او در نقش اسقفی مسیحی سخن میگوید و بحث را با شیوهای غیر دکارتی پیش میبرد. از فکتهای روزمرهٔ زندگی انسان آغاز میکند تا به مسئلهٔ شر برسد، و فکر میکند الهیات مسیحی شاید مرکز مسائلش همین باشد و سؤال بعدی نجات است. بعد میپرسد مسیح چیست و از کجا بدانیم این اتفاق افتاده، و در پایان به کسانی میرسد که وجود مسیح را منکر شدند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شیوهٔ بحثهای متعارف الهیات مسیحی اصلاً شیوهٔ استدلالی به معنای دکارتی نیست، و واقعیت این است که شاید لازم باشد بحث کنیم که آیا آن شیوه اصلاً شیوهٔ خوبی هست یا نه. به همین دلیل حرفهای جلسهٔ گذشته به نظر من بهعنوان مقدمه مهم است و میخواهم فقط آنها را یادآوری کنم. چنانکه قرار شد، من در این بحث در نقش یک اسقف ظاهر میشوم و کاملاً از راه مسیحی، به گونهای دیگر، وارد میشوم.
جلسهٔ قبل کوشیدم دربارهٔ همین موضوع صحبت کنم: دربارهٔ اینکه خودمان را در شیوهٔ بهاصطلاح دکارتی محدود کنیم، یعنی برای بیان از زبان فرمال، تا حد ممکن فرمال، استفاده کنیم و افزون بر این، انگار از قوای شناختی خودمان هم فقط از بخشی استفاده کنیم که به استدلالهای قیاسی مربوط است. در حالی که آنچه من اسمش را شیوهٔ پوپریِ تعمیمیافته گذاشتهام خیلی طبیعی است، هرچند پوپر مطمئناً منظورش دقیقاً چنین شیوهٔ بحث کردنی نبوده است. آنچه من تعمیمیافته مینامم از این جهت پوپری است که اساسش این است که لازم نیست چیزهایی را که بیان میکنیم اثبات کنیم؛ مهم این است که خوب بیانشان کنیم و بعد مردم با فکتهایی که در اختیار دارند، که حتی ممکن است به زندگی خصوصی خودشان مربوط باشد، قضاوت کنند. آنچه من گفتهام میتواند در قالب همین نظام فرمال باشد، میتواند داستان باشد یا چیزی شبیه یک قطعه شعر. بسته به اینکه دربارهٔ چه صحبت میکنم و ترجیح میدهم ایدهٔ خودم را چگونه بیان کنم، برای تبیین یک موضوع میتوانم از هر نوع ابزار بیانی استفاده کنم: از تمثیل، یا هر چیز دیگری که دلم بخواهد؛ مثلاً داستان بگویم. سرانجام مردم این ایدهٔ مرا، که ممکن است با ابزاری بیانی بهشکلی پیچیده بیان شده باشد، میگیرند و میکوشند تشخیص دهند که آیا با واقعیتهایی که به آنها اعتقاد دارند سازگار است یا نه؛ واقعیتهایی که لازم نیست لزوماً در اجتماع عینیت یافته باشند.
وقتی پوپر از این حرف میزند، سخن از جامعهٔ علمی است و طبیعی است که فکتها باید بهنوعی توسط جامعهٔ علمی تصدیق شده باشند تا نظریهای پذیرفته شود یا نشود. ولی ممکن است شما در زندگی خصوصی خودتان تجربههای خیلی قدرتمندی داشته باشید که با هیچکدام از ایدههای موجود، مثلاً در فلسفه، سازگار نیست جز با فلان ایدهای که کسی گفته است، و همین برای شما کافی است که به حرف او اعتقاد پیدا کنید؛ یعنی شما شخصاً فکتی در اختیار دارید که جز با این ایده هیچجا توجیه نمیشود. بنابراین حرفهایی که میزنیم لزوماً در گرو توافق جمع نیست؛ حتی یک نفر هم میتواند فکتهای خصوصی خودش را با نظریههایی که بیان میشود تطبیق دهد. نکتهٔ مهم این است که در آنچه من تعمیمیافته مینامم، بر نحوهٔ بیان و ابزار بیان، و نیز بر نحوهٔ شناخت و ابزار شناختی که به آن تکیه میکنیم، محدودیت زیادی نداریم؛ یعنی اینطور نباشد که فقط بگویم شما حق دارید از قسمت استدلالی ذهنتان استفاده کنید.
ممکن است ما درستیِ خیلی چیزها را حس کنیم در حالی که استدلالی برایش نداریم، و خیلی وقتها اینجور احساسهای ما که چیزی درست است، از همین قبیل است؛ مثلاً اینکه جهان خارج وجود دارد. من به هیچوجه نمیتوانم استدلال کنم که شما الان وجود دارید، ولی برای من، روشنتر از هر نوع فکتی، شاید روشنتر از فکت ریاضی و استدلال ریاضی، واضح است که شما هم وجود دارید، و هیچوقت نمیشود این را استدلالی کرد. خیلی چیزها اینطورند. من مطمئنم که میمیرم. از کجا مطمئنم؟ دستکم از راه یک استقرای ناقص: عدهای را دیدهام که مردهاند؛ تازه، مردنِ واقعیِ چند نفر را دیدهام و بیشترش را شنیدهام. ولی چیزی در درون خودم به من میگوید که تو میمیری. یعنی این علم به مردن را واقعاً از بیرون نگرفتهام؛ از استدلال نگرفتهام و حتی از تجربه هم نگرفتهام. انگار سیستم حیات بدن خود من بهنوعی میداند که روزی بنزینش تمام میشود و نابود میشود. خیلی از ادراکات اینطورند: نه میتوانیم برایشان استدلال کنیم و نه حتی به اندازهٔ کافی استقرا، به معنای علمی، دربارهٔ آنها داریم؛ ولی اتفاقاً جزو قویترین ادراکات همهٔ ما هستند. یعنی من شک ندارم که شما وجود دارید؛ امیدوارم وجود داشته باشید و این همه زحمت هدر نرود! همچنین شک ندارم که هم من و هم شما روزی به رحمت خدا واصل میشویم؛ و خیلی چیزهای دیگر. انگار همهاش از منابع دیگری در درون خودمان چیزهایی به ما الهام میشود، و اگر بخواهیم اینها را از بحثهای فلسفی خودمان، مثلاً دربارهٔ جهان خارج، حذف کنیم، چیزهای خیلی بزرگی را از دست میدهیم؛ آن هم با گذاشتن این محدودیت که هر فکری باید از حس آمده باشد، یا بعداً بتوانند در نظام فرمال برای گزارههایی که بیان میکنند استدلال پیدا کنند.
