خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.
جلسه با یادآوری اهمیت زبان و واژگان از نظر دینی و با نامهای پوچ آغاز میشود. سپس به پرسش جلسهٔ قبل میرسد: خداوند که قبلاً خودش را آشکار میکرد چرا اکنون آشکار نمیکند و چرا نبوت ختم شده؛ پاسخ مسیحی و پاسخ مسلمانها را میآورد. بخش بزرگ بعدی دربارهٔ تحدی و معجزهآسا بودن قرآن است. در پایان کسی دیگر از چرخش زبانی و نقش نامها در وصل کردن ما به جهان میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
یادآوری ترمینولوژی و اهمیت واژگان
شاید برای بیان مفاهیم دینی در بحث معجزه لازم باشد اصطلاحات را تغییر بدهیم و مفاهیم تازهای وارد کنیم. در این بحث، اهمیت زبان و بهطور خاص واژگان از نظر دینی را یادآوری کردم. اگر بپذیریم که دستکم در زمینهٔ اسلامی مهمترین موضوع توحید و در مقابل آن شرک است، قرآن کتابی است که توحید را تعلیم میدهد و میگوید باید از شرک دوری کنیم.
آیهای که پیشتر به آن ارجاع دادم، در توصیف بتها میگوید اینها نامهاییاند که شما گذاشتهاید. مانند اینکه بر چیزی نامی گذاشته و تصوری از آن پیدا کرده باشید، در حالی که آن چیز اصلاً وجود ندارد. اینها نامها یا واژههای پوچاند؛ واژههایی که به چیزی اشاره نمیکنند. زبانآوری انسان چنین امکانی دارد: میتوانیم واژه خلق کنیم و بر اساس آنها دنیایی را تصور کنیم. حتی رابطهٔ میان اشیا و مفاهیمی را که ساختهایم میتوانیم در خود واژهها ببینیم؛ لازم نیست جمله بسازیم.
این نامهای پوچ در واقع انتزاعیترین بیان شرکاند: اعتقاد به وجود چیزی که وجود ندارد. اگر این اعتقاد در سطح بالاتری باشد، مثلاً به ادارهٔ جهان مربوط شود، همان شرکی میشود که بهطور سنتی میشناسیم. پس زبان و واژگان در زمینهٔ دینی اهمیت دارند. حساسیت فلسفی ما به اینکه آیا تعریف یا مفهومی که نامگذاری کردهایم برای بیان محتوا و مفاهیم دینی مناسب است یا نه، بهطور کلی دربارهٔ زبان هم صدق میکند؛ از نظر دینی باید به زبان حساس باشیم.
اختیار در ساختن واژگان
در جلسهٔ پیش توضیح دادم که در بهوجود آوردن واژگان اختیار داریم. میتوانید هر تعداد مصداق را به هر شکلی، انگار، درون خطی قرار بدهید، برچسبی بزنید و واژهای تولید کنید. مثلاً گوسفندها و بزهای قهوهای واقعاً وجود دارند، اما مفهوم ساختهشده ممکن است مفهوم خوبی نباشد و به درد زیستشناسی نخورد. واژه را میسازم و دربارهاش حرف میزنم؛ ممکن است اصلاً معلوم نباشد که دربارهٔ هیچ صحبت میکنم.
داستان معروفی دربارهٔ جان میلنور، ریاضیدان معروف و هندسهدان بزرگ آمریکایی، نقل میکنند: در جلسهٔ دفاع رسالهای شرکت کرده بود. برخلاف ایران که مقالهٔ دانشجو پیشتر فرستاده و داوری شده، درستی محتوایش تأیید و چاپ شده است و معمولاً دفاع دکترا نوعی تشریفات است، در اروپا و آمریکا اینطور نیست؛ جلسهٔ دفاع خیلی هیجانانگیز است. ممکن است دانشجو به جلسهٔ دفاع برود و به او دکترا ندهند. ممکن است به دلایلی فرصت و اجازهٔ دفاع دوباره بدهند و خیلی وقتها حتی همین کار را هم نمیکنند.
میگویند دانشجو مفهومی هندسی، مثلاً مانیفولدهای چهاربعدی با دو ویژگی مشخص، تعریف کرده و رسالهاش را دربارهٔ آن نوشته بود. میلنور در جلسه ثابت کرد هیچ مانیفولد چهاربعدی با آن دو ویژگی وجود ندارد. همهٔ گزارههای رساله به انتفای مقدم درست بودند؛ دربارهٔ چیزی که اصلاً وجود ندارد میتوانید هر حرفی بزنید.
در ریاضیات هم ممکن است با مفاهیم پوچ روبهرو شویم. این مفهوم بهقدری گولزننده بوده که دانشجوی دکترای دانشگاهی معتبر در آمریکا دو سال کار کرده و نفهمیده است هیچ مصداق واقعی ندارد؛ در دنیای مفاهیم برای خودش گزاره ثابت کرده، جلو رفته و رسالهای پدید آورده است. خیلی بهتر است آنها هم مقالههایشان را برای داوری بفرستند. خودتان را جای دانشجویی بگذارید که در جلسهٔ دفاع به او ثابت کنند دو سال دربارهٔ چیزی که وجود ندارد تحقیق کرده است.
فکر میکنم خیلی بعید است داستان تخیلی باشد؛ فکر میکنم اتفاق افتاده است. آن را از کسی شنیدم؛ دربارهٔ دانشگاه و محل وقوع اتفاق، اطلاعاتش ضعیف بود. به هر حال حتی اگر داستان تخیلی باشد، امکانی را بیان میکند که قطعاً واقعی است: میتوانیم دربارهٔ هیچ صحبت کنیم.
منظورتان این است که آیا مفاهیم ریاضی مصداق خارجی دارند یا نه؟ این یکی از مرکزیترین بحثهای فلسفهٔ ریاضی است. کسانی که اصطلاحاً افلاطونیاند، به مصداق خارجی به معنای واقعی کلمه معتقدند؛ از معاصران معروف، فکر میکنم گودل چنین نظری دارد. خیلیها هم ممکن است فکر کنند اینها مفاهیمی تجربیاند که به آن معنایی که شما میخواهید مصداق خارجی ندارند؛ در همان ساختار اصلموضوعی جای خودشان را دارند و میتوان برایشان مصداقی در نظر گرفت. بحث منحصر به مفاهیم ریاضی نیست؛ مفهوم سیب و گربه هم از نظر شما همینطور است.
این اختلاف نظر از ۲۰۰۰ سال پیش وجود داشته است. برای ریاضیات از جهتی شاید شدیدتر باشد، چون مفاهیم تجریدیتر را بر پایهٔ مفاهیم اولیه میسازیم. در ریاضیات پیش از دوران مدرن، مفاهیمی مانند مثلث مصداقی در جهان خارج داشتند؛ میتوانستید مثلثی بکشید و احساس کنید مثلث است. عدد هم همینطور بود؛ مثلاً دو گلابی برمیداشتید.
ریاضیات مدرن یک پله تجرید بالاتری دارد؛ مصداق مفاهیمش در خود ریاضیات است، مثلاً در نظریهٔ گروهها. نظریهٔ کتگوری یک قدم فراتر میرود و دربارهٔ همین نظریههای ریاضیات مدرن تجرید میکند. به نظر میرسد مرتب از جهان واقعی دور میشویم و ممکن است مسئله حساستر شود. اما سؤال فلسفی همیشه این بوده است که آیا این مفاهیم به معنای واقعی کلمه وجود خارجی دارند یا نه؛ پاسخ به جهانبینی شما بستگی دارد.
دربارهٔ بت، ممکن است صرفاً نامی گذاشته و شخصیتی برایش قائل شده باشید؛ حتی سخن از مفهومی هم نباشد. مثلاً در هندوستان شخصیتی به صورت فیل هست که داستانی دارد و در منطقهٔ تامیل نادو سر هر کوچه مجسمهاش را میبینید. دربارهٔ چیزی صحبت میکنید که به معنای واقعی کلمه تخیلی است. باز هم میتوان پرسید آیا آن تخیل به چیزی در جهان خارج ارجاع میدهد؛ ممکن است کسی برای شخصیتهای داستانهای تخیلی هم نحوهای از وجود قائل باشد.
اسماء جعلی و مرجع خارجی
نکتهٔ جالب آن آیه شاید این مشکل را حل کند. سخن از اسماء است: «سَمَّيْتُمُوهَآ أَنتُمْ وَءَابَآؤُكُم»؛ نامهایی که شما و پدرانتان گذاشتهاید و خداوند برایشان سلطانی فرو نفرستاده است. یعنی چیزهایی که در این دنیا توانایی ندارند و کاری نمیتوانند بکنند. شخصیت تخیلی ممکن است در داستان نقشی داشته باشد، اما در عالم خارج ندارد.
گرایشی هست که برای هر چیزی بالاخره نحوهای از وجود قائل شویم. حتی برای نامی که من به همین معنای توضیحدادهشده پوچ میخوانم، میتوان گفت در زمینهٔ خودش به چیزی اشاره میکند. بهویژه در شاخهای از فلسفهٔ اسلامی که شاید سهروردی معروفترین چهرهاش باشد، برای عالم خیال وجود واقعی قائلاند؛ مبنا این است که آن لایهای که عالم خیال مینامیم وجود دارد، پس چیزهای تخیلی هم وجود دارند. اینکه بر این دنیا اثر بگذارند یا نه، مسئلهٔ متفاوتی است.
هانری کوربن در شرحی از زندگی فلسفی خودش گفته است این نکته سبب شد عاشق سهروردی شود، زندگیاش را رها کند و به اینجا بیاید. توجهش جلب شد که انگار اینها چیزی درست میگویند و دربارهاش نظریهپردازی کردهاند. جذابیت سهروردی و ابن عربی و آن شاخهٔ عرفان برای او این بود که به تخیل و عالم خیال اهمیت میدهند.
معمولاً وقتی چیزی را تخیلی یا خیالی میخوانیم، آن را تحقیر میکنیم؛ اما در عرفان ابن عربی، خیال یکی از قوای شناختی مهم است که حقیقت را کشف میکند. باید آن را تربیت کرده باشید تا گمراهتان نکند؛ همانطور که عقل تربیتنشده در استدلال ما را به اشتباه میکشاند، تخیل هم چنین است. علت اینکه در خیالبافی ما هیچ حقیقتی نیست، این است که خیالبافی بلد نیستیم. سخن ابن عربی و اینها این است که میتوان قوّهٔ خیال را تربیت کرد و از این راه حقایقی را در عالم فهمید. قوّهٔ خیال زائدهای نیست که بیهوده در ذهن و قوای شناختی ما پدید آمده باشد.
