خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
این جلسه درباره مقالهای از تئودور ننو، استاد دانشگاه آکسفورد، است که از برهان میمتیک هیوم دفاع میکند. او میگوید بخشی از مقاله را میخواند، برهان را توضیح میدهد و با همفکری حاضران بررسی میکنند که برهان کار میکند یا نه. اول راجع به تکامل و میم صحبت میکند و بعد به مقاله میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
مقاله ننو: معجزه در برابر شعبده
مقالهای از تئودور ننو، از دانشگاه آکسفورد، آنلاین شده است و احتمالاً در تابستان ۲۰۲۴ در مجلهٔ «تیک» چاپ میشود. مقاله پذیرفته شده و در دسترس قرار گرفته است. عنوانش «Religious Miracles versus Magic Tricks» است و دفاعی از یک برهان جدید به نفع هیوم به شمار میرود.
برهان میمتیک هیوم
برهانی که نویسنده میخواهد از آن دفاع کند «Hume's mimetic argument» است. او مدافع هیوم است و در این مقاله میخواهد بگوید باور به معجزات از سنخ باور به جادوست؛ تفاوتی میان این دو نیست. باور به هر اتفاق جادویی عیناً از سنخ باور به معجزه است؛ بنابراین، اگر باور به یکی عاقلانه باشد، باور به دیگری نیز عاقلانه است و برعکس. این دفاعی از برهان هیوم با نسخهای جدید است.
تکامل فرهنگی و تکامل زیستی
احتمالاً میدانید که در نظریهٔ تکامل، انتقال وراثت از طریق ژنها صورت میگیرد. داوکینز اصطلاحی به کار برده که پس از او بسیاری دیگر هم به کار بردهاند: «تکامل فرهنگی». برای فهم آن، ابتدا به تکامل زیستی نگاه کنیم. جهشهای ژنتیکی باعث تغییر ژنوتیپها و سپس فنوتیپها میشوند؛ یعنی ابتدا عناصر درونی در حد ژنوم تغییر میکنند و بعد، ممکن است مثلاً شکل دست یا ظاهر تغییر کند. مسئله این است که کدام تغییر میتواند سازگارانه باشد و به بقا در محیط و شرایط موجود کمک کند. این تغییرات با انتخاب طبیعی برگزیده میشوند و تکامل پیش میرود.
همین نظریه در مباحث فرهنگی به کار میرود. ادعا این است که در فرهنگ میان انسانها دقیقاً همان اتفاقی رخ میدهد که در زیستشناسی رخ میدهد. مثلاً به مسئلهای اعتقاد پیدا میکنید و آن اعتقاد میان مردم گسترش مییابد. با بیان، نوشتن یا سخنرانی، دیگران را متقاعد میکنید که جهان را اینگونه ببینند؛ یا نگاهشان به زیبایی را تغییر میدهید. تبلیغات باعث میشود نوعی ظاهر، لباس، آرایش یا موی سر زیباتر به نظر برسد. پشت این تغییر ممکن است تبلیغات، هزینهکردن، مد یا هر عامل دیگری باشد.
معمولاً سبک زندگی ثروتمندان، کتابهایی که میخوانند و شیوهٔ سخنگفتنشان، خود تبلیغی برای دیگران میشود. این الگو میان مردم گسترش مییابد و به پیدایش اتحاد اجتماعی کمک میکند. جامعه بر پایهٔ این اتحاد، در شرایط مختلف به ثبات میرسد. زبان، دین یا اعتقاد مشترک خیلی وقتها کمک میکند جامعه بر دشمنانش پیروز شود و اتحاد ملی و اجتماعی پیدا کند.
ورزش نیز چنین نقشی دارد. وقتی تیم فوتبال ایران با عربستان مسابقه میدهد، در جامعهٔ ایران چه اتفاقی میافتد؟ در ظاهر، ۱۰ نفر با هم بازی میکنند، یکی گل میزند و یکی میبرد؛ اتفاق خاصی در فیزیک جهان رخ نمیدهد. اما در دو کشور، دو اتفاق فرهنگی رخ میدهد. برای جوانان و مردم مهم است چه کسی پیروز شود و همین، نوعی اتحاد اجتماعی ایجاد میکند. این عنصر به بقای کشور و مردم کمک میکند، زیرا احتمالاً با این اتحاد همکاری بیشتری میکنند و احتمالاً در برابر دشمنانشان متحدتر میشوند.
دو عامل به بقای انسانها و قبیلههای انسانی کمک میکند: همکاری و رقابت. با قبیلههای دیگر برای دستیابی به غذا، آب، امکانات زندگی و رفاه بیشتر رقابت میکنید؛ درعینحال، درون قبیله یا کشور همکاری میکنید تا آن را حفظ کنید. اینها اتفاقاتی است که در جهان فرهنگ رخ میدهد.
