوید «زبان خانهٔ وجود است». شاید توضیح دقیق منظورش به این کلاس مربوط نباشد، اما ما بیش از جهان اجسام در زبان زندگی میکنیم. در جهان بیرونی هم هستیم؛ منظور این نیست که جهان بیرونی وجود ندارد یا من در آن نیستم. جسمم آنجا وجود دارد. دوگانگی روح و جسم جزو بدیهیات پیش از این ماجراها بود. نهایتاً بگویید قسمت اجسام را از دید کمّیِ حرکت مطالعه میکنیم؛ میتوان اینطور ویژگیهای کار گالیله در ساینس را مشخص کرد.
با فرض عجیبی هم روبهرو شدیم: گویی قوانین طبیعت و حرکت ریاضیاند. این فرض ضروری نبود، اما همچنان بسیار جدی، بهعنوان فرضی دربارهٔ جهان، ادامه دارد. علم برای کارکردن لزوماً به آن نیاز ندارد. مدلسازی ریاضی لازم نمیکند باور داشته باشم قوانین واقعی جهان ریاضیاند؛ میکوشم نظم موجود را بهصورت ریاضی توصیف کنم. توصیفهایم نیز تاکنون همیشه بهنوعی تقریبی بودهاند. میتوان فرض کرد نظم حاصل قانون ریاضی نیست، بلکه به هر روشی قوانینی تکرار پدید میآورند و هر تکراری را نهایتاً میتوان ریاضی مدل کرد.
این برخورد بسیار خاص با طبیعت تصویری تازه از جهان پدید آورد که کاملاً فراگیر شده است. همه به مدرسه میرویم و همین ساینس و دیدگاهها را از سن پایین میآموزیم؛ گویی عادت میکنیم دنیا را همان موضوع مطالعهٔ آن بدانیم. انسان و زبان به معنای معمول طفیلی میشوند؛ پارامترها و کمیتها و معادلاتِ مرتبطکنندهٔ آنها گویی بخش اصلی جهاناند و باقی بهنوعی بر آنها سوارند.
پیشفرضهای بیرون از ساینس
هیچیک از این فرضها برای انجام مطالعهٔ علمی لازم نیست؛ همه خارج از ساینساند. قوانین جهان میتوانند ریاضی نباشند، اما من چون به دنبال توصیف نظم و تکرار و کمیت هستم، معادلهٔ ریاضی مینویسم. لازم نیست دانشمند باور کند همهچیز کمّیشدنی است؛ تا جایی که بتوان کمّی کرد مطالعه میکنیم و روابط ریاضیِ کمیتها را به دست میآوریم.
مطالعه و توصیف نظم تکرارشونده کار بسیار خوب و مشروعی است، اگر ناگهان باور نکنیم همهچیز همین است و جهان همان چیزی است که مطالعه میکنیم. در جهانبینی پدیدآمده، گویی مهمترین ویژگی جهان نظم تکرارشونده است. اما تجربههای شخصی من اصلاً چنین نظمی ندارند؛ موضوعات عالم انسانی جزو بخش مورد مطالعهٔ ساینس نیستند. تأکید بر مطالعهٔ تکرارها ناخواسته جهانبینیای ایجاد کرد که گویی با جهانی کاملاً منظم روبهروییم.
جهان لاپلاس را نگاه کنید: ذراتی با قوانین ریاضیِ حاکم بر حرکتشان، که کل جهان از آنها نشأت میگیرد. شاید مجموعهای از ذرات انسان یا چیز دیگری شده باشند، اما نهایتاً گویی اتمهایی با قوانین کاملاً مشخصِ دترمینستیکاند. لاپلاس میگفت شرایط اولیهٔ ذرات جهان را بدهید تا بگویم تا ابد چه اتفاقهایی میافتد. این بسیار بسیار اغراقآمیز است، اما ذهنیتش واقعاً شکل گرفت: گویی جهان از پایین به بالا ساخته میشود و اصل، ذرات و حرکتشان است.
در این تصویر لاپلاسی اصولاً معنا وجود ندارد. یک قرن بعد از لاپلاس را، پیش از رسیدن به نسبیت و کوانتوم، در نظر بگیرید: جهان لاپلاسی به اضافهٔ کار داروین. ذرات با قوانینی مانند جاذبه و مکانیک حرکت میکنند، از اتمها مولکولها تشکیل میشوند و طی روندهایی حیات پدید میآید. تنوع موجودات نیز در این تصویر با نظریهٔ تکامل مطرح است. ذرات به هم برخورد کرده و حیوان و انسان پدید آوردهاند. انسان مکانیسمهای ذهنیِ تکاملی یافته و معنا در ذهنش شکل گرفته است. از ذرات و قوانین ریاضی به زبان و معنا رسیدهایم؛ در این تصویر، اینها در جهان وجود ندارند و در ذهن بشرند.
از پایین به بالا بودن را کنار بگذاریم؛ نکته این است که در علم بخشهایی را مطالعه کردهایم که تکرارپذیری در آنها زیاد است و تا حدودی تکرارپذیری کامل هم دارند؛ جایی که زندگی و معنا وجود ندارد و اجسام روابطی ساده با هم دارند. ماجرا از مطالعهٔ کرات و سیارات آغاز شد. ساینس بیش از رویدادهای زمین مدیون مطالعهٔ حرکتهای منظومهٔ شمسی است؛ با نگاه لاپلاسی، توپهایی که یکدیگر را جذب میکنند. همین تصویر به زمین و همهچیز، حتی عالم انسانی، تعمیم یافت.
علم حضوری و تجربههای شخصی را در نظر بگیرید. دکارت بهعنوان فیلسوف میخواهد از جایی شروع کند که به آن مطمئن است؛ از درون خودش، از «من هستم» شروع میکند. اینکه بیرون چیزی وجود دارد یا ندارد برای من دانشی ثانویه است. اما این عالم درونیِ مطمئن در ساینس جا ندارد. تجربههای انسانی تکرارپذیر نیستند و زندگی ما در آنها میگذرد؛ پیامبران در این عالم ظهور میکنند و معجزهها اینجا هستند. اینها بهنوعی ثانویه شدهاند و ساینس توجهمان را به بخشی جلب کرده که گویی مرده است و چون ارادهٔ آزاد ندارد، قانونمندتر و منظمتر است.
گویی لنزی خاص گذاشتهایم و به بخشی خاص از جهان نگاه کردهایم؛ چیزی دیدهایم که مردم را انگار با جهانی تازه روبهرو کرده و به نظر من نظریهپردازی شده است. در تعریف هیومی، عنصر اصلی نظم تکرارشونده و اصلیترین ویژگی معجزه، غیرمنظم بودن است. اما در مفهومی که فکر میکنم قرآن به معجزه اشاره میکند، مستقیماً از منظم یا غیرمنظم بودن سخنی نیست. از نازلشده بودن میفهمیم احتمالاً یکی از مهمترین ویژگیهای چنین آیهای خلافعادت بودن است؛ پس نوعی غیرمنظم بودن در آن هم هست. با این حال، تأکید بر معناداری و نشانه بودن و دلالت بر چیزی است. باید برای کسی که آن را میبیند روشن باشد بر چه دلالت میکند و ویژگی نازلشده بودن هم دارد.
باز بر این نکته تأکید کردم تا ببینیم ساینس چگونه جهانبینیای ساخته که بر مفهومهای فلسفی اثر گذاشته است، نه بر گزارههای فلسفی. برای بررسی تغییر فرهنگ بشری، لزوماً فقط به اثر گزارههای علمی یا گزارههای جهانبینی علمی و علمگرایی دربارهٔ شأن علم نگاه نکنید؛ به مفهومها و واژگان نگاه کنید. مفهومهای بسیاری ساختهایم و واژههای پیشین را نیز با تغییر معنا به کار میبریم. اعتقادها و جهانبینی تازه در همین واژگان وجود دارند. به نظر من جهانبینی علمی در خود H-miracle هست.
لنز ریگولاریتی
منظور این نیست که هیوم تعمدی داشته باشد. نگاه خاص به جهان ناخواسته احساسی از آن میسازد؛ احساسی که از اثر ساینس، بهویژه نیوتون بر ذهن اروپایی، آمده است. با عوض شدن حس ما نسبت به جهان، مفهومها خودبهخود شکل دیگری میگیرند. هیوم لزوماً آگاهانه نگفته چون جهان این است، معجزه را چنین تعریف کنیم؛ با ذهنیت خود دربارهٔ جهان، به تعریف آن پدیدهها رسیده است.
در این ذهنیت در جهانی منظم با قوانین مشخص زندگی میکنیم و همهچیز تکرارپذیر است؛ چیزی که ساینس نشان میدهد. بنابراین ویژگی اصلیِ آنچه مذهبیها معجزه مینامند، خلاف قوانین طبیعت بودن میشود. قانون، طبیعت به معنای علمی و نظم تکرارشونده مفهومهای اصلیِ ذهن میشوند و تعریفها هم از آنها استفاده میکنند.
چرا در استدلال فیلسوفان بزرگ دور و مصادره به مطلوب پیدا میشود؟ تعمدی ندارند؛ مطابق نگاهشان به دنیا مفهومها را تعریف میکنند. هنگام استدلال، چیزهایی برایشان بسیار بدیهی است و خودبهخود وارد استدلال میشود. بیآنکه متوجه باشند ذهنیت و جهانبینی خود را وارد میکنند. کسی که به جهان چنین نگاه نمیکند، میبیند این نتیجه از آن مقدمه درنمیآید یا گویی از پیش در خود مفهومها فرض شده است.