تخیل، شهود و هنر
آدمهای بسیار خلاق، حتی در علم، تخیل قوی دارند. میتوانیم آن را شهود بنامیم، اما واقعاً قوّهٔ خیالشان قوی است؛ انگار چیزهایی میبینند و تخیل میکنند. در هنر قطعاً قوّهٔ تخیل قوی بسیار مهم است.
تالکین، نویسندهٔ داستانهای ارباب حلقهها، در این زمینه اصلاً شوخی ندارد. اگر عقایدش را بخوانید، مانند ابن عربی است؛ احساسش این است که با قوّهٔ خیال جهانی ساخته که حقایقی بسیار اساسی در آن وجود دارد. خیلیها ممکن است داستان علمیتخیلی بنویسند تا چیزی جذاب، مانند هری پاتر، پدید بیاورند. تالکین اینطور نیست؛ فلسفهٔ بسیار مشخصی دارد و ارباب حلقهها و آثارش از نظر خودش بسیار جدیاند. احساس میکند آثارش پر از کشف و شهودند.
نکتهٔ آغاز بحث این بود که زبان در زمینهٔ دینی مهم است. این اهمیت از قدیم در یهودیت بوده، در مسیحیت هم تا حدودی و کمی کمتر وجود داشته و در اسلام نیز چنین است. در داستان آفرینشِ ابتدای قرآن، مسئلهٔ شر مطرح میشود: موجودی خلق میکنی که فساد و خونریزی میکند. پاسخ خداوند این نیست که این اتفاقها نمیافتد و شما اشتباه میکنید؛ به انسان اسماء را یاد میدهد: «ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا». انگار ویژگی انسان که آن شر را قابل تحمل میکند، این است که همهٔ اسماء را یاد بگیرد و به آنها علم پیدا کند.
ظرافت داستان این است که به انسان همهٔ اسماء را تعلیم میدهد، اما بعد به او میگوید: «أَنۢبِئْهُم بِأَسْمَآئِهِمْ». نمیگوید به فرشتهها تعلیم بده؛ میگوید به آنها خبر بده، چون قدرت درکش را ندارند. فرشتهها درمییابند که انسان چیزی میداند که آنها نمیتوانند بدانند؛ میتوانند خبرش را بشنوند و بفهمند چنین اسمائی وجود دارد، اما کُنه آن را مانند آدم نمیفهمند. انگار این پاسخی قانعکننده به فرشتههاست: انسان چنین ویژگی علمیای دارد.
مسئلهٔ اسمگذاری و توانایی انسان در دانستن همهٔ اسماء، انگار در ذات فلسفهٔ آفرینش اوست. به نظر من، اسماء در اینجا به اسماء الهی اشاره دارد.
سوال پنهانبودگی خداوند
ابن عربی هم بسیار کار کرده است. پرسشی که در پایان جلسهٔ قبل مطرح کردم، به نوعی بحثی دروندینی است و با هیدننس ارتباط دارد؛ اما پاسخ به آن برای حل مسائل هیدننس ضرورت ندارد.
وقتی متون دینی را میخوانید، میگویند خداوند پیشتر در زمین کارهایی میکرده: شتر از کوه بیرون میآمده و خداوند بر کوه طور ظاهر میشده است. اگر توصیف ظهور خداوند بر کوه طور در تورات را بخوانید، احساس میکنید پیشتر خودش را آشکار میکرده و برای این کار تلاش میکرده است؛ اکنون دیگر چنین نمیکند و بر هیچ کوهی نازل نمیشود؛ نمیدانم، هیچ معجزهٔ نمایانی در جهان صورت نمیگیرد.
انگار کسی که درون دین ایمان دارد، باید به این پرسش پاسخ بدهد که چه شده است. زمانی خداوند آشکار بوده و دوست داشته خودش را آشکار کند؛ آیا از جایی به بعد با بشر قهر کرده است؟ آیا آدمها خیلی بد بودهاند و دیگر خودش را آشکار نمیکند؟ آیا توطئهای در کار است؟ یاد جملهای از یکی از داستانهای مارکز میافتم: فرشتهای بر زمین سقوط کرده بود و نوشته بود به نظر میرسید در توطئهای الهی سقوط کرده است؛ انگار آن بالا کاری کردهاند که این بیچاره پایین افتاده است.
این وضع برای کسی که درون دین فکر میکند، شگفتانگیز است. پرسشی مشروع است که باید پاسخی برایش داشته باشیم: اعتقاد داریم زمانی خداوند خودش را ظاهر میکرده؛ اکنون وارد دورهای شدهایم که فکر میکنم همه قبول داریم خودش را ظاهر نمیکند. پس ماجرا چیست؟
چرا توجیه این تاریخچهٔ آشکارشدن خداوند برای هیدننس مهم نیست؟ چون اینجا از آشکارشدن بر جمع و حالتی بینالاذهانی صحبت میکنیم. آدمهای مذهبی معتقد نیستند خداوند در رابطهٔ خصوصی تغییر کرده باشد. کسی که اکنون ایمان دارد، ممکن است به همان اندازه در زندگی خودش معجزه ببیند؛ آن عقربه برایش حرکت کند، چنانکه پیشتر حرکت میکرد.
فکر نمیکنم آدمهای مذهبی معتقد باشند که در روابط خصوصی با خداوند حجاب اکبری پدید آمده، عرفای این دوران گرفتار شدهاند و خداوند خودش را برای آنها آشکار نمیکند، در حالی که در زمان ابن عربی یا پیشتر چنین میکرد. فکر نمیکنم این مسئله از نظر دینداران مطرح باشد. با این حال، پرسش قبلی سر جای خود میماند.
هیدننس به معنایی که در آن برهان مطرح است، به رابطهٔ خصوصی مربوط میشود. پرسش آن نیست که چرا خداوند ناگهان خودش را بر همهٔ انسانها آشکار نمیکند؛ میپرسم چرا من که دوست دارم در رابطهای عاشقانه باشم، خداوند در من آشکار نمیشود. اما برای دینداری که به چنین تاریخچهای ایمان دارد، پرسشِ آشکارشدن عمومی باقی است و در هر دینی طبعاً باید پاسخی داشته باشد.
مسئلهٔ آشکارشدن عمومی، همان مسئلهٔ ختم نبوت است. طبق اعتقاد دینداران، آشکارشدنهای عمومی در زمان پیامبران اتفاق میافتاد؛ پیامبری ظهور میکرد و معجزاتی رخ میداد، بهویژه در مورد حضرت عیسی و حضرت موسی. موسی مردم را پای کوه طور میبرد؛ به او وحی میشد که مردم را بیاور و سپس آن اتفاق میافتاد. حضرت صالح نیز برای اینکه به قومش بگوید پیامبر است، شتر را از کوه بیرون میآورد. به نظر میرسد آن آشکارشدنها حول پیامبران صورت میگرفته است.
اگر به ختم نبوت باور داشته باشید، این همان پرسش کلاسیک است: چرا نبوت ختم شده است؟ در ایمانهایی مانند ایمان بهایی که هنوز معتقدند هر هزار سال پیامبرانی میآیند، صورت مسئله کمی فرق میکند: چرا پس از یک پیامبر در این هزاره دیگر اتفاقی نیفتاده است؟ پیامبر جدیدشان هم که آمد، چرا معجزهٔ آشکاری نکرد؟ فکر میکنم اگر به ختم نبوت باور نداشته باشید، صورت مسئله کمی متفاوت میشود.
مسیحیان به یک معنا به ختم نبوت باور دارند؛ پس از عیسی دیگر منتظر کسی نیستند و فکر میکنند ماجرا تمام شده است. باید توجیهی دروندینی داشته باشند. مسلمانان نیز قطعاً همینطورند و تأکید جدی دارند که پیامبرشان آخرین پیامبر بوده است.
برای یهودیان، چون همچنان منتظر ظهور مسیحاند، مسئله کمی فرق میکند؛ اما پرسش از میان نمیرود. از چه زمانی منتظر مسیح بودهاند و این وعده به آنها داده شده است؟ از خیلی پیش از ختم نبوت. چرا تا جایی پیامبران میآمدند و سپس دیگر کسی نمیآید تا مسیح بیاید؟ این فاصله برای یهودیان نیز سؤال ایجاد میکند. دستکم در زمینهٔ اسلامی، وقتی به تاریخچهٔ آشکارشدن خداوند فکر میکنیم، پرسش اصلی ما ختم نبوت است: چرا در جایی پیامبری آمده و کار تمام شده است؟
یکی از پاسخهای متأخر و معاصر که بهویژه اقبال بسیار به آن اعتقاد دارد، این است که ختم نبوت نتیجهٔ تکامل انسان است. انسان در دورهای قرار گرفته که عقلش کامل شده و دیگر به نبوت نیاز ندارد. نبوت برای زمانی بود که عقل انسانها هنوز کامل نشده بود و تفکر نداشتند؛ به کمک و هدایت خداوند نیاز داشتند. اکنون در دورهای هستیم که میتوانیم با رجوع به عقل خود مشکلاتمان را حل کنیم و به نبوت به معنای سابق نیاز نداریم.
نظر اقبال را بسیار ساده کردم؛ نمیگویم کاریکاتوری، اما آن را به صورتی بیان کردم که کمی از واقعیت دور شد. شاید بهتر بود نام اقبال را نمیبردم. به هر حال، چنین ایدهای میتواند وجود داشته باشد: انسانها به کمال و بلوغ رسیدهاند و نبوت متعلق به دوران کودکی آنها بوده است.
برای کسانی که خیلی شیفتهٔ پیشرفتهای جهان مدرناند، این وضع نشانهای هم دارد: دیگر نبوتی در کار نیست، بشر بسیار پیشرفت کرده و به جایی رسیده که زندگی خودش را خوب اداره میکند؛ کشورهای غیردیندار نیز بهتر از کشورهای دیندار زندگی میکنند. به این صورت، به نظر میرسد این پاسخ با شواهد جهان مدرن هم سازگار است.
هر پاسخی که به این تاریخچه بدهید، باید ثابتبودن خداوند را رعایت کند. تاریخچه مربوط به تغییری در خداوند نیست.
تکامل انسان و ختم آشکارگی
در زمینهٔ ظهور تغییراتی رخ داده که سبب شده است دورهای از آشکارشدن داشته باشیم. پاسخ اولی که به قول ایشان کاریکاتوری بیان کردم، این اصل را رعایت میکند. فکر میکنم غیر از خود اقبال، کسانی به همین صورتی که من ترسیم کردم باور داشته باشند: انسان تغییر کرده و در سیر تکاملی به کمال رسیده است؛ بنابراین نیاز ندارد. اگر نیاز داشت، خداوند همچنان همان خداوند بود و خودش را آشکار میکرد.
