خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
جلسه با ازسرگیری بحث پس از یک ماه وقفه آغاز میشود. او میگوید بحثهای جلسه قبل را خارج از هدفی میداند که برای خودش تعیین کرده بود، و آن هدف معرفی یک مفهوم یا تعریف جدید از معجزه یا میراکل از روی متن، مثلاً قرآن، است. با این حال چون بحث پیش آمده، چیزهایی هم دربارهی آن میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
ازسرگیری بحث پس از یک ماه وقفه
هدفم در این جلسات این است که بر مفهوم تازهای متمرکز شوم که فکر میکنم میتوان از متن، مثلاً قرآن، دربارهٔ آنچه معجزه مینامیم به دست آورد: دخالتهای الهی در امور دنیا با شرایطی که باید در خودِ مفهوم روشن شوند. تعریف معجزه یا میراکل در سنت اسلامی و فلسفهٔ تحلیلی تفاوت دارد.
میتوان مسئله را معرفی مفهومی تازه دانست و اصرار نداشت که تعریفی از میراکل را اصلاح میکنیم. فکر میکنم جلسهٔ قبل نامهایی مانند self-sign، self-evident یا revealed signs، یعنی آیات بینات نازلشده، را مطرح کردم. میتوان واژهای ساخت و دربارهٔ آن بهعنوان مفهوم جدید سخن گفت، یا کوشید آن را جانشینی خوب برای تعریف پیشین معرفی کرد.
در یکی دو دهه، یا چند دههٔ اخیر، در خود فلسفهٔ دین تحلیلی دربارهٔ تعریف کلاسیک هیومیِ میراکل انتقادهایی مطرح شده است. در مقاله تصمیم گرفتم این مفهوم را بهعنوان تعریف جدید معرفی کنم. اگر میخواستم درگیر چالش نشوم، راحتتر بود بگویم مفهومی تازه و، به گمانم، مفید ارائه میکنم؛ مفهوم میراکل با همان تعریف سر جای خود بماند و این مفهوم هم با ویژگیهای خودش وجود داشته باشد. تقریباً همان دسته چیزهایی که میخواهیم معجزه بدانیم در این مفهوم نیز صدق میکنند. همچنان فکر میکنم بهتر است آن را تعریف تازهٔ میراکل یا معجزه و جایگزینی خوب برای تعریف قبلی معرفی کنیم.
اختیار داریم دور هر دستهای از مصداقها خط بکشیم و واژهای بسازیم که به آنها ارجاع دهد. اما باید بتوانیم دربارهٔ شایستگی این مجموعه برای داشتن واژه بحث کنیم: آیا ساختن چنین مفهومی مفید است و آن واژه به کار میآید؟ در مثالی که دستکم دو بار گفتهام، میتوان برای بزها و، نمیدانم، گوسفندهای قهوهایِ فلات ایران نامی گذاشت. اشکالی ندارد؛ مصداقهای مشخصی دارد. اما آیا مفهوم جالب و بهدردبخوری است؟ آیا میتوان آن را در گونهشناسی و زیستشناسی جا انداخت؟ به نظر میرسد گمراهکننده باشد.
در تعطیلات عید به شمال رفته بودم. هنگام نگاهکردن به باغچهمان، مثال سادهتری از بز و گوسفند به ذهنم رسید: علف، که از پیش هم واژهای برایش داریم. آیا میتوان علف را وارد زیستشناسی کرد و پرسید منشأ تکاملیاش چیست، از کجا آمده یا ژنهایش چیست؟ علف در باغبانی مفهوم بسیار مفیدی است؛ آنچه را نمیخواهم علف مینامم. آن چیز گیاه است، اما یک نوع گیاه نیست؛ چیزهای بسیار زیادی ممکن است علف باشند.
فرض کنید هیچ مشکلی هم در تعریف علف نباشد و هر چیزی را نشان بدهم بتوانید بگویید علف است یا نیست. البته مرزش چندان روشن نیست، چون خواستن یا نخواستنِ من بهنوعی تعیین میکند چه چیزی علف شود. اگر گیاهی را به باغبان نشان دهید و بگوید علف است، منظورش گونهٔ خاصی به نام علف نیست؛ یعنی چیزی بهدردنخور و مزاحم که خودش روییده است. داشتن چنین مفهومی در باغبانی اشکالی ندارد، اما صرف خوشتعریف و جاافتادهبودنش به این معنا نیست که میتوان یا خوب است آن را وارد زیستشناسی کرد.
نقد تعریف استاندارد معجزه
حرفم این است که این مفهومها خوب نیستند و مفهوم پیشنهادی بهتر است. البته کسی میتواند بگوید هر دو را کنار هم داشته باشیم، یا اگر از مفهوم تازه خوشش آمد، آن را جایگزین کند.
مفهوم آیات بینات نازلشده، یا «سر ساین»، ویژگیهای مهمی دارد که در میراکل نیست: وجهی معرفتشناختی دارد و نسبی است. چیزی ممکن است برای من «سر ساین» باشد و برای دیگری نباشد. در مقابل، میراکل چیزی مطلق است؛ اگر شرایطش وجود داشته باشد، چه کسی بفهمد و چه نفهمد، میگوییم رخ داده است. جنبهٔ معرفتشناختیِ مفهوم پیشنهادی نسبیبودن را وارد آن میکند.
مصداقهای مهمی که میخواهیم در این مفهوم نیز صدق میکنند و ویژگیهایی دارد که در تعریف دیگر نیست. تعریف پیشنهادی کمی پیچیدهتر است، اما تعریف قبلی بسیار بسیار چیزها را در بر میگیرد. یکی از روشهای مقایسهٔ دو تعریف این است که ببینیم چه مقدار از مصداقهای مطلوب را کنار میگذارند و چه مقدار از چیزهای نامطلوب را وارد میکنند.
به نظر من ضعف اصلیِ تعریف استاندارد میراکل همین است: رخدادی که عاملی مثلاً الهی آن را پدید آورده و خلاف روال طبیعت است، میتواند شامل چیزهای بسیاری شود که در زمینههای دینی نمیخواهیم معجزه بنامیم؛ نمونههایش را در همین بحثهای فلسفهٔ تحلیلی میبینیم.
تمرکزم بر روشنکردن ویژگیهای این مفهوم است، اما جلسهٔ گذشته ناخواسته وارد بحثی مهم شدیم: آیا علم، یا بهتر بگوییم جهانبینی علمی، با وقوع میراکل مخالف است یا نه؟ در این پرسش تفاوتی ندارد معجزه را به کدامیک از آن دو معنا بگیریم. این بحثی فلسفی است و طبعاً آقای دکتر آزادگان برای پرداختن به آن شایستگی بیشتری دارند. میکوشم در صحبتهای خود به این بحثهای کلاسیک فلسفی نپردازم، اما چون بحث پیش آمده، نکتههایی میگویم.
تمثیل میز بیلیارد و علم
پیشتر ماجرای پاسکال را در کلاس گفتهام؛ نمیدانم درشکهای هم در آن بود یا نه. اکنون تمثیلی دربارهٔ رابطهٔ علم و معجزه میآورم. این رابطه به پرسشهای علم و دین بسیار نزدیک است. اگر دین را تئیستی در نظر بگیریم، معجزه مفهوم کلیدیای میشود: آیا علم با دخالتهای خداوند، بهعنوان خدایی شخصی در جهان، سازگار است یا نیست؟ فکر میکنم از نظر فلسفی موضوع بسیار مهمی است.
در بحثهای آقای دکتر آزادگان از پروژهای در کلیسای کاتولیک سخن گفته شد که جریانی در فلسفهٔ دین و انتشارهای مهمی پدید آورده است. میکوشند نشان دهند معجزه بدون نقض قوانین علمی ممکن است؛ مثلاً با استفاده از اینکه مکانیک کوانتومی دترمینستیک نیست. پرسش همین است: آیا اعتقادمان به دادهها و تشکیلات علمی و آنچه علم از جهان نشان میدهد جایی برای وجود معجزه میگذارد یا نه؟
میز بیلیاردی را فرض کنید که بازی متعارفی مانند اسنوکر روی آن انجام میشود، اما بازیکنان و چوبها نامرئیاند. فقط میز و توپهایی را میبینید که حرکت میکنند؛ نمیدانید چه وقت حرکت خواهند کرد و عامل حرکتشان چیست. گاهی حرکت میکنند و گاهی نمیکنند.