در جهانی منظم به چیزی غیرمنظم ارجاع میدهیم که موجوداتی بیرون از طبیعت پدید آوردهاند. احساس میکنم این مفهوم آماده شده تا دربارهاش سخن منفی بگویند: ناممکن است، یا نمیتوان به آن رسید. تصویر معجزه با تصویری که ساینس ارائه میدهد سازگار نیست؛ ساینس چیز کاملاً منظمی را مطالعه میکند و گویی دانشمندان دوست دارند بگویند همهچیز را مطالعه میکنیم. به این ترتیب، معجزه نقطهٔ مقابل جهانبینی علمی و آمادهٔ حمله میشود. این هم تا حد زیادی آگاهانه نیست؛ نتیجهٔ شیوهای است که یاد گرفتهایم با آن جهان را ببینیم.
اما اساس تعریف پیشنهادی این است که در جهانی پر از نشانه زندگی میکنیم. نه فقط در زبان؛ در مفهومها و ذهن خود زندگی میکنم. به قول مولوی، اندیشه هستم و اندیشه در زبان است، نه در جهان مادی. وقتی به جهان نگاه میکنم، دلالت و نشانه میبینم. این نگاه با نگاه علمی فاصلهای از زمین تا آسمان دارد. مفهوم اصلی اینجا نشانه است.
پرسیده شد چرا تولد کودک معجزه نیست، اما بیرونآمدن شتری از کوه معجزه است. پاسخ در همین مفهوم بیّنه است. آدمها سطحهای شناختی متفاوتی دارند. نه اینکه تولد هر کودک آیه نباشد؛ هست، همهچیز آیه است، اما مردم نمیبینند و در لایههای مختلف حجاباند. مسئله این است که چگونه چیزی را به فردی برسانیم که از نظر شناختی به رخوتی رسیده است.
در قرآن چه چیزهایی آیات خداوندند؟ آمدن شب و روز، که تقریباً تکراریترین تجربهٔ شخصی ماست: صبح میشود، خورشید میآید و میرود، شب میشود و میخوابیم. همان خواب شبانه هم جزو آیات خداوند است. اشارهها اتفاقاً به چیزهای بسیار تکراری و پیشپاافتادهاند. اما آیا همهٔ کسانی که صبح بیدار میشوند و شب میخوابند معنای این نشانهها و دلالتشان را درک میکنند؟ گویی با زبانی روبهرو هستند که نمیفهمند.
اگر از حدی بگذرند و شناختشان رشد کند، میفهمند همهچیز، حتی وقایع زندگی خودشان و نه فقط خورشید و ماه، آیه است. چون سطحهای متفاوتِ ادراک وجود دارد، لازم میشود برای کسانی که در سطح پاییناند هم آیهای ارائه شود؛ به تعبیر متون مذهبی، حجت تمام شود. حتی در نازلترین سطح شناخت چیزی برایشان ارائه میشود. آیه نازل میشود، به سطح پایین میآید و مردم میتوانند قاطعانه بفهمند بر چه دلالت دارد: این شخص از طرف خداوند آمده است. از سخن و خصلتش نمیفهمیدند، اما شاید در برابر رخدادی عجیب دیگر نتوانند مقاومت کنند و بفهمند.
فکر میکنم سؤال آقای دکتر آزادگان تا حدی به این برمیگردد که از نظر روانشناختی چه اتفاقی میافتد که آدمها چنین میشوند. چرا چیزهای عادی و تکراری دیگر هیچ معنایی برایشان ندارند؟ به نظر من پرسش عمیقی است. ایشان مقالهای دربارهٔ آثار شناختی گناه دارند. گناه یکی از کلیدواژههای متون دینی است؛ انگار اگر آدمها خلاف حقیقت رفتار کنند، نسبت به شناخت حقیقت کرخت میشوند. چگونگی این اتفاق اکنون در فلسفهٔ تحلیلی نامی پیدا کرده است.
حتی اگر مصداقهای هر دو مفهوم یکسان باشد، یکی در جهانی تعریف میشود و دیگری در جهانی دیگر.
مشکلی که در فلسفهٔ دین تحلیلی احساس میکنم این است که از این دنیا دور شدهایم و مفاهیم را به دنیایی آوردهایم که گویی جهانبینی علمی بهشدت در آن رسوخ کرده است. این اتفاق در مفهوم کلیدی معجزه خیلی واضح دیده میشود؛ در جاهای دیگر هم میتوان دربارهاش بحث کرد. اینجا از بولتمان نقل شد که اگر در دنیایی زندگی میکنم که مثلاً رادیو گوش میدهم، نمیتوانم به معجزه اعتقاد داشته باشم. شاید این حرف به نظرتان خندهدار برسد.
واقعنمایی و تسلط بر طبیعت
خطای بزرگی که حتی در ذهن الهیدان و فیلسوفی مثل بولتمان هست، این است که نمیتواند میان مفید بودن ساینس و واقعنما بودن آن تفکیک کند. ساینس به ما تکنولوژی داده و ما را بر طبیعت مسلط کرده است؛ اما اینکه ما را به حقیقت میرساند و جهانی که نشانمان میدهد واقعی است، مسئلهٔ دیگری است. به نظر من انگار تفکیک این دو برایشان سخت است. من میتوانم دانشی داشته باشم که مطلقاً ربطی به حقیقت جهان نداشته باشد، ولی به من رادیو، تلویزیون و موبایل بدهد.
من مهندسی الکترونیک خواندهام؛ مدرک لیسانسم در این رشته است و مدارهای مخابراتی را خواندهام. میدانم رادیو چگونه کار میکند و خیلی راحت میتوانم بفهمم که کار کردن رادیو ربطی به درست بودن نظریهٔ اتمی ما ندارد. به نظر من بیشتر کسانی که اینگونه فکر میکنند، واقعاً ساینس و مهندسی را خوب بلد نیستند. مثل آدمهای قدیمی به رادیو نگاه میکنند که گویی چیزی جادویی است و سازندهاش لابد دنیا را خوب فهمیده است.
تکنولوژی کمی حالت معجزهٔ پیامبران را پیدا کرده و انگار دلیل صدق ساینس شده است: رادیو و موبایل را نشان میدهم و شما باید همهٔ حرفهایم را باور کنید؛ نیروی جاذبه وجود دارد و ذرات بنیادی اینگونهاند. اما کاری که ساینس میکند چیست؟ خیلی ساده، اکسپریمنت تشکیل میدهم: مثلاً مداری الکترونیکی میبندم، ورودیهایی به آن میدهم و خروجیهایی میگیرم. وضعیتی و پارامترهایی را تنظیم میکنم و پارامترهای دیگری را بهعنوان نتیجه اندازه میگیرم.
خروجی لزوماً عدد نیست. مثلاً الکترونی را وارد محفظهای میکنند و از مسیرش عکس میگیرند. تحت شرایط کنترلشده، چیزهایی مانند ابعاد و حرارت و هر عامل احتمالاً مؤثر را ثابت میکنم و خروجی را میگیرم. اگر بارها آزمایش کنم و خروجی مشابه بگیرم، یعنی عوامل مؤثری را که باید ثابت میکردم، کشف کردهام و چیز دیگری نیست. سپس میکوشم میان ورودی و خروجی رابطهٔ ریاضی پیدا کنم. این هم لزوماً به معنای عدد بودن همهٔ ورودیها و خروجیها نیست.
در مجموع یک بلکباکس دارم، با ورودی و خروجی و معادلاتی که اینها را به هم ربط میدهند. تکنولوژی از اینجا میآید که خروجی خاصی میخواهم؛ از گرم کردن اتاق تا پیچیدهترین تکنولوژی. میخواهم صدایم در این سوی موبایل تبدیل شود و در سوی دیگر شنیده شود. موبایل ۲۰ یا ۳۰ سال پیش هم این کار را میکرد؛ حالا کارهایی مثل عکاسی و فیلمبرداری از بیمارستان هم میتوانم انجام دهم. با مدل ریاضی محاسبه میکنم چه چیزی در ورودی تنظیم کنم تا خروجی مطلوب را بگیرم.
در سراسر این ماجرا اصلاً مهم نیست بدانم داخل بلکباکس چه خبر است و ورودیها چگونه به خروجی تبدیل میشوند. چیزهایی حدس میزنم و مدلی برای اتفاقات داخل آن ارائه میکنم؛ اما تکنولوژی به درست بودن حرفهایم دربارهٔ داخل آن وابسته نیست. هرتز در آزمایشگاه کشف کرد که ایجاد نوسان در اینجا، در فاصلهای دور نوسان مشابهی ایجاد میکند. پس اگر صوت را به جریان الکتریکی تبدیل کنم، میتوانم آن را از طریق فضا و امواج بفرستم و در طرف دیگر دریافت کنم.
میگویم امواجی این را از اینجا به آنجا میبرند؛ شاید هم چنین نباشد. این امواج چیست؟ ماکسول نظریهٔ جالبی دربارهٔ امواج الکترومغناطیسی داد که نقطهٔ عطفی در فیزیک بود. این نظریه درست باشد یا غلط، رادیو کار میکند. نتیجهٔ آزمایش من این است که این جریان را در این فاصله میتوانم منتقل کنم.