انسان تغییر کرده و زمینه متفاوت شده است؛ پس ظهور خداوند در آن زمینه نیز فرق کرده است. مانند آینهای که آن را تمیز کرده باشید و چیزهایی را نشان بدهد که پیشتر نشان نمیداد، یا برعکس. در هر توجیهی برای ختم نبوت باید لحاظ شود که خداوند همان خداوندِ ابتدای خلقت است و زمینه تغییر میکند.
وقتی عرفا میگویند دورههایی در تاریخ بشر هست که اسماء مختلف خداوند ظهور میکند، معنایش این نیست که خداوند آن اسماء را نداشته و ناگهان پدید آمدهاند. جهان به صورتی سیر میکند که اسماء مختلف را منعکس میکند. در بحث فلسفیِ این تاریخچه باید خداوند را ثابت فرض کنیم. بنابراین هیچ پاسخی به ختم نبوت نیست، مگر اینکه به نوعی سیر تکاملی یا تاریخی بشر نگاه کنیم و در آن توجیهی بیابیم که چرا خداوند اینگونه ظاهر شده است.
اگر برهانهایی مانند واجبالوجود و این توصیف فلسفیِ خداوند را قبول داشته باشیم، باید ثابتبودن او را بپذیریم. دربارهٔ زمینهٔ دینی تا حدی با شما همدلم؛ اما فکر میکنم چون بحث فلسفی میکنیم، باید حتماً بپذیریم که خداوند موجودی نفوذناپذیر و تغییرناپذیر است. ممکن است کسی بگوید نمیتواند این مطلب را بهراحتی از متن دینی استخراج کند.
خودم حقیقتاً آن را هم در زمینهٔ دینی و هم در زمینهٔ فلسفی قبول دارم. دستکم فعلاً این فرض را داشته باشیم؛ فکر میکنم الهیدانهایی که بحث فلسفی میکنند، دربارهاش اجماع دارند.
پاسخ مسیحی به ختم نبوت
در مسیحیت، پیامبرانی آمدهاند و سرانجام حضرت مسیح ظهور کرده و کار تمام شده است. چه کاری تمام شده که با پیامبران دیگر تمام نشده بود؟ در این توجیه، مسیح ظهور خداوند است؛ خداوند در زمین راه رفته، مصلوب شده و گناه اولیهٔ آدم بخشیده شده است. این اتفاقها در زمان پیامبران دیگر رخ نداده بود. با ظهور حضرت مسیح و رزرکشن، اتفاقی معنوی و بسیار بسیار عمیق در جهان افتاده است.
توجیه مسیحی این است که با ظهور مسیح، جهان تغییر کرد و وارد دورهٔ تازهای از تاریخ شدیم؛ انگار آفرینش انسان به هدف خودش رسید و راه بخشیدهشدن گناه اولیه باز شد. این مطالب که احتمالاً در مسیحیت شنیدهاید، ختم نبوت را از نظر آنها معقول میکند: در زمان مسیح اتفاقی افتاده که در زمان پیامبران دیگر نمیافتاد.
با این حال، سؤال باقی است: پیامبران پیشین چه میکردند و چرا سلسلهای از آنها آمدهاند؟ مثلاً کار حضرت موسی چه بوده است؟ شریعتی داده شده و سپس به دست مسیح ملغی شده است.
پاسخ مسیحیت میتواند این باشد که آن پیامبران زمینهساز ظهور مسیحاند. موسی جامعهای دینی تشکیل داده تا در آن حضرت مریم بتواند پدید بیاید و مسیح را به دنیا بیاورد. آرامش و معنویتی لازم بوده تا این بارداری اتفاق بیفتد؛ بکرزایی به بستری نیاز داشته است. پیامبران آمدهاند و این بستر معنوی را فراهم کردهاند تا آن اتفاق بزرگ بیفتد و کار به سرانجام برسد.
بهطور سنتی، پیامبر اسلام را یکی از بندگان شیطان میدانستهاند که آمده است مردم را گمراه کند. این توصیف سنتی است؛ اکنون مسیحیانی هم هستند که به مسلمانان احترام میگذارند. میگویند پیامبر اسلام از اعقاب اسماعیل و در نتیجه از اعقاب ابراهیم بوده و دین ابراهیم را که اسماعیل به آنجا برده بود، تجدید کرده است.
از این دید، پیامبر اسلام مصلح دینی است؛ نه به آن معنا که خداوند پیامبری فرستاده باشد، بلکه مجدد دین اجدادش است که دین درستی بوده است. میگویند باید به مسلمانان احترام بگذاریم و اشتراک فراوان اسلام با مسیحیت و یهودیت را یادآوری میکنند.
فکر میکنم واضح است که این دیدگاه در جامعهٔ کلی مسیحیت در اقلیت است؛ این نکته را همیشه باید رعایت کرد. با این حال، دید پاپی که اکنون هست، بسیار به آن نزدیک است. مسلمانان را دعوت میکند که همه از ادیان ابراهیمی هستیم و با یکدیگر همراه شویم. همان آیههای قرآن را که خطاب به آنها آمده و دعوت به یکیشدن میکند، برای ما میخوانند؛ ما هم نمیپذیریم که یکی باشیم. واقعاً به چنین جایی رسیدهایم.
پاپ در سفر به عراق و دیدار با آقای سیستانی، جملههایی گفت که تقریباً ترجمهٔ بعضی آیههای قرآن بود. فکر میکنم مسلمانان خیلی ناراحت شدند که یک کافر آمده و آنها را دعوت میکند با هم متحد شوند. در سطح بالا، دستکم در مورد همین پاپ، ممکن است چنین دیدگاهی وجود داشته باشد. به هر حال، جمعیتی از الهیدانان میکوشند برای اسلام نوعی مشروعیت قائل شوند؛ از این جهت که اساس پیام آن، پیام ابراهیم و پیامی توحیدی و قابل احترام است، نه اینکه نبوت تازهای رخ داده باشد.
بخش اصلی پاسخ مسلمانان قطعاً باید این باشد، هرچند ممکن است کسی پاسخ دیگری بدهد، که نبوت با نزول قرآن به هدف خودش رسید. پیامبران آمده بودند حقیقتی را به بشر ابلاغ کنند و او را به توحید برسانند تا شرک را کنار بگذارد. همهٔ پیامبران چنین دعوتی داشتند، اما کتابی مانند قرآن از آنها باقی نمیماند. باید توضیح بدهیم چرا این کتاب با تأخیر به دست بشر رسید.
فلسفهٔ ختم نبوت این است که کتابی به دست مسلمانان، و در واقع به دست بشر، رسیده که حقایق مورد نظر پیامبران را به بهترین وجه بیان کرده است؛ بیانی که هیچ انسانی قادر به آن نبوده است. کتاب بلیغ است و ابلاغ، که هدف اصلی رسالت بوده، بهطور کامل انجام شده است.
کتاب در عین حال به معنای واقعی کلمه معجزه است. اصل مطلب همین است و باید توضیح بدهیم به چه معنا معجزه است. انگار در زمین با پیامبری دائمی روبهرو هستیم: سخن پیامبران به بهترین وجه ممکن حضور دارد و کتاب حالت معجزهآسایی را هم که باید داشته باشند، دارد. پس دیگر پیامبر را برای چه میخواهیم؟ به جایی رسیدهایم که انگار پیامبری دائمی و معجزه حضور دارند و نبوت ختم میشود.
یکی از حاضران: اگر فقط ابلاغ محتوا مطرح بود، مسیر دیگری بهجز انسان هم میتوانست مطرح باشد، مثلاً فرشتگان. خود انسان و اینکه پیام را انسانی بیاورد و ارتباط داشته باشد، میتواند موضوعیت داشته باشد.
فلسفه ختم نبوت و کتاب
پرسش شما این است که چرا این کتاب را از آسمان به زمین نفرستادند تا در دست بشر باشد. سؤال این است که پیامبران دیگر چه میکردند. گفتم پاسخ مسلمانان حتماً باید بر اساس نزول قرآن باشد، اما آیا فقط گفتنِ نزول قرآن کافی است؟ جنبهای که از آن نگاه میکنید، به همین بحث مربوط است. دربارهٔ مسیح توضیح دادم که این تاریخچه چگونه قابل توجیه است.
تاریخ زبان و امکان کتاب
در مورد قرآن، این نکته بسیار بدیهی است. انسان نخستین هنوز زبان بسطیافتهای نداشت که بتوان کتابی جامع با ادبیات در آن آورد و ابلاغ به معنای واقعی کلمه انجام شود؛ این محال بوده است.
ممکن است کسی دربارهٔ توضیح مسیحیان شک کند و بپرسد آیا خداوند نمیتوانست بسیار زودتر زنی را در کپسولی بگذارد تا مسیح به دنیا بیاید؟ اما در طلیعهٔ ظهور انسان در زمین، آنطور که از تاریخ اطلاع داریم، نمیتوانید کتابی جامع و بسیار خوب بیاورید، چون زبان محدود است.
پیامبران در جغرافیا و سلسلهای خاص، پشت سر هم آمدهاند. از دیدگاه اسلامی میتوان اینطور فکر کرد که یکی از اهداف اصلی، پدیدآمدن همین زبانی بوده که خداوند بتواند با آن سخن بگوید. عبری یا عربی تفاوتی ندارد؛ ابراهیم و دیگران با چنین زبانی صحبت کردهاند و خداوند با بشر سخن گفته است، بیآنکه لزوماً نوشته شود.
بشر بهتدریج واژهها و زبانی را یاد گرفته که خداوند میتواند با آن پیامش را ابلاغ کند. یکی از اهداف سلسلهٔ پیامبران در بستر تاریخی، بهوجود آوردن زبانی خاص بوده که بتوان پیام اصلی را با آن رساند.
چرا پیشتر معجزه میآمد و اکنون نمیآید؟ قرآن مرتب یادآوری میکند که هدف پیامبران، ابلاغ پیام است؛ آدمها با پیامی روبهرو شوند و درستیاش را درک کنند. وقتی متن قرآن دربارهٔ قوم نوح را میخوانید، احساس نوعی عقبافتادگی فرهنگی میکنید؛ آدمهایی بسیار ابتداییاند که نمیتوان حقیقت را با استدلال و سخنگفتن به آنها رساند.