هنگام تماشا ممکن است کموبیش قواعدی در حرکت توپها ببینید. اگر بارها بازی را ببینید، شاید بتوانید قواعد بازی را پیدا کنید و بفهمید موجودات نامرئی چند نفرند و چه هدفی دارند؛ شاید بتوان چنین اطلاعاتی به دست آورد.
اکنون فرض کنید کسی کنجکاو شود قوانین حرکت توپها را به دست آورد؛ مانند قوانین مکانیک نیوتون، مثلاً اینکه زاویهٔ رفتوبرگشت توپ هنگام برخورد با حاشیهٔ میز مساوی است یا نه. میز بیلیاردی دیگر و توپهایی مشابه میسازد، در اتاقی جدا از آن اتاقی که بازی در آن جریان دارد. اگر اسنوکر دیده باشید، بازیکنان ماهر کات میزنند و حرکتهای عجیبی انجام میدهند؛ توپ را از روی چند توپ میپرانند تا به توپ دیگری برخورد کند.
این شخص میزی با همان شرایط ساخته و حرکت توپها را مطالعه میکند. مانند آنچه در علم انجام میدهیم، آزمایشهای خود را تکرارپذیر میکند. در مشاهدهٔ میز نخست، ضربهزدن در اختیارش نیست؛ اما در میز خودش میتواند ضربه بزند، شدت آن را بداند، زاویه را اندازه بگیرد و آزمایش را از نقطهای مشخص هزار بار تکرار کند تا ببیند درست فهمیده است یا نه.
فرض کنید شخص باهوشی است و با میز جدید و آزمایشهایش قوانین حرکت توپها و قوانین نیوتون را بهطور کامل به دست میآورد. دقیقاً میفهمد با هر نیرو یا ضربه توپ چه مسیری طی میکند و همهچیز را محاسبه میکند: توپ کجا میرود و برمیگردد، آیا به توپ دیگر میخورد و آن را در سبد میاندازد یا نه. حتی میتواند نرمافزاری بنویسد که تمام اینها را خودکار شبیهسازی کند.
پرسش این است: دانستن تمام این قواعد به این معناست که حرکت توپهای میز اول را هم پیشبینی میکنم؟ آیا فهمیدهام آنجا چه خبر است و چه بازیای انجام میشود؟ نه، لزوماً چنین نیست. با آزمایشهای تکرارپذیر زیرساخت بازی را پیدا کردهام، اما در میز اول ارادهٔ آزاد دخالت دارد؛ غایت و قواعدی هست و انسانهای نامرئی میخواهند با کارهایی که انجام میدهند به نتیجهای برسند.
میز شمارهٔ یک ارادهٔ آزاد دارد؛ آن را در میز شمارهٔ دو حذف کردهام، چون تا وقتی ارادهٔ آزاد هست تکرارپذیری از میان میرود. برای مطالعه و بهدستآوردن قانونها و قواعد، خود را به آزمایشهای تکرارپذیر محدود کردهام. خواستههای دیگران که نمیدانم چیست و عدم تعیّنِ موجود در ارادهٔ آزاد را حذف کردهام؛ گویی در میز دوم فقط اجسام را مطالعه میکنم، اجسامی که ارادهٔ آزاد ندارند و بنابراین میتوانم کاملاً کنترلشان کنم. وقتی موجودات نامرئی در حرکت توپها دخالت میکنند، نمیتوان مطابق خواستمان در علم آزمایشهای تکرارپذیر ترتیب داد و آن مطالعه را انجام داد.
حتی اگر مطالعهٔ میز دوم کامل باشد و همهٔ قواعد حرکت به دست آید، نتیجه همان است. فعلاً مکانیک کوانتوم را کنار بگذارید و فرض کنید قواعد کامل حرکت توپهای بیلیارد همان مکانیک نیوتونیاند؛ شرایط اولیه و نیروی واردشده همهچیز را روشن میکنند. زاویهٔ ضربه، نحوهٔ برخورد، مسیر و سرعت توپها مشخصاند و میتوان تعیین کرد در سبد میافتند یا نه.
این مطالعه صددرصد کامل است، اما به من قدرت پیشگوییِ آنچه در میز اول رخ میدهد نمیدهد؛ حتی روشن نمیکند بازی چه بود، قواعدش چه بودند و چه کسانی چرا بازی میکردند. کسی که قواعد بازی و کار موجودات نامرئی را میشناسد احتمالاً میتواند حدسهای خوبی بزند که بازیکن اکنون به کدام توپ ضربه میزند و میکوشد کدام را در سبد بیندازد. با این حال، احتمالاً حدسش هرگز دقیق و کامل نیست؛ تصمیمگیرنده ممکن است اشتباه کند و بهترین تصمیم ممکن را نگیرد، یا تصمیم درستی بگیرد اما نتواند خوب اجرا کند و ضربهاش دقیقاً آن چیزی نباشد که باید.
به نظر من تفاوت این دو نوع مطالعه به رابطهٔ مطالعات علمیِ جهان با آنچه در جهانی دارای ارادهٔ آزاد میگذرد بسیار نزدیک است. معجزه در چنین جهانی مطرح میشود؛ جهانی با ارادهٔ انسان و ارادهٔ موجوداتی مانند خداوند. فرض کنیم خداوندی هست که میتواند کار کند و اراده دارد؛ بنابراین میتواند معجزه پدید آورد.
در علم، برای روبهرونشدن با پیچیدگیهایی که ارادهٔ آزاد و چیزهای دیگر ایجاد میکنند، وضعیتهای تکرارپذیر را مطالعه میکنیم. این مثال میخواهد نشان دهد فقط و فقط شرط تکرارپذیریِ آزمایش علمی چه محدودیتهایی در آنچه میتوانیم بشناسیم پدید میآورد. حتی اگر مطالعاتمان دربارهٔ جهانِ بدون ارادهٔ آزاد کامل شود و فیزیکی به دست آوریم که همهٔ آزمایشها را صددرصد پیشگویی کند، از آن به وجود یا نبود ارادهٔ آزاد و دخالتهای ارادیِ غیرعادی از بیرون طبیعت نمیرسیم.
حتی اگر همهٔ ذرات بنیادی را بشناسیم، معادلاتشان را کامل بنویسیم و در آزمایشهای خودمان پیشبینیپذیری کامل داشته باشیم، مانند کاری که در میز دوم کردیم، وجود چیزی دیگر را که بتواند دخالت کند، مانند ارادهٔ آزاد انسان، نفی نکردهایم. کسانی مانند لاپلاس گمان میکردند این کار را انجام دادهاند.
این مانند آن است که ناگهان یکی از انسانهای نامرئی ظاهر شود و توپی را از حرکت نگه دارد. مطالعات میز دوم معلوم نمیکنند موجودی نامرئی یا میز دیگری هست و بازی دیگری انجام میشود یا نه؛ دقیقاً دربارهٔ نحوهٔ رفتار بخش تکرارپذیر جهاناند. بخش تکرارناپذیری که با این شیوه نمیتوانیم مطالعه کنیم نفی نمیشود. دستکم ارادهٔ آزاد را در مورد خودمان احساس میکنیم؛ بعید میدانم انسانها احساس کنند ارادهٔ آزاد ندارند.
با این تمثیل میخواهم بگویم علم، یا هر معرفتی که قرار است با دخالتِ خدایی دارای ارادهٔ آزاد در طبیعت تعارض پیدا کند، به شرطهای زیادی نیاز دارد. فهرست کاملی ندارم، اما فکر میکنم میتوان پرسید چه چیزهایی باید تحقق یابند تا احساس کنم به دانشی دربارهٔ جهان رسیدهام که جایی برای معجزه نمیگذارد.
یک شرط این است که نظریهای بهاصطلاحِ فیزیکدانان دربارهٔ همهچیز داشته باشم؛ فرض کنید نظریهای ریاضی که دربارهٔ تمام ذرات همهچیز را بدانیم. اکنون منظور از نظریهٔ همهچیز فهمیدن گرانش کوانتومی است؛ فکر میکنند اگر آن مسئله حل شود و نسبیت عام را با نظریهٔ کوانتوم تلفیق کنیم، به حالت نهاییِ دانستن همهٔ معادلات رسیدهایم. شرط دیگری که اصحاب کلیسا بر آن تأکید کردهاند این است که این نظریه دترمینستیک هم باشد.