میم بهمثابه واحد وراثت فرهنگی
عنصری را که در تکامل فرهنگی دقیقاً نقش ژن را بازی میکند «میم» مینامیم. میم، با تلفظی همانند «جین»، انتقالدهندهٔ وراثت فرهنگی است. برهان ننو بر این زمینه استوار است. مثلاً کتاب، فیلم یا موسیقیای که گسترش مییابد یک میم است؛ مانند «مرغ سحر» شجریان یا «ای ایران ای مرز پرگهر». شعر و موسیقی بر ما تأثیر اجتماعی میگذارند. تیم ملی فوتبال ایران نیز یک میم است؛ شخص خاصی نیست، بلکه عنصری فرهنگی است که مفهومی را منتقل میکند. اعضا و مربی عوض میشوند و همهچیز تغییر میکند، اما خود آن مفهوم ثابت میماند. میم، وراثت فرهنگی را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکند.
تکامل فرهنگی و زیستی با هم ارتباط دارند و از دو جنبه میتوان به آنها نگاه کرد. در تکامل ژنتیکی، آنچه گسترش مییابد، به تعبیر داوکینز «selfish gene» است: ژن من یا ژن آن نوع خاص، که در شرایط محیطی رشد میکند و باقی میماند. در تکامل فرهنگی، بهموازات آن، سبک زندگی یا نوع نگاه به جهان گسترش مییابد. در تکامل زیستی، گونهٔ انسان یا حیوانی مانند زرافه با توجه به شرایطش گسترش مییابد و باقی میماند؛ اینجا نوعی تفکر، موسیقی، نوشتن یا زبان گسترش مییابد.
مثلاً زبان انگلیسی اکنون بهنوعی در جهان غالب شده است؛ یعنی ژن یا میم زبان انگلیسی در مقایسه با بسیاری از زبانهای دیگر قدرت یافته است. احتمالاً ۱۰۰ سال پیش زبان فرانسه چنین بود؛ یا مثلاً ۳۳۰۰ سال پیش، در منطقهٔ ما، از هندوستان تا آناتولی فارسی صحبت میکردند، یا دستکم مینوشتند یا میفهمیدند. این قلمرو بهمرور، با تغییر قدرت سیاسی، اجتماعی و فرهنگی، کوچکتر شده است. کوچکتر یا بزرگترشدن یعنی قدرت بقای آن نوع، در مقایسه با دیگری، کمتر یا بیشتر شده است.
البته مقیاس زمانی متفاوت است. در تکامل زیستی از بازههایی مانند ۱۰۰ هزار یا ۲۰۰ هزار سال سخن میگوییم؛ در فرهنگ، بازهها در حد ۱۰، ۲۰، ۵۰ یا ۱۰۰ سالاند. این بحث درون تمدن انسانی است و کل ماجرا در ۱۰ هزار سال گذشته رخ میدهد، درحالیکه در تکامل زیستی از ۲ میلیارد سال سخن میگوییم. این عددها کاملاً متفاوتاند. همانطور که جهش ژنتیکی داریم، جهش میمتیک نیز داریم.
مثلاً آلمان را در نظر بگیرید. آلمانیها کمکم احساس میکنند در مقایسه با انگلستان و فرانسه ضعیفتر میشوند و ناگهان نژادپرستی و تفکرات ضدیهودی در آلمان رشد میکند. گویی هیتلر ناگهان ظاهر شده است، اما پشت این اتفاق، زمینهای مثلاً ۴۰ ساله وجود دارد که از اواخر قرن نوزدهم آغاز شده و به قرن بیستم رسیده است. آنجا جهشی میمتیک درون کشور رخ میدهد.
در کشور خودمان نیز تقریباً از ۱۵۰ سال پیش چنین جهشی شروع شده است. ایرانیان به این آگاهی رسیدهاند که چرا باید از دنیا عقبتر باشیم؛ چرا نباید استقلال، پیشرفت، آزادی و انتخابات داشته باشیم؟ از این مسیر، انقلاب مشروطه، قیام دکتر مصدق و انقلاب اسلامی پشت سر هم رخ میدهند؛ ایرانیان تلاش میکنند بهنوعی خود را بالا بکشند.
چرا اکنون بیشترین تحریمهای جهان علیه ایران رخ میدهد؟ عجیب نیست که یک کشور با بیشترین تحریمهای تاریخ جهان روبهروست؟ این همان رقابت است. رقیب، خواه ایالات متحده، اسرائیل، انگلیس یا هر کشور دیگری، احساس میکند وارد قلمرو او میشوید و میخواهید محیطش را از او بگیرید. پس تحریمتان میکند، میجنگد و نمیگذارد میم شما وارد شود. از نظر فرهنگی، فیلمتان نباید بهراحتی پخش شود؛ کتاب فارسی نباید بهراحتی منتشر شود و ادبیات فارسی باید تضعیف شود. به هرچه متعلق به تمدن شماست فشار میآورد تا کوچکترش کند.
این رابطه در جهت عکس هم برقرار است و ما نیز باید تلاش کنیم. این رقابت برای ما و بسیاری از کشورهای دیگر بهصورت فرهنگی رخ میدهد؛ اگر کشورها را یکبهیک مقایسه و مطالعه کنید، آن را میبینید. نام این فرایند «تکامل فرهنگی» است که دقیقاً بهموازات تکامل زیستی رخ میدهد و با آن ارتباط هم دارد. به نظر میرسد میتوان میمها را بهنوعی بر ژنها سوار کرد؛ گویی ژنها پایهٔ این کارند. درهرصورت، رقیب میخواهد ژن شما را از بین ببرد: یا باید از نظر فرهنگی شبیه او شوید و فکرش را بپذیرید، یا میخواهد کوچک و محدودتان کند و از بین ببرد تا دقیقاً مانند او شوید.