میخواهم روی این تأکید کنم که جریانهای موجود در فلسفهٔ قرن بیستم همه نشاندهندهٔ شکست آن نوع جریان حادّ دکارتیاند که شاید در اواخر قرن نوزدهم به اوجی هم رسیده بود. از نیمهٔ قرن نوزدهم در فلسفهٔ اروپا جریانهایی پدید آمد که با آن نوع دیدگاههای خیلی نظری و خیلی استدلالی کاملاً مخالفت میکردند، و اتفاقاً قویترینشان از فلسفهٔ مسیحی برآمد. شاید این جریان خیلی بزرگ فلسفیِ اواخر قرن نوزدهم و کل قرن بیستم، که هنوز هم ادامه دارد، هرچند شاید از آن شور و هیجان قرن بیستم افتاده باشد، یعنی فلسفهٔ اگزیستانسیالیست، اساساً ریشه در دیدگاههای مسیحی داشته باشد. پدر این فلسفه، سورن کییرکگور، دقیقاً به همین دلیلی که من الان این حرفها را میزنم، حرفهای مشابهی زد. مخالفتش با نظام هگلی، یا اصلاً با نظامسازی در فلسفه، از آن جهت بود که احساس میکرد اصلاً هیچ سنخیتی میان دیدگاههای مسیحی و اینجور نگاه کردن به دنیا وجود ندارد. مسیحیت بیشتر به مسائل خیلی روزمرهٔ زندگی و مرگ و گناه و اینجور چیزها مربوط است، نه به مفاهیمی مثل جوهر و عرض یا وجود و عدم و اینجور چیزها که در فلسفهٔ نظریپردازانهٔ کسانی مثل هگل یا کانت مطرح میشود.
مخالفت با آن دیدگاههای بهشدت نظری، چنانکه در قرن بیستم میبینید، فقط در اگزیستانسیالیسم نیست. هایدگر تا حدودی شاید به همان فلسفهٔ پدیدارشناسی و به نوعی اگزیستانسیالیسم مربوط باشد؛ فلسفهٔ پستمدرن هم همینطور است. حتی در فلسفهٔ تحلیلی، که بهنوعی همان نگاه فلسفی استدلالی را دارد، که شاید بشود گفت ارسطویی یا دکارتی و بهویژه دکارتی است، تحولاتی دستکم در حد فرم میبینید. مثلاً در فلسفهٔ تحلیلی الان شیوهای خیلی متداول شده است که در پیپرهای تحلیلی بهاصطلاح سناریو تعریف میکنند: وقتی میخواهند مفهومی را زیر سؤال ببرند، سناریویی میسازند و داستانی برای شما تعریف میکنند. فرض کنید در جادهای میروید و انبارهایی میبینید؛ از کجا میدانید اینها انبار هستند یا نیستند؟ بعد نویسنده در همان پیپر جوابی به این سؤال میدهد، ولی میکوشد نشان دهد که آن جواب درست نیست. یعنی انگار استدلالی در قالب یک داستان بیان میشود. آن شیوهٔ منطقی و نظام صوری را کمتر میبینید و این شیوه واقعاً خیلی متداول شده است. این هم تحولی در زبان فلسفه است.
میخواهم این را یادآوری کرده باشم و این را هم فراموش نکنیم که این نوع برگشتن به ابزارهای بیانیِ کمی قدیمیتر، ابزارهایی که در ایران و اینجور جاها هست، به نظر من نوعی پیروزی دیدگاههای دینی و عرفانی به حساب میآید. یعنی تقریباً همهٔ ابزارهایی که ادیان برای بیان عقاید خودشان به کار میبردند، الان در فلسفهٔ مدرن بهنوعی به کار میرود. حتی میبینید فیلسوفی مثل سارتر، بهعنوان یک فیلسوف، نمایشنامه مینویسد، فیلمنامه مینویسد، داستان مینویسد و احساس میکند اینطور بهتر میتواند فلسفهٔ خودش را بیان کند. بنابراین هیچ عجیب نیست که ببینیم در قرآن داستان داریم، در کتاب مقدس داستان داریم و اصلاً کتاب مقدس خودش بهنوعی با داستان شروع میشود. اینها همه بهنوعی حتی با فلسفهٔ موجود هماهنگی دارند، و با دیدگاههای پستمدرن، که بخشی از آنها انتقاد از همان شیوههای ظاهراً عقلگرایانهٔ قرن هجدهم و نوزدهم است. میخواهم بگویم راه را باز بگذاریم تا با دیدگاههای جدید آشنا شویم.
آخرین چیزی که جلسهٔ قبل گفتم این بود که در این دیدگاههای بهاصطلاح پوپری، نکتهٔ خیلی خیلی مهم این است که شما چه چیزهایی را بهعنوان فکت میپذیرید. مهمتر از شیوههای استدلالتان و نظامی که ارائه میکنید، این است که اصلاً چگونه به جهان نگاه میکنید و چه چیزهایی را بهعنوان فکت پذیرفتهاید. مثلاً اگر فکتهایی که میخواهید بر اساسشان نظریه بسازید مشاهدات تیکو براهه در نجوم و قوانین کپلر باشد، یعنی اگر فکتهایتان اینهاست، نظریهای که باید بسازید نظریهٔ نیوتون است. اگر آزمایش مایکلسون–مورلی و اطلاعاتی دقیق دربارهٔ مدار عطارد را هم به فکتهایتان اضافه کنید، آنوقت مجبورید نسبیت را بسازید. ولی اگر به انسان نگاه میکنید، مطمئناً به نظریهٔ نیوتون نمیرسید. باید دید به چه حوزهای از تفکر نگاه میکنند؛ آنها به فلسفهٔ دکارت نمیتوانند برسند. با آن نگاهی که مسیحیها به چیزهایی دارند که بهعنوان فکتهای درجهیک گزینش میکنند، مطمئناً این فکتها نه به ساینس منجر میشود، نه به فلسفهٔ دکارت و نه به چیزهای دیگری که در دورهٔ روشنگری میبینید. این نکتهٔ خیلی مهمی است که فکتها، یعنی انتخاب فکتها، بهنوعی به علایق ما برمیگردد. جلسهٔ قبل دربارهٔ زندگی مثالی از فوتبال زدم: اگر تمام علاقهٔ کسی در زندگی فوتبال باشد، فکتهایی که تجربه میکند در حوزهٔ عجیبوغریب و خیلی کوچکی قرار دارند و بنابراین ممکن است توحید و نبوت و اینها اصلاً آنجا معنا پیدا نکنند. پس اینکه به کجا نگاه میکنیم واقعاً نکتهٔ مهمی است. اینطور نیست که هر کسی از هر جایی شروع کند و با هر فکت عجیبوغریبی بتواند نظریهای بسازد که به مسیحیت یا به دین دیگری برسد.