اگر نظریهٔ همهچیز حالتهای غیردترمینستیک داشته باشد، منطقاً نمیتوانم نفی کنم که چیزهایی از بیرون طبیعت آن حالتها را کنترل کنند. اما اگر مانند جهان لاپلاس به این نتیجه برسم که جهان از ذراتی تشکیل شده که با معادلات ریاضیِ دترمینستیک حرکت میکنند و با داشتن شرایط اولیه همهچیز را تا پایان میدانم، گویی جایی برای دخالت چیز دیگری نمیماند.
پس به نظر میرسد نظریهای ریاضی و جامع دربارهٔ همهٔ ذرات، که دترمینستیک باشد، ممکن است مشکل پیدا کند؛ اما برای چنین نتیجهگیریای به شرط دیگری نیاز داریم. وقتی در فیزیک نظریهای را «نظریهٔ همهچیز» مینامیم، فراموش نکنیم منظور این است که همهٔ آزمایشهای موجود را بهطور کامل پاسخ دهد. تضمینی لازم داریم که آزمایش یا مشاهدهٔ تازهای بیرون از آن وجود نخواهد داشت. در فیزیک مجموعهای از آزمایشها را مدلسازی میکنیم و تا وقتی آزمایشی مخالفِ مدل نیامده، مدل پابرجاست.
حتی برای نتیجهگیری فلسفی از جهان لاپلاسی این تضمین لازم است. در آن جهان نهتنها معجزه وجود نداشت، ارادهٔ آزاد هم نفی میشد؛ اما آیا لاپلاس میتوانست تضمین کند «همهچیز» واقعاً همهچیز است و تمام آزمایشهای آینده نیز در این قالب میگنجند؟
شرط تکرارپذیری و حدود نتیجهگیری از علم
اکنون اگر گرانش کوانتومی را حل کنید، آیا میتوانید تضمین کنید به معنای واقعی کلمه همهچیز را یافتهاید؟ مثلاً کسی ماه دیگر آزمایشی انجام نمیدهد که با معادلاتمان تعارض پیدا کند؟ چنین تضمینی که نظریه واقعاً شامل همهچیز باشد و هرگز به هم نخورد اصولاً چیزی نیست که انتظار داشته باشیم در علم به آن برسیم. میخواهم تأکید کنم گرفتن نتیجههای فلسفیای مانند نبود ارادهٔ آزاد یا نبود معجزه از آنچه اکنون علم مینامیم بسیار موردی است.
شاید نکتهٔ دیگری هم مطرح باشد؛ آن را جزو این فهرست حساب نمیکنم، چون فکر میکنم بسیار بحثپذیر است: تضمینی نداریم که نظریهای دیگر، حتی غیرریاضی، نتواند همهچیز را توضیح دهد. شاید نظم جهان بهگونهای دیگر قابل توصیف باشد؛ احتمال بدهیم قوانین اصلی ریاضی نباشند، اما نظمی پدید آورند که توصیف ریاضیِ دقیقی از آن ممکن است. یافتن توصیف ریاضیِ همهچیز لزوماً به این معنا نیست که این نظم گویی خودش به وجود آمده؛ ممکن است از جایی معنادار سرچشمه گرفته باشد.
پیرس مثال بسیار خوبی در بحث توضیح علمی دارد؛ نمیدانم در این کلاس به آن اشاره کردهام یا نه. او دربارهٔ معجزه هم بحثهای جالبی دارد. فرض کنید آشپزی برنامهای روزانه دارد: برای صبحانهٔ شنبه پنکیک درست میکند، جمعه چیز دیگری و همینطور در روزهای دیگر. اگر طی یکی دو سال مشاهده نظم کارش را کامل پیدا کنید و معادلاتی بنویسید که دقیقاً بگویند فردا چه درست میکند، به این معنا نیست که فهمیدهاید چرا این کارها را انجام میدهد.
نظم از آن معادله نیامده است. فرض کنید آشپز دلایل منطقی دارد و بر اساس رژیم غذاییِ مشخصی در ذهنش برنامه را چیده و منظم اجرا میکند. استخراج معادلات به معنای بیمعناییِ کار یا نبود چیزی بالاتر که آن را کنترل میکند نیست. این نکته را شفاهی مطرح میکنم و وارد فهرست نمیکنم.
نکتهٔ اصلی این است که گویی فرض میکنیم همهٔ پدیدهها تکرارپذیر و قابل مشاهدهاند. دوست داریم همه از همان نوع پدیدههایی باشند که در آزمایشهای خودمان مطالعه میکنیم. اگر پدیدههایی تکرارناپذیر باشند که حتی نتوان به آنها نظم داد، بهنوعی آنها را کنار میگذاریم. این فهرست را همین حالا بهصورت موردی، ظرف چند دقیقه، نوشتهام.
نظریه همهچیز و حدود جهانبینی علمی
برای داوری دربارهٔ تعارض علم و توضیحهای علمی، یعنی جهانبینی علمی، با امکان وقوع معجزه یا دخالت موجوداتی دیگر با ارادهٔ آزاد، شرطهای زیادی لازم است. برای نفی این امکان به چیزهای زیادی نیاز داریم و اکنون مطلقاً در چنین وضعیتی نیستیم که بخواهیم آن را نفی کنیم.
فکر میکنم تأکید گروهی که برای کلیسا کار کردهاند این است: حتی اگر نهایت احترام را به علم بگذاریم و فرض کنیم تمام گفتههای دانشمندان تاکنون درستاند و تغییر هم نخواهند کرد و با اصلاحهای کوچکی همینجا نظریهٔ همهچیز پیدا میشود، باز این شرط برآورده نشده است. نمیتوانیم بگوییم ارادهٔ آزاد وجود ندارد. وقتی نمیتوانیم بگوییم ارادهٔ آزاد انسان در نظم طبیعت دخالت نمیکند، دربارهٔ خداوند هم نمیتوانیم چنین بگوییم.
نکتهای که فکر میکنم بسیار جالب است این است که به نظر من تقریباً هر ادعایی علیه معجزه را میتوان علیه ارادهٔ آزاد هم به کار برد. میگویم «تقریباً»، چون فکر میکنم پیچیدگیهایی هست که اکنون نمیخواهم واردشان شوم. مهم است نشان دهیم در جهان لاپلاسی، که فکر میکنیم معجزه نمیتوانست رخ دهد ــ هرچند به نظرم همان هم جای بحث دارد ــ جا برای ارادهٔ آزاد نیز تنگ میشود.
ارادهٔ آزاد از نظر متافیزیکی بسیار شبیه معجزه است؛ گویی عاملی در لحظهای نظمی را به هم میزند و حرکت توپ بیلیاردی را متوقف میکند، بدون اینکه نحوهٔ کارش برای شما چندان روشن باشد. بهشدت احساس میکنم کسانی که در علم کار میکنند متوجه این مشکل ارادهٔ آزاد نیستند: آنچه جهانبینی علمی مینامند و با آن مسائل دینی را زیر سؤال میبرند، ارادهٔ آزاد را نیز زیر سؤال میبرد. ارادهٔ آزاد هم از جنس چیزهایی است که گویی نباید باشند.
بعضی صریحاً دربارهاش بحث میکنند، اما غالباً از کنارش میگذرند؛ شاید چون شنوندگان احساس خوبی نکنند. اینکه بگویید نتیجهٔ علم این است که ارادهٔ آزاد ندارید، میتواند بهصورت واقعیتی علیه علم درآید؛ ممکن است شخص به احساس داشتن ارادهٔ آزاد بیش از سخن دانشمندان اعتماد کند.
اگر بخواهم عقیدهٔ واقعی خودم را بگویم، حتی با ارفاق بسیار احساس میکنم پیشرفتهترین رشتههای علمی، مانند فیزیک، در نوجوانیاند. با ارفاق بسیار چنین میگویم؛ علمهایی مانند زیستشناسی بهشدت کودک و نوزادند و دربارهٔ علوم اعصاب معمولاً میگویم هنوز متولد نشده و در حالت جنینی است. مقدار ادعا با مقدار دانستهها متفاوت است. احساسم این است که علوم اعصاب هنوز اصطلاحهای علمی خودش را هم درست پیدا نکرده است.
اتفاقاً دانشهای نوزادتر سروصدای بیشتری دارند. فیزیکدانان آرامترند، چون فکر میکنم سخن قویِ بیشتری برای گفتن دارند؛ زیستشناسان معمولاً در برابر نقد بعضی توضیحهایشان بسیار بسیار پرخاشگرانه واکنش نشان میدهند. احساسم این است که علوم اعصاب هنوز بهطور جدی آغاز نشده است؛ مغز را با الکترومغناطیس مطالعه میکنند. ایدههایی پیدا شده که شاید پدیدههای کوانتومی هم نقش داشته باشند. نمیدانم چرا، اما به نظر من بدیهی است که پدیدههای کوانتومی حتماً نقش بسیار بسیار مهمی در مغز دارند.