۲۰۰ سال پس از نیوتون با استفاده از مکانیک نیوتونی و فرض نیروی جاذبهٔ عمومی تکنولوژی ساختیم؛ ولی آن نظریه کلاً غلط بود: نه نیروی جاذبه وجود دارد، نه مکانیک نیوتونی درست است و نه فضا و زمان آنگونهاند که نیوتون فکر میکرد. موشکی که به ماه فرستادیم، از درخشانترین تکنولوژیهاست؛ در فارسی هم میگوییم کسی میخواهد «موشک هوا کند»، گویی مهمترین کار بشر است. آن هیچ چیزی خارج از مکانیک نیوتونی نداشت، اما تصورمان از داخل آن بلکباکس غلط بود.
اصلاً مهم نیست. تکنولوژی از واقعنمایی مدلها نمیآید؛ از ارتباط درست ورودی و خروجی میآید. مرتب مدلها را تغییر میدهیم، مثلاً کوانتومی میشوند، اما هنوز رادیو همانگونه که هرتز میگفت کار میکند. ماکسول فکر میکرد امواج روی اتر منتشر میشوند. مثالی سادهتر هم هست: ۲۰۰۰ سال با نظام هیئت بطلمیوسی چیزهای زیادی را پیشبینی کردیم، ولی معنایش درست بودن آن نظام نبود.
رادیو گوش دادن این شخص ربطی به درست بودن علم ندارد، چه رسد به درست بودن جهانبینی علمی. جهانبینی علمی تفسیری فلسفی روی علم است: اصل جهان همین جایی است که روی آن تمرکز کردهای؛ از پایین به بالا ساخته میشود و قوانینش ریاضی است. اگر کسی تکنولوژی را سند درستی جهانبینی علمی بداند، خیلی دچار توهم شده است. بعد هم چون جهانبینی علمی با تعریف معجزهای که از همان جهانبینی گرفتهایم سازگار نیست، میگوید نمیتوانم به معجزه معتقد باشم.
به نظر من حرف بولتمان، بیش از اینکه نشانهٔ بد فهمیدن چیزی باشد، نشانهٔ صداقت اوست. فکر میکنم خیلیهای دیگر هم اینگونهاند، ولی با این صراحت حرفشان را نمیگویند. تکنولوژی حاصل از ساینس به شناخت علمی اعتبار داده، سپس به جهانبینی علمی؛ آنگاه شخص در مفاهیم دینی اشکالی میبیند، درحالیکه خود آن مفاهیم را هم کجومعوج کردهاند.
اتصال بحث علم و دین
راستش جلسهٔ قبل تمرکزم بر پیش بردن بحث معجزه بود. وقتی به خانه رفتم، فکر کردم این کلاس علم و دین است و این بخش به علم و دین وصل میشود؛ باید این اتصال را بیشتر روشن کنیم. معجزه بهانهای است برای دیدن اینکه علم و دین چگونه با هم در تعارض قرار میگیرند. اصرار نداریم خود مسئله و همهٔ مسائل حولوحوش معجزه را حل کنیم.
برای پایان این قسمت نکتهای بگویم. بیکن را پدر معنوی ساینس میدانند؛ پیامبر جدیدی که آغاز ساینس واقعاً از اوست. اگر آثارش را بخوانید، باورتان نمیشود چه نوشته و چه تصویر جالبی دارد. کار علمی نکرده است، ولی مثل اینکه به او الهام شده که با این کارها به چه میرسیم. جهانی تخیلی در آینده تصویر میکند؛ پس از پیشرفت علم با روش اکسپریمنت مورد نظرش، دقیقاً ساینتیستها جای اسقفها را میگیرند. آنها را بر تخت روان میآورند و بسیار احترام میگذارند، درست مانند مقامات دینی در زمان خود بیکن. این احترام در آن جهان نصیب دانشمندان و کسانی میشود که ساینس کار میکنند.
ایدهٔ بیکن این بود که باید بر طبیعت مسلط شویم؛ اساس تفکرش همین است. بهجای نشستن و تماشای کار طبیعت، با آن زورآزمایی کنیم. اکسپریمنت را در مقابل آبزرویشن قرار میدهد: در آبزرویشن مینشینید و چیزی را که رخ میدهد مشاهده میکنید؛ در اکسپریمنت دستگاههایتان را برمیدارید و از طبیعت حرف میکشید. از طبیعت میپرسید اگر این کار را بکنم، تو چه میکنی؟ بیکن دقیقاً واژهٔ «شکنجه» را به کار برده است: ابزار ببریم و از طبیعت حرف بکشیم.
اگر بفهمم در پاسخ به کار من، طبیعت چه میکند، میتوانم تکنولوژی به دست بیاورم و بر آن مسلط شوم. مداری میسازم که طبیعت همیشه آن کار را برایم انجام دهد. تکنولوژی همین است: فهمیدن اینکه طبیعت در چه شرایطی همیشه کار خاصی میکند و ساختن دستگاهی برای انجام کار مطلوب من. طبیعت برای من کار کند.
از آرزوی بیکن به دانشی رسیدیم که به بخش ریگولار و کنترلپذیر جهان مربوط است؛ حتی نه تمام آن بخش، بلکه پدیدههای خاصی در آن. خیلی از پدیدهها قابل کنترل نیستند و آنها را وارد ساینس نمیکنیم. اگر آزمایشی هر بار خروجی متفاوت بدهد، یعنی پدیده به پارامترهایی حساس است که نمیتوانم کنترلشان کنم. نمیتوانم بگویم اکسپریمنت موفقی انجام دادهام؛ آن موضوع حذف میشود. خیلی از موضوعات خودبهخود از موضوع ساینس خارج میشوند.
مثلاً مدار میبندم، جریانی عبور میکند و میدان حاصل همیشه ثابت است؛ آزمایش میکنم، فرمول مینویسم و تکنولوژی درمیآورم. اگر در همین مدار چیزی غیر از میدان مغناطیسی را مطالعه کنم و نتیجهٔ ثابتی نگیرم، میفهمم اینجا جای خوبی برای اکسپریمنت نیست. از قسمت تحتانی جهان، بخشهای تکرارپذیر و کنترلپذیر را مطالعه میکنیم و به آرزوهای بیکن و کسانی میرسیم که این شیوهٔ مطالعه را نظریهپردازی کردند. رادیو و موبایل و هر چیز دیگری که از این راه به دست بیاید، سند درستی مدلهای ما یا ریاضی بودن قوانین جهان نیست. اگر اکسپریمنت، مدلسازی ریاضی و راه رسیدن از آن به تکنولوژی را بفهمیم، روشن میشود که اینها ربطی به واقعنما بودن مدل ندارند.
— به این دیدگاه آنتیرئالیسم میگویند؟
همینجا بگذارید به واژگان حساس باشم. واژهای ساختهاند به نام «رئالیست»، یعنی واقعگرا. اگر بگویید این مدل حتماً جهان را نشان میدهد، رئالیست هستید؛ اگر غیر از این بگویید، آنتیرئالیست. به نظر من اینکه مدل حتماً جهان را نشان میدهد، کاملاً حرف مزخرفی است. به این نامگذاری دقت کنید: نظریهای را برچسب واقعیت میزنید؛ در برابرش میگویند مدل است. اصطلاح اینسترومنتالیست هم مطرح است. بار عاطفی واژهها را ببینید؛ همه در جهت تقویت جهانبینی علمی جهت دارند. نگاه رئالیستی به نظریهٔ نیوتون درست بود یا نگاه اینسترومنتالیستی؟
— وقتی نظریهای کار میکند و تا ۱۰ رقم اعشار پیشبینی میکند، آیا دستکم تقریبی از صدق دارد؟
اینکه آزمایشهایی دارید و ورودی و خروجی آنها را تا حدودی کنترل میکنید، اتفاق افتاده است. فراموش نکنید مکانیک نیوتونی هم چیزهایی را تا ۱۰ رقم اعشار و بیشتر میداد. با مکانیک نیوتونی نپتون را کشف کردید و پدیدههایی دیدید که قبلاً نمیدیدید. همهٔ اینها برای مردم نشانهٔ واقعنما بودن مکانیک نیوتونی بود: واقعاً فکر میکردند نیروی جاذبه وجود دارد و مدل سادهٔ نیوتونی همین جهان را توصیف میکند. وقتی یک بار این شکست، دیگر نباید کسی همان حرف را بزند.
— من نگفتم صفر؛ گفتم تقریب.
اجازه بدهید. همان استدلال غلطی را تکرار میکنید که باعث شد مکانیک نیوتونی را واقعنما بدانند. لحظهای فرض کنید قوانین جهان اخلاقیاند، یا به زبان عجیبوغریبی نوشته شدهاند که اصلاً ریاضی نیست. چون قوانینی در جهان برقرار است، نتیجهاش نظم است؛ نظم به معنای تکرارپذیری.
ریگولاریتی در زندگی روزمره
در جهان ریگولار زندگی میکنیم: پدیدههای زیادی تکرار میشوند و اگر شرایط را ثابت نگه دارید، نتیجهٔ ثابت میگیرید. واضح است که میتوانید این جهان را ریاضی توصیف کنید، چون ریاضیات را طوری ساختهاید که به درد همین کار بخورد. چرا مفهوم فانکشن مثلاً در قرن هجدهم متولد شد؟ چون دقیقاً به همین کار میآید. قبلاً اکسپریمنت نمیکردیم و رابطهٔ ورودی و خروجی مهم نبود؛ نه نظریهٔ مجموعهها داشتیم، نه فانکشن و این مفاهیم. دانشمان از فانکشنها را آنقدر گسترش میدهیم که بتوانیم ورودی و خروجی هر آزمایش را به هم ربط دهیم.