یک نکته هم به نظر خودم مهم است که هرچند چندان به بحث ارتباط ندارد، نمیخواهم از دستش بدهم و آن را اضافه میکنم. در این جریانی که به آن رنسانس یا بهویژه انقلاب علمی میگوییم و فرضاً از زمان گالیله شروع شده است، نکتهٔ خیلی مهمی که معمولاً فراموش میشود این است که اینجا شیفتی وجود دارد. در شیوهها خیلی چیزها عوض شده است، ولی یک چیز خیلی مهم، شیفت از فکتها و مسائل مربوط به انسان به مسائل مربوط به طبیعت است. یعنی گالیله و کسانی مثل گالیله چیزی را مطالعه میکنند که قبلاً اصلاً چندان مورد توجه نبوده است؛ علاقهٔ آدمها این نبود که این چیزها را بدانند، مثلاً اینکه قانون حرکت پاندول چیست. تا پیش از انقلاب علمی بیشتر مسائل انسانی، یعنی حوزهٔ انسانی، بود که مورد توجه بود. اگر جایی از فلسفه مورد توجه بود، فلسفهٔ الهیات بود، نه فلسفهٔ طبیعت. فلسفهٔ طبیعت را میخواندند برای اینکه بعداً بتوانند وارد بحثهای الهیات شوند و به آن کاملاً بهعنوان مقدمهای خیلی گذرا نگاه میکردند. این ادعای عجیبوغریب را هم در نظر بگیرید که نیوتون آمد و قوانینی جهانشمول ارائه کرد که بر خلاف نظام ارسطویی، زمین و آسمان را تحت یک قانون قرار داد. در نظام طبیعیات ارسطویی آنچه در زمین میگذشت با آنچه در آسمان میگذشت واقعاً از زمین تا آسمان تفاوت داشت؛ یعنی زمین محل کون و فساد بود و اجرام آسمانی اصلاً از جنس دیگری بودند.
اینکه در علم جدید به نظامی رسیدهایم که جهانشمول است، یعنی زمین با آسمانش فرقی ندارد و آنجا هم اتم و مولکول و این حرفها، از دینامیک و حرکت گرفته تا همهچیز، یکی به نظر میرسد، خودش ادعای عجیبی است؛ برای اینکه فکر نمیکنم قبلاً کسی این را جهانشمولی میگفت. ما دقیقاً انسان و حیات را کنار گذاشتیم و بعد زمین و آسمان را با همدیگر متحد کردیم. پیش از این اصلاً اینطور فکر نمیشد. اگر هنری وجود داشت، این بود که بتوانید مسائل مربوط به انسان را با چیزهای دیگر متحد کنید؛ و ایدهٔ نیوتون هیچ ربطی به مسائل انسانی ندارد. بنابراین از نظر آدمی که مثلاً ۱۰۰۰ سال پیش زندگی میکرد، این نظریه اصلاً ارزشی ندارد، برای اینکه دیدگاه قدیمی نسبت به علم چیز دیگری بوده است. این چیزی است که معمولاً خیلی به آن توجه نمیشود. این ادعاهای بزرگ، که قانون جهانشمول یعنی چه و جهان انسانی را هم در بر میگیرد، در واقع بر فرضیهای استوار است: اینکه انسان هم چیزی است مثل همان اتم و مولکول و همین چیزها. اگر اینطور نگاه کنید، آنوقت میتوانید بگویید اتفاقهایی که در جهان انسانی هم میافتد تابع قوانین نیوتونی است؛ یعنی جهان لاپلاسی. ولی این فرض خیلی عجیبی است. فکر نمیکنم پیش از قرن ۱۶ یا ۱۷ مطلقاً به ذهن کسی چنین چیزی میرسید که اگر برای نظام حرکت سیارات چیزی دربیاوریم و حتی معادله بنویسیم، جهان انسانی را هم توضیح دادهایم.
دیدگاههای مسیحی، یعنی فکتهای مسیحی که جلسهٔ قبل گفتنشان را شروع کردم، با مکانیک نیوتنی اصلاً هیچ توجیه نمیشوند. مثلاً پدیدهٔ گناه و شر و اینجور چیزها چه ربطی به دیدگاه ساینتیفیک دارد؟ ندارد. میخواهم بگویم انقلاب علمی فقط انقلابی در متد و این حرفها، یعنی وارد کردن ریاضیات در مطالعهٔ طبیعت، نیست. اصلاً کل جهان علم شیفت پیدا کرد و مسائل انسانی و اینها را کنار گذاشت، نه فقط الهیات را؛ علوم انسانی را، حتی اگر موقتاً، کنار گذاشت و سراغ مطالعهٔ صرف طبیعت رفت، آن هم با شیوهای خاص و به قصد پیشبینی. خیلی مهم است که درک کنیم ساینس چه موضوع خاصی دارد؛ اصلاً اینطور نیست که مسائل قدیمی را حل کرده باشد.
همهٔ مکاتب فکری، از جمله ساینس و جامعهٔ علمی، بههرحال بهنوعی بنگاه کسب درآمد و این حرفها هم هستند. همهچیز همینطور است. وقتی یک نهاد اجتماعی تشکیل میشود، مثلاً دانشگاه، این نهاد باید از جایی بودجه بگیرد و بنابراین برای خودش تبلیغ میکند. فیلمی هست که نمیدانم چند بار در تلویزیون پخش شده و من دو سه بار دیدهام: مستندی دربارهٔ فرستادن فضاپیمایی به مریخ برای نمونهبرداری از خاک مریخ، که مستند خیلی هیجانانگیزی است. اول میروند و شکست میخورند، بعد مدام ارتباط قطع میشود؛ آدمهایی را نشان میدهد که در آن سایت هستند و تمام مدت التهاب دارند، مدام میروند و میآیند و منتظرند که خبری برسد؛ اولی انگار میرود و گم میشود و دومی میرود. جملهای در این مستند هست که برای من خیلی جالب است. میگوید اگر میتوانستیم این کار را بکنیم، یعنی اگر این فضاپیما به آنجا میرفت و فرود میآمد و به ما اطلاعاتی میداد، بشر به یکی از بزرگترین آرزوهای خودش میرسید. من میگفتم کدام بشر؟ در چه مدرکی آمده است که یک نفر از بشر، پیش از آنکه این پروژهها تعریف شود، چنین آرزویی کرده باشد، که ما چیزی به مریخ بفرستیم تا کمی خاک برایمان بردارد و بیاورد؟ آیا واقعاً این در طول تاریخ آرزوی بشر و یکی از بزرگترین آرزوهایش بوده است؟ آن آدم یا این حرف را بهعنوان تبلیغ میزند تا بودجهٔ بیشتری بگیرد، یا واقعاً زندگیاش همین است و این آرزوی بزرگ خودش است؛ یعنی از این آدمهای سادهای است که فکر میکنند همهٔ آدمها در تمام طول تاریخ منتظر این لحظه بودهاند که سیگنالی از مریخ بیاید و ما بفهمیم که این فضاپیما آنجا فرود آمده است. بههرحال خودِ دانش اینطور است؛ یعنی انواع و اقسام دانشهایی که داریم همیشه از خودشان تبلیغ میکنند که خیلی مشکلات را حل کردهاند. اگر مطالعهای تاریخی در دانش بشر بکنید، میبینید این مسائلی که در ساینس حل شده، اصلاً قبلاً مسئله نبودند؛ صورت مسئله نبودند.