ایدههای راجر پنروز دربارهٔ پدیدههای کوانتومی در مغز را ببینید؛ جریان اصلی نیستند، اما به نظر من بسیار جالباند.
فرض کنید ایدههای پنروز درست باشند و حتی گرانش کوانتومی در مغز جایگاهی داشته باشد. آنوقت مبنای علوم اعصاب را نگاه کنید: حداکثر نورونها را بهشکل چیزی الکترومغناطیسی مدل میکنند و شبکههایشان را مطالعه میکنند؛ آن هم کاملاً تقریبی. با این حال، بسیار بسیار احساس دانستن میکنند. شاید چون رشتهای داغ و بسیار پویاست، مدام آزمایشهای جالب انجام میشود، قدرت مشاهدهمان افزایش مییابد و هر روز کشفهای تازه اعلام میکنند، سروصدای زیادی دارد.
فکر میکنم کسانی که فلسفهٔ ذهن خواندهاند، با دیدن نتیجهگیریهای پژوهشگران علوم اعصاب دربارهٔ ارادهٔ آزاد یا موضوعات مشابه، از بیدقتیِ استدلالشان شگفتزده میشوند. آزمایشی انجام میدهند و میخواهند نتیجهای ملموس بگیرند، اما در گذار از آزمایش به نتیجه هزار اشکال وجود دارد. معمولاً برای نتیجهگیری دربارهٔ گزارههای مربوط به ذهن، با دقتی که فیلسوفان ذهن به کار میبرند، آموزش ندیدهاند.
پرسش اساسی این است که با توجه به پیشفرضهای علم چقدر میتوان به آن اعتماد کرد. بحث رابطهٔ علم با معجزه و اینکه آیا علم معجزه را نفی میکند یا نه، میتواند مرحلهبهمرحله به این سطح برسد. خودم چندان به علم اعتماد ندارم که با حلشدن گرانش کوانتومی چیزی مانند نظریهٔ همهچیز به دست آید. فکر میکنم پیشفرضهای بسیار زیادی در علم وجود دارند که درست نیستند و مانع رسیدن به نظریهای قطعی و نهاییاند. حتی ویژگیهای استقرایی را کنار بگذاریم، مشکلات فراوانی هست که به نظر من جدیاند.
میتوان دربارهٔ این مشکلات بحث کرد، اما به نظرم تا حدی از بحث این کلاس بیرون است و بهتر است علاقهمندان منابع دیگری برای مطالعه داشته باشند. مسئله این است که در گفتوگوی علم و دین، یا علم و معجزه، چقدر به ساینس، نتایجش و آنچه جهانبینی علمی مینامند اعتبار میدهیم. علم با همان پیشفرضهای خود تا حدی نتیجه میدهد، اما به نظر من آنچه با معجزه و دین تعارض دارد جهانبینی علمی است و در اینجا بهشدت ضعیف است.
تصویری که به جهانبینی علمی مشهور شده، جهان را ذراتی میبیند که با معادلات حرکت میکنند؛ میکوشیم از پایین همهچیز را بسازیم و توضیح دهیم. قوانین را ریاضی میدانیم و شرایط اولیه را برای توصیف کافی میگیریم. غایتانگاری، کیفیت و ذات، و چیزهایی که پیشتر مطرح بودند، از علم حذف شدهاند و به نظر میرسد این حذفها اشکالی ندارند، در حالی که به نظر من دارند.
پیشفرضهایی را که گویی فرض کردهایم جدی میگیریم و فکر میکنیم پیشرفت علم تاکنون درستیِ همهشان را نشان داده است. این نتیجهگیری بسیار بسیار غیرقابلقبول است: اولاً علم به نهایت نرسیده؛ ثانیاً حتی اگر برسد، فکر میکنم بهراحتی میتوان نشان داد لزوماً پیشفرضهای خودش را اثبات نکرده است.
تصمیم گرفتم بحث قبلی دربارهٔ اعتبار جهانبینی علمی را کنار بگذارم؛ هم فکر میکنم وظیفهام در این جلسات پرداختن به شأن علم نیست و هم، که شاید مهمتر باشد، نمیخواهم سخن گفتهشده را تکرار کنم. فقط یکی دو نکتهٔ تازه به ذهنم رسیده که فکر میکنم برای تکمیل بحث ممکن است جالب باشند و کوتاه به آنها اشاره میکنم.
تمثیل بیلیارد برای نشاندادن اهمیت شرط تکرارپذیری بود. وقتی خودتان جهانی تکرارپذیر میسازید و آزمایشهای کنترلشده انجام میدهید، نتایجتان اصولاً به وجود یا نبود ارادهٔ آزاد در جهان دیگر و رخدادهایی که آنجا پیش میآیند مربوط نیست. معجزه در آن بخش مطرح میشود و علم در بخشی است که شرط تکرارپذیری دارد. با مطالعهٔ پدیدههای تکرارپذیر نمیتوانید دربارهٔ وجود یا نبود چیزی تکرارناپذیر، که اصلاً در آن سطح کار نمیکند، اظهار نظر کنید.
میتوان فهرست شرطها را بهعنوان پرسش تکمیل کرد: آیا ادبیاتی در این زمینه هست و فهرست دقیق چیست؟ کسی میتواند بررسی کند دانش تجربی باید به چه شرایط و ویژگیهایی برسد تا بتوان دربارهٔ وجود یا نبود معجزه از آن نتیجه گرفت؛ سپس نشان دهد دانش تجربیِ کنونی کدام شرطها را دارد و کدام را ندارد.
علم، کنترل طبیعت و بیکن
اعتمادکردن به علم یعنی چه؟ اگر به ساختار و روش علمی و کاری که در علم میکنیم نگاه کنید، فکر میکنم بسیار زود به هدف پیدایش آن میرسید. در مانیفست علم که بیکن نوشته، صریحاً هدف را کنترل و تسلط بر طبیعت میداند. در سه یا چهار قرن اخیر دانشمان نسبت به طبیعت را طوری سازمان دادهایم که مفید باشد، ما را در برابر طبیعت قدرتمند کند و امکان کنترلش را بدهد. چرا در این جنبهها نتوانیم اعتماد کنیم؟ علم برای همین به وجود آمده است.
به نظر من علمگرایی این است که این هدف را نبینید و فراموش کنید چنین نگاهی به طبیعت چندان برای شناخت مفید نیست و میتواند گمراهکننده باشد. در قرن هجدهم و نوزدهم یک بار احساس شناخت کامل طبیعت پدید آمد. اکنون دنبال نظریهٔ همهچیزیم؛ آن هنگام مکانیک نیوتونی و نیروی جاذبه نظریهٔ همهچیز بودند. منظور لاپلاس از پیشبینی تا ابد با داشتن موقعیت و شرایط اولیهٔ ذرات روشن بود: بیرون از این طبیعت چیزی نیست؛ ذرات، نیروهای جاذبه، حرکتها و قواعد برخورد هست و مکانیک نیوتونی همه را تا پایان میبرد.
از همان مکانیک نیوتونی، که اکنون تقریباً هیچ جزء شناختیاش پابرجا نیست، چه اندازه فناوری و چیزهای مفید در قرن نوزدهم و بیستم به دست آمد! نه نیروی جاذبه، نه قوانین حرکت و نه فضا و زمان؛ دیگر هیچیک از اجزای آن مدل را قبول نداریم. اما با همان مکانیک نیوتونی میتوانید موشک به ماه بفرستید و محاسبهها درست از کار درمیآیند. مغالطه این است که از درستپیشگوییکردنِ یک روش محاسبه یا مدل ریاضی، درستیِ خود مدل و اجزایش و انطباقشان با واقعیت را نتیجه بگیریم.
یک بار مکانیک نیوتونی نظریهٔ همهچیز داد، سپس آن نظریه به هم خورد و اکنون نظریهٔ همهچیز نداریم. طبیعی است کمی متواضعانهتر برخورد کنیم. به نظرم مشکل اصلی نبود تواضع است؛ باید شدت ادعا را پایین بیاوریم و بپرسیم اصلاً ایدهٔ رسیدن به چنین نظریهای درست است یا نه. یک بار خیال کردیم به نهایت رسیدهایم و شکست خوردیم، اما با وجود نظریهای مشکلدار، ادعاها همچنان باقیاند و حتی بیشتر شدهاند.