معجزات و آشکارگی خداوند تکمیلکنندهٔ آن ابلاغ بوده است. ذهن و زبان آنها اجازه نمیداده و پیامبران نمیتوانستهاند رابطهای برقرار کنند که مخاطب واقعاً با پیام مواجه شود و پیام به او ابلاغ شده باشد.
معجزه بهمثابه کمک آموزشی
خداوند مانند وسیلهای کمکی، معجزات را همراه بعضی از پیامبران میفرستد. احتمالاً بزرگی و کوچکی معجزات را هم میتوان با میزان درک آن آدمها از پیام توجیه کرد. معجزه وسیلهای است برای اینکه پیام ابلاغ شود.
اگر پیام را با زبانی بسیار بسیار کامل و به بهترین وجه ممکن در کتابی نوشته و ابلاغ کرده باشید، طبعاً دیگر نیاز ندارید معجزاتی از نوع آیات نازلشدهٔ خطرناک را به آن پیوست کنید، چون پیام در کتاب بهخوبی ابلاغ شده است.
به نظر من، دستکم این نکتهٔ مثبت در توجیه مسلمانان هست که روشن میکند چرا این اتفاق در زمانهای قدیم نیفتاده است. واقعاً بسیار واضح است که نمیشود کتابی مانند قرآن را ۵۰۰۰ سال پیش به دست بشر داد. بعضیها اضافه میکنند که بشر اصلاً امکان حفظش را نداشته و کاغذی نبوده تا بنویسد. این هم نکتهای است؛ شاید ۵۰۰۰ سال پیش نگهداری آن کمی سختتر بوده، اما اصل مطلب، تکامل زبان بشر است که به جایی رسیده تا قرآن بتواند نازل شود.
فکر میکنم نکتهٔ دیگری هم وجود دارد. توضیح مسیحیان که ختم نبوت را به تکامل تکوینی انسان ارجاع میدهد، به تکامل زبان محدود نمیشود؛ آن هم درست است. واقعاً این دو با یکدیگرند. اعتقاد شخصی خودم را میگویم: به نظرم از نظر تاریخی نیز واضح است که بشر تکامل پیدا کرده است. با دیدی که اکنون به زبان و رابطهٔ ذهن و زبان داریم، تکامل زبان یعنی ذهن بشر تکامل یافته است.
واقعاً ۵۰۰۰ سال پیش بشر قدرت استدلال نداشت و به آموزش نیاز داشت. تحولی فرهنگی در بشر اتفاق افتاده و از نظر سختافزاری نیز تکامل یافته است. مسیحیان تأکید میکنند که مسیح انسانی کمالیافته است؛ شاید از تعبیر انسان کمالیافته خیلی خوششان نیاید، اما میگویند آدمها از نظر تکوینی به جایی رسیدهاند که ذهن قویتری دارند و از لحاظ معنوی ظرفیتهایی یافتهاند که پیشتر نداشتند.
تکامل فرهنگی بشر
تا حدودی میتوان گفت آن تصویر کاریکاتوری که از سخن اقبال ترسیم کردم، بیربط نیست. بشر واقعاً از نظر تکوینی تکامل یافته و میتواند از کتاب پیام بگیرد. روند بسیار واضح تاریخ بشر این است که فرهنگیتر شده است. اکنون آدمها چقدر به زبان و کتاب وابستهاند و از این راه آموزش میبینند؟ ۵۰۰۰ سال پیش چنین وابستگیای چقدر بود؟ آدمها زندگی خودشان را میکردند و اصلاً نمیتوانستند فرهنگی را از حدی از پیچیدگی بیشتر درک کنند.
تکامل تکوینی، همانطور که مسیحیان معتقدند، مسئلهای بسیار عمیق است؛ واقعاً جهان معنوی متحول شده است. آمدن پیامبران علاوه بر دخالت در فرهنگ بشر و ساختن زبان، انگار تغییراتی هم در جهان تکوین پدید آورده است. بیان این بخش شاید کمی از موضوع خارج باشد.
همین ظهور پیامبران و دیدهشدن انسانهای کامل، به معنایی جهان را تغییر داده است. این مزیتی دارد بر اینکه کتابی را روی کاغذی بنویسید که نتوان آن را پاره کرد و سوزاند، روی طاقچه بگذارید و به کسی بگویید به مردم بگو این کتاب خداست. در این تصویر، کتاب بدون پیشینهٔ پیدایش زبان و اتفاقهای معنوی جهان به دست بشر میرسد.
سالها پیش گفتم میخواهم اثبات کنم دین آخر نمیتواند دین اول باشد؛ نمیتوانیم فقط یک دین داشته باشیم. در قرآن دربارهٔ جامعهٔ دینی یهود بسیار صحبت و راهنمایی شده است. باید دینهایی وجود داشته باشند و رابطهٔ میان آنها پدید بیاید تا بخش قابل توجهی از کتاب دربارهٔ همین رابطه باشد. اگر جامعهای دینی وجود نداشته باشد، نمیتوانید در کتاب دربارهٔ تاریخ دین و جوامع دینی چیزی بنویسید؛ این مطلب بسیار ضروری است.
اگر بپذیرید که بخشی از هدایت به خود دین مربوط است، باید دین یکبار در خارج تجربه شود تا بتوان دربارهٔ انحراف دینی صحبت کرد. حجم قابل توجهی از قرآن به تاریخ ادیان و بهویژه چگونگی پدیدآمدن انحرافها اختصاص دارد تا مسلمانان همان انحرافها را پیدا نکنند؛ اما مسلمانان آنها را پیدا کردند.
علتش این است که آن داستانها را اینگونه تعبیر کردند: ببینید یهودیان چه آدمهای بدیاند؛ قرآن میگوید آنها بدند و ما که بد نیستیم، خوبیم. باورکردنی نیست چه کسانی و در چه سطحی تفسیر قرآن مینویسند و چنین حرفهایی میزنند. نام مفسری معروف و عرب را نمیبرم، چون برایش احترام قائلم. تفسیرش پر از این است که هرگاه به این آیات میرسد، یهود را لعن میکند و میگوید اینها از کافران هم بدترند. پس از درگیرشدن با مسئلهٔ اسرائیل، این گرایش بیشتر شده است؛ این تصور که قرآن ضد یهود است.
در مقابل، احتمالاً شاید شنیده باشید که اسرائیلیها در لبنان قرآنی چاپ کردهاند و آیات مربوط به یهود را از آن حذف کردهاند؛ احساس کردهاند این آیات سبب دشمنی مسلمانان با یهودیان است.
اصلاً مسئله، بدگویی از یهود و اقوام گذشته نیست؛ باید بفهمید وقتی جامعهای دینی تشکیل میشود، چه بحرانهایی در آن پدید میآید. حدیث بسیار معروفی از پیامبر هست که میگوید هیچ کار بدی یهودیان نکردهاند که شما در آینده نکنید. این را هم گفتهام، اما هیچ تأثیری نگذاشته است.
آنچه به شوخی اثبات مینامم، این است که تاریخ خود ادیان، آمدن آنها و واکنش مردم به ادیان، بخشی از جهان است که باید در کتاب نهایی بازتاب پیدا کند. نمیدانم تا چه اندازه توانستم این نکته را بیان کنم.
فکر میکنم نظریهای دربارهٔ ختم نبوت در میان مسلمانان وجود دارد، یا میتواند وجود داشته باشد، که اساسش ابلاغ پیام است. در طول تاریخ، ابلاغ با معجزاتی همراه بوده که به تعبیر امروزی، کمک آموزشیاند. برای کسی که استدلال نمیفهمد و به هیچ صورتی نمیتوان با او ارتباط برقرار کرد، شاید ضرورت داشته باشد پیامبر چیزی نشان بدهد.
به نظر من واضح است که بشر پس از چند هزار سال به تکامل فرهنگی رسیده و آن زبان خاص نیز به مرحلهای از کمال رسیده که میتوان پیامی ابدی بیان کرد. متأسفانه هرگاه از پیام ابدی حرف میزنیم، مردم به احکام فکر میکنند؛ گویی قرآن فقط احکام است و سؤال این است که آنها ابدیاند یا نه و اجرا کنیم یا نکنیم. اصلاً موضوع این نیست. موضوع، پیام توحید، القای جهانبینی، سبک زندگی و اخلاق است؛ اینها ابدیاند.
اتفاقاً بسیاری از احکام قرآن نیز به یک معنا ابدیاند، چون به عبادات مربوطاند. چهار آیه هم به تنظیم روابط اجتماعی مربوط میشود. نمیدانم؛ به نظر من بدیهی است که اگر روابط اجتماعی کنونی همان روابط آن زمان نباشد، آن احکام موضوعیت ندارند؛ به این معنا که نباید عیناً اجرا شوند. باید راهحل آن زمان را بشناسم، جامعهٔ جدید را نیز بشناسم و آن راهحل را به این جامعه منتقل کنم؛ ببینم هدفش چه بوده است.
اساس این نظریهٔ ختم نبوت آن است که قرآن کتابی بلیغ و معجزهآساست. پیام پیامبران را بهطور کامل به انسانها میرساند؛ انگار بهتر از این نمیتوان بیانش کرد. با استدلال، بیان خاص دربارهٔ طبیعت، داستانهایی که مفهوم توحید و زندگی موحدانه را نشان میدهند و انواع فنون ادبی و ابزارهای بیانیِ زبان، بلاغت را به نهایت میرساند. پس کار اصلی پیامبران را انجام داده است.
از نظر مسلمانان، کتاب در عین حال معجزهآساست؛ نه به آن معنا که آیهای نازلشده و خطرناک باشد، بلکه به این معنا که در آن نشانهای از آمدن از جانب خداوند وجود دارد.
کتاب جایگزین انبیا
کتاب کامل است. ختم نبوت یعنی چیزی جایگزین پیامبران شده و همان کاری را انجام میدهد که آنها میکردند. فکر میکنم این بیانی نظری از ماجراست: چرا آشکارشدنهای تاریخی خداوند از جایی به بعد آرام گرفته و به فضایی رسیدهایم که انگار میتوان احتجاب یا اختفای الهی نامید.
معجزهآسا بودن کتاب چه معنایی دارد؟ چطور میتوانم کتابی معرفی کنم و بگویم معجزهآساست؟ مسلمانان در تاریخ کلام بسیار دربارهٔ معجزهبودن قرآن بحث کردهاند. عدهای میگویند ادبیاتی دارد که قابل تقلید نیست.
در تعریف پیشینِ معجزه گفتم باید شواهد کافی داشته باشیم که چیزی حسی از بینهایت به ما بدهد: توان بینهایت یا علم بینهایت. مثلاً کسی که ادعای پیامبری و ارتباط با خداوند دارد، کاری را که از او میخواهم انجام بدهد؛ شاید چند بار آزمایش کنم و به این احساس برسم که واقعاً همهٔ کارها را میتواند انجام بدهد.