مثال خیلی واضحش بحثی است که در تاریخ تمدن اسلامی میان محمد بن زکریای رازی و مخالفانش وجود دارد. محمد بن زکریای رازی اهل تجربه بود؛ یعنی به آزمایشگاه میرفت و کار میکرد، واقعاً به همان شیوهٔ ساینتیفیک. مثلاً الکل را تقطیر کرد و چیزها را روی همدیگر میریخت؛ بهنوعی کیمیاگری تجربی میکرد و در نوشتههایش هم خیلی تأکید دارد که این شیوهٔ خوبی برای شناخت طبیعت است. بعضیها او را پیشرو کارهای علمی میدانند. کسانی که با او مخالفت کردند، اصولاً مخالفتشان این بود که چنین کاری برای بشر قبیح است. اصلاً در شأن بشر نیست که برود طبیعت را بشناسد که چه بشود؛ که مثلاً این را مدام روی آن بریزیم. شأن بشر این است که در این دورهٔ کوتاه زندگی خودش الهیات یاد بگیرد و با جهان ماورا آشنا شود. حالا اینکه آن را روی این ریختی، چه اهمیتی دارد؟ از نظر الهیدانان، کیمیاگری کاری پست و بهنوعی کار آدمهایی بود که احتمالاً دنبال پول هستند یا اصلاً طبعی طبیعی دارند که دنبال این چیزها میروند. پرسشهای اصلی بشر این چیزها نبوده است. نمیخواستند ببینند اگر گوگرد و فلان چیز را روی چه بریزند، چه میشود؛ برای همین هم این کار را نمیکردند.
اگر هم علم تجربی قبلاً وجود داشته، نیوتون نامهای دارد که قبلاً هم جایی به آن اشاره کردهام. من خودم وقتی دانشآموز یا اوایل دانشجوییام بودم این متن را خواندم و واقعاً شگفتزده شدم؛ برایم منبع الهام بود که ما چقدر از کاری که اینها میکردند دور شدهایم. نیوتون اواخر عمرش به یکی از دوستانش نوشته است که همهٔ کارهای علمیای که کردهام، از دید خودم در حد حل کردن جدول کلمات متقاطع است، و این کارها را کردم برای اینکه قوهٔ ذهنیام قدرت پیدا کند و بتواند الهیات را بفهمد؛ وگرنه اینها چه ارزشی دارد؟ یک سری معادله نوشتهام و از آنها درآمده که سیارات طبق این معادلات حرکت میکنند یا نمیکنند. این از نظر نیوتون و همعصرانش ارزش چندانی نداشت. آن موقع کسی پیشبینی نمیکرد که این کاری که شروع شده، دو سه قرن بعد به چیزهایی تکنولوژیک برسد که زندگی بشر را متحول میکند. اینها فعالیتهای نظریِ شناختی بودند: اینکه معادلات حرکت سیارات را به دست بیاوریم خوب است و جالب است، ولی به نظرشان چیز مهمی نمیرسید. میدانید که حتی خود نیوتون، که این کارها را میکرد، احتمالاً واقعاً سالهای آخر عمرش را همهاش مشغول الهیات و این چیزها بوده است. این کارها را در دورهٔ جوانیاش میکرد و بعداً هم تا آخر عمر معمولاً اینطور بود که گاهبهگاه مسئلهای پیدا میشد که هیچکس نمیتوانست حلش کند و او مینشست و در نیم ساعت حلش میکرد و جوابش را میداد. داستان معروفی هست که برنولیها مسئلهٔ «همچیرامونی» را مطرح کرده بودند؛ یکی از برادرهای برنولی آن را مطرح کرد و بعد نیوتون با اسمی مستعار جوابش را در مجلهای چاپ کرد. میگویند وقتی برنولی جواب را دید، گفت این را نیوتون حل کرده است، و جملهٔ معروفی گفت: من شیر را از پنجهاش میشناسم؛ یعنی کسی جز نیوتون نمیتواند چنین راهحلی ارائه دهد.
همهٔ اینها از نظر نیوتون چنین بود، در حالی که در عالم خودش بود. البته نیوتون ظاهراً پنهانی کیمیاگری هم میکرده است. الان اسناد و مدارک جدیدی دربارهٔ نیوتون به دست آمده که خیلی جالب است؛ اتفاقاً از نظر دینی بهنوعی با خیلی از عقاید مذهبی کلیسا مخالف بوده، منتها این چیزها را پنهان میکرده است. بههرحال کارهای علمی برای نیوتون واقعاً در حد تمرین جدول کلمات متقاطع بود؛ مثل آدمی که خیلی استاد است و روزنامهای پیدا میکند که جدولش را هیچکس نتوانسته حل کند، و کاری ندارد، یک روز فقط پرش میکند و احساس میکند باز تمرینی ذهنی انجام داده است. این را فراموش نکنیم که ما در انقلاب علمی توجه خودمان را از عالم انسانی بیشتر به سمت عالم طبیعت بردیم، آن هم با دیدگاهی خیلی خاص: نوشتن معادله برای اینکه بتوانیم پیشگویی کنیم. اگر آدمها از اول درک خوبی داشتند که ساینس چه کار میکند، معلوم بود که این به درد تکنولوژی میخورد. وقتی همهٔ دانشتان در جهت پیشگویی است، طبیعی است که این نوع دانش به درد تسلط بر طبیعت بخورد؛ یعنی بتوانم بفهمم که اگر چیزهایی را آزمایش کنم چه اتفاقی میافتد و بعد از آن استفاده کنم و بهنوعی در طبیعت دستکاری کنم.
ما در بحثهای مسیحیت بهنوعی به دوران پیش از علایق علمی برمیگردیم. فکتهایی که میخواهیم دربارهٔ آنها صحبت کنیم فکتهای خیلی خیلی ساده و حساسی از مسائل روزمرهٔ زندگی خودمان است؛ دربارهٔ سیارات و ستارهها و معادلات و اینجور چیزها بحث نمیکنیم. تأکید من دربارهٔ شیوهٔ بحثمان هم این است که اگر در جواب مسئلهای داستان تعریف کردیم، این شیوهها غیرعاقلانه نیست. این نکتهٔ خیلی مهمی است که فکر نکنیم وقتی از شیوهٔ عقلی حرف میزنند، منظورشان انگار چیزی شبیه همان شیوهٔ دکارتی است. این شیوهها نامعقول نیست و الان هم فلسفهٔ مدرن و پستمدرن، یعنی فلسفهٔ بعد از دوران مدرن، به این سمت رفته است. یادم هست در جلسهای که دربارهٔ نیچه بود، آخرش یک نفر بهعنوان اعتراض و با تعجب خیلی زیاد گفت: «آخر این چه جور فلسفهای است؟ این بیشتر شبیه شعر است.» شما «چنین گفت زرتشت» نیچه را میخوانید.