هر وقت هیاهو و ادعاها بسیار اوج میگیرند، بدانید ضعفی وجود دارد. علمی که هیاهوی بیشتری پیرامونش هست ضعفهای بیشتری دارد؛ علمهای مستقرتر کمتر مرافعه میکنند.
توصیف سادهٔ کاری که در علم، بهویژه فیزیک بنیادی، انجام میدهیم و احتمالاً قرار است جهانبینیای از آن استخراج کنیم این است: آزمایشهایی انجام میدهیم، ورودیهایی را تنظیم میکنیم و خروجیهایی به دست میآوریم که همگی دقیقاً قابل اندازهگیریاند. مفهوم آزمایش علمی به این شکلی که میگویم کاملاً مدرن است؛ کسانی مانند گالیله نخستین بار چنین کردند.
مجموعهای از N آزمایش دربارهٔ یک پدیده یا همهٔ پدیدهها داریم؛ N میتواند بسیار بزرگ باشد و مدام نیز آزمایشهایی به آن افزوده میشوند. فعلاً فرض کنید در لحظهای مشخص این مجموعه را ثابت گرفتهایم.
هدفم ساختن مدلی ریاضی است که ورودیها و خروجیها را به هم ربط دهد. برای سادهسازی فرض کنید هر دو مجموعهای از عددها هستند؛ میخواهم با دادن مثلاً دو عدد، آن دو عددِ خروجی را محاسبه کنم. مدلهای وضعیتهای فیزیکی، مانند مکانیک کوانتومی، نهایتاً همین کار را میکنند: جهانی ریاضی در کتاب میسازند که مانند دستگاهی محاسباتی رفتارها را پیشبینی میکند. اگر آزمایش تازهای انجام دهم و مدل M با پدیدهٔ بیرونی منطبق باشد، انتظار دارم با دادن ورودی، خروجی را محاسبه کند.
میخواهم مدلی ریاضی را جایگزین بخشی از طبیعت کنم و امیدوارم سرنخ خوبی دربارهٔ درون آن بدهد. طبیعت را جعبهای سیاه در نظر بگیرید که نمیدانم در آن چه میگذرد؛ بهویژه در سطح میکروسکوپی و ذرات بنیادی، دقیقاً نمیدانم وضعیت چیست. آزمایشهایی دارم که با انجامشان اطلاعاتی از آن درون به دست میآورم. اجزای مدل کمک میکنند بگویم چند ذره و چه ویژگیهایی را باید فرض کنم.
طبیعتاً مدل را ریاضی میگیرم؛ گویی فرض کردهام قوانین طبیعت ریاضیاند و اجزای مدل بهنوعی با اجزای طبیعت ارتباط دارند. اینکه اصلاً غیرریاضیبودن معنایی دارد یا نه را توضیح میدهم. این ایده یک بار شکست خورده است. ایدهٔ نیوتون بود، حتی ایدهٔ گالیله نبود؛ نیوتون نخستین بار آن را مطرح و اجرا کرد: بهجای روش طبیعتشناسی قدیم که ابتدا باید وجود چیزی را ثابت کنیم یا معقولبودن فرضش را نشان دهیم، اول معادلات را بنویسیم و سپس از روی آنها بفهمیم چه خبر است.
نیوتون فرض کرد نیروی جاذبه بهصورت ضریبی ضربدر M1 M2 و تقسیم بر R2 باشد. با نوشتن این فرمول و معادلات دیفرانسیل مرتبهٔ دوِ مکانیک، میتوانست مدار سیارات را به دست آورد. نتیجههای مشاهده پیش از او وجود داشتند، بهویژه قوانین کپلر که کمی بودند؛ او با فرض چنین نیرویی مدارهای بیضی را به دست آورد. پس از آن بپرسیم نیروی جاذبه چیست، از کجا آمده، چگونه است و چرا با R2 نسبت عکس دارد؟
مدل ریاضی، اکسپریمنت و تفسیر
ابتدا کار ریاضی و مدلسازی را انجام دهیم و بعد از مدل دربارهٔ آنچه در جعبهٔ سیاه میگذرد ایده بگیریم. این ایده پیش از گالیله که هیچ، حتی پیش از نیوتون وجود نداشت. امیدواری عجیبی است که با تعدادی آزمایش و مشاهده مدلی ریاضی بسازم، در حالی که شمار آزمایشها افزایش مییابد و معلوم نیست مدل همهچیز را در بر بگیرد، سپس بخواهم از آن آنچه بیرون میگذرد را کشف کنم.
این پروژه یک بار کاملاً شکست خورده، اما همچنان بهنوعی در فیزیک ادامه دارد: مدلهای ریاضی را میسازیم و سپس برایشان تعبیر پیدا میکنیم. در علم گذشته تعبیر تقدم داشت؛ باید میدانستم چه میگویم، چرا و از کجا میگویم. از نظر محاسباتی پیش نمیرفت، در حالی که این روش بهشدت مفید است.
با این نگاه، وجود مدل ریاضی بدیهی است، اما ریاضیبودن قوانین طبیعت یک فرض است. راجر پنروز از معدود کسانی است که دیدهام صریح میگوید ایمان دارم قوانین طبیعت ریاضیاند؛ دستکم متوجه است که ممکن است چنین نباشند. کار فیزیک تاکنون ثابت نکرده که واقعاً با ذراتی روبهروییم که طبق معادلات ریاضی حرکت میکنند. میتوانیم اعتقاد، باور یا ایمان داشته باشیم، اما از این مقدار پیشرفت فیزیک نمیتوان نتیجه گرفت لابد قوانین ریاضی بودهاند.
لحظهای فرض کنید قوانین ریاضی نباشند. باز میتوان همین کار را انجام داد. هر ورودی و خروجیای که کمیت، یا چیزهایی پیچیدهتر، باشد میتوان با تابعی ریاضی به هم مرتبط کرد. مفهوم تابع در ریاضیات این محدودیت را ندارد؛ تا آنجا که ورودی و خروجی با زبان ریاضی قابل بیاناند، حتماً رابطهای ریاضی میتوان نوشت که آنها را به هم ربط دهد. پس چه قوانین ریاضی باشند و چه نباشند، این کار ممکن است.
فرض کنید پدیدهٔ تازهای را مطالعه میکنید و توصیفی کلاسیکی برایش یافتهاید: معادلهای دیفرانسیل که با دادن شرایط اولیه، خروجی را دقیق توصیف میکند. اگر جوابهای معادله شناختهشده نباشند، آیا میگوییم از ریاضیات بیرون رفتهایم؟ جوابها را مطالعه میکنیم و برای تابعهای تازه اسم میگذاریم؛ مثلاً توابع بسل. پدیدهای مطالعه شد، معادلهای توصیفش کرد، جوابهای ناشناخته مطالعه و ویژگیهایشان مشخص شدند و توابع بسل نام گرفتند. اکنون تابعهایی آشنا هستند که میتوان با آنها کار کرد.
چگونه چنین کاری از ریاضیات بیرون میرود؟ اگر آزمایشی با ورودی و خروجی بدهید، بالاخره توصیفی برای ارتباطشان پیدا میکنم؛ معادله یا تابعی که اگر تازه باشد نامی تازه هم میگیرد.
نکتهٔ بعدی این است که چه همهٔ پیشفرضهای فیزیک درست باشند و چه غلط، این دانش پیش میرود. اینکه روزبهروز آزمایشهای بیشتری داریم و معادلات و مدلهای بیشتری آنها را توصیف میکنند هیچ نشانهای از درستیِ پیشفرضها نیست. به نظر من نکتهٔ مهمی است؛ معیار پیشرفت را خودمان تعیین کردهایم.
چرا نیوتون را کنار میگذاریم و نظریهٔ اینشتین را میپذیریم و احساس پیشرفت میکنیم؟ مدل قبلی پدیدههایی را توصیف میکرد، اما مدار عطارد را درست توصیف نمیکرد و آزمایش مایکلسون ــ مورلی برایش مشکل داشت؛ مدل جدید تعداد بیشتری از آزمایشهایی را که افزوده میشوند توصیف میکند. از نظر ریاضی بدیهی است که با افزودن آزمایشها میتوان نظریهها را اصلاح کرد و آنها را در مدل جا داد، چون معیار اصلی علم سازگاری با آزمایش و پیشگوییِ آن است. کسی نمیگوید چون مدل پیچیده شده یا نمیدانید اجزایش از کجا آمدهاند به کار نمیآید؛ معیار این نیست.