تعریف معجزه در مقاله
نویسنده در آغاز مقاله میکوشد معجزه را تعریف کند. میگوید تعریف آن بسیار دشوار است، اما منظور همان اتفاقاتی است که در ادیان ابراهیمی مطرحاند: عیسی مسیح مرده را زنده کرده یا روی آب راه رفته است؛ پیامبر اسلام با اسب به آسمانها رفته است، که احتمالاً منظورش اسرا از مسجدالحرام به مسجدالاقصی است؛ یا ماه را دو نیم کرده است.
دو دلیل هیوم علیه باور به معجزه
در مقدمهٔ مقاله میگوید هیوم در کتاب «اینکوایری کانسرنینگ هیومن آندرستندینگ» نشان داده است که به دو علت اساسی نمیتوانیم وقوع معجزات را باور کنیم: نخست اینکه باور به آنها معقول نیست؛ دوم اینکه به نظر میرسد اصلاً ممکن نیست رخ داده باشند. باورشان معقول نیست، زیرا نمیتوانیم گواهی را بپذیریم، یا چون بارها کاری را انجام دادهایم و آن اتفاق نیفتاده است، معقول نیست باور کنیم پیشتر اتفاق افتاده باشد.
ناممکنبودن نیز از این جهت است که قوانین را بر پایهٔ یکنواختی طبیعت میبینیم؛ فکر میکنیم در همهٔ جهان و همهٔ شرایط برقرارند. نقض قانون، این یکنواختی را به هم میزند و از نظر هیوم اصلاً ناممکن است. برهان میمتیک مقاله بر این زمینه ارائه میشود.
شعبده و شگفتی
شعبدههایی مانند بیرونآوردن خرگوش از کلاه را زیاد دیدهایم. میبینیم کسی کاری انجام میدهد، اما روش شعبدهاش را نمیدانیم؛ پس با چیزی عجیب و غافلگیرکننده روبهرو میشویم. نکتهٔ جالب این است که بلافاصله آن را به یکدیگر خبر میدهیم. بنا بر مطالعات روانشناختی، وقتی چیز عجیبی میبینیم، خبرش را منتقل میکنیم و بسیار دوست داریم خبرمان دستاول باشد.
مثالهای داوکینز از میم
در خبرهای روز هم دیدهاید که افراد برای زودتر خبررساندن عجله میکنند؛ ممکن است خبرشان بسیار ساختگی باشد و حتی دروغ بگویند تا نخستین خبرگزاری یا نخستین فردی باشند که آن را بیان میکند و مردم میبینند. این مسئلهای روانشناختی است.
داوکینز در کتاب «selfish gene» مثالهایی از تکثیرگرهای فرهنگی، یعنی میمها، میآورد: آهنگها، ایدهها، عبارتهای رایج و مد لباس؛ شیوهٔ بیان ایده، کتابنوشتن، فیلمساختن، ظرفساختن یا خانهساختن. اینها نمونههایی از میماند.
استخر ژن و استخر میم
ژنها خود را در «استخر ژن» تکثیر میکنند. انگار ژنهای گونههای مختلف وارد استخری میشوند و با هم رقابت میکنند؛ هرکدام بتواند، باقی میماند و ژنهای غالب حفظ میشوند. انتقال از بدنی به بدن دیگر، با اسپرم و تخمک و رابطهٔ جنسی صورت میگیرد. به همین ترتیب، میمها در «استخر میم» از مغزی به مغز دیگر منتقل میشوند. اینجا رابطه، سخنگفتن، ارتباط یا نوعی رابطهٔ اجتماعی است.
تکثیر یعنی چیزی کپی شود و همین کپیشدن بسیار مهم است. در رابطهٔ جنسی، نسخه در سلولهای پدر و مادر وجود دارد و به فرزند منتقل میشود؛ پس وجودی فیزیکی و زیستی دارد. در انتقال فرهنگی، عنصر کپیکردن «تقلید» است؛ این واژه بسیار مهم است.
تقلید بهعنوان تکثیرگرمیم
این را در کودکان میبینیم: جارو میکنم و پسر کوچکم هم همان کار را انجام میدهد؛ نماز میخوانم و او تقلید میکند؛ کتاب میخوانم و او، با اینکه اصلاً سواد ندارد، همان کار را انجام میدهد. تقلید در تفکر و سخنگفتن هست؛ در نوع لباسپوشیدن هم تقریباً همینطور است و همهٔ این زمینهها را دربرمیگیرد. پس تکثیرگر میمها تقلید است.
این نکته دستکم برای مقالهٔ ننو خیلی مهم است. به نظر او، بسیار اوقات حرفها و افکاری را که از دیگران گرفتهایم تقلید میکنیم، بهویژه در بحث معجزه. چیزی شنیدهایم و میبینیم در جامعه گسترش مییابد و همه از آن حرف میزنند؛ ما هم همان را بیان میکنیم. رسانه دقیقاً آن را برای همه تکثیر میکند. وقتی چیزی را در رادیو، تلویزیون یا تلگرام میفرستید، برای هزاران یا میلیونها نفر پخش میشود؛ آنان تقلید میکنند و همانگونه میاندیشند.