لحظهای فرض کنید قوانین واقعی جهان معنویاند. این قوانین نظم ایجاد کردهاند و بنابراین میتوان به بعضی بخشهای جهان توصیف ریاضی داد. شما میگویید این توصیفها واقعیاند؛ یعنی چه؟
— چگونه به خدا اعتقاد دارید؟ چند نشانه دیدهاید. اینجا هم تا الان چنین بوده است؛ ممکن است آزمایش دیگری انجام شود و نتیجه بهتر شود. برای همین از تقریب حرف میزنم.
نکته این است که نگویید کلاً درست است.
— من هیچوجه چنین چیزی نگفتم.
آیا فکر میکنید قوانینی که فیزیکدانها دنبالش هستند، ریاضیاند؟ آیا واقعاً نظریهٔ همهچیز وجود دارد، یعنی مجموعهای از معادلات ریاضی که همهچیز را توجیه کند؟ این اعتقاد اکثریت قاطع فیزیکدانهاست. هاوکینگ در آخر عمر میگفت به آن رسیدهایم و «امتئوری» نظریهٔ همهچیز است.
قبول دارم که در حال حاضر مدلی ریاضی هست که بهتر از مدلهای دیگر ورودی و خروجی را به هم ربط میدهد؛ مکانیک کوانتومی این کار را بهتر انجام میدهد. ممکن است بعداً عوض شود. اما شما از اعتقاد به واقعنما بودن آن مدلهای ریاضی حرف میزنید. این اعتقاد را از کجا میآورید؟
— اعتقاد شما به خدا از کجا میآید؟
واسطهای اینجا وجود دارد که در اعتقاد من به خدا نیست. خود خدا به نظرم منطقی است، حتی اگر جهان را نگاه نکنم؛ مثلاً همانگونه که دکارت نگاه میکند، موجودی که شرطی برای وجودش نیست. ساختاری منطقی در ذهن من شکل گرفته و تجربههایم هم آن را تأیید میکند. شما هیچ چیز منطقی ندارید که جهان مجموعهای از ذرات باشد که طبق معادلات ریاضی حرکت میکنند.
— اگر این نیست، پس چیست؟ نمیتوانید بگویید این نیست؛ چیز دیگری ارائه بدهید.
چقدر در چارچوب فیزیک فکر میکنید!
شما پیشفرضهایی میگذارید که منطقی نیستند. علم بر پیشفرضهایی بنا شده که معمولاً خیلی به آنها فکر نمیکنید و به شما هم نمیگویند. به نظر من بعضی از آنها کاملاً غیرمنطقیاند؛ مثلاً ریاضی بودن قوانین جهان. در مکانیک کوانتومی به سیستمی میرسید که ورودیاش را ثابت نگه میدارید، ولی خروجیاش را نمیتوانید کنترل کنید. نمیگویید شاید مسئله به خود کمیت مربوط باشد. در قرن هفدهم و هجدهم این فرض عجیب پیدا شد که کیفیت را کنار بگذاریم و فقط با کمیت کار کنیم. دترمینیستیک نبودن چنین آزمایشی میتواند نتیجهٔ وجود چیزهایی غیر از کمیت باشد.
— واینبرگ همین حرف را دربارهٔ نظریهٔ استرینگتئوری میزند؛ اینها اصلاً قابل اکسپریمنت کردن نیستند. بااینحال معقول است که تقریبی بخواهیم.
نکته همین تقریب است. اگر نتیجهها بهتر شوند، کجا در فرض ریاضی بودن قوانین جهان تجدیدنظر میکنید؟
— تئوری دیگری بدهید.
کاری که در فیزیک میکنید، برقرار کردن رابطهٔ ریاضی میان ورودی و خروجی است. اینکه مدل غیرریاضی بدهم تا همین ارتباط را برقرار کند، یعنی چه؟ چیزی که قابل اکسپریمنت نیست، خارج از علم است. اساس علم این است که آزمایشهایی داشته باشم و بهترین مدل ریاضی را برای پاسخ دادن به آنها فیت کنم؛ یک زمان مکانیک نیوتونی و حالا مکانیک کوانتومی. میگویید مدل دیگری ارائه بده؛ نمیتوانم مدل غیرریاضی بدهم، چون اکسپریمنت اساساً ذات ریاضی دارد: این طرف چیزهایی اندازه میگیرم، آن طرف هم چیزهایی و میخواهم به هم ربطشان دهم.
وقتی کپلر میگوید فرشتهها این کار را انجام میدهند، آن مدل ریاضی نیست که رقیب مکانیک نیوتونی یا کوانتومی شود؛ خارج از علم است. ساینس شرط میگذارد که بهترین مدل نتایج آزمایش را توجیه کند و نتیجه این میشود که مدل باید ریاضی باشد. در این شیوه، تأیید نظریه را از اکسپریمنت میگیرم، درحالیکه ریاضی بودن مدل در خود اکسپریمنت هست. این همان دور است: نمیتوانید مدل غیرریاضی ارائه بدهید.
— مدل ریاضی خیلی خوب کار میکند.
— خیلی خوب کار نمیکند، چون تقریبی است.
شما پدیدههایی را جدا کردهاید و با اندازهگیری مطالعه میکنید.
من دید رئالیستی دارم و شما دید تخیلی! شوخی میکنم. من از واقعیت حرف میزنم و شما از آرزوها. من دلیلی نمیبینم واژهٔ جهتداری را به کار ببرم که علمگرایان ساختهاند تا به من که حرف درست میزنم بگویند آنتیرئالیست، و به شما که آرزوهای کودکانه میگویید، رئالیست. از «صدق تقریبی» استفاده میکنید که اصلاً معنی ندارد. تا ابد هم آزمایش کنید و مدلهایتان را عوض کنید، از ریاضی بودن مدلها خارج نمیشوید؛ از کار با کمیات و این تصور که کمیت همهچیز را کنترل میکند، بیرون نمیروید.
این ماجرا از زمان بیکن شروع شده است: اکسپریمنت تشکیل بدهم، اندازه بگیرم و برای توصیفش مدل ریاضی به کار ببرم. اساسش پیشفرضهای فلسفیای دارد که غلطاند. تمثیلی را در سخنرانیای گفتم و بعد در کتاب چاپشدهام هم جایی اضافه کردم؛ شاید نکته را روشن کند.
کسی کیسهای دارد و ادعا میکند همهٔ چیزهای داخلش آهناند. برای اثبات ادعا آهنربا را داخل کیسه میبرد، چیزی درمیآورد و نشان میدهد: اولی آهن بود، دومی هم آهن بود. بعد نیکل درمیآورد که آن هم جذب آهنربا میشود. میگوید منظورم از آهن، آهن و نیکل و چیزهایی بود که جذب آهنربا میشوند. تعریف را کمی اصلاح میکند، ادامه میدهد و میگوید تقریباً موفقیت کامل به دست آوردهام.
مشکلات این استدلال در آن رئالیسم علمی هم هست. اولاً یک میلیون چیز در کیسه باقی مانده است؛ ثانیاً ابتدا آهن گفته بود و بعد تغییرش داد. در علم هم این اتفاق افتاده، ولی این قسمت را کنار بگذاریم. پدیدههایی که علمی مطالعه میکنید، جزء بسیار بسیار کمی از جهاناند. چون با دید فیزیکی فکر میکنید، گمان میکنید جهان همین است. اگر بگویم داخل کیسه پر از مهرههای پلاستیکی است، اصلاً در محدودهٔ مطالعهٔ شما قرار نمیگیرند.
ابزار مثل آهنرباست؛ میان ابزاری که برای اثبات ادعا به کار میبرم و ادعایم دربارهٔ نتیجه، رابطهای دوری هست. با اکسپریمنت و مدلسازی ریاضی، فقط بخشهای تکرارپذیر و کنترلپذیر جهان را مطالعه میکنید؛ جزء بسیار کوچکی از جهان واقعی ما. اگر میگویید در آینده همهچیز را کنترل میکنیم، این آرزوست. اگر در آینده توانستید؛ ولی میدانید که نمیشود همهچیز را کنترل کرد.
ساینس ۱۰۰۰ یا ۲۰۰۰ یا ۱۰۰ هزار آزمایش از پدیدههای تکرارپذیر و کنترلپذیر میگیرد و مدل ریاضی میسازد. این همیشه ممکن است. دکترای من ریاضی است؛ میگویم بالاخره فانکشنی میتواند جواب باشد. میتوانید پیچیدهترش کنید و از کامپیوتیشن دورتر ببرید، ولی گنجایشش را زیاد کنید. در طول علم همین کار را کردهایم. مثلاً استرینگتئوری به کتگوریتئوری میرسد.
میگویید مدل بهتر بیاور. در این فعالیت مستتر است که باید مدل ریاضی بیاورم. بنابراین اگر نظم جهان از قواعد غیرریاضی آمده باشد، هرگز به آن نمیرسم. تا ابد پیش میروم و مدلهای دقیقتر میآورم: پس از نیوتون، کوانتوم؛ پس از کوانتوم نظریهای بسیار دقیقتر، حتی تا ۱۰۰ هزار رقم اعشار. احساس میکنم به حقیقت نزدیک میشوم، درحالیکه در قالب فرضیهٔ خودم جلو میروم و آن را بهبود میدهم؛ ولی اصلاً ممکن است فرضیه کلاً غلط باشد.