امکان ندارد قدرت نظریههای جدید از قبلی کمتر باشد؛ همیشه بیشتر است، چون دستکم آزمایشی را توضیح میدهد که مدل قبلی نمیتوانست. علم در توضیح آزمایشها ممکن است متوقف شود یا پیدرپی نظریههای جایگزین با پوشش بیشتر بیایند. درست یا غلطبودنِ پیشفرضها مانع این اتفاق نیست.
نکتهام این است که وجود مدل ریاضی برای آزمایشها درستیِ فرض ریاضیبودن قوانین جهان را نشان نمیدهد. هر چیزی که بتوان به آن صورت تابع داد در ریاضیات به معنای مدرن میگنجد؛ منظورم همین معنای مدرن است، نه معنای پیش از دوران مدرن.
وقتی گالیله و دیگران از ریاضیبودن قوانین طبیعت میگفتند، ریاضیات را اینقدر گسترده نمیدیدند؛ هندسه، حساب و چیزهایی بسیار سادهتر را ریاضی میدانستند. در کوششهای پیش از دوران مدرن برای بیان قوانین ریاضیِ عالم، نقش هندسه بسیار پررنگ است. اکنون مفهوم ریاضیات چنان گسترده شده که هر آزمایش بهطور طبیعی میتواند با تابعی وارد آن شود.
معیار پیشرفت علم، یعنی توضیح آزمایشهای بیشتر با مدلها، قطعی است؛ چه پیشفرضها درست باشند و چه غلط. ممکن است حالت سکون پیش آید و آزمایشهایی را نتوانیم توضیح دهیم، اما اگر توضیحشان دادیم مدلی یافتهایم که یک قدم جلو رفته است.
در تمثیلی، مجموعهٔ آزمایشهای طبیعت را چیزهایی درون یک مربع در نظر بگیرید. مدل نیوتونی مجموعهای از آزمایشهای شناختهشده را توضیح میداد و آزمایشهایی هم بود که توضیح نمیداد؛ بعضی را نمیشناختیم و بعد پیدا شدند، یا چندان مهمشان نمیدانستیم. میدانستیم عطارد با مکانیک نیوتونی توضیح داده نمیشود، اما بهنوعی بیخیالش بودیم؛ لابد چیزی هست که نمیدانیم.
بعد که مدل جدید میآید، میفهمیم ده آزمایش یا ده مشاهده با مدل قبلی سازگار نبودند، اما جدی نمیگرفتیم؛ شاید خطا بوده یا مثلاً کرهای آنجا هست که نمیبینیم. شرط جایگزینی مدل تازه این است که آزمایشهای بیشتری را پاسخ دهد، پیشگوییهای بیشتری داشته باشد و حیطهٔ بیشتری را در بر بگیرد.
فرض کنید مدل تازه را طوری بسازم که همهٔ آزمایشهای قبلی و آن آزمایشِ تازه در آن جا بگیرند؛ بهجای مربع، مثلاً ششضلعی یا هفتضلعی کشیدهام. شرط توضیح آزمایشهای بیشتر برآورده شده، اما در این مثال از واقعیت دور شدهام. واقعیت مربعی بود که کافی بود بچرخانم و بزرگ کنم، اما برای پوشاندن آزمایشها شکلش را عوض کردهام و دیگر مربع ندارم. پیشرفت در توضیح آزمایشها لزوماً نزدیکشدن مفهومی به حقیقت نیست؛ ممکن است اتفاقاً دور شده باشیم.
هنگام آزمایش مایکلسون ــ مورلی واقعاً چنین اتفاقی افتاد. برای توضیح نتیجه چیزهای عجیب گفتند؛ مثلاً فرض کنید اشیا هنگام حرکت در اتر منقبض شوند. آزمایش را سازگار کردند، اما قدمی از واقعیت دور شدند. باید کار دیگری میکردند؛ در تمثیل من، مربع را میچرخاندند و بزرگ میکردند تا آن دو مورد هم در آن بیایند، اما راهی دمدستیتر رفتند.
پیشرفت فیزیک با این معیار به معنای درستیِ پیشفرضها نیست. توضیح آزمایشهای بیشتر نیز معیاری برای تشخیص نزدیکشدن به حقیقت نیست. این اتفاق دستکم یک بار در تاریخ فیزیک رخ داده و بیشتر از یک بار هم بوده است. اینرسی باعث میشود وقتی مدلی داریم بخواهیم با کمترین تغییر آن را با وضع تازه سازگار کنیم؛ این تغییرها ممکن است خطاهای مفهومی ایجاد کنند و از واقعیت دورمان کنند.
فکر میکنم دانشمندان متوجه نیستند پیشفرضهایی گذاشتهاند و بر پایهٔ آنها کار میکنند، و معیارهایی تعیین کردهاند که با آنها درستیِ کارشان را میسنجند. همهٔ اینها پرسشپذیر است: آیا رفتن در این مسیر پیشفرضها را تأیید میکند؟ اینکه خوب پیش رفتهایم نشان نمیدهد لابد فرضهای کمّیکردنِ همهچیز و کنارگذاشتن غایت درست بودهاند.
این معیار دقیقاً به کار فناوری میآید؛ مدلی میخواهم که چیزهای بیشتری را توضیح دهد. کل این کار با تولید فناوری و مفیدبودن برای ما سازگار است. به نظر من در هیچیک از مرحلههایش به انطباق با واقعیت و کشف حقیقت فکر نشده است.
با دیدگاهی که نسبت به علم دارم، نامگذاریِ باور به تطبیق اجزای مدل با جهان بهعنوان «رئالیسم» و طرف مقابل بهعنوان «آنتیرئالیسم» برایم حساسیتزاست. میتوانم کسی را که با وجود یک بار رسیدن تا پایان و شکست، هنوز چنین باوری دارد خیالباف بنامم و خودم را واقعبین. این نامها حساسیت ایجاد میکنند. میدانم منظور از رئالیست این است که شخص مدل را واقعی فرض میکند.
پس از بحث ناگهانیِ جلسهٔ قبل نگران شدم نکند حرفم چنین تعبیر شود که دو قطبیای هست: یا رئالیستید یا آنتیرئالیست؛ یا علم همهٔ حقیقت جهان را میگوید یا هیچ نمیگوید. من هیچیک از این دو نیستم. از همین مدلها واقعیتهایی میفهمیم و چیزهایی درک میکنیم. بهویژه این دانش فناوری میدهد و فناوری قدرت مشاهده را بیشتر میکند؛ بنابراین جهان را بهتر میشناسیم.
نمونهٔ روشنش اطلاعاتی است که اکنون از کهکشانها داریم. ۳۰۰ سال پیش چه میدانستیم؟ گالیله تازه تلسکوپ کوچکی ساخته بود و چیزهایی در ماه میدید که دیگران حتی با دیدنشان باور نمیکردند؛ فکر میکردند تلسکوپ ایرادی دارد. اکنون جیمز وب اطلاعات میدهد. همین دانش فناوری میدهد، فناوری مشاهده و آزمایش تازه فراهم میکند و جهان را اکتشاف میکنیم.
مدلهای ریاضی نیز واقعاً به کشف پدیدهها میانجامند؛ پیشگوییهایی مانند کشف نپتون، که نمونهای ساده است، یا کشف ذرات تازه. مثلاً تقارن اقتضا میکند ذرهای با ویژگیهایی وجود داشته باشد؛ مدل آن را پیشگویی میکند، آزمایش میکنیم و میبینیم.
دفاعناپذیر این است که کسی فکر کند کار همینجا تمام شده است. نمیدانم آنچه بیرون هست واقعاً چیست؛ آنچه مشاهده میکنم و آنچه مدل میگوید همیشه ابهام دارد. مدلی که اجزایی بدون تعبیر و بدون انطباق با چیزی دارد، بهطور کلی در همهٔ اجزایش ابهام پیدا میکند.