این بخش بحث فلسفی نیست؛ بحثی زیستی و فرهنگی است. داوکینز نیز یکی از مؤثرترین افراد در جهان ماست.
سوزان بلکمور و استقلال میم از صدق
سوزان بلکمور همین سخن را در کتاب «میم ماشین» میگوید: برای گسترش یک میم، صدق ضروری نیست. این نکته بسیار بسیار مهم است. نکتهٔ نخست تقلید بود و نکتهٔ دوم این است که انتقال، چه ژنتیکی و چه میمتیک، مستقل از صدق است؛ یعنی به صادقبودن ربطی ندارد.
مثلاً ممکن است قابلیتی ژنتیکی در همهٔ ما وجود داشته باشد که به اشیا شخصیت میدهیم. درخت، کوه یا سایه را میبینیم و گویی تصور میکنیم آدماند، روح دارند؛ منظورم این است که آگاهی دارند و میفهمند و میتوانیم با آنها گفتوگو کنیم. بهنوعی از جهان، حیوانات و اتفاقات میترسیم و به آنها شخصیت میدهیم؛ حتی ممکن است وارد مکالمه با آنها شویم یا احساس کنیم برای ما کاری میکنند.
عجیبتر از آن، همهٔ ما «wishful thinking» داریم؛ یعنی گاهی امیدهای واهی داریم. میدانیم اتفاقی نمیافتد، اما امیدواریم. میدانم ممکن است بیمارم خوب نشود، ولی امیدوارم خوب شود؛ میدانم ممکن است دیر برسم، ولی تلاش میکنم زودتر برسم. خیلی وقتها این باعث موفقیتم هم میشود. این عنصری زیستی است که به بقای من کمک میکند. بهجای اینکه افسرده و ناامید شوم و کار را رها کنم، عنصر درونیام میگوید امید داشته باش؛ ممکن است با تلاشت تغییری ایجاد شود.
این امید ممکن است هیچ ربطی به صدق نداشته باشد. بر پایهٔ اطلاعاتی که روی کاغذ دارید، ممکن است آن اتفاق هرگز رخ ندهد یا امیدتان به واقعیت ربطی نداشته باشد، اما همچنان امیدوارید. چرا این قوهٔ مستقل از صدق در من باقی مانده است؟ چون به سازگاری من با محیط، بقای من و بقای گونهام کمک میکند. پس اینکه در انتقال ژنتیکی چه ژنی باقی بماند، مستقل از صدق است؛ این حرف بسیار بسیار مهمی است.
برهان تکاملی پلنتینگا علیه طبیعتگرایی
الوین پلنتینگا، فیلسوف معروفی که احتمالاً همه میشناسید، بر این اساس «برهان تکاملی علیه طبیعتگرایی» را میسازد. میگوید قوای شناختی ما بر اساس تکامل پدید آمدهاند؛ آنچه چنین پدید آمده، مستقل از صدق کار میکند. بنابراین نمیتوانید نشان دهید قوای شناختیتان قابلاعتمادند؛ یعنی شما را به سوی صدق میبرند و بیشترِ باورهایی که فراهم میکنند صادقاند.
این قوا برای تولید باورهای اکثراً صادق پدید نیامدهاند؛ برای ایجاد بقا پدید آمدهاند و هدفشان صدق نبوده است. پس چگونه میتوانید تضمین کنید که بیشتر باورهایتان صادقاند؟ از جمله نمیتوانید صدق باور خود به نظریهٔ تکامل را نشان دهید. بنابراین نمیتوانید هم به تکامل و هم به طبیعتگرایی باور داشته باشید؛ یعنی اینکه صرفاً با جهش ژنتیکی و انتخاب طبیعی پدید آمدهاید. این باور خودشکن است. به نظرم حرفش بسیار جالب است.
دربارهٔ این موضوع کتاب نوشته شده و شاید ۲۰ یا ۳۰ مقاله وجود داشته باشد. خود او نیز سه چهار بار آن را در مقالههای مختلف تکرار کرده است. مناظرهای در آکسفورد داشته و کتابش را دارم، اما نمیدانستم ترجمه شده است. برهانش بسیار بسیار معروف و جالب است: اگر قبول کنید انسان محصولِ صرفِ تکامل در فضایی کاملاً طبیعتگرایانه است، نمیتوانید نشان دهید همین باور صادق است؛ بهمحض داشتن آن، باور خودش را نقض میکند.
موفقیت میم مستقل از صدق
انتقال ژنتیکی و میمتیک مستقل از صدقاند. به بیان سوزان بلکمور، اگر میمی بتواند گسترش یابد، گسترش مییابد؛ صدق لزوماً محکی برای انتقال میمتیک نیست. ننو از هر دو نکته، یعنی تقلید و استقلال از صدق، در برهانش استفاده میکند.
آیا اگر چیزی کار کند، لزوماً صادق است؟ دربارهٔ برهان پلنتینگا بسیار تلاش کردهاند این را نشان دهند، اما لزوماً چنین نیست. ممکن است قوهای کارکرد داشته باشد، مانند همان امید واهی که به بقای شما کمک میکند، اما لزوماً صادق نیست و ضرورتاً به صدق ربطی ندارد. در موافقت و مخالفت با این برهان بسیار نوشتهاند؛ شاید نزدیک ۳۰ یا ۴۰ مقاله باشد. مخالفان زیادی دارد، ولی برهان جالبی است.