— کی به این نتیجه میرسید که جهان ساختار ریاضی دارد؟ چند سال باید بگذرد و نظریهٔ همهچیز پیدا نشود؟
دقیقاً در همان قالبی هستید که میگویم؛ گویی در جهانبینیای گیر کردهاید و مدام دور تولید میکنید. پیشرفت به سوی تقریب بهتر، به هیچوجه تأییدکنندهٔ پیشفرضها نیست. این فعالیت خیلی خوبی است، اما آن نتیجه را نمیدهد.
جهانبینی دینی و تجربه
محل جهانبینی دینی جای دیگری است: زندگی و تجربههای دینی من. جهانبینی میسازم؛ البته نه اینکه من بسازم، دیگران پیشتر ساخته بودند. پیش از این انحراف جهانبینی علمی، مردم دربارهٔ تجربههای واقعی زندگیشان فکر میکردند. این اکسپریمنتها هیچکدام تجربهٔ واقعی شما نیستند؛ تجربههای درونی ما واقعیترند. در جهانی پر از تجربههای انسانی زندگی میکنیم، با زبان به جهان نگاه میکنیم و اصلاً در این زبان جهان را میبینیم. نگاه دینی همهٔ تجربههای زندگیام را توجیه میکند: چرا به دنیا آمدهام و کجا میروم؟
موضوع بحث عوض شده است. جهانبینی علمی هیچ پاسخی به سؤالهای مربوط به زندگی من نمیدهد و قرار هم نیست بدهد. جهانبینی دینی به تجربههای واقعی زندگی من مربوط است. از جایگزین حرف میزنید؛ میگویم آزمایشهایی که تشکیل میدهید، جهان من نیستند و کاری به توجیه آنها ندارم. چرا باید با جهانبینی دینی دربارهٔ آنها چیزی بگویم؟
وقتی دنبال تسلط بر طبیعت هستید، باید همین کار را بکنید و مدل ریاضی دقیقتری بسازید. اما اگر دنبال علت و حقیقت عمیقتری هستید، اینها اصلاً به دردتان نمیخورد. باز محک را به معنای اکسپریمنت میگیرید. دکارت و اسپینوزا یا ارسطو را بخوانید؛ احساس میکنند منطقیترین حرفها را میزنند. دکارت از اینجا شروع میکند: نمیدانم خارج از من جهان هست یا نه، ولی من هستم. عمیقترین علمم این است که وجود دارم. بلافاصله بهطور منطقی نتیجه میگیرد باید خدایی باشد؛ اگر من هستم، وجود بدون شرط باید باشد. نمیخواهم الان وارد بحث آن شوم.
جدی میگویم؛ میتوانید این را توصیهای پدرانه بگیرید. عمیقاً در فضای ذهنی خاصی هستید. اگر پیش از علم، همانگونه که دکارت نگاه میکرد به زندگی خودتان نگاه کنید، میبینید علم برای هیچچیز مربوط به زندگیتان توضیحی ندارد. دربارهٔ پدیدههای تکرارپذیر طبیعت توصیف ریاضی دارد. بهعنوان دکارت حرف میزنم: من در جهان تکرارپذیر زندگی نمیکنم. صبح که بیدار میشوم، نخست با خودم مواجه میشوم، نه با چیزهای کتاب فیزیک. آن دانشها در نظر من خیلی ضعیفاند.
انسانها اکنون به چیزی که در کتاب فیزیک نوشته شده، بیش از علم حضوری خودشان اعتماد دارند؛ همان علمی که از نظر دکارت پایهٔ همهٔ دانشها بود و قویتر است. به گفتهٔ واینبرگ در کتابش بیش از تجربهٔ شخصی خودتان اعتماد میکنید. این فاجعه و اتفاق عجیبی در تاریخ بشر است: میبینید آنها همه غلط از آب درمیآیند، ولی اعتماد به آکادمی و فیزیکدانها باقی است. این اعتماد را کنار بگذارید و به چیزهای درونی خودتان نگاه کنید؛ میبینید جهانبینی علمی ربطی به اتفاقهای زندگیتان ندارد.
جهانبینی دینی یا آتئیستی چیز دیگری است. میتوانید جهانبینی فلسفی بسازید که ادراکی بدهد و رابطهٔ بعضی وقایع را روشن کند. اینها اصلاً در حوزهٔ علم نیستند. بد نیست کسی در این کلاس این حرفهای علمگرایانه را بزند. احساس میکنم هرچند در این جلسه هیچ نتوانستم بگویم، خوب شد بحث را باز کردم تا این حرفها گفته شود؛ میتوان ادامهاش داد.
من کاری به دینزدگی یا علمزدگی ندارم. این بحث فلسفی است: چرا احساس میکنید این اکسپریمنتها موضوعات اصلی جهاناند و جهانبینی مناسب، آن است که اینها را توصیف و محاسبه کند؟ این تصور عجیبی از جهان است. تصویر اینکه جهان چیست و چه چیزی را باید مطالعه کنیم، عوض شده است. بشر تا، فرض کنید، قرن هجدهم هیچ کاری نمیکرد؟ چه چیزی مطالعه میکرد؟ اینها را مطالعه نمیکرد؛ موضوعات جدیدیاند که طبیعتاً دنبال توصیف ریاضیشان هستیم. تکنولوژی میدهند و خوباند، ولی استخراج جهانبینی برای کل جهان از آنها فاجعه، توهم و دقیقاً مثل آرزوی کودکانه است.
در کلاسهای جدایی علم از دین هم تمثیلی آوردم؛ آن سخنرانیها را میتوانید بشنوید. بگذارید پیچیدهاش نکنیم. به نظر من حرف مهم همین است که جهان مورد مطالعهٔ ما کجاست. در فیزیک، تعدادی آزمایش با کمیت و اندازهگیری داریم و طبعاً ریاضی توصیفشان میکنیم. آیا اینها اصل جهاناند؟ تا چهار قرن پیش اصلاً مطالعه نمیشدند، ولی مردم داشتند جهان را میشناختند.
نمیخواهم بگویید دین و بحث به کارهای عجیبوغریب دینداران کشیده شود. فلسفه باید میان جهانبینیهای مختلف قاضی باشد. آیا از لحاظ فلسفی موجه است که چون برای این اکسپریمنتها مدل ریاضی میدهم، فکر کنم آن واقعنماست؟ خیلی موجه نیست. اگر از بین رفتن مکانیک نیوتونی رخ نداده بود، شاید این خوشخیالی به شکلی موجه بود؛ اکنون نمیتواند موجه باشد. با پارادوکسهای مکانیک کوانتومی و مشکل سازگار کردن نسبیت جنرال با کوانتوم، واقعاً حس نزدیک شدن به چیز خیلی خوبی وجود ندارد. آثار پنروز را بخوانید.
— اگر فکر میکنید نخواندهام، اشتباه میکنید. هر متن جالبی بگویید، کلی جواب برایش هست.
اگر جوابها را به من بدهید، میتوانیم جلسهٔ خصوصی داشته باشیم تا کلاس مختل نشود؛ جدی میگویم. البته این بحث خیلی به کلاس مربوط است: علم چقدر سندیت دارد و آیا فیزیک حقیقت جهان را نشان میدهد؟ به همینجا رسیده بودیم. این تعریف در جهانبینی علمی ساخته شده است. یکی از ارکانش این است که با جهانی ریگولار سروکار داریم، چون بخشهای ریگولار را مطالعه میکنیم؛ مثل آهنربا و آهنهای داخل کیسه. روش برای مطالعهٔ آن بخش تعریف شده، بعد توهم میکنیم تمام جهان ریگولار و دترمینیستیک است و تا ابد میتوان پیشبینیاش کرد.
از دید فلسفهٔ قدیم، بخش کوچک تکرارپذیری از لایهٔ اجسام را زیر ذرهبین گذاشتهاید و میخواهید به کل جهان تعمیم دهید. چرا به نظر من غلط است؟ چون برای من بدیهی است که معنا در جهان وجود دارد. جهان معنا دارد؛ اگر قوانین جهان ریاضی باشند، معنا وجود ندارد.
تجربهٔ زیستهٔ شخصی دارم و به چیزهایی مطمئنم: در جهان معناداری زندگی میکنم و معنا را بیدلیل به جهان القا نکردهام؛ از تجربهٔ درونیام آوردهام. به این علم حضوری میگویند. توصیف ریاضی ورودی و خروجی آزمایشها، اجازه نمیدهد نتیجه بگیرید قوانین جهان ریاضیاند. این فرض به نظرم نامعقول است، چون اگر ریاضی باشند، معنا وجود ندارد، ولی من معنا را حس میکنم.
مثلاً نوروساینس به من میگوید تو وجود نداری و این «I» توهم است؛ چیزی به نام «I» نیست. طرح کتابی آماده کرده بودم که هنوز هم آماده است و بخشهایی نوشته شده، ولی مدتهاست متوقف شده است. بخشهایی از مسائل علم و دین در آن بود. فکر کنم عنوان یکی «you don't exist» بود. آزمایشهایی در نوروساینس جدید دربارهٔ فریویل و اینکه «I» به چه اشاره میکند، ابهام ایجاد میکنند.