نیچه برای خودش آدمی تخیلی به اسم زرتشت ساخته است که راه میرود، حرف میزند و اتفاقهایی برایش میافتد؛ این کتاب بیشتر به داستانهای انجیل شبیه است تا به کتابهای کانت. کییرکگور و نیچه تقریباً همدورهاند و بعد از هگل آمدند، و از همان دوره این تحول آغاز شد. خیلیها معتقدند هگل دیگر آنقدر شورش را درآورد که این عکسالعملها پدید آمد؛ چنان نظام نظری عظیمی ساخت که خودش جملهٔ معروفی دارد: این فلسفهٔ مرا فقط خودم فهمیدم و خداوند، و هیچکس دیگری نفهمید. بعد اضافه میکند: نه، خودم هم نفهمیدم.
بیایید سراغ فکتهای روزمره برویم. جلسهٔ قبل از جایی آغاز کردم؛ از اینجا آغاز کنیم که وقتی به جهان نگاه میکنیم، به نظر میرسد هرچه نگاهمان را از این کرهٔ زمین دورتر میبریم، یعنی از عالم انسانی دور میشویم، جهانی بهتر و شستهرفتهتر میبینیم. وقتی به سیارات و ستارهها نگاه میکنید، اشیایی زیبا و نورانی میبینید که طبق نظمی بینهایت دقیق بهطور مداوم حرکت میکنند. هیچ چیز بدی آنجا نمیبینید و هیچ احساس بدی به شما دست نمیدهد. انگار همهچیز سرشار از زیبایی و نظم و عدالت است و هر صفت خوبی که بخواهید نسبت بدهید، انگار آن بالا وجود دارد. این احساسی است که بشر در طول تاریخ همیشه دستکم وقتی به بالای سر خودش، به ستارهها و سیارات، نگاه میکرده داشته است: اشیایی متحرک و شناور که انگار خیلی آزادانه، ولی روی مسیرهایی خیلی دقیق و از پیش تعیینشده، بهطور منظم حرکت میکنند. همانطور که وقتی پرواز پرندهای را میبینید احساس آزادی میکنید، اینها هم انگار موجودات شناور آزادی هستند که احتمالاً از زندگی خودشان خیلی لذت میبرند؛ و در آسمان جز زیبایی و درخشش و نور چیزی نمیبینید. به نظر نمیرسد آنجا اتفاق بدی بیفتد یا رنجی در کار باشد؛ همهچیز خیلی منظم و مرتب و خوب است.
همینطور که از بالا پایین بیایید، باز آسمان و بعد زمین را نگاه میکنید؛ جمادات زمین را نگاه کنید و حیات را فعلاً کنار بگذارید. آسمان هست، ابر هست، اقیانوسها و رودخانهها هستند، پر از زیبایی. حتی کوهها و تپهها، و آتشفشان هم، اگر حیات نباشد، پدیدهٔ خیلی زیبایی است. تا وقتی این تماس به موجودات زنده نرسیده، انگار اصلاً شری وجود ندارد. آتشفشان کسی را ناراحت نمیکند. فکر نمیکنم سنگهای کوهپایه از اینکه موادی روی سرشان ریخته میشود احساس درد و ناراحتی کنند؛ بلکه شاید از اینکه کوه بزرگتر میشود، بهنوعی خوشحال هم بشوند. همهٔ بدبختیها از آنجا آغاز میشود که حیات پدید میآید. مشخصهٔ کرهٔ زمین، یعنی عالم کون و فساد، این است که حیات در آن وجود دارد. باز وقتی به حیات نباتی نگاه میکنید، اوضاع خیلی مرتب است: گیاهها همدیگر را پارهپاره نمیکنند و خونی ریخته نمیشود. وقتی به محیط سبز طبیعت میروید، احساس آرامش خیلی عمیقی به شما دست میدهد. به نظر میرسد تا وقتی حیات در حالت نباتی است، همهچیز همچنان با نظمی فوقالعاده است؛ در عین حال که خیلی پیچیده به نظر میرسد، همهچیز بینهایت خوب و مرتب است، و به نظر میرسد تا وقتی بشر آن را آلوده نکرده بود، گیاهان موجودات خیلی شادی بودند. همینطور که به سمت انسان میآیید، یعنی وارد جهان حیوانات میشوید، کمکم میبینید که اوضاع کمی خراب میشود. حیوانات گیاهها را میخورند، ممکن است به قصد خوردن همدیگر را پارهپاره کنند و حتی خونریزی شود؛ ولی باز بیچارهها هر کاری میکنند بر اساس غرایز حیاتی خودشان است. اگر میکشند، بهطور طبیعی برای این میکشند که بخورند و حیات خودشان حفظ شود. بعد یکدفعه وارد عالم بشر میشوید. تاریخ بشر را میخوانید و میبینید اینجا اصلاً افتضاح است؛ هیچ شباهتی به بقیهٔ جهان ندارد. در این جهان بشری موجوداتی هستند که نه برای خوردن، همدیگر را میکشند. تمام تاریخ بشر پر است از جنگهای احمقانهای که اینها با هم میکنند؛ و آنچه اطلاعات دقیقی از آن داریم، یعنی احساس شخصی این موجودات نسبت به خودشان و زندگیشان، نشان میدهد که به نظر میرسد زندگیشان خیلی پر از رنج و نکبت و بدبختی است. حتی اگر جنگ نباشد، به نظر میرسد احساس چندان خوبی نسبت به حیات خودشان ندارند.
تمام ماجرا این است که این دوگانگی در جهان هست. از یک طرف، وقتی به بخش غیرزندهٔ دنیا، یا حتی به بخشهای زندهٔ کمی ابتداییتر، نگاه میکنید، شکوه و زیباییای میبینید که انسان را معتقد میکند که آفرینندهای هست، خداوندی عادل هست که این چیزها را خلق کرده و نظم داده است و همهچیز در نهایت خوبی و خوشی است. از طرف دیگر، وقتی به عالم انسانی نگاه میکنید، احساس میکنید که اگر خدا هست، چرا اینقدر رنج و بدبختی هست؟ دو جواب میشود داد. یک جواب این است که برداشت اولیهٔ ما غلط است: مثلاً در آسمانها همه بدبختاند و درختها همه دارند رنج میکشند، منتها ما نمیفهمیم؛ یا اصلاً خدایی نیست و همینطور در اثر یک سری تصادف چیزهایی پدید آمده و نظمی پیدا شده است، و کسی هم بهاصطلاح متولی این نیست که از او بپرسیم چرا بشر رنج میکشد. یک سری میمون بودند، اتفاقاتی افتاده و بهطور طبیعی به انسان تبدیل شدهاند؛ بنابراین این سؤال اصلاً سؤال بیهودهای است. بیهوده فکر میکنیم که جهان، جهانی باشکوه و زیبا و نتیجهٔ آفرینش آفریدگاری دانا و حکیم است؛ این فرض غلط است. اگر آن را کنار بگذاریم، همهٔ مشکلات حل میشود؛ یعنی همهٔ مشکلات نظریمان حل میشود، ولی همچنان بدبختیم و فقط دیگر نمیپرسیم چرا بدبختیم. خب، اینطور است دیگر.