اینکه خودش کاری عجیب انجام بدهد، برای من ملاک نیست. باید تعاملی میان من و او شکل بگیرد؛ کاری که از نظر خودم سخت و نزدیک به ناممکن است بخواهم و او انجام بدهد. شعبدهباز هم میتواند کاری بسیار عجیب انجام دهد که به ذهن شما خطور نکرده باشد؛ اما این دلیل ارتباط با نامتناهی نیست. هر کار به قدرتی متناهی نیاز دارد؛ نمیتوانید بگویید کاری وجود دارد که قدرت نامتناهی بخواهد.
تحدی و بینهایت
به تعریفی از حد اشاره کردم که در آن تعامل وجود دارد. هر بار با یک m بزرگ و متناهی سروکار دارید، اما میتوانید m را هرقدر بخواهید بزرگ بگیرید و استدلال همچنان کار میکند.
قرآن دربارهٔ معجزهآسا بودن خودش میگوید چیزی بیاورید و این از آن بزرگتر و بهتر است. اصطلاحاً تحدی میکند؛ کلمهٔ حد هم در آن هست. میگوید تو متنی دیگر بیاور و من نشان میدهم این از آن برتر است؛ از هر متنی که بتوانی تولید کنی، بالاتر است. از این راه آن حسِ نامتناهی بودن پدید میآید.
اینجا پرسشهایی داریم: آوردن یک متن یعنی چه؟ متن ادبی بیاوریم، مثلاً دیوان حافظ را کنار قرآن بگذاریم؟ از چه نظر باید مقایسه کنیم؟ چه نوع متنی خواسته شده و قرآن چه متنی است که باید چیزی در برابر آن بیاورم؟
مثلاً اگر کل قرآن را کپی کنم و در جایی فقط یک اعراب را تغییر بدهم، فکر میکنید میتوانید نشان بدهید قرآن از آن برتر است؟ معلوم است که نمیتوانید نشان بدهید. چطور میخواهید جلوی چنین کاری و کپیکردن را بگیرید؟
چند سال پیش، مسیحیان کتابی به نام فرقان الحق منتشر کردند و همین کار را انجام دادند. ظاهراً بعضی مسیحیان لبنانی که بسیار با قرآن آشنا بودند، کتابی به سبک قرآن و با محتوای مسیحی پدید آوردند. بسیار زیباست؛ از نظر متن ادبی هم بسیار زیبا و بسیار شبیه قرآن است. مانند آن سورهبندی و سورههای کوتاه و بلند دارد. بعضی سورهها را با تغییراتی به متنی دربارهٔ مسیح و پیام او تبدیل کردهاند؛ صرفاً کپی نکردهاند.
نکتهٔ اول این است که چطور جلوی این موارد را میگیرید؟ وقتی میگویید کتابی شبیه این بیاور، طرف کتابی آورده که بسیار شبیه قرآن است و ادبیاتش هم به آن شباهت دارد.
داوری تحدی
نکتهٔ دوم این است که چه کسی قرار است داوری کند. من کتابی میآورم و میگویم بهتر است؛ شما میگویید بدتر است. داور کیست؟ فکر میکنم در خود آیات قرآن پاسخ هر دو سؤال وجود دارد.
به نظر من، برای ادعای معجزه راهی جز همین روش قرآن وجود ندارد؛ باید تحدی کنید. مانند همان تعریف حد، من نمیتوانم نشان بدهم قدرتی نامتناهی پشت این متن است. اگر میگویید نیست، با قدرت متناهی خود چیزی بیاورید. قرآن میگوید جن و انس و همه را بیاورید؛ حتی لازم نیست کتاب کامل بیاورید، ده سوره یا یک سوره بیاورید و کنار این بگذارید.
پاسخ سؤال دوم را نیز با «شُهَدَآءَكُم» میدهد؛ داوران از خودتان باشند. داوری عمومی و اینکه من بگویم هست یا نیست، لازم نیست. ادعا این است که تقلیدناپذیری و برتری کتاب آنقدر واضح است که یافتن سازوکاری برای تعیین داور چندان اهمیت ندارد.
هنگام انجام این کار ممکن است شک داشته باشیم که این متن بهتر است یا آن متن؛ اما با گذشت زمان و پیشرفت ادبیات و بشر، برتری آشکار میشود. اکنون قرآن را با متون ادبی همزمان خودش مقایسه کنید؛ به نظر من اختلاف از نظر ادبی و فنون بیان، فاجعه است. اگر روند آوردن متنی معادل و نظیر قرآن طی شود، این برتری خود را نشان میدهد. ممکن است همان شبی که فرقان الحق را نوشتهاید، معلوم نشود و چند سال بعد آشکار شود. فکر میکنم داوری آزاد است و در طول زمان اتفاق میافتد؛ این ادعاست.
مسلمانان اکنون میتوانند چنین مطالبهای داشته باشند: ۱۴۰۰ سال گذشته است؛ چیزی بیاورید. مانند اینکه بگویم این حد بینهایت است؛ شما یک M بدهید تا نشان بدهم از آن بزرگتر میشود. M نمیدهید و فقط میگویید قبول ندارم. این کتاب ادعایی کرده و گفته است این کار را بکنید تا نشان بدهم.
از این نظر، توپ در زمین مسلمانان نیست؛ طرف مقابل باید کاری انجام دهد. فکر میکنم سازوکار منطقی دیگری وجود ندارد. با این حال، از طرف مقابل هم نکتهای میگویم: ابتدا مسلمانان به کسی که میخواهد تحدی کند، تضمین جانی بدهند. پس بخشی از مسئولیت با مسلمانان هم هست. نویسندگان فرقان الحق جرئت نکردهاند نامشان را زیر کتاب بنویسند.
مسلمانان در طول تاریخ معمولاً بیشتر از آنکه قرآن در دست بگیرند، شمشیر در دست داشتهاند. اگر سازوکاری که قرار بوده طی شود، با کندی روبهرو شده، دستکم بخشی را باید تقصیر خود مسلمانان دانست؛ کسانی که میخواهند این کار را بکنند هیچوقت تأمین جانی ندارند. با این حال، این روشِ نشاندادن معجزهآسا بودن کتاب معنی دارد و به نظر من تقریباً منحصر به فرد است؛ کار دیگری نمیتوان کرد. در خود قرآن نیز این سازوکار تشخیص معجزه بیان شده است.
پاسخ داوری این است که بگذارید داوران از خودتان باشند؛ در طول زمان معلوم میشود. اگر ۱۴۰۰ سال پیش کسی کتابی میآورد، میتوانستیم اکنون کنار قرآن بگذاریم؛ چنانکه پیامبران دروغینی در آن زمان بودند و اشعاری گفتند که اکنون خندهدار است.
فکر میکنم مسلمانان، با وجود هزارگونه بحث دربارهٔ ویژگیهای ادبی قرآن، به نکتهای چندان توجه نکردهاند. قرآن میگوید اگر فکر میکنید این کتاب از غیر خداست، مشابهش را بیاورید. از بس در خود قرآن غرق شدهاند، متوجه ویژگی خاص و عجیب آن نمیشوند: متنی مقدس است که خداوند در آن حرف میزند؛ چنین چیزی پیشتر نبوده است. متون مقدس دیگر اینطور نیستند. بخشهایی از تورات سخن خداست، اما دربارهٔ این کتاب ادعا میکنیم کلام خداست.
کلام خدا در قرآن
در قرآن، خداوند با بشر حرف میزند و خطاب میکند: مثلاً «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» یا «يَٰٓأَيُّهَا ٱلرَّسُولُ». اگر میگویید از خدا نیست و پیامبر کتابی نوشته و ادای سخنگفتن خداوند با بشر را درآورده، شما هم همین کار را بکنید و کتابی از طرف خدا بیاورید.
نمیتوانید شعر حافظ را بیاورید؛ باید کتابی مانند فرقان الحق بنویسید که ادعایش سخن خداوند باشد. خود را جای پیامبری دروغین بگذارید که میخواهد ادای پیامبران را دربیاورد؛ از طرف خدا کتابی بنویسید و کنار قرآن بگذارید.
مقایسه فقط ادبی نیست. خداوند چگونه سخن میگوید، دربارهٔ چه صحبت میکند و سخنش را چگونه آغاز و ختم میکند؟ مسئله این است. نمیتوانید کپی کنید، چون در این صورت اعتراف کردهاید خداوند در قرآن حرف زده است؛ همان حرفها را با همان لحن تکرار کردهاید.
شما میخواهید بگویید این سخن دروغ است و خداوند اینطور حرف نمیزند؛ به نظرتان باید طور دیگری حرف بزند. بگویید چگونه. اگر معتقدید نباید ادبی حرف بزند و باید فلسفی سخن بگوید، کتابی از طرف خدا بیاورید که مثلاً با «به نام خدا، گزارهٔ اول» شروع شود، مانند کتاب اتیک اسپینوزا. ممکن است کسی معتقد باشد کلام خدا اینگونه است؛ چنین متنی بنویسد.
پس کپیکردن کافی نیست. نیچه هم واقعاً خودش خدا شده بود و تا حدودی احساس الوهیت داشت؛ چنین گفت زرتشت را کنار قرآن بگذارید. سؤال این است که پذیرفتن کدامیک بهعنوان کلام خدا منطقیتر است. زیبایی یک بخش این مقایسه است.
تحدی: ادای کلام خدا
در کلام اسلامی مدام دربارهٔ فصاحت و بلاغت صحبت کردهاند و از محتوا سخنی نیست. به نظر من، اصل مطلب این است: ادعا میکنید کسی ادای خدا را درآورده و این کار را بد انجام داده است؛ خدا اینگونه حرف نمیزند. شما ادای خدا را دربیاورید، کتابی بیاورید و مقایسه کنید.
اگر زیبایی کتابتان کمتر باشد، امتیازی منفی میگیرید؛ انتظار داریم کتاب خداوند در اوج جمال و بلاغت باشد. اینها ویژگیاند، اما فقط اینها نیستند.
نمیدانم تضمین جانی را باید از چه کسی بگیرید؛ من که نمیتوانم آن را بدهم. میتوانید بدون نام نویسنده بنویسید، مانند کسی که اخیراً دربارهٔ ریشهٔ سریانی واژهها تحقیق کرد و با نام مستعار چاپ کرد. واقعاً خجالتآور است که مسلمانان کتابی دارند که دعوت به مبارزه کرده، گفته است ایراد بگیرید و کتاب بیاورید، اما خودشان اجازه نمیدهند.