میخواستم بپرسم چطور ممکن است انسان به اینجا رسیده باشد که قویترین تجربههای درونیاش را که به آنها مطمئن است، کنار بگذارد. دکارت با «من هستم» شروع میکند. گزارهٔ اول اتیک اسپینوزا «خدا وجود دارد» است؛ پیش از اینکه وجود خودش را بگوید، دلیل میآورد. با همان برهان دکارتی، نخست موجودی را درک میکند که شرطی برای وجودش نمیخواهد و باید وجود داشته باشد. اولین جملهٔ اتیک این است که موجود بینیاز از شرطِ وجود، وجود دارد؛ فارغ از اینکه حتی من وجود دارم.
چرا عمیقترین تجربهٔ شخصیام را دور بریزم، چون آکادمی بر پایهٔ چند آزمایش چیزی گفته است؟ اصلاً لازم نمیبینم بروم آنها را مطالعه کنم. چیزی را میبینم و کسی حرف آزمایش را نقل میکند؛ همهٔ این آزمایشها پیشفرض و خطا دارند و استنتاجهایشان ممکن است خطا باشد. چرا ارزششان از چیزی که خودم میبینم بیشتر باشد؟ سیطرهٔ آکادمی به جایی رسیده که اگر بگویند تو وجود نداری، در وجود خودت شک میکنی، چون نتیجهٔ نوروساینس در نیچر چاپ شده است.
از قرن هفدهم و هجدهم، دقیقتر از قرن هجدهم به بعد، بساطی و نظام سلطهٔ آکادمیک راه افتاد که بر پایهٔ تکنولوژی به مردم اعتماد میداد. مهم است بفهمیم تکنولوژی از واقعیت درنمیآید؛ از مدلهای ریاضی تقریبی درمیآید. رفتن به ماه یا هر جای دیگر دلیل نمیشود ساینس حقیقت را بگوید یا مدلهایش واقعی باشند.
انگار سخنم را اینطور میشنوید که این تجربهها هیچ اهمیتی ندارند. میگویم تجربهٔ درونی خودتان را قبول کنید؛ هرچه هست، دربارهٔ این اکسپریمنتها نیست. به جهان واقعیای اهمیت بدهید که با آن مواجهید، غیر از تصویری که آکادمی از کودکی به ذهنتان القا کرده است. سعی کنید برای این جهان مدل بسازید؛ میبینید نمیتوانید. آن هم دنیای خوبی است که تکنولوژی میدهد، ولی بخش جزئیای از جایی از دنیاست.
— تقدم علم و تکنولوژی را بیشتر توضیح میدهید؟ علم آمده؛ تا علم نیاید که تکنولوژی نمیآید. در دوران شمنها و جادوگران این علم وجود نداشت.
علم معطوف به قدرت
فکر میکنم آرزوی تکنولوژی اول آمده است. میخواهید قدرت پیدا کنید و بعد دنبال شناخت میروید. این سؤال کلی فلسفی است که ارادهٔ بشر در اصل معطوف به قدرت است یا شناخت. به نظر میرسد مطالعههای تاریخی بیشتر قدرت و امکان ادامهٔ حیات را نشان میدهند و سپس شناخت میآید. کسانی هم مخالفاند.
خواست قدرت بوده و انسان تکنولوژی میخواسته تا کارها را آسانتر و بیشتر انجام دهد و بر طبیعت مسلط شود. میخواهد طبیعت را رام کند؛ مثل همین که دکمهای بزنیم و طبیعت کاری برای ما انجام دهد، یا اسبی که سوارش میشویم و با ضربهای یک کیلومتر میدود. با مدلهای ریاضی بر طبیعت مسلط شدهایم و این مدلها برای انجام آن کارها مهماند.
به نظر میرسد خواست قدرت، این رویکرد شناخت طبیعت را پدید آورده است. نظریهٔ غالبی است، ولی ممکن است چنین نباشد. مخالفان میگویند انسان مستقلاً خواست شناخت دارد؛ آسمان را برای زیبایی و اسرارآمیز بودنش نگاه میکرد، بیآنکه بپرسد چه ربطی به من دارد. فکر میکنم جای پاسخ این سؤال در انسانشناسی و آنگونه مطالعههاست.
— تجربههای شخصی را هم دستهبندی کردهاند؛ خیلی از آنها مشابهاند و افراد ارتباطی با یکدیگر نداشتهاند.
مهم نیست تجربهٔ من و شما یکی باشد. اولویت شما در شناخت جهان چیست؟ تجربههای عمیق درونی و آنچه واقعاً دیدهاید، یا آنچه شنیدهاید؟ وقتی صحبت ادینگتون شد، مقاومت کردید. من همهٔ اینها را شنیدهام، از منبعی که فکر میکنم موثق است. آزمایشها و واقعیتهای مطرح در ساینس را شنیدهام؛ تقریباً در هیچیک نبودهام، شاید فقط چند مدار الکتریکی در عمرم بستهام. فکر میکنم منبع موثق و وریفایشده است. اگر فردا کسی مثال نقضی پیدا کند، من که نمیدانم؛ نرفتهام ببینم واقعاً در آن آزمایشها چه کردهاند، ولی اعتماد میکنم. اینجا لایهٔ اعتماد به گواهی وجود دارد؛ در تجربهٔ شخصیام نیست، چون مستقیماً تجربه میکنم.
بحث من دربارهٔ رابطهٔ دعا و معجزه و دخالت خدا در جهان است. قاعدتاً قبول داریم در جهانی زندگی میکنیم که بخشهای بزرگی از آن اصلاً بهوسیلهٔ ساینس تجربی لمس نمیشود. مثلاً اکسیولوژی یا ارزششناسی: ارزشها کجای جهاناند؟
دستم را جلو میآورم و به کسی میخورد. فیزیک میتواند توضیح دهد در نورونها و ماهیچهها چه رخ داده، هوا چگونه حرکت کرده و دستم چگونه به آن شخص خورده است. اما ارزش این کار کجاست؟ خوب بود یا بد؟ شاید او را هل دادم تا ماشین به او نخورد؛ شاید هم برای ضربه زدن هلش دادم. اکسیولوژی کجاست؟ سؤال بزرگی است و به نظر من در ساینس به آن نمیپردازیم؛ دستکم فکر میکنم این را قبول داریم. بحث دیگر نورماتیویتی است؛ نزدیک به ارزششناسی، ولی دقیقاً همان نیست: بحث بایدهایی که بر ما حاکماند.
علاوه بر خوب یا بد بودن کار، بایدها و مسئولیتهایی بر من بهعنوان شخص حاکم است؛ انگار با همین مجموعه تعریف میشوم. به دوستم، پدرم بهعنوان انسان و انسانی دیگر روی زمین، و شما که دانشجوی من هستید، مسئولیت دارم؛ ممکن است نسبت به کسی که در کلاس نبوده، آن مسئولیت را نداشته باشم. نسبت به کسی که از گرسنگی میمیرد و آدمهای متفاوت دنیا هم مسئولیت دارم. این نورمها گویی در جهان حاکماند و مرا میسازند. حتی در زبان نمیتوانم هرگونه بخواهم فکر، بیان یا عمل کنم. اینها کجای ساینساند؟ هیچجا؛ در ساینس دربارهشان صحبت نمیکنیم، درحالیکه ابعاد بزرگ جهان به نظرم اینجاست.
بعد دیگر فنومنولوژی است که دکتر هم اشاره کرد: قرار گرفتن در شرایطی، خوردن چیزی یا دیدن منظرهای. دریا را میبینم؛ میتوان فیزیکی گفت نور آبی به چشمم میخورد و احتمالاً بهواسطهٔ آن چیزی در من رخ میدهد. اما این تمام ماجرای دیدن دریا نیست. درک من از دریا و احساسم نسبت به آن چیست؟
کسی کلمهای توهینآمیز به من میگوید. در ساینس این حرف موجی در هواست که به من میرسد، ولی مرا داغان میکند. یا میگویم «متشکرم، خیلی ممنونم» و همین کلمه ممکن است دیگری را شاد کند و انرژی زیادی بدهد. اینها کجاست؟ دربارهشان صحبت نمیکنیم. فنومنولوژی بعد بسیار بزرگی است که انگار در آن زندگی میکنیم. بعد مغفول دیگر، مینینگ یا معناداری است. این با ارزششناسی فرق دارد؛ چیزی دربارهٔ چیز دیگر است.
حالت ذهنی باور
مثلاً باور دارم حافظ شاعر قویتری از احمد شاملو است. یعنی حالت ذهنی یا منتالاستیتی دارم. علم حداکثر میتواند از بریناستیتهایی حرف بزند که در رابطه با آن حالت ذهنیاند. اما محتوای منتالاستیت چیست؟ گزارهای دربارهٔ مقایسهٔ حافظ و شاملو. این «دربارهٔ چیز دیگر بودن» یا دربارگی را در جهان فیزیکی نمیتوانید تجربه کنید. هیچ تجربهٔ فیزیکی این رابطهٔ معناداری دربارهٔ یک گزاره را ندارد.
تجربهٔ اولشخص هم بخش بسیار خاصی از فنومنولوژی است: علاوه بر حس کردن چیزی، چیزی دربارهٔ خودتان حس میکنید که مستقیماً به شخص شما مربوط است. برداشت شما از رنگ قرمز را هیچکس دیگر ندارد و سومشخص به آن اتصال ندارد. فیزیک حداکثر میتواند از اتصالهای سومشخص حرف بزند، ولی دربارهٔ تجربه یا منظر اولشخص نمیتواند، چون دسترسی ندارد.