جواب دوم، جواب دینی است که میخواهد فرض اول را حفظ کند. وقتی به جهان نگاه میکنیم، چیزهای خوبی در آن میبینیم؛ افزون بر این، نکتهٔ خیلی مهم این است که هر آدمی وقتی به خودش نگاه میکند، فکت خیلی مهمی میبیند: وقتی به دوران گذشتهٔ خودتان، مثلاً به کودکی، نگاه میکنید، میبینید دنیا به اندازهٔ همان نگاه به آسمانها خوب و شاد و جالب بود. پس مسئله این نیست که بشر موجودی است که همینطوری پدید آمده؛ عاملی اینجا وجود دارد که باید توجیهش کنیم. بشر هم انگار میتواند در همین منظومهٔ کیهانی خوش باشد و به دلیلی از آن حالت درآمده است. یعنی پاسخ دینی این است که نه، ما درست نمیفهمیم؛ همهچیز در جهان خوب و خیر محض است، و این بشر است که کاری کرده که به این فلاکت افتاده است. عالم انسانی در اثر رفتاری که شاید اشتباه بوده، به دلیلی خاص به چنین وضعی دچار شده است. این پاسخ دینی است، و مسیحیت هم که از جملهٔ ادیان است، چنین پاسخی میدهد: فرض اینکه جهان ناشی از خیر محض است را نگه میداریم، ولی میخواهیم ببینیم چرا این پدیدهها پیرامون بشر وجود دارد.
این نوع آغاز نگاه کردن به جهان را مقایسه کنید با آغاز دکارتی یا آغاز کانت، که به چه چیزهای دیگری فکر میکنند. کانت به قوهٔ شناخت بشر فکر میکند: اینکه آیا ما اصلاً میتوانیم بشناسیم یا نمیتوانیم. بحث عمدهٔ کانت، دستکم در کتاب معروف «نقد عقل محض»، تا آخر دربارهٔ همین عقل محض و امکان شناخت است. دور از عقل است که موجودی که بیشتر از چند سال در این دنیا فرصت ندارد، تمام زندگی خودش را صرف این کند که آیا میتوانم بشناسم یا نمیتوانم، و آخر هم در حالی که دارد میمیرد به این نتیجه برسد که میتوانستم بشناسم. حالا در حالی که داری میمیری، چه فایدهای دارد که به این نتیجه رسیده باشی یا نرسیده باشی؟ اگر حرفهٔ کسی، حرفهٔ دانشگاهیاش، این باشد که به این سؤالها جواب بدهد، آن بحث جداست؛ او میتواند در زندگی واقعی خودش به چیزهای دیگری فکر کند. میخواهم بگویم این چیزها، یعنی زندگی یک موجود فانی، انگار واقعیترند.
کییرکگور را، یک بار در جلسهای دانشجویی که از من پرسیدند به چه فیلسوفهایی علاقهمندم، نام بردم، و از آن موقع تا حالا، باور کنید، همهاش فکر میکنم چرا یادم نیامد اسم پاسکال را ببرم. حالا تکمیلش میکنم: من به پاسکال علاقهٔ خاصی دارم، هرچند ممکن است فیلسوف حساب نشود. پاسکال هم از نظر همین چرخشی که در این نگاهها وجود دارد، یعنی چرخش از بحثهای شناختی و نظری به سمت بحثهای عملی زندگی، پیشرو کییرکگور است. فلسفهٔ اگزیستانسیالیست اصلاً همین است: دربارهٔ اگزیستانس بحث میکنیم، نه دربارهٔ دین؛ دربارهٔ وجود بحث نمیکنیم، دربارهٔ وجود انسانی بحث میکنیم. اگر مقولات فلسفهٔ کییرکگور را نگاه کنید، مثل یکه بودن و دل به دریا زدن، اینها مقولات فلسفهٔ اوست و بحثهای نظری نیست. مثلاً اینکه موجودی که فانی است باید زندگیاش را، چیزی را، راهی را انتخاب کند و برود، هرچند از نظر نظری به یقین نرسیده باشد. این حرف خوبی است؛ این حرفها جدا از این بحث است که آیا من میتوانم بشناسم. فرض کنید اصلاً نمیتوانم بهطور دقیق و کامل بشناسم؛ ولی میخواهم زندگی کنم. نکتهٔ مهم برای کییرکگور این است که میخواهد زندگی کند و میداند که میمیرد؛ بنابراین به قول خودش در این موقعیت تراژیک قرار گرفته است و باید کاری بکند، هر کاری که از دستش برمیآید.
اینجور فلسفهها فلسفههای جذابتری هستند. در عین حال، آن بحثهای نظری هم بهعنوان فعالیتهای آکادمیک به نظر من چیزهای بدی نیستند و نمیخواهم همهٔ این بحثهای نظری را تخطئه کنم؛ ولی صرفاً بحث نظری کردن اصلاً دیوانگی محض است. خیلی جالب است که در عین حال ادعای عقل دارند؛ یعنی غیر از این را عقل حساب نمیکنند. وقتی میگویند میخواهیم بحث عقلی کنیم، یعنی میخواهیم اینطور بحث کنیم؛ در حالی که به نظر من، باز میگویم، صرفاً اینطور بحث کردن، بهطور کامل، کاملاً دیوانگی است.
دربارهٔ چیزهایی که الان از آنها صحبت کردم، یعنی وقتی به جهان انسانی میرسیم: وقتی دربارهٔ شر صحبت میکنیم، اصلاً به این فکر نکنیم که بیماری وجود دارد و مرگ وجود دارد، که اینها مطمئناً جلوههای خیلی خیلی مشخص شرند. انگار برای شر همین کافی است که همهٔ انسانها، همین الان، چیزهایی میخواهند که در اختیار ندارند و در وضعیتهایی قرار دارند که نمیخواهند در آن باشند. به نظر میرسد انگار بیعدالتیای در کار است: چطور به موجودی خواستهای داده شده، ولی آن چیز را به او نمیدهند؟ مثل اینکه من گرسنه باشم و غذا نداشته باشم. به همهٔ خواستههای خودتان نگاه کنید و ببینید چندتایش را واقعاً دارید و زندگی چقدر برایتان ایدهآل است. منشأ رنج همین است. لازم نیست حتماً بیمار شوید، سلامتیتان را از دست بدهید یا بمیرید تا احساس کنید شر وجود دارد. به نظر نمیرسد موجودات دیگر جهان اینطور باشند؛ به نظر نمیرسد نیازهایی داشته باشند که برآورده نشده است، که مثلاً دنبال چیزی حرکت کنند، سرگشته باشند، مدام به این سو و آن سو بروند و ببینند که نه، باز آنچه را میخواهند پیدا نکردهاند. ولی انسان کاملاً اینطور است: از اولی که به دنیا میآید، به این سو و آن سو میرود و چیزی میخواهد که به آن نمیرسد. هیچکدام از آدمها واقعاً به آن چیزی که به نظر میرسد از اعماق وجودشان میخواهند، نمیرسند.
نشانهٔ دیگری از شر این است که شاید به زندگی گذشتهٔ خودتان نگاه کنید. بگذارید دربارهٔ خودم بگویم. من واقعاً وقتی به زندگی گذشتهٔ خودم نگاه میکنم، احساس میکنم این زندگی را به این شکل نمیخواهم، نمیخواستم. هیچکدام از کارهایی که کردهام به نظرم خیلی کامل نبوده است: یا اصلاً بهکلی اشتباه بوده، که ممکن است در دورهای از زندگیام اشتباه میکردهام، یا اگر کارهایی را که اصولاً خوب بوده انجام دادهام، میشد با کیفیتی خیلی بهتر انجامشان داد. فکر کنم بیشتر آدمها اینطورند و به زندگی گذشتهٔ خودشان همینطور نگاه میکنند. حالا نمیخواهم بگویم حالشان به هم میخورد؛ ولی اگر واقعاً احساس خوبی به آنها دست میدهد، آدمهای جاهلی هستند. اگر کمی عقل داشته باشند، فکر نمیکنم هیچ آدمی احساس کند که بهبه، عجب زندگیای کردهام و تمام زندگیام روی نظم بوده است. البته رضایت از زندگی، یعنی راضی بودن از زندگی، با رضایت از اینکه من خوب زندگی کردهام فرق میکند. من از زندگیام ناراضی نیستم و خیلی هم شکرگزارم، ولی نسبت به کارهایی که خودم کردهام اصلاً احساس خوبی ندارم. آیهای در قرآن هست که میگوید در روز قیامت، وقتی اعمال انسان را به او نشان میدهیم، البته دربارهٔ کفار میگوید، اینها دوست دارند میان خودشان و عملشان «عمداً بعید»، یعنی فاصلهٔ خیلی دوری، باشد. من همین الان، نه در آن دنیا، این احساس را دارم: وقتی به زندگی خودم نگاه میکنم، احساس میکنم ای کاش این نبود و میشد همه را پاک کرد. این نشانهٔ نوعی شر است؛ انگار به چیزی رسیدهام که نمیخواستم. ممکن است خیلی هم تلاش کرده باشم که زندگی خوبی داشته باشم، ولی به دلیل جهالت، به دلیل اشتباههایی که کردهام، گاهی هم به دلیل تنبلی، یعنی کاری را که باید میکردم نکردهام، به چیز ایدهآلی که واقعاً احساس خوبی نسبت به آن داشته باشم نرسیدهام. اینها همه نشانههای شرند. چیزهایی وجود دارد که من نمیخواهم، و طبعاً وقتی به گذشتهام نگاه میکنم دچار هول میشوم و وقتی به آیندهام نگاه میکنم دچار خوف میشوم.
به نظر میرسد بشر کلاً نسبت به گذشته و حال، که معمولاً حال چندان خوبی نیست، همین احساس را دارد؛ شاید لحظههایی هم باشد، ولی به قول حافظ، وقتی آدم به عالم انسانی نگاه میکند، این مصراع حافظ به ذهنش میآید: «عالمی دیگر بباید ساخت وز نو آدمی». به نظر میرسد همهٔ آدمها کموبیش در همین وضعاند. اگر آدمی پیدا کنید که احساس خیلی خیلی خوبی نسبت به زندگی خودش داشته باشد، احتمالاً عقلش کم است؛ و منظورم از زندگی، اعمال و رفتار خودش است. کسی هم که نسبت به کل هستی انسانها احساس کند همه شادند، به نظر خود من چیزی را نمیفهمد. به نظر میرسد انسان آنطور که میخواهد نیست. این احساسی درونی و خیلی عمیق است، عمیقتر از اعتقاد من به اینکه شما وجود دارید، که برایش استدلال هم لازم نیست: انگار خودم و همهٔ آدمها بهنوعی دنبال بهشتی گمشدهایم، دنبال شرایط ایدهآلی برای زندگی که به آن نمیرسیم. انگار در شرایطی قرار گرفتهایم که چیزی از درون به ما میگوید جای ما اینجا نیست. نمیخواهم بگویم حقمان هست یا حقمان نیست؛ ولی انگار این زندگی، یعنی همین محیط طبیعی که الان در آن قرار داریم، زندگی انسان نیست. و اگر واقعاً به خدا اعتقاد داریم، این سؤال پیش میآید که آیا اینجا در حق انسان بیعدالتی شده یا نشده است؛ باید جوابی داشته باشیم.
فکر میکنم مسیحیت، یعنی الهیات مسیحی، شاید مرکز مسائلش حل کردن همین مسئله باشد. نمیتوانم بگویم که مرکز دقیقاً همینجاست، ولی فکر میکنم نقطهٔ شروع خوبی است برای اینکه دیدگاههای مسیحی را بشناسید. میخواهیم جوابی پیدا کنیم که چرا اینطور شده و چگونه میشود از اینجا بیرون آمد. یعنی مسئلهٔ اصلی این است: خیلی خوب، اگر از لحاظ نظری بفهمم که چرا بشر در چنین موقعیت نامطلوبی قرار گرفته و منشأ شر در جهان چه بوده است، سؤال بعدی این است که چگونه میشود از این وضعیت نجات پیدا کرد. مفهوم نجات هم از مفاهیم کلیدی و اساسی الهیات مسیحی است. لازم نیست این را بگویم، ولی فکر میکنم به دلایلی باید بگویم: وقتی قبول کردم که نقش اسقف را بازی کنم، همهٔ حرفهایی که میزنم از دیدگاه مسیحی است؛ ممکن است بعضی از آنها غلط باشد، ولی آنها را خیلی جدی میزنم، طوری که شما نفهمید کجایش غلط است و کجایش درست. بههرحال من دارم میکوشم الهیات مسیحی را قاطعانه بهعنوان دیدگاهی درست مطرح کنم. البته تا اینجا هنوز وارد مسیحیت نشدهام.
پس من این موضوع را اینطور نگاه میکنم که همهٔ آدمها، مؤمن و کافر فرقی نمیکند، دنبال بهشت میگردند. کافر هم در زندگی خودش از راهی دنبال خوشی است. ممکن است کسی این بهشتی را که گم کرده، یعنی آن احساس خوبی را که میخواهد به آن برسد، احساس سعادت را، در شهوترانی و چیزهای زمینی ببیند، و کسی دیگر بهشت گمشدهٔ خودش را در ریاضت و رسیدن به کمالات عرفانی ببیند. ولی همه انگار بهنوعی میخواهند خودشان را نجات دهند و به آن احساس برسند. دستکم فکر میکنم این احساس طبیعی وجود دارد که همهٔ ما انگار دوران کودکیِ پر از خوشیای را پشت سر گذاشتهایم. حتی بچههایی که در شرایط بد به دنیا میآیند، زندگی کودکیشان معمولاً با خاطرات خوشی همراه است. در کودکی چیزی وجود دارد، جدا از اینکه چقدر، مگر اینکه عمداً بخواهند بچهای را اذیت کنند. وگرنه اگر بچه را رها کنی و کاری به کارش نداشته باشی، خلقش از نوعی لذت کودکانه و معصومانهٔ خودش است؛ مگر اینکه کسی، برای رد این نظریه، بچهای را از بازار بگیرد و مدام توی سرش بزند تا هیچ خوشیای از کودکی خودش نداشته باشد. ما قطعاً در ناخودآگاه خودمان خاطراتی از دنیای درون رحم داریم که به نظر میرسد آنجا بینهایت به ما خوش گذشته است؛ یعنی انگار هرچه میخواستیم در اختیارمان بوده. ممکن است وقتی به دنیا آمدیم، مادرمان میرفته و ما تنها میماندیم و احساس گرسنگی یا سرما میکردیم و الی آخر؛ بنابراین رنجهایی هم داشتهایم. ولی به نظر میرسد در دنیای داخل رحم انگار در بهشتی غوطهوریم: غذا کاملاً منظم و بیآنکه درخواست کنیم میرسد، برای اینکه به بدن مادر وصلیم، و آنجا تقریباً هیچ کم و کسری وجود ندارد. اگر هم شرایط آنجا صددرصد ایدهآل نباشد، ممکن است حسی از یک زندگی ایدهآل در خاطرهٔ ناخودآگاه ما ثبت شده باشد. حتی اگر به آن بچه سوزن بزنید، باور کنید باز بهنوعی همینطور است.
آقای دولابی پیرمردی است که گاهی چند شب سخنرانیهایش پخش میشود و خیلیها ممکن است دیده باشند؛ اسم برنامهاش هم «طوبای محبت» است. یک بار در یکی از سخنرانیهایش، فکر میکنم پارسال، میگفت وقتی آدم را نگاه میکنی، معلوم است که از جایی آمده و شاهزادهای یا چیزی بوده است؛ اینقدر توقع دارد، یعنی از گذشتهاش مقامی داشته است، که هرچه به او بدهید، باز راضی نمیشود. یعنی انسان در هر شرایطی که قرار میگیرد، باز انگار حس نارضایتی در او وجود دارد و اشباع نمیشود. او میگوید انگار ما از عالمی آمدهایم که آنجا خیلی به ما احترام گذاشتهاند و کلاسمان خیلی بالا بوده است؛ بهطوری که حتی هیچ پادشاهی از آنچه دارد به رضایت نمیرسد، چه برسد به آدمهای معمولی.
پس یک فکت این است که اگر درست دقت کنیم، بشر هم اینطور نیست که همیشه در این وضعیت هلاکتبار بوده باشد. دستکم هر آدمی در زندگی خصوصی خودش، وقتی به عقب برمیگردد، انگار شرایطی شبیه بهشت و اشباع و ارضای کامل را میبیند که الان از آن دور شدهایم. در کودکی ما چیزی وجود دارد که ممکن است توضیح دادنش خیلی بدیهی نباشد، ولی امیدوارم همهتان احساسش کنید: انگار در کودکی با جهان متحدیم؛ احساس جدایی نمیکنیم و احساس فردیت نمیکنیم. به نظر میرسد هرچه از دوران کودکی خودمان دور میشویم، موجوداتی جداافتاده میشویم؛ انگار کمکم به دلیلی دور خودمان حصار میکشیم. خیلی از رنجهایی که میکشیم از این است که دیگر مثل سیارات و ستارگان عضوی از عالم نیستیم؛ اینطور جدا افتادهایم. این حس جدا افتادن شاید توضیحش خیلی راحت نباشد، ولی باز جزو فکتهای خیلی واضحی است که در زندگی روزمرهٔ خودمان میبینیم.
اینها آغاز بحثهایی است که در آنها باید به فکت خیلی مهمی دقت کنیم. من، تقریباً مثل تحقیقات علمی که آخرش باید داستانی تعریف کنم، دنبال این هستم که بفهمم منشأ این شری که در زندگی من هست چیست. احساس میکنم وقتی به گذشته نگاه میکنم، اوضاع بهنوعی بهتر بوده است؛ در کودکی مطمئناً اشباعشدهتر از دوران کنونی خودم بودم. بعد فکتی هست: الان همان احساس جدایی از جهان را دارم، یا به قول عرفا واقع شدن در کثرت و افتادن از وحدت. بعد نگاه میکنم و میبینم این احساس خیلی به احساس لحظههایی در زندگیام ربط دارد که شاید یادم بیاید: وقتی مرتکب اشتباهی شدم یا گناهی کردم، مثلاً دروغ گفتم، و حس خیلی بدی به من دست داد. انگار این احساس جداافتادگی که الان دارم بهنوعی به آن لحظهها مربوط است؛ انگار با اشتباهاتی که کردم از آن بهشت بیرون آمدم. میخواهم بگویم اگر به تجربیات خودم نگاه کنم، این حسهایی که الان دارم و حسهای خوبی نیستند، بهنوعی به لحظههایی مربوطاند که شاید یادم بیاید: وقتی در کودکی اشتباه خیلی بزرگی کردم، مثلاً رسوا شدم، چون دروغی گفته بودم و همه فهمیدند، پدر و مادرم فهمیدند که دروغ گفتهام؛ آنجا احساس بدی وجود دارد که انگار خیلی به احساسهایی ربط دارد که بعداً در زندگیام تجربه کردهام.
یعنی حدسی پدید میآید که بهطور طبیعی شاید مشکل بشر، یعنی فرقش با بقیهٔ موجودات، این است که ما گناه میکنیم: چیزهایی را که میدانیم نباید بکنیم انجام میدهیم. میخواهید اسمش را این بگذارید که ما اختیار داریم؛ نمیخواهم وارد این بحث شوم که منشأ این چیست. به نظر میرسد خطاها و گناههایمان ما را به این وضعیت هلاکت رسانده است. البته این یک حدس است؛ مثل اینکه به نظرم برسد یکی از راههایی که میتوانم با آن عدالت خدا را زیر سؤال نبرم و جهان بشری را بفهمم، یعنی بفهمم چرا