هیوم: لذت شگفتی و روایت معجزه
هیوم میگوید روایتهای معجزه حس خوبی به کسانی میدهند که از آنها سخن میگویند. به نظر او، برای انتقال درست میم به هیجان نیاز دارید. چرا در میان ورزشها فوتبال اینقدر مهم است و مردم به آن اهمیت میدهند، اما مثلاً به بسکتبال چنین اهمیتی نمیدهند؟ یکی از تفاوتهای مهم فوتبال با والیبال و بسکتبال، بنا بر مطالعات روانشناختی، هیجانی است که ایجاد میکند.
در هر لحظهٔ فوتبال ممکن است گل زده شود و ممکن است ۹۰ دقیقه هم گلی زده نشود. اما در بسکتبال، مثلاً هر ۲۰ یا ۳۰ ثانیه این اتفاق میافتد و تماشاگر چندان غافلگیر نمیشود. در فوتبال ممکن است میزان غافلگیری خیلی خیلی بیشتر باشد؛ این باعث میشود مردم بنشینند و دربارهاش صحبت کنند و میم فوتبال پیش برود. اگر اتفاق عجیبی رخ دهد، خیلی بیشتر هیجان دارید دربارهاش حرف بزنید؛ مثلاً فرض کنید جنگ شده و ایران به اسرائیل حمله کرده است. برای ما مهم است دربارهٔ آن صحبت کنیم؛ پس این هیجان خیلی مهم است.
هیوم در کتاب «اینکوایری» از «The passion of surprise and wonder» سخن میگوید: شما از تعریفکردن اتفاقی عجیبوغریب لذت میبرید. شگفتیِ ناشی از معجزه، احساسی خوشایند است و تمایلتان به گسترش روایت، کمکم به تمایل به باور آن تبدیل میشود. او مثالهایی از چیزهای عجیب میزند که واقعی نبودهاند، اما آنها را تعریف کردهایم و سپس واقعی پنداشتهایم؛ مثال بسیار معروفش ماجرای اندلس است.
مثال اندلس
ماجرای اندلس را همه میدانید: در دست مسلمانان بود و سپس، به دلیل وضعیت فرهنگی و اجتماعی، مسلمانان شکست خوردند و مسیحیان آن را گرفتند. آیا این واقعیتی تاریخی است؟ داستانی است که کسی مینویسد و سپس به عنصری تاریخی تبدیل میشود. اکنون همه فکر میکنیم دربارهٔ تاریخ اندلس سخن میگوییم، درحالیکه آن اتفاقات رخ نداده بودند؛ مثلاً جنگی درمیگیرد و در ادامهٔ جنگهای صلیبی، مسلمانان شکست میخورند.
منظور هیوم این است که بسیار دوست دارید نخستین کسی باشید که خبر را بیان میکند؛ اگر خبر دستدوم هم شد، هیجانش را حفظ میکنید تا آن را نقل کنید. بسیاری تمایل دارند نخستین خبررسان باشند، یا اگر نفر دوماند، همان هیجان را نگه دارند. آیا مطالعهای داریم که نشان دهد چرا مردم از نظر روانشناختی چنین رفتار میکنند؟
ترفند طناب هندی
مقاله مثالی از اتفاقی در آمریکا میزند که نامش «Indian Rope Trick» است. کسی در مجلهٔ «دیلی شیکاگو» داستانی مینویسد؛ سالش را نمیدانم، مثلاً ۱۸۹۰. داستان دربارهٔ مردی هندی است که طنابی آورده، آن را صاف نگه داشته و طناب مانند مار شده است. فرزندش را میفرستد و طناب او را میخورد؛ خودش هم برای یافتن فرزند میرود و طناب او را نیز میخورد.
چون آن مجله معمولاً خبر منتشر میکرد، مردم تصور کردند این هم خبر است. روایت پخش شد و سالها دربارهاش حرف زدند و فکر کردند واقعاً رخ داده است. جالب اینکه بسیاری آن را دستاول تعریف میکردند و میگفتند خودمان رفتیم و دیدیم. در آمریکا مطالعات روانشناختی دربارهٔ مدعیان مشاهده شروع شد؛ آنها را فراخواندند و خواستند گزارش بنویسند. گزارشها جمع شد و کتابی نوشتند تا بررسی کنند چرا این افراد چنین اثری ایجاد میکنند و میگویند آن را دیدهاند.
احتمالاً از فراهمکردن خبری دستاول برای دیگران و اینکه مردم بنشینند و سخنانشان را گوش کنند لذت میبرند. فرد به منبع خبر تبدیل میشود و میتواند بقیهٔ افکار و میمهایش را هم منتقل کند. درست مانند انتقال ژنتیکی، انسانها دوست دارند چنین اتفاقی رخ دهد. منبع خبرشدن لذت دارد، چون وقتی پذیرفتید کسی اتفاق عجیبی را دیده است، بقیهٔ سخنانش را هم میپذیرید.