یکی از تعبیرهای تحدی، که فقط گفتهٔ یکی دو نفر نیست و گرایشی بسیار مهم در کلام اسلامی است، این است که خداوند به شکلی مرموز مانع انجام این کار میشود. خودشان مانع شدهاند و سپس این را معجزهآسا بودن قرآن میدانند. واقعاً نمیدانم چطور میتوان جلوی خنده را گرفت.
گروهی از دانشمندان آلمانی نسخههای قرآن صنعا را بیست، سی سال به خانه بردند و مدام گفتند بسیار تفاوت دارد؛ تبلیغ کردند که میخوانیم، سخت است و منتشر میکنیم. سرانجام در استنفورد، آقای صادقی و گودرزی عکسها را گرفتند و خواندند و نتیجه به نفع قرآن تمام شد. میگفتند زیر نوشتهٔ فعلی چیز دیگری نوشته شده است.
به نظر من، با کاری که کردند نمیتوان احساس کرد تعمدی برای سستکردن عقاید مسلمانان نداشتهاند. سالها نسخه را نگه داشتند و گفتند سخت است، میخوانیم و بیرون میدهیم؛ سرانجام خوانده شد.
متن زیرین قرآن بسیار قدیمی است؛ حدس میزنند شاید متعلق به قرن اول باشد. نخست، ثابت میکند قرآن طبق همان روایت معروف نوشته شده بوده است؛ در حالی که شک ایجاد شده بود آن را در قرن دوم نوشتهاند. اختلافها کمی بیشتر از اختلاف قرائتهای کنونی است، اما به نظر میرسد ترکیب آیات همان است؛ در جاهایی چیزهایی افتاده و این با ادعای مسلمانان کاملاً سازگار است.
طبق آن روایت، حافظان کشته شده بودند و نسخههایی نادقیق پدید آمده بود؛ همه را جمع کردند و نسخهای استاندارد نوشتند. طبیعی است نسخهای که پاک شده و دوباره نوشتهاند، بیشتر از حد اختلاف قرائت تفاوت داشته باشد. اگر قرآن صنعا اختلافی نداشت، چرا آن را پاک کردهاند؟ اختلافش باید بیشتر از اختلاف قرائت بوده باشد. همینطور هم هست؛ فکر میکنم در جایی یک آیه ندارد، آیهای چندکلمهای، فرضاً در یکی از سورهها.
پاسخ مسلمانان به پرسش جلسهٔ قبل این است که این تحول تاریخی نتیجهٔ کمالیافتن زبان، خود بشر، فرهنگ و سختافزار اوست؛ تا به مرحلهای برسیم که کتابی بلیغ ظاهر شود، حقیقت را کاملاً و به بهترین وجه بیان کند و بتوانیم ویژگی معجزهآسا را به آن نسبت بدهیم. بنابراین نبوت ختم میشود.
به نظر من روشن است: قرآن بارها گفته پیامبران برای ابلاغ پیام آمدهاند و این پیام در اینجا ابلاغ شده است؛ مسئله حل میشود. به آیهای ارجاع میدهم که جلسهٔ قبل خواندم؛ اکنون امکان دوباره نگاهکردن به متنش را ندارم.
برهان پنهانبودگی از زبان مشرکین
این مضمون بارها در قرآن آمده است. آیهٔ ۳۵ سورهٔ نحل بود، درست است؟ برهان هیدننس را به معنایی از زبان مشرکان بیان میکند: اگر خدایی که میگویی وجود داشت، ما چنین نمیکردیم؛ مشرک نمیشدیم و چیزهایی را حرام نمیکردیم. اینکه با ما ارتباط نگرفته و برایمان ظاهر نشده است، نشان میدهد پیامت درست نیست.
پاسخ این است که کار رسول، ابلاغ است. کار همهٔ رسولان ابلاغ مبین بوده است؛ شاید بخشی از مبینبودن، به معجزات کمکی خداوند مربوط میشده که خطرناکاند. خطر این روش دستکم کمتر است.
در بحث امسال دربارهٔ ابراهیم نمونهاش را گفتم. ابراهیم، که فردی بلیغ است، بتها را میشکند و نمایشی نسبتاً پیچیده ترتیب میدهد. وقتی او را میآورند، میگوید از این بپرسید. قرآن میگوید آنها در درون خود فهمیدند اشتباه میکردهاند. ابراهیم با نمایش و زبان به ابلاغ مبین رسید و قومش از میان نرفت.
بلایی نازل نشد؛ نهتنها او را نپذیرفتند، بلکه خواستند بکشندش. ابراهیم از آنجا رفت و قرآن نمیگوید قومش نابود شدند. ارتباط او با قومش از نوع معجزهٔ کلامی بود؛ قانعشان کرد و انگار لحظهای به خود آمدند. استدلالی همراه با نمایش بود.
در همین بحث نزول قرآن، بارها گفته میشود تو «رَحْمَةًۭ لِّلْعَٰلَمِينَ» هستی؛ چون آن دورهٔ خطرناکِ معجزات آنگونه برداشته شده است. فکر نمیکنم صرف خواندن قرآن و نفهمیدن آن، در شرایط کنونی چنین بلایی داشته باشد. اما اگر کسی آن را بخواند، مطمئن شود کتاب خداست و انکار کند، ممکن است بلایی به سرش بیاید؛ اگر به همان مرحلهای برسد که آنها پس از دیدن معجزه، درستی پیام برایشان قطعی میشد.
هلاکت و بینه
پیشتر دربارهٔ هلاک توضیح دادم. قرآن میگوید هیچ هلاکتی نیست، مگر در اثر بیّنه. مقصود از هلاکت، مردن یا نمردن نیست؛ هلاکت انسان آن است که فطرتش به نوعی نابود شود. فطرت انسانی پیروی از حق است. اگر به جایی برسید که حق را بفهمید و بدانید، اما پیروی نکنید، هلاک شدهاید.
این راه منحصر به فرد است؛ دستکم در قرآن، راه دیگری برای هلاکت انسان به معنای دینی نداریم. روش تشخیص معجزهآسا بودن قرآن، تحدی است و در خود قرآن آمده؛ داوری آن بینالمللی و تاریخی است. اصل مطلب این است که کتابی بیاورید و بگویید خدا اینگونه حرف نمیزند، آنگونه حرف میزند؛ این مطالب را نمیگوید، آن مطالب را میگوید. زیبایی، فصاحت، بلاغت و فنون ادبی نیز اجزای این مقایسهاند، اما تمام آن نیستند.
باید جدل کنید: اگر خدایی که میگویی واجبالوجود است و آن ویژگیها را دارد، باید اینگونه سخن بگوید، نه به آن صورتی که تو میگویی. با فرض همان ویژگیهایی که طرف مقابل پذیرفته، استدلال کنید.
میتوانید اصلاً وجود خدا را نپذیرید؛ در این صورت بحث دیگری دارید و به قرآن کاری ندارید. از نظر شما خدا وجود ندارد و بنابراین قرآن هم کتاب خدا نیست. فراموش نکنید در قرآن، کسی که میگوید خدا وجود ندارد، موضوع بحث نیست؛ آن زمان این حرف مُد نبود و اکنون مُد شده است.
کسانی که خداوند و حتی احتمال وحی را قبول دارند، میتوانند وارد این بحث شوند. حرف من این است که آتئیست هم میتواند وارد شود. مثلاً من مارکسیست نیستم، اما میتوانم با مارکسیستهای لنینی دربارهٔ لنین بحث کنم و بدون اعتقاد به مارکس، با استفاده از کتابهای او نشان بدهم اشتباه میکنند.
آتئیست میتواند بگوید این خدایی که شما قبول دارید، اگر بخواهد حرف بزند باید طور دیگری سخن بگوید؛ یا نشان بدهد همان خدایی که پذیرفتهاید، اصلاً نمیتواند سخن گفته باشد. مسلمانان از حریم ایمان خود دفاع میکنند. آتئیست نیز میتواند در بحث وجود خدا بماند و بگوید آن را قبول ندارم، یا بگوید که اصلاً نمیداند و قبول ندارد زبان بتواند چیزی را نشان بدهد. میتواند در بحثی دیگر باقی بماند.
فرض کنید در زمان صالح آتئیست باشید و برای دیدن بیرونآوردن شتر از کوه نروید؛ استدلالتان این است که اصلاً خدایی نیست که چنین کند و بنا بر استدلال شما، شتر هم نمیتواند از کوه بیرون بیاید.
اگر میگویید خداوند، در صورت وجود، باید لوگوس باشد، آن کتاب را بیاورید؛ در همین فرایند وارد میشوید. کتابی فلسفی بیاورید و بحث کنیم کدام بیشتر به کتاب خدا میخورد، تناقض نداشته باشد و بتواند حقایقی را بیان کند. این دقیقاً ورود به همان مقایسه است.
به نظرم هر حرف دیگری بزنم، از این بحث نظری خارج میشوم. نظریه این است که آشکارشدن تاریخی و نبوت به مرحلهای رسیدهاند که قرآن آمده است؛ ادعای معجزه بودن دارد و سازوکاری برای نشاندادن آن ارائه کرده که به نظر میرسد معقول است. اگر کسی قبول ندارد، این فرایند را شروع کند؛ ممکن است زنده نماند.
در مورد هوش مصنوعی هم وضعیت تمام شرکت بدتر میشود. فکر میکنم اگر به نام یک نفر باشد، کمی بیشتر صلاح باشد.
فرض کنید کسی با خواندن قرآن قبول کند معجزه است؛ لازم نیست شخصاً از راه تحدی به این نتیجه برسد. تحدی راه اثبات بینالاذهانی معجزه بودن است. ممکن است من آیهای بخوانم و به دلیلی قانع شوم این کتاب خداست. تحدی بر سوره است، بر آیه نیست؛ واحد معجزه سوره است. سورهها به حدی از کمال رسیدهاند که نمیتوان آنها را تقلید کرد.
اگر کسی معجزه بودن قرآن را بپذیرد، باورکردن روایت معجزات آن منطقاً معقول و مشروع است. این مانند مثال من در نقد برهان هیوم است: ایمیلی دریافت میکنید که میگوید روز اول هر ماه معجزهای رخ میدهد. چون ایمیل را دیر بررسی کردهاید، معجزهٔ ژانویه را ندیدهاید؛ از فوریه تا پایان سال را بررسی میکنید و هر ۱۱ معجزه رخ میدهد.