دستکم قبول کنیم بخشهای خیلی بزرگی در جهاناند که بسیار مهماند و زندگی انسان را میسازند: بعد اخلاقی، سیاسی و اجتماعی، فردی و معنابخش. ساینس اصلاً آنها را مطالعه نمیکند. به نظرم ادعای آقای دکتر مهم است که ساینس به بخش بزرگی از جهان کاری ندارد. اگر ساینتیست بگوید همهٔ دنیا را توضیح میدهم، ادعای خیلی گزافی است. فکر کنم این را همه قبول داریم.
چرا ساینتیستها فکر کردند با مطالعهٔ تجربی میتوانند همهٔ جهان را توضیح دهند و این مطالعه چنین مهم شد؟ حرف من این است که الهیاتی پشتش بوده است. برخلاف تصور اینکه علم مدرن جهان با خدا را کنار میزند، فکر میکنم نوعی الهیات همراهش جلو میآید: نوعی خدا را کنار میگذارد و خدای دیگری را بزرگتر و تقویت میکند. از ابتدا همین نوع خداباوری باعث شده چنین فکر کنیم.
بهجای خدایی که در جهان حضور دارد، فعال است، تصمیم و اراده دارد، جواب میدهد و کار میکند، خدای ثابت و لایتغیری میگذاریم با برنامهٔ کلی جهان، قوانین ثابت و برنامهٔ ازپیشتعیینشده. در چنین الهیاتی آدم عاقل، نیوتون، گالیله و کپلر چه باید بکنند؟ باید خدا و فکرش را بشناسند؛ فکرش قوانین ثابت است، احتمالاً با فرمهای ریاضی، چون منطقی فکر میکند. برنامهٔ ثابتش تغییر نمیکند و باید کشف کنیم جهان چگونه کار میکند.
از این الهیات علمی درمیآید که میخواهد قوانین ثابت جهان را کشف کند. به آبای علم مدرن نگاه میکنید؛ همه از کالجهای الهیاتی درآمدهاند، ولی گویی خدایی دیگر را معرفی میکنند که جهان را اینگونه ساخته است. پس باید دنبال قوانین و فکر ثابت و لایتغیر او بروید.
در کتاب «ژاک قضا و قدری» مثالی هست؛ نویسنده از اصحاب دایرةالمعارف، بسیار معروف و ضد دین است و میخواهد فیتلیسم را مسخره کند. فیتلیسم میگوید قوانین ازپیشتعیینشده، تقدیر شماست؛ هرچه کنید. ژاک راه میرفت و اسبش علف میخورد. دزدی پرید روی اسب و رفت. دوستش گفت چرا نمیدوی بگیریاش؟ گفت چه فرق میکند؟ اگر تقدیرم گرفتن او باشد، میگیرمش؛ اگر تقدیر دزدیدن او باشد، اسب مال اوست. هرچه قضا و قدر باشد، همان میشود. کتاب دائماً این جهانبینی را با شوخی مسخره میکند: خدا را میپرستید و جهانبینیتان چنین است.
— یکی از خدمتهای بزرگ مسیحیت و بهویژه کلیسای کاتولیک به علم این بود که برای اولین بار مفهوم لاز آو نیچر را دقیقاً از همین الهیات وارد مطالعهها کرد. مفهوم قوانین ثابت جهان که میخواهیم بشناسیم، نه در یونان دیده میشود، نه در تاریخ علم اسلامی. ممکن است جرقههایی بوده باشد، اما جا افتادن آن بهعنوان مفهوم دقیق الهیاتی، موتور مطالعهٔ طبیعت برای کشف قوانین را راه انداخت. الهیات قرون وسطایی همین جریان را راه انداخت.
دقیقاً. خیلیها دربارهٔ پیدایش علم مدرن در جهان مسیحی، احتمالاً با پشتوانهٔ کاتولیک، صحبت میکنند. به نظر میرسد درست باشد؛ الهیاتی پشت قضیه بوده و هنوز هم به نظر میرسد همین اتفاق میافتد، فقط صورتش عوض میشود.
اگر الهیات را بد بچینید، نظام اجتماعی و سیاسی و روابط انسانی هم خراب میشود. چرا پیامبران گفتند بت نپرستید؟ مجسمهای میپرستم؛ احتمالاً نماد خدای یکتاست. اگر مشکلی پدید میآورد، چه مشکلی بود؟ احتمالاً آن خیر اعلی نبود و باعث نمیشد انسان خوبی شوید. وقتی با آن خیر رابطه ندارید، خوب نمیشوید؛ آنوقت رقابت، آدمکشی به نام آن و احتمالاً هر اتفاق بد دیگری ممکن است رخ دهد که به نام آن انجام میدهید.
فیتلیسم و تقدیر
فیتلیسم مسئلهٔ مهم الهیاتی است که در الهیات اسلامی هم داشتهایم: همهچیز از پیش تعیین شده و ثابت است و تکان نمیخورد. مسئلهٔ مهم دیگر، پررنگ شدن دعا در الهیات شیعه است. اگر بخواهیم دو تفاوت اساسی با الهیات اهلسنت و مسیحی بگوییم، یکی دعا و دیگری ولایت است. تفاوت کاملاً روشن است. در جهان تشیع در خانه کتاب دعا داریم، دائماً در روزها و ساعتهای مختلف دعا میخوانیم؛ انواع دعاهایی که امامان یادمان دادهاند.
به نظرم این مفهوم در الهیات شیعه خیلی مهم است: ارتباطی خاص با خدا. اهلسنت و مسیحیان هم دعا دارند، ولی نه به این وسعت که تمام جهانبینیشان را پر کند. ولایت هم مهم است؛ الان واردش نمیشوم، ولی شاید در همان راستاست: اتصال شخصی انسان از طریق ولی به خداوند. میخواهم بگویم چرا دعا در الهیات شیعه اینقدر پررنگ است و چگونه کمک میکند از این نوع الهیات فاصله بگیریم.
مثالی بزنم. روز عید قربان، حاجیان معمولاً شب را در منا تا ساعت ۱۲ میمانند. آنهایی که زرنگاند، ساعت ۱۲ بیرون میآیند تا به حرم برسند و کارهایشان را انجام دهند؛ تقریباً ساعت ۱ یا ۱:۳۰ یا ۲ نصف شب. اما قانون استثناییای هست که معمولاً کسی انجام نمیدهد: میتوانید ساعت ۱ صبح هم از منا بیرون بیایید. اگر سرتان را تراشیده یا سنگ زده باشید، دیگر در منا کاری ندارید. شرطش این است که از غروب آفتاب تا اذان صبح در مسجدالحرام باشید. من هم همین کار را کردم؛ بیرون آمدم، راحت خوابیدم و بعد به مسجدالحرام رفتم.
تفاوت دو نگاه و دو جهانبینی را میخواهم بگویم. غروب آنجا بودم، نماز خواندم و طواف کردم. اهلسنت میآمدند و دعای «ربنا» را میگفتند؛ دعای خیلی خوبی هم هست. حدود ساعت ۱ ناگهان گویی فضای مسجدالحرام عوض شد. آدمها چیز دیگری میگفتند: دعای کمیل و مناجاتهایی از صحیفهٔ سجادیه، با سوز و حال دیگری. دیدم کویتیها، لبنانیها و شیعهها وارد شدهاند و فضا کاملاً متفاوت شده است. صحیفهٔ سجادیه، دعای ابوحمزهٔ ثمالی و دعای کمیل از ماست؛ این مسئله خیلی خیلی در جهان شیعه مهم است.
دعا در فلسفه دین
بحث دربارهٔ کاری است که دعا با ما میکند و تغییر الهیاتمان. در فلسفهٔ تحلیلی معاصر دو نوع prayer را تفکیک میکنیم که یکی مسئلهٔ فلسفی ایجاد میکند: دعای relational و دعای petitionary. هر دو مفهوم را داریم. اولی ارتباط با خداست؛ صحبت و دردِدل و مناجات. عاشق خداوندید و میگویید چه کسی تو را داشته باشد و چیز دیگری بخواهد؟ در اتصال با خدا قرار میگیرید. چنین دعاهایی در شیعه فراوان است.
در دعای petitionary چیزی درخواست میکنید: شفا برای بیماری یا برطرف شدن مشکل. این هم در ما بسیار هست. مفهوم prayer در همهٔ ادیان جدی است، ولی به نظر میآید در الهیات شیعه پررنگتر باشد. صحبت و مناجات با خدا یک نوع دعاست؛ به نظر میرسد در نوع درخواست مشکلی هست. برهانی علیه این دعا یا استجابتش مطرح میکنم.
این نوع دعا از سنخ درک حضور خدا در جهان است؛ اینکه خدا کاری میکند و میتوانید در زندگی درک و فهم کنید. مخالف میگوید چنین چیزی در جهان نمیبینم، یا نمیتواند رخ دهد. جملههای برهان را انگلیسی مینویسم، چون ترجمهٔ فارسی برایم سخت است؛ ساده بگویم، یک موجود کامل هرگز کاری نمیکند که جهان بدتر شود، اگر بتواند از بدتر شدن جلوگیری کند. دوم، برعکسش: اگر بتواند جهان را بهتر از حالتی کند که در غیر این صورت میبود، این کار را میکند. به نظرم این دو مقدمه بیگناهاند.