انتقال میم معجزه بدون باور به صدق
نکتهٔ نخست شگفتی بود که شما را به منبع خبر تبدیل میکند؛ نکتهٔ دوم استقلال انتقال از صدق است. هیوم نیز معتقد بود انتقال میمتیک به صدق ربطی ندارد. در کتاب «اینکوایری» میگوید فرد دیندار ممکن است به چیزهایی که واقعی نیستند بسیار علاقهمند باشد؛ حتی ممکن است بداند داستانش درست نیست، اما بخواهد آن علت مقدس و تصور مقدسش از جهان را ترویج کند. ممکن است داستانی بسازد و پیش ببرد و با اینکه میداند درست نیست، چون هدف را مقدس میبیند، از آن حمایت کند.
فکر میکند این روایت میتواند به دیگران کمک کند زندگی پاکیزهای داشته باشند؛ هدفی تعیین میکند و داستانش را پیش میبرد. ننو میخواهد بگوید هر دو استدلالش پشتیبانی هیومی دارند و درواقع سخنان هیوم را بازنویسی میکند.
لذت خبر اول بودن
هیوم در جملهای دیگر از لذتِ گفتن و گسترش خبر جالب و نخستین گزارشگر آن بودن سخن میگوید. مردم به دنبال شاهد بیشتری میگردند. سپس میپرسد: آیا دیگران نیز به همین ترتیب به معجزه ایمان نیاوردهاند؛ یعنی بیان و ابلاغ آن برایشان بسیار هیجانانگیز بوده است؟
دیدهاید که خبر دوستشدن دو نفر بسیار سریع پخش میشود. مثلاً همایون شجریان با خانمی که نامش را نمیدانم؛ همه خبر دارند که ممکن است با هم در رابطه باشند. چرا برای مردم اینقدر جالب است؟ موضوعی جالب است که نقلش آنها را به منبع خبر تبدیل میکند. همین در اینستاگرام رخ میدهد: کسی را دنبال میکنید و مطالبش را میپسندید؛ او ممکن است اخبار ساختگی، زرد یا هر خبر دیگری منتشر کند و برایتان منبع خبر شود تا میم و شیوهٔ فکرکردنش را گسترش دهد. البته به ژنتیک هم مربوط میشود، چون احتمالاً از این راه درآمد دارد و میتواند زندگی کند.
ماجرای طناب هندی بسیار جالب است. در سال ۲۰۰۱، دو روانشناس به نام پیتر لمونت و ریچارد وایزمن کتابی با عنوان «The Rise and Fall of the Indian Rope Trick» مینویسند. ماجرا متعلق به حدود ۱۰۰ سال پیش از آن است، اما در این مدت گزارشهای بسیاری از کسانی که آن را درست میپنداشتند یا مدعی مشاهده بودند جمع میشود. آن دو همهٔ گزارشها را بررسی میکنند و سپس مثالهایی از همین سنخ میآورند.
مقدمهٔ کتاب دربارهٔ خود ترفند طناب است؛ بقیهٔ آن دربارهٔ شیوههایی است که مردم دروغی را باور میکنند و حتی میکوشند آن را بیان و پخش کنند. رویدادهایی ناممکن داریم که بهعنوان واقعیت در جهان دستبهدست میشوند.
گستاو کان و اغراق تماشاگر
روانشناسان دیگری نیز در این زمینه کار کردهاند. مقاله به گوستاو کون و کتاب «Experiencing the Impossible»، تجربهٔ ناممکنها، اشاره میکند.
او میگوید یکی از لذتهای شعبدهبازبودن، شنیدن سخنان دیگران دربارهٔ اجرای خودتان است؛ اینکه از کار یا فکر شما حرف میزنند، شما را به منبع میم تبدیل میکند. تماشاگران اغلب آنچه واقعاً رخ داده را اغراقآمیز نقل میکنند؛ ممکن است خرگوشی از کلاه بیرون آورده باشید و بگویند فیلی بیرون آوردهاید. روایت را رنگارنگ میکنند و چیزهایی را تعریف میکنند که اصلاً اتفاق نیفتاده است.
صورتبندی برهان ننو
برهان تئودور ننو را میتوان چنین نوشت. نخست، معجزات وقایع عجیبوغریبیاند که گزارش میشوند. دوم، وقایع عجیبِ گزارششده ممکن است از سنخ جادو باشند. سوم، انسانها از نظر روانشناختی به گزارش وقایع عجیب تمایل دارند. چهارم، این تمایل مستقل از صدق گزارشهاست، چون نوعی انتقال میمتیک است. پنجم، از مقدمات دوم، سوم و چهارم نتیجه میگیریم که گزارشهای معجزه میتوانند از سنخ گزارشهای ناصادق باشند؛ مانند طنابی که مار شده است.
منظور از جادو همین شعبده است، نه امر ماورایی. تفاوت معجزه و شعبده این است که در شعبده روشی برای فریبدادن دارید؛ در معجزه ادعا این است که اتفاقی واقعی و فراطبیعی، دخالت خداوند در جهان، رخ داده است و قصد فریب ندارید. در شعبده ممکن است چشم یا ذهن را فریب دهید. مقاله مثالهایی میآورد و کتاب دیگری دربارهٔ ترفندهای شعبدهبازان معرفی میکند؛ یکی کار روی ذهن است و دیگری، که مهمترین است، معطوفکردن توجه به چیزی و انجامدادن کاری دیگر. اینها روش دارند.