به این نتیجه میرسید که ایمیل معجزهآسا و از جانب خداوند یا موجودی ماورایی است. پس باور به معجزهٔ اولی که ندیدهاید نیز معقول است؛ بلکه قطعاً باید آن را بپذیرید، چون ۱۱ معجزهٔ دیگر را دیدهاید. اگر خود کانال یا پیامِ رسیده از آن نشانهای معجزهآسا داشته باشد، محتوایش میتواند باورپذیر باشد.
اگر باور کسی به معجزهآسا بودن قرآن معقول باشد، تقلیدی نباشد و واقعاً به این نتیجه رسیده باشد که کتاب خداست، باورش به داستانهای معجزهٔ قرآن نیز معقول است. اگر مسلمانان قرآن را واقعاً بهعنوان معجزه و نبوت پیامبرشان را عاقلانه و معقول پذیرفته باشند، مجازند روایتهای معجزهٔ خود قرآن را باور کنند؛ نه روایتهای تفاسیر و جاهای دیگر. منطقاً میتوان چنین کرد.
آیا مسیحیان، بدون اعتقاد به معجزهآسا بودنِ متنی که در اختیار دارند و چندان هم چنین ادعایی ندارند، میتوانند به روایتهای آن معتقد باشند؟ آنها نیز میتوانند دلیلی مشابه بیاورند: در متن نشانهای میبینیم و سپس روایتهایش را میپذیریم. با این حال، دستکم بپذیرید خود آن متن ادعای معجزه بودن ندارد؛ قرآن چنین ادعایی دارد و سازوکاری هم داده است. از این جهت، به نظر من برهان هیوم بسیار به نفع مسلمانان است؛ میتوانند بگویند راهی منطقی برای باور داستانهای معجزه طی میکنیم. مسیحیان نیز باید بکوشند این مسیر را منطقی نشان بدهند.
کتاب فقط توحید آموزش نمیدهد؛ واژههای مناسب را هم در اختیار شما میگذارد تا معلوم شود چه واژههایی خوب یا بدند. وجود متنی که توانستهایم حقیقت را با آن بیان کنیم، نکتهای بسیار بسیار مهم است.
ایزوتسو در مثالی بسیار معروف میگوید مهمترین واژهٔ اخلاقی عرب پیش از اسلام، مروت بوده است. مروت از «مر» به معنای مرد میآید و یعنی مردانگی. این واژه حتی یکبار در قرآن نیامده، در حالی که اشعار و ذهن آنها پر از مفهوم مروت بوده است.
این واژه جعلی است: ابتدا برای مرد صفاتی ویژه و برتری قائل شدهاید، سپس میگویید بهترین خصلت انسان مروت است. این واژه حذف شده و واژههای فراوان دیگری هم در اشعار عرب هست که در قرآن نیامدهاند. ایزوتسو در دو کتابش نشان میدهد واژههای مشترک نیز همگی در قرآن تفاوتهایی در معنا پیدا کرده یا بهکلی متفاوت شدهاند.
مثلاً مسلم در ادبیات عربِ پیش از اسلام مفهومی منفی دارد؛ کسی است که میتوان به او زور گفت و در برابر زور تسلیم میشود. اما در قرآن بالاترین واژهٔ اخلاقی است: کسی که در برابر حق تسلیم است. مسئله زور نیست؛ حق را که میبیند، کاملاً تسلیم میشود.
قرآن واژگانی را با نحوهٔ کاربردشان در اختیار ما میگذارد. کل کتاب لازم است تا این واژهها معنی پیدا کنند و از طریق زبان جهانی ساخته شود. این برتریِ معجزه به صورت کتاب بر معجزات موردی است که با آنها حقیقتی را میفهمید. اینجا علاوه بر دیدن معجزه، کتاب جهانی با واژگان درست و مناسب میسازد.
اگر واژهای در قرآن نیامده، میتوانید شک کنید که آیا برای سخنگفتن دربارهٔ جهان واژهٔ خوبی است یا نه. منظور این نیست که تمام واژگان را به قرآن محدود کنیم؛ سخن از واژگان مناسبِ خدا و جهان در زمینهٔ دینی است. در بازیهای زبانی دیگر، واژههای دیگری داریم.
مولانا میگوید: «کاشکی هستی زبانی داشته». هر بار این شعر را میشنوم، فکر میکنم مولانا احساس نکرده قرآن زبان هستی است؛ به این معنا که آنچه میخواهیم در زمینهٔ دینی بگوییم، آشکار میکند. کاربرد قرآن فقط گزارهها و آیات آن نیست؛ خود واژهها مهماند.
یکی از حاضران: سخن آقای دکتر را از منظری دیگر میبینم. انسان مدرن عملاً با سابجکتیویتی تعریف میشود. جهان آنگونه که بر من ظاهر میشود، به واسطهٔ فعالیت ذهنی من به ابژههای جهان تبدیل میشود؛ جهان به نوعی ساخته و برساخته میشود. حضور و وجود انسان و ارتباط اینترسابجکتیو انسانها با یکدیگر، جهان را معرفی و واقعی میکند.
این قدم اول است و میتوان گفت کانت مهمترین و بزرگترین قدم را برمیدارد. در اوایل قرن بیستم با ویتگنشتاین و چرخش زبانی روبهرو میشویم. سوژهٔ مدرن، چه فردی و چه اینترسابجکتیو، جهان را از طریق زبان میسازد. زبان مفهومی بسیار بسیار کلیدی میشود تا سابجکتیویتی را بفهمیم و بر اساس آن به واقعیت برسیم. انگار درک واقعیت از کانال زبان میگذرد؛ کاگنیشن، فهم و درک ما از این مسیر به واقعیتها واقعیت میبخشد.
انسان مدرن بر این تحول ایستاده و در قرن بیستم دربارهٔ آن فکر میکنیم. زبان صرفاً ابزار ارتباط یا آموزش چیزی به دیگری نیست؛ انگار جهان ما را میسازد. تفاوت بسیار بسیار بزرگی است: تمام جهان ما در بستر زبان ساخته میشود.
اگر این فرایند سابجکتیویتی را یکطرفه ببینیم، چنانکه بسیاری کانت را چنین میخوانند، جهان نومنال به فنومن ما میآید و ما با زبان روی آن کار میکنیم. نتیجهٔ این خوانشِ چرخش زبانی آن است که دیگر با متافیزیک جهان کاری نداریم؛ واقعیت چیزی جز آنچه در رابطهٔ زبانی و حس تجربی به دست میآوریم، نیست.
پوزیتیویسم منطقی همین را میگوید: فقط آنچه حس میکنم واقعی است. با حواس جهان را درک و ساخته و در بستر منطق و زبان دقیق میکنم؛ پس متافیزیکی پشت این واقعیت نیست و دربارهٔ چیزی بیرون از آن سخن نمیگوییم. از عناصر و اصطلاحات معناداری صحبت میکنیم که در این فرایند سابجکتیویتی، مرتبط با واقعیتِ حاصل از حواس، بتوان میان آنها رابطهای منطقی برقرار کرد.
شرط معناداری و امکان سخنگفتن از جهان و واقعیتها، حسکردن است؛ ولیدیتی از طریق حواس است. حواس کاری است که روی فنومنا انجام میدهیم؛ همهچیز اینجاست. چرخش زبانی رخدادی بسیار مهم در تفکر بشری بود.
نمیدانم در آسمانها در آن دهه چه اتفاقی افتاده؛ در اوضاع فلسفی جهان رخدادهای بسیار بزرگی اتفاق افتاد: اخلاقهای پلورالیستی بسیار جدی شد، فمینیسم دوم و سوم اهمیت بسیار پیدا کرد و مکینتایر از بازگشت به ویرچو اتیکس و بحث تلهئولوژیکال سخن گفت. اتفاقهای بسیار بسیار زیادی در آن دهه رخ داد.
کریپکی و نامگذاری
یکی از اتفاقهای بسیار مهم آن دهه، سخنرانی کریپکی در پرینستون بود. او در فلسفهٔ تحلیلی معاصر بسیار مهم است. پاتنم، نیگل و چند فیلسوف دیگر سخنرانی را نوشتند، تایپ و آماده کردند و به کتاب تبدیل شد. نقطهٔ عطفی بزرگ در فلسفهٔ تحلیلی پدید آمد: با نامها میتوان به متافیزیک جهان متصل شد.
نامها مانند میخهایی ما را به عمقی وصل میکنند که فکر میکردیم هرگز به آن دسترسی نداریم؛ به واقعیتی پشت واقعیت حواس. مثلاً ارسطو با میز تفاوت دارد. میز مفهومی است که به همهٔ میزها میدهید و بر اساس حواس در سیستمی سازگار درکش میکنید. اما نام ارسطو کار دیگری انجام میدهد: مستقیماً به وجود شخصی معین وصل میشود و در تمام جهانهای ممکن به همان شخص برمیگردد.
انگار ذاتی بیرون از تجربهٔ من و بیرون از من وجود دارد. مهم نیست من کجا، در چه جهانی یا چه کسی باشم؛ مهم نقش نام است. ارسطو در هر جهان ممکن و هر شرایطی به همان فرد خاص اشاره میکند. به همین دلیل سخن کریپکی اتفاقی بسیار بزرگ بود: فرایند یکطرفهٔ سابجکتیویتی ما را به جهان متصل میکند و انگار جهان هم میتواند بر ما اثر بگذارد. بعداً تحولی دیگر پدید آمده و رابطه را دوطرفه میبینیم؛ جهان بر کاگنیشن ما نیز اثر میگذارد. فعلاً بر نقش نام میایستم.
برای نمونه، رئیسجمهور ایران دیروز در هلیکوپتر جانش را از دست داد. وصف رئیسجمهور ایران میتوانست به رقیبش اشاره کند؛ رقیبش چه کسی بود؟ آقای همتی، مثلاً. اگر همتی در انتخابات برنده شده بود، این وصف به او برمیگشت؛ پس دقیقاً به ابراهیم رئیسی اشاره نمیکند.
رئیسی در جهان ممکنی دیگر میتوانست در انتخابات شکست بخورد، رئیسجمهور نشود، رئیس قوهٔ قضاییه بماند یا هزاران اتفاق دیگر رخ بدهد. باید بگوییم رئیسجمهور گذشتهٔ ایران. اما نام ابراهیم رئیسی دقیقاً به خود آن شخص اشاره میکند. ممکن بود در مشهد بماند و هرگز رئیسجمهور نشود؛ در جهانهای ممکن دیگر، کارها یا شرایط دیگری داشته باشد. نام در همهٔ آن جهانها به همان شخص اشاره میکند.