حالا خواستهٔ دعا یا نتیجهاش، جهان را بهتر یا بدتر میکند. مثلاً باران میخواهم و ممکن است برای عدهای سیل شود؛ یا از خدا بخواهم باران نیاید و چاه عدهای خشک شود. موجود کاملاً خوب در این دو حالت چه میکند؟ اگر دعا جهان را بدتر کند، باید جلویش را بگیرد. اگر بهتر کند، خودش باید انجامش دهد و لازم نیست دعا کنید. نتیجهٔ برهان این است که دعاهای درخواستی تأثیرگذار نیستند؛ میتوانید مناجات کنید، ولی درخواست در جهان اثری ندارد. اگر بدتر کند، نباید؛ اگر بهتر کند، خودش میدانسته است.
به مادرم میگویم مرا دعا کن. میگوید هرچه خدا خیرت را بخواهد، برایت میکند. باز میگویم دعایی بکن؛ میگوید خودش بهتر میداند چه کند. اگر خودش بهتر میداند، دعای من چه میشود؟ واقعاً دعا اثر دارد یا نه؟ چرا در الهیات شیعی این همه ادعیه و روایت هست که اگر چیزی میخواهید، این کار را بکنید؛ شفا، خانه یا خواستههای متفاوت؟ به این برهان چه بگوییم؛ قبولش کنیم؟
پشت فکر کسی که برهان را میآورد، همان خداست: فیتلیسم، همهچیز ثابت و برنامهریزیشده است و هیچ تغییر رخ نمیدهد. بهتر است بهجای دعا بروید از قوانین جهان استفاده کنید و کارتان را انجام دهید. البته حرف من نافی استفاده از قوانین جهان و احتمالاً ریگولاریتیها نیست و استفاده از آنها را نهی نمیکنیم. میخواهم بگویم این هم بعد بزرگ و جدی واقعیت است: خدا در جهان حضور دارد و کار میکند. با کشف احتمالاً بخش جزئیای از قوانین جهان نمیتوانیم همهٔ مسائل را حل کنیم. حالا چه پاسخی به این برهان بدهیم؟ قبول دارید یا نه؟
برهان علیه دعا و خدای ثابت
اگر چیز بدی در دنیا باشد، موجود کامل اجازه نمیدهد اتفاق بیفتد، اگر بتواند جلوگیری کند. اگر چیز خوبی باشد، موجود کامل، خوب، عالم و قادر خودش آن را انجام میدهد، چون خیرخواه است. حالا دعا میکنیم که بیماری شفا یابد. طبق این نوع الهیات، احتمالاً خیر برتری بوده که شخص بیمار شده است؛ بیدلیل نبوده. درخواست شفا یعنی آن خیر برتر را کنار بگذار و جهان را بدتر کن. مگر خودش کاملترین جهان را نمیسازد؟ ارادهٔ انسان دربارهٔ کار خودش است؛ اینجا از خدا کاری میخواهید. اگر او بهترین و کاملترین کار را انجام میدهد، دعا بیمعنی میشود.
مشکل این برهان آن است که خود دعا را پدیدهای اضافهشده به جهان در نظر نمیگیرد. میتوانم از طرف خدا بگویم جهانی که در آن بیمار میمرد، بهتر بود؛ ولی اگر کسی دعا کرده باشد و او بمیرد، دیگر جهان خوبی نیست. خودِ دعا و مستجاب نشدن را باید در نظر گرفت. مثل اینکه بگویید اگر قرار بود در باز باشد، باز بود؛ چرا در بزنم؟ در میزنم و چون معلوم میشود کسی پشت در است، باز میشود. از قبل انگار بیتأثیر بودن دعا را فرض گرفتهایم.
جهانی بدون این دعا داشتیم؛ حالا جهانی با دعا داریم. معلوم نیست وقتی دعا اضافه شد، همهٔ خیرها و وقایع مانند قبل باقی بمانند. اتفاقی افتاده است: در زدهاید و ممکن است باز شود. خداوند بهواسطهٔ در زدن و دعا کردن شما کاری در جهان میکند؛ تمام نکته همین است.
الون استامپ، فیلسوف متألّه آمریکایی، میگوید بعضی وضعیتهای خوب یا بد جهان به دعا و خواست شما متصلاند و بهواسطهٔ آن تغییر میکنند؛ مثل در زدن که دکتر گفت. شرط لازم این است که دعا کنید و همراه آن خیر پدید بیاید. درست است که خدا اگر بتواند بعضی خیرها را انجام میدهد، ولی قانون آن خیر را چنین گذاشته که متصل به دعا رخ دهد.
— مخالف دارو و دکتر هم میتواند چنین برهان الهیاتیای بیاورد: اگر خدا بخواهد شخص میمیرد؛ پس چرا دارو میگیرد؟
دقیقاً؛ انگار دعا را از قبل قبول ندارد و این در جهانبینیاش مستتر است. prayer هم اتفاقی در جهان است؛ ممکن است اثر کند یا نکند، ولی نتیجه گرفتن اینکه اثر نمیکند، گزاف است. خدا خیرهایی قرار میدهد که بهواسطهٔ فعل شما فعال میشوند.
آیا دعا شرط لازم فعل الهی در جهان است یا شرط کافی؟ به نظرم جواب نسبتاً قانعکنندهای که دادیم، شرط لازم بودن است: اگر دعای من نبود، این اتفاق نمیافتاد. معنایش این نیست که دائماً تأثیرگذار باشد، یا شرط کافی رخ دادن اتفاق باشد، یا خودش بهتنهایی آن کار را کرده باشد. ممکن بود خیر برتری باشد که خدا بخواهد بهواسطهٔ دعای من انجامش دهد.
دوستتان میگوید با هم به سینما برویم. خودتان هم دوست دارید بروید و با درخواست او این کار خوب فعال میشود. یک وقت دیگر برنامهتان این نبوده، ولی بهخاطر علاقهتان به او میگویید میآیم؛ خواست او حتی ممکن است برنامهٔ شما را تغییر دهد. به نظرم این دومی هم میتواند در جهان رخ دهد. اگر رخ دهد، از همین سنخی است که میگوییم: رابطهٔ مستقیم من با خدا و نقش مهمی که انسان میتواند داشته باشد، باعث میشود خدا در جهان عمل کند.
مثالش میتواند غذا فرستادن خدا برای حواریون باشد. انگار جواب این است: جزو برنامهام نبود برای شما غذا بفرستم؛ اگر بفرستم و قبول نکنید، عذابتان میکنم، مثلاً دو برابر. خواستهٔ خاصی است و انگار به عشق عیسی قبول میکند و برای او انجام میدهد. به نظر میآید دعای خاصی است که در رابطهٔ انسان و خدا، حتی ممکن است برنامهٔ جهان تغییر کند.
در الهیات شیعه مفهومی داریم که در الهیاتهای دیگر نیست: بدا. خدا بهواسطهٔ کار یا دعای ما برنامهاش را عوض میکند؛ انگار چیز تازهای و برنامهٔ دیگری پدید میآید.
دخالت خدا و علم خداوند
— خدا میداند؛ فکر نکنم با این مشکل داشته باشد. «وَمَا تَسْقُطُ مِن وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا»؛ یعنی خدا میداند.
بله، میدانم؛ ولی آیا آیه اینگونه نمیگوید؟ میگوید هر اتفاقی در جهان رخ میدهد، خدا میداند. فعل «وَمَا تَسْقُطُ» مضارع است؛ دستکم من اینگونه میفهمم. این الهیات، با حضور و فعالیت خدا در جهان، درک حال شما و تغییر بهواسطهٔ رابطهٔ خاص شما با خدا، به نظرم خیلی مهم است. در جاهای بسیار قرآن و کتاب مقدس میتوان دید.
فکر کنم در سورهٔ ص، دربارهٔ سلیمان، اسبها میآیند و خورشید غروب میکند و بعد میگوید «رُدُّوهَا عَلَىَّ»؛ مثلاً خورشید را برایم برگردان. قرار نیست خورشید برگردد، ولی بهخاطر تو این کار را میکنم. گویی نعمتی به او میدهد و بهواسطهٔ او تغییری در جهان ایجاد میشود. با این نگاه به نظرم ساینس هم دیگر اینقدر ثابت نیست.
جهان را باید بیشتر در رابطه بشناسیم: رابطه با انسانهای دیگر و خدا، دعا، ارتباط قلبی و همدلی با همسایهها و همهٔ انسانها. انگار برای چنین زیستنی آمدهایم، در برابر آن زیستنی که علم میگوید بدو و قوانین ثابت جهان را بشناس؛ احتمالاً از خودمان هم دور میشویم و دچار سلفالینیشن، نوعی ازخودبیگانگی، میشویم. بعد با همان علم میخواهیم آگاهی و ارزششناسی را بشناسیم و در همه مشکل پیدا میکنیم.
مثلاً کشتی تایتانیک غرق میشود و همه دعا میکنند نجات پیدا کنند؛ عدهای نجات مییابند و عدهای نه. مسئلهٔ خود دعا کردن و برقرار کردن این ارتباط، دوباره مطرح است. این نوع زیستن مهم است: زندگی در ارتباط با خدا و فکر دیگر انسانها. ساینس کار خودش را میکند، ولی اینکه تمام دنیا را توضیح دهد، قاعدتاً چنین نیست.
به نظر من با تغییر الهیات، جای ما در جهان عوض میشود؛ میفهمیم کجای دنیا قرار گرفتهایم و چه اتفاقی، یا به تعبیر دیگر چه بلایی، دارد سرمان میآید. جای انسانی خود را از دست دادهایم و خودمان را به ابزاری در آن مسیر پول درآوردن تبدیل کردهایم.