نتیجه همان نتیجهٔ هیومی است: باور به وقوع معجزات معقول نیست، چون نمیتوانید تفاوت معجزه و شعبده را نشان دهید.
دینداری فضیلتمندانه و معجزه
جلسهٔ پیش کوشیدم نشان دهم برهانهای هیومی لزوماً بر دینداری دینداران تأثیر ندارند، اگر دینداری ما فضیلتمندانه باشد. حتی فرض کنید این اتفاقها رخ ندادهاند؛ پیامبر شقالقمر نکرده و عیسی مسیح مردهای را زنده نکرده است. مسئله، دینداری به سوی فضیلتمندی است. دینداری روشی برای خوبشدن من و نزدیکشدن به خیر محض است. برای آن به تفکر و زیست عقلانی و اخلاقی نیاز دارید؛ لازم نیست معجزهای رخ داده باشد.
حداکثر کارکرد معجزه میتواند فراهمکردن فضایی اجتماعی باشد تا مردم بپذیرند، اعتقاد پیدا کنند و پیش بیایند؛ به نظر میرسد چنین است. حتی اگر برهان ننو درست باشد، به دینداری عقلانی صدمه نمیزند، ولی احتمالاً ممکن است به نوعی دینداری عوامانه، یا هر نام دیگری که برایش بگذاریم، آسیب بزند. مستقل از اثر برهان بر باور ما، آیا خود برهان کار میکند؟ به نظر میرسد سخنانش دربارهٔ شعبده درست است: باور به وقوع آن احتمالاً نمیتواند باور درستی باشد، چون از امری صادق حکایت نمیکند.
نتیجهگیری مقاله
جملهٔ پایانی مقاله به نظرم جالب بود. میگوید میان میمهای جادو و معجزه شباهتهای زیادی هست و با تاریخ و روانشناسی جادو نشان داده است مردم چگونه داستانهای ظاهراً ناممکن را نقل میکنند و میپذیرند. عوامل روانشناختی آورده و نشان داده این داستانها مستقل از صدق، گسترش میمتیک مییابند.
همچنین برایش عجیب یا نامعقول است که وقتی با شعبدهای روبهرو میشوید، فوراً از روش انجامش میپرسید و با نگاهی طبیعتگرایانه بررسی میکنید چگونه آن کار انجام شده است، اما وقتی مردمی از گذشتههای بسیار دور، وقوع معجزهای دینی را گزارش میکنند، دیگر آن نگاه را به کار نمیبرید. نتیجهاش این است که باور به وجود معجزات معقول نیست.
بحث کلاس درباره استدلال
منبع خبر هم مهم است. مثلاً در توییتر به نشانهٔ تأیید حساب نگاه میکنند تا ببینند خبر درست یا رسمی است؛ اینکه چه کسی خبر میدهد اهمیت دارد. این نیز یکی از تمایلهای انسانهاست، اما بحث میزان انتقال مستقل از صدق است.
در ادیان و کیشهای مختلف، قهرمانها و اسطورههایی میبینید که لزوماً حتی به انسانی واقعی برنمیگردند. داستانی است که زندگی مردم را میسازد؛ مثالهای زیادی میتوان آورد. مثلاً کشتهشدن حضرت مسیح و بهصلیبرفتن او: از نظر اسلام، قرآن میگوید «وَمَا صَلَبُوهُ»؛ یعنی او را به صلیب نکشیدند. البته نمیدانم؛ سخن از این است که «آنها» او را به صلیب نکشیدند و شاید دیگران چنین کرده باشند. خوانش بیشتر مسلمانان این است که او را به صلیب نکشیدند. قطعهٔ دیگر آیه هم «وَمَا قَتَلُوهُ يَقِينًۢا» است.
برخی که میخواهند قرآن را بهنوعی با خوانش مسیحی بخوانند، میگویند منظور این است که یهودیان آن کار را نکردهاند. خوانش مسیحیِ قرآن در این زمینه خیلی سخت است. اما مسیحیت بر پایهٔ این داستان زندگی میکند و برای مسیحیان بسیار مهم است؛ مانند داستان امام حسین برای شیعیان. نمیتوانید آن را از آنان بگیرید. خون مسیح، رهایی یا «redemption» و گناهسوزی به آن اتفاق پیوند دارند.
اگر به صدق علم اعتقاد نداشته باشیم، اتفاقی برای ما نمیافتد؛ اما اگر باور کسی به پیامبربودن و خداوند بر وقوع معجزه استوار باشد و آن گزارش صادق نباشد، نمیتواند این پیوند را برقرار کند. در آن صورت با شعبدهباز روبهروست. تفاوت ساحران با موسی چیست؟ اگر این دو تفاوتی نداشته باشند، چرا بپذیریم موسی راست میگوید؟ این همان سخن فرعون است که میگوید تو هم ساحری و حرف تازهای نزدهای؛ این استدلال دقیقاً به نفع حرف فرعون است.