بحث سازگاری علم و معجزه دو بخش دارد. نخست، چقدر علم و روشش را برای ساختن جهانبینی علمی جدی میگیریم؟ به نظر من در اینجا بسیار بسیار مشکل وجود دارد. دوم، حتی اگر این جهانبینی و آنچه علم تاکنون گفته را بپذیریم، آیا میتوانیم نبود معجزه و تعارض را نتیجه بگیریم؟ اینجا هم به نظر من مسائل زیادی هست؛ علم باید در چه شرایطی باشد تا بتوان چنین نتیجهای گرفت؟
اگر قسمت اول سخنم را کنار بگذاریم، حرف اصلی این است: علم باید چه ویژگیهایی داشته باشد تا بتوانم بهطور منطقی بگویم با معجزه تعارض دارد؟ دانشی که علم به من میدهد باید از قوانینی ریاضی تشکیل شود که همهچیز را توجیه کنند، دترمینستیک باشند و ویژگیهای موردبحث را داشته باشند تا نتیجه بگیرم نمیتوانم معجزه را بپذیرم. اینکه بگوییم «علم خیلی خوب است؛ هرچه بگوید میپذیرم و باقی را قبول ندارم؛ چون نمیگوید معجزه هست، پس معجزه نیست»، اصلاً قابلطرح نیست. پرسش این است که آیا از ویژگیهای علم میتوان منطقی چنین نتیجهای گرفت.
تعارض در واقع میان علم و معجزه نیست؛ میان چیزی است که جهانبینی علمی مینامیم و معجزه. میان خود علم و این جهانبینی فاصلهٔ زیادی هست.
پیشرفت علم و جهانبینی
ما تعدادی پیشفرض گذاشتهایم که جهانبینی علمی را میسازند و فکر میکنیم پیشرفت علم مؤید درستی آنهاست. این کاملاً غلط است. تقریباً هیچیک از آن پیشفرضها با روشی که پیش میرویم تأیید نمیشوند. ایراد منطقی دارد که پیشرفت به معنای تعریفشده در علم را نشاندهندهٔ زندگی در جهانی بیغایت، با قوانین ریاضی و دیگر ویژگیهای این جهانبینی بدانیم. پدیدهٔ پیشرفت علم مطلقاً چنین نتیجهای نمیدهد. حرفم این است که جهانبینی علمی، به صورتی که معروف است، از علم درنمیآید. حالا شروع کنید.
میخواهم دربارهٔ علم، دین و معجزه صحبت کنم؛ نمیدانم این سخن تا چه حد در ادامهٔ صحبت شماست. تاکنون دربارهٔ نسبت علم و معجزه و اینکه چرا هیوم با جهانبینی علمی عقلانیت باور به وقوع معجزات را رد میکرد صحبت کردهایم. اگر جهانبینی علمی را خیلی جدی بگیریم و فکر کنیم علم تجربی واقعیت جهان را نشان میدهد، به نظر میآید شاید استدلال هیوم کار کند؛ هرچند مشکلات خودش را دارد.
اما حرف دیگری دارم: فکر میکنم خود دین و معجزه میتوانند در رابطهای متضاد قرار بگیرند. باید روشن کنم منظورم از هرکدام چیست و چرا آنها را در تقابل میبینم. این حرف نسبتاً عجیب است، ولی چندان هم عجیب نیست. از تفکیک کانت در کتاب «دین در محدودهٔ عقل تنها» شروع میکنم؛ تفکیکی که به نظرم بسیار مهم است. سپس برمیگردم به اینکه چرا دین و معجزه با هم مشکل دارند. منظورم معجزه به معنای متعارف است، نه Special Divine Action.
کانت دو نوع دین را از هم جدا میکند: دین اخلاقی و دین وحیانی. من این تفکیک را به شیوهٔ خودم ترجمه میکنم؛ ترجمهام دقیقاً ترجمهٔ کانتی نیست. ترجمهٔ کانتی را خیلی دوست دارم، اما خودم میگویم دین معطوف به اخلاق و کرامت انسانی، و دین معطوف به قدرت.
دین معطوف به قدرت بر این دریافت شهودی تکیه میکند که عقل ما به اندازهٔ کافی نمیرسد و ناتوانی شناختی زیادی داریم؛ ممکن است خیر و شر خود را خوب تشخیص ندهیم. بنابراین برای جامعه و بهخصوص حکومت، نیاز مبرمی به دین داریم. این دین به «استاتوس»، یعنی دستورها و احکام، نیاز دارد. باید دستورهایی اعمال شود تا جامعه بر اساس آنها پایهریزی و سلسلهمراتب اجتماعی و سیاسی تشکیل شود. قاعدتاً در رأس آن باید شخصی متصل به خداوند قرار بگیرد. در این نگاه، تلاش دینشناختی معطوف به شناخت احکام و سپس عمل به آنها در جامعه است.
این را در دین یهودی و اسلام میبینیم: پیش از دفن پیامبر، جلسهای تشکیل میشود تا دربارهٔ حکومت تصمیم بگیرند؛ سپس حکومت و سلسلههای حکومتی شکل میگیرند و تا امروز ادامه مییابند. خلافت عثمانی و ادامهٔ آن در جاهای مختلف جهان اسلام نمونههای این نگاهاند. در آن، کسانی که دربارهٔ دین کار میکنند باید سراغ این دستورها بروند.
این برداشت به تبعیت محض از قوانین نیاز دارد؛ جامعه را باید بر اساس آنها بسازیم. لازم نیست دربارهٔ احکام فکر کنیم یا حتی از فلسفهٔ آنها آگاه باشیم. کافی است شکل احکام را بشناسیم و صرفاً به آنها عمل کنیم. برای تحقق این تبعیت به معجزه به معنای عرفی نیاز داریم. معجزه در اینجا مفهومی کلیدی میشود: چرا باید از این شخص تبعیت کنم؟ چون معجزه در دست اوست، پس متصل به خداوند است و باید قدرت را به او بدهیم؛ احتمالاً نیز به کسانی که او انتخاب میکند یا در مسیر او انتخاب میشوند. بدون معجزه، این سلسلهٔ تفکر دربارهٔ دین به هم میریزد.
برداشت دوم، دین معطوف به اخلاق و کرامت انسانی است؛ نگاهی که به نظرم کانت در این کتاب بر آن تأکید میکند. دین برای ایجاد زیست اخلاقی در جامعه آمده است؛ به تعبیر هگلی «زیستلشکایت» یا تعبیر کانتی «اتیکال سوسایتی». میخواهد نوعی زندگی ایجاد کند. دستورالعملها و کارهایی که احتمالاً باید انجام دهیم برای سلسلهمراتب سیاسی نیست؛ برای خوب شدن ما و حرکت به سمت خیر است. خدای خیر محض احتمالاً دستورهایی به ما داده که در کنار دستورهای عقلانی قرار میگیرند.
کانت آن را «رشنال رلیجن» یا «اتیکال رلیجن» مینامد؛ دین عقلانی. باید در مسیر عقلانی به دستورالعملهای اخلاقی و عقلانی برسیم تا به خوبی برسیم. عمل به این دستورها باید ما را بهتر و فضیلتمندتر کند؛ هدف، فضیلتمند شدن ماست. اگر جامعهای هم ساخته میشود، کرامت انسانی، عدالت، خیر جمعی و زیست اخلاقی هدف ساختار آناند. سلسلهمراتب برای رسیدن به همین ساختار و هدف تشکیل میشود.
با عقلانیت خود میتوانیم راه رسیدن به این هدف را بشناسیم. دستورالعملهای لازم، حتی دستورهای وحیانی، در ساختن آن به ما کمک میکنند؛ زیرا از خدای خیر محض نازل شدهاند و راهنماییمان میکنند. معجزه به معنای متعارف در اینجا نقشی ندارد، اما دخالت الهی اتفاقاً نقش دارد.
دین اخلاقی و دین وحیانی
دخالت الهی در جهان نقش دارد، چون میخواهیم زیست اخلاقی ایجاد کنیم و در مسیر خود به دستگیری نیاز داریم. گاهی نیاز داریم دعا کنیم و دعایمان مستجاب شود، دستمان گرفته شود و مسیری برای هدایت باز شود. قرار نیست چیزی عجیب ناگهان ظاهر شود و بگوید «من رئیس تو هستم». ماجرا برعکس است: خداوند در جاهایی خود را نشان میدهد تا چراغی برای ما روشن شود. هدف، خوب شدن ماست.
هدف این نیست که به تعبیر قرآنی، گردن همه در برابر آیهای که نازل میشود خم شود. مضمونش این است که میتوان آیهای نازل کرد تا گردن همه خم شود و همه بپذیرند؛ لفظ دقیق آیه در اینجا یادم نیست. اما برنامه این نیست که چنین کاری انجام شود؛ هدف این است که با ارادهٔ آزاد خود بیایید. در عین حال، راهنماییها و چراغهایی در مسیر روشن میشوند. پس ماجرای معجزه در اینجا چیز دیگری است: Special Divine Action که به شیوهٔ زندگی ما کمک میکند.