چگونه نام به ما میرسد و میفهمیم ابراهیم رئیسی همان کسی است که دیروز در هلیکوپتر بوده؟ کریپکی آن را فرایند کازال هیستوریکال، یعنی علّیتاریخی، مینامد. در مراسم بپتیزم، یعنی نامگذاری، مثلاً پدر و مادر نام شخص را ابراهیم میگذارند. او بزرگ میشود، دوست پیدا میکند و به مدرسه میرود. از طریق روابط علّی و تاریخی، نام به ما منتقل میشود.
وقتی ابراهیم رئیسی میگوییم، این فرایند ما را به مراسم نامگذاری وصل میکند؛ به اشارهٔ مستقیم به آن شخص که نامش را ابراهیم گذاشتهاند. شخص ممکن است در دوسالگی بمیرد، ۲۲۰ ساله شود، ۵۰ ساله شود یا با هلیکوپتر در ورزقان بیفتد و از دنیا برود. نامگذاری مستقیماً به همان ذات و همان شخص اشاره میکند.
این فرایند بسیار بسیار مهم است. فرایند علّیتاریخی در جهانهای مختلف متفاوت است، اما همهٔ مسیرها در لحظهٔ نامگذاری به ذات همان فرد خاص اشاره میکنند. ممکن است این فرایند در میانه قطع یا جابهجا شود؛ مثال ماداگاسکارِ کریپکی بسیار جالب است.
مثال ماداگاسکار و مرجع
نقش متافیزیکی نامگذاری بسیار بسیار مهم است و به همهٔ سخنان آقای دکتر برمیگردد. مثال ماداگاسکار چیست؟ ظاهراً در زبان محلی، به نوک جنوبی قارهٔ آفریقا ماداگاسکار میگفتند. جزیرهای هم کنار آن بود. انگلیسیها که برای گرفتن آنجا میروند، از محلیها میپرسند نام اینجا چیست. آنها میگویند ماداگاسکار و به نقطهای در قاره اشاره میکنند؛ اما انگلیسیها تصور میکنند اشاره به جزیره است.
کسی پیشتر آن نقطه از زمین را ماداگاسکار نامیده بود، اما به قول داییجان ناپلئون، این انگلیسیهای چشمچپول اشتباه میکنند و نام ماداگاسکار را بر جزیره میگذارند. اکنون وقتی ماداگاسکار میگوییم، منظورمان جزیره است و آن نقطهٔ قاره را دیگر به این نام نمیخوانیم. چرخهٔ کازال هیستوریکال، یعنی علّیتاریخی، تغییر کرده است. گاهی ممکن است این چرخه بشکند و به چیزی نامی بدهیم که پیشتر به چیز دیگری داده میشد، یا اصلاً اشتباه کنیم و درست نفهمیم اشاره به کدام چیز است.
این اشتباهها در تاریخ جهان اسلام زیاد اتفاق میافتد. برای مثال، گمان میکردند ایسالوژی را که فرفوریوس نوشته بود، ارسطو نوشته است؛ یا کتابی را که پلوتینوس نوشته بود، به پلاتو، یعنی افلاطون، نسبت میدادند. بعد فهمیدیم نویسنده شخص دیگری، افلوتین، بوده است. فکر میکردند از طریق کتاب به آن شخص میرسند، در حالی که کتاب مربوط به شخص دیگری بود. این اشتباهها اتفاقاً بسیار مهماند و تمام بحث من دربارهٔ همین است.
به حوزهٔ دینی برگردیم. فرض کنیم دربارهٔ نامهای خداوند صحبت میکنیم و خدا میخواهد خودش را معرفی کند و بگوید من هستم، منم. جایی در تاریخ نام خودش را به آدمها میگوید. نخستین جا انگار خطاب به خود آدم است: «عَلَّمَ ءَادَمَ ٱلْأَسْمَآءَ كُلَّهَا». انگار در میان این اسمها نام خودش هم هست؛ به آدم یاد میدهد که وقتی میخواهی دربارهٔ من صحبت کنی، به من اشاره کن. این دقیقاً نقطهٔ آغاز صحبت خداوند با آدم است.
در جای بسیار بسیار مهم دیگری، این اتفاق دوباره میافتد. خدا خودش را معرفی میکند و از طریق فرایند علّیتاریخی به آدمها میرسد، اما ممکن است این فرایند تغییر کند. جایی انحراف پیش میآید؛ زئوس یا خدایان هومری مطرح بودهاند، اما در میانه یادمان میرود به چه چیزی اشاره میکردیم. اشتباه میکنیم و چیز دیگری را میپرستیم و به جای آن میگذاریم. ماجرایی که اینجا پیش میآید، همین گمکردن حلقهٔ علّیتاریخی است.
خداوند در جای دیگری دوباره خودش را معرفی میکند. این نقطه در تاریخ بسیار بسیار مهم است: به موسی میگوید «إِنَّنِىٓ أَنَا ٱللَّهُ». درست است؟ همان جملهای که به صورت «آیم هو آی» در تورات آمده است. اکنون خودش را معرفی میکند؛ آن خدا، یهوه یا هرچه هست، میگوید منم. آن «من» دقیقاً به ذات اشاره میکند. این معرفی مبدأ کتاب و دین دیگری میشود و بهتدریج آدمهای دیگر از طریق موسی به آن خداوند وصل میشوند.
وقتی میپرسند چه کسی را میپرستیم، میگویند اله موسی را میپرستیم. در قرآن هم دربارهٔ سحره آمده است که به رب موسی، به اله موسی، ایمان آوردیم. انگار همان کسی را میگویند که خودش را آنجا معرفی کرده بود. از این نقطه به بعد میتوانی اسمش را به کار ببری؛ اسم دقیقاً به همان کسی اشاره میکند که خودش را معرفی کرده است.
این مسیر جلو میآید و ممکن است دوباره دچار انحراف شوید و اله موسی را گم کنید: او که بود و چه بود؟ احتیاج دارید کسی دوباره کمکتان کند. انگار کتاب تغییر میکند و این رابطهٔ علّیتاریخی، مانند مثال ماداگاسکار، جابهجا میشود. بعضی وقتها لازم است خداوند یک بار دیگر خودش را معرفی کند.
به نظر میآید در قرآن با معرفی خداوند روبهرو هستیم که اگر به اندازهٔ کافی در آن دقت و تأمل کنیم، ما را به او وصل میکند. نام همهٔ کسانی را میآورد که با آنها سخن گفته است: من همانم که با موسی و ابراهیم صحبت کردم و به آدم گفتم اسمها را یاد بگیر. این نقطهها را یکبهیک یادآوری میکند تا مسیر را بشناسیم. به نظر میآید با تأمل در این مسیر میتوانید به آن نام و آن ذات برسید.
فکر میکنم، در ادامهٔ سخن آقای دکتر، بشریت با این کتاب در چنین نقطهای قرار گرفته است. شاید هم فقط یک کتاب نباشد؛ انگار خودش با ما تکلم میکند و انگار خودش نبی است. فقط نوشتهای مکتوب نیست. وقتی آن را میخوانید، میتوانید چنین برداشتی هم داشته باشید که با موجودی زنده روبهرو هستید که با شما صحبت میکند. نمیدانم، اما چنین برداشتی هم میشود کرد و به نظرم این نقطه بسیار مهمی است.
مثلاً میگوید «قُلْ هُوَ ٱللَّهُ أَحَدٌ». «قل» و «هو» به آن «او»یی اشاره میکنند که دقیقاً الله است. از این طریق میتوانید مستقیماً به آن نقطه برسید؛ نام را دقیقاً مشخص میکند. فیلسوفی به نام ویلیام، که یک یا دو بار هم نامش را گفتهایم، در مقالهای تقریباً شبیه آنچه اکنون گفتم، دربارهٔ عبارت «آیم هو آی» توضیح میدهد. به نظرم سخنش مهم است.
نکتهٔ دیگرم هم در تأیید سخنان آقای دکتر است. به نظرم آنچه قرآن را معجزه و خاص میکند، همین اتصال مستقیم است. کلمات و اشارات قرآن، آیههای آن، ما را به مرجع اصلی، یعنی خداوند، وصل میکنند. اتفاقاً کلمهٔ آیه خوب است. چرا کس دیگری نمیتواند آن را بیاورد؟ چون نمیتواند آیهای از طرف آن مرجع بیاورد که ما را به او وصل کند.
فرض کنید من بگویم آسمانها و زمین را خلق کردهام. همه هم نمیتوانیم جمع شویم و این حرف را بزنیم. تمام آدمهای روی کرهٔ زمین را هم جمع کنیم، نمیتوانیم بگوییم ما آسمانها و زمین را خلق کردهایم؛ به خودمان میخندیم. اصلاً امکان ندارد انسانی بتواند این جمله را بگوید. اگر کسی چنین چیزی بگوید، میگوییم حرف بیهودهای میزنی؛ دقیقاً چون نمیتواند جمله را به آن مرجع وصل کند. من آن مرجعی نیستم که این سخن را میگوید.
بنابراین هرقدر تلاش کنم جملهای شبیه آن بگویم، جمله خندهدار و بیمعنا میشود. هیچکس، حتی اگر همه با هم جمع شویم، نمیتواند آن را بگوید. این جمله باید دقیقاً به همان کسی اشاره کند که خداست، با همان صفات و همان نامی که دارد.
ماداگاسکار اسمی بود که به آفریقای جنوبی اشاره میکرد؛ حالا رابطهٔ علّی آن تغییر کرده است. در نامگذاری یک بچه هم ممکن است اشتباهی اتفاق بیفتد. این تغییر اتفاقاً مهم است: فرض کنید به خدای ابراهیم خدا میگفتیم و بعد در همان مسیر دینی، طی فرایندی، به چیز دیگری خدا بگوییم. میخواهم بگویم ممکن است مرجع در این مسیر تغییر کند.
برای پسرم شناسنامه گرفتم؛ اسمش حسین است. در صف ایستاده بودم تا شناسنامهاش را بگیرم و مثلاً دو نفر جلویم بودند. پدر بچه باید با کارت گواهی تولد برود و اعلام کند نام بچه چیست. این مهمترین لحظهٔ زندگی است؛ گفتم آنجا دارم بپتیزم را انجام میدهم.
برایم جالب بود که نفر جلویی میخواست نام بچهاش را آرمین بگذارد. در صف با هم صحبت کردیم و از نام بچه پرسیدیم؛ نامی که او میگفت آرمین بود. وقتی به پنجره رسید، مسئول پرسید نام بچه را چه میخواهی بگذاری. گفت آرمین. مسئول پرسید: آرمین یا آرتین؟ ظاهراً درست نشنیده بود. او گفت آرتین؛ یعنی همانجا، در لحظه، نام بچهاش را تغییر داد و بیرون آمد.