دربارهٔ علم نمیگوییم از سنخ جادوست؛ میگوییم مدل است و با آن کار میکنیم. اگر استدلال درست باشد، حداکثر دینی که میتواند برای ما فراهم کند دینی است که کار میکند و حالمان را خوب میکند. اما دینداران فقط نمیخواهند با دینداری حالشان خوب شود؛ صدق برایشان مهم است. ممکن است آیین یا کیشی داشته باشم و مثلاً یوگا کنم؛ چه انرژی کائنات واقعاً به من برسد و چه نرسد، با یوگا حالم بهتر میشود. اما دینداران این را نمیگویند؛ میگویند خدا بهطور عینی وجود دارد و دربارهٔ واقعیتِ پیامبر سخن میگویند.
یک راهحل این است که بگوییم واقعیت دینداری به معجزات ربطی ندارد. این راهحل من است و بسیار به آن علاقه دارم: مستقل از معجزات، از مسیری دیگر، بتوانید عقلانی بپذیرید که امری واقعی وجود دارد یا نه. راه دیگر این است که استدلال را بررسی کنیم.
«معقول نیست» یعنی باور شما را به صدق نمیرساند. باور معقول، باور موجه است و توجیه نسبتی با صدق دارد؛ بهنوعی شما را به آن وصل میکند. مثلاً باور من به اینکه اینجا میزی هست معقول است، چون آن را میبینم یا حس میکنم. سپس باید در معرفتشناسیام نشان دهم قوای حسیام با صدق مرتبط و قابلاعتمادند؛ یعنی بیشتر باورهایی که برایم فراهم میکنند صادقاند. اگر این را نشان دهم، میتوانم بگویم باورم به وجود میز، بهواسطهٔ دیدن آن، صادق است. وقتی از عقلانیت سخن میگوییم، از ارتباط با صدق سخن میگوییم.
اگر این ارتباط نباشد و نمونههایی هم نشان دهید که مردم به دلیل تمایل میمتیک چنین میکنند، نتیجه این است که باور به وقوع معجزه معقول نیست. منظور این نیست که لزوماً ناصادق است؛ ممکن است صادق باشد، ولی ضرورتاً صادق نیست. مسئله مسیری است که باور از آن تولید میشود. چشم دستگاهی است که با دیدن، باور به وجود صندلی را تولید میکند؛ اما دستگاه تولید باور به معجزه، با انگیزههای روانیِ خبررسانی، منبع خبرشدن و گسترش میم کار میکند و دنبال شگفتی است، نه صدق. نمیتوان قطعاً گفت باور ناصادق است، ولی نمیتوانید صدقش را نشان دهید.
مثل ساعتی که اکنون ۱۱ و ۲۵ دقیقه را نشان میدهد: ممکن است باتریاش تمام شده باشد و اتفاقاً واقعاً هم ۱۱ و ۲۵ دقیقه باشد، اما نمیتوانم به آن اعتماد کنم. باورم به اینکه ساعت ۱۱ و ۲۵ دقیقه است غلط است، چون این ساعت گاهی تند میرود یا عقب و جلو میرود؛ پس دربارهٔ ساعت نمیتوانم بر اساس آن باور معقولی داشته باشم.
شاید، همانطور که جلسهٔ پیش گفتم، با پیشآمدن ادیان ابراهیمی، انتظار معجزه بهتدریج کمتر شود و دینداری فضیلتمندانه و عقلانی اهمیت بیشتری پیدا کند. شاید مفهوم ختم نبوت چنین معنایی داشته باشد. این بهکلی روشی دیگر است؛ اما با خود این برهان چه کنیم؟ ننو نگفته معجزات اصلاً رخ ندادهاند؛ نمیتواند نشان دهد ۱۰۰ سال پیش چه اتفاقی افتاده است. میگوید باور شما به اینکه آن اتفاق از امری فراطبیعی ناشی شده معقول نیست، چون نمیتوانید صدقش را نشان دهید. اگر ادعا دارید معقول است، باید راهی نشان دهید. او مسیری موازی نشان میدهد که میتوانسته این باور را در شما پدید آورد، اما قابلاعتماد نیست.
مسیر معرفتی متفاوت
در بررسی راویان، دخلوتصرف در گزارشها هم مطرح است. دربارهٔ موسی و عیسی تقریباً چنین چیزی نداریم؛ دربارهٔ موسی اصلاً سلسلهٔ راویان نداریم. این بحث را در بررسی آدمها و رجالِ خودمان داریم. در مورد محمد، ادعای معجزه به چیزی مربوط است که همین اکنون حاضر است و میتوانید آن را رد کنید؛ متنی بیاورید و آن را بسنجید. اینجا راه دیگری وجود دارد.
این سخن که باور به وقوع معجزه ممکن است از مسیر معرفتی یا روانشناختی دیگری، مستقل از باور به وقوع شعبده، پدید آمده باشد، به نظرم جالب است. هرچند این دو ممکن است شبیه باشند، من ممکن است از مسیری مستقل به معجزه باور پیدا کرده باشم. خود کسی که آن را بهعنوان پیامبر اعلام میکند نیز ادعای شعبده ندارد. به نظرم میتوان در این سخن تأمل کرد؛ مسیر معرفتی متفاوتی دارد.
نکتهٔ دیگر هم به نظرم جالب است: معجزهای که اکنون در دست ماست و میتوانیم ببینیم، مستقل از گزارش کسی است که میگوید خبری عجیب دارد. به گزارشکردن نیاز ندارد؛ هر کسی میتواند برود و آن را ببیند و باور کند که امری معجزهآساست.