بنابراین فکر میکنم دین و معجزه، به این معنا، دو مفهوم متضادند. چه خوب که هیوم میگوید عقل ما به باور کردن معجزه نمیرسد؛ اشکالی ندارد به آن باور نکنیم. آنچه باید برایمان مهم باشد این است که خداوند در جهان دستگیری و کمکمان میکند تا پیش برویم.
کار ما فکر و تأمل دربارهٔ این است که چگونه به رشد انسانها کمک کنیم. همهٔ انسانها را معدن جواهرات در نظر میگیریم و تلاش میکنیم این جواهرات بالا بیایند. شناخت ما از انسانیت در زمانهای مختلف ممکن است تغییر کند یا رشد یابد. شناخت قابلیتها و تواناییهای انسان و روشی که با آن به رشدشان کمک میکنیم نیز ممکن است در طول زمان متفاوت شود. دینداری به این معناست که قابلیتهای درون خود را رشد دهیم و به رشد دیگران کمک کنیم.
گفتم همهٔ اینها باید زیرمجموعهٔ عقلانیت باشند. دستورهای اخلاقی یا دینی باید به ما کمک کنند. اگر جملهای کمککننده نیست، به درد ما نمیخورد؛ جملهای به درد میخورد که به زیست عقلانی و اخلاقی ما کمک کند. باید در شرایط اجتماعی خود ببینیم چه چیزی به جامعه کمک میکند. راهنمایی دینی نیز خیلی وقتها میتواند کمککننده باشد. به نظر من، دستورهای وحیانی چون از خدای خیر محض آمدهاند، قطعاً میتوانند به رشد ما کمک کنند.
میخواهم این دو نوع دینداری را با سه تفاوت اساسی دقیقتر از هم جدا کنم و به جملههایی از کانت بپردازم. مشکل نخست این است که این نوع دینداری به بتپرستی منجر میشود؛ نوعی ایمان بتپرستانه ایجاد میکند. این نگاه دنبال امتیاز است. بهجای پرستش خداوندی که ما را خوب میکند، شکل و صورت احکام را میپرستیم. این صورت جای خود دستورهای خداوند را میگیرد. فلسفه و عمق احکام را درک نمیکنیم و به صورتهایی دست مییابیم که خود بت میشوند؛ واسطهای میان ما و خیر اعلی. این اتصال در جایی از مسیر زمان قطع میشود. این تفاوت بسیار مهم است: صرفاً گرفتن دستورها و صورتها ما را به خیر محض متصل نمیکند و به بتپرستی میانجامد.
تفاوت دوم، ابزار بودن دینداری برای دو هدف متفاوت است. در برداشت نخست میگویند اگر مطابق دستورها عمل کنیم به رحمت خداوند میرسیم؛ همین برای دچار نشدن به عذاب و برخورداری از مغفرت کافی است. اما این معلوم نیست؛ از این جهت خیالمان راحت میشود و فکر میکنیم به رحمت رسیدهایم. اما در برداشت دوم، احتمالاً دینداری وسیلهای برای زندگی اخلاقی است و محکی داریم: آیا واقعاً بهتر شدهایم؟
مثلاً در ماه رمضان روزه گرفتهایم؛ پس از این ۳۰ روز آیا فضیلتمندتر شدهایم، یا همان فرد بداخلاق، غیبتکننده و خطاکار قبلی هستیم؟ اگر همان هستیم، در مسیر خوب شدن حرکت نکردهایم؛ صرفاً دستورهایی را انجام دادهایم و فکر میکنیم به رحمت میرسیم. این هم احتمالاً توهم است.
مفهوم کلیدی: ظهور دائمی خداوند
در تفاوت سوم، موضوع کار کردن روی خود است. باید بر اساس عقلانیت و درک خود از حضور خداوند، جهانبینیمان را تصحیح کنیم. اینها صرفاً هدایتکنندهٔ ما هستند؛ کسی نیست که مجبورمان کند، یا افتادن در قالبی مسیر را صاف و راحت کند. دائماً در خوف و رجاییم: باید بترسیم و امید هم داشته باشیم. نوعی ترس و لرز همیشه همراه ماست، زیرا باید خودمان این مسیر را طی کنیم.
این راه مانند کانال آبی نیست که در آن بیفتیم و با انجام دستورها خیالمان راحت باشد که تمام شده است. در هر لحظه ممکن است خطا کنیم. باید بررسی کنیم آیا بهتر میشویم و در مسیر پیش میرویم. به تعبیر جان هیک، این مسیر «سولمیکینگ»، یا خودسازی است؛ چیزی که در تعابیر اسلامی هم بسیار داریم. در مقابل، آن برداشت دیگر انگار نوعی رها کردن خود است: کاری به خود نداریم و بررسی نمیکنیم بهتر شدهایم یا نه؛ فقط میسنجیم مطابق دستور عمل کردهایم یا نه.
نکتهٔ آخر، یقین و عدمیقین است. در دینداری معطوف به فضیلت و اخلاق، دائماً نامطمئن هستیم؛ آن اطمینان و یقین در بینهایت به دستمان میرسد. چنین نیست که مطمئن باشیم درست عمل میکنیم. اما در برداشت دیگر، بسیار بسیار راحت به یقین و اطمینان میرسیم: رسالهٔ عملیه را باز میکنیم، میبینیم انجام این کار مطابق آن هست یا نه و سریع تصمیم میگیریم. در مسیر اخلاقی دائماً میپرسیم آیا واقعاً وظیفهام این است؟ باید این کار را بکنم یا نباید؟ این شک و تردید همیشه در ما هست. باید آن را تحمل کنیم، بپرسیم و مسیر خود را بررسی کنیم؛ فقط یک مسیر مشخص و واضح وجود ندارد.
در این نگاه، معجزه به معنای سنتی اصلاً اهمیت ندارد؛ آنچه اهمیت دارد راهنمایی و حضور خداوند در تکتک آنات و دقایق جهان است. نوعی نامطمئن بودن قلبی و مراقبهٔ دائمی لازم است: آیا درست پیش میروم؟ آیا در سلامت دینی هستم؟ اطمینان در اینجا کمی عجیب است؛ باید پیوسته فکر کنیم و بترسیم.
اگر به معجزههای ادیان ابراهیمی برگردیم، به نظر میآید آن اتفاقهای عجیب نیز جنبهٔ هدایتی دارند. زکریا دعا میکند و بچهدار میشود، یا الیاس دعا میکند و بر بتپرستان بعل پیروز میشود. بسیاری از این اتفاقها جنبهٔ هدایتی دارند. در مورد عیسی نیز چنین است: فکر میکردند آمده حکومت را از آنها بگیرد و تاج حکومت بنیاسرائیل را بر سر گذاشته است. اما عیسی دنبال این نبود؛ میخواست دست آنها را بگیرد و از ظلمت بیرون بکشد، نه بر آنها حکومت کند. آنها به فکر کشتن او بودند تا قدرتشان را نگیرد؛ اشتباه میکردند که محل نزاع را اینجا میدیدند.
اگر چنین باشد، پیامدهای زیادی دارد: خداشناسی و پیامبرشناسی ما متفاوت میشود. حتی معجزههای موسی، که به معنای متعارف معجزهاند، به نظر میآید جنبهٔ هدایتی دارند. هدف این است که بلکه قلب فرعون نرم شود، بنیاسرائیل نجات یابند و از زیر یوغ بیرون کشیده شوند؛ به کرامت انسانی خود برگردند و جامعهای با زیست اخلاقی بسازند، نه اینکه حکومتی درست شود. وقتی برای بنیاسرائیل اتفاقی میافتد، موسی دائماً دعا میکند بلایی سرشان نیاید؛ وقتی هم به جنگ نمیروند، میگوید نروید و همینجا در بیابان میمانند.
به نظر میآید در ادیان ابراهیمی، دین و معجزه به معنای متعارف در تضادند. این استدلالی بود که امروز میخواستم مطرح کنم. مفهومی که باید دنبال کنیم دخالت دائمی و ظهور خداوند در جهان برای دستگیری انسان است؛ به نظر من این مفهوم کلیدی است.
از کتاب کانت، «دین در محدودهٔ عقل تنها»، فکر میکنم یک ترجمه دیدهام؛ شاید ترجمهٔ دیگری هم داشته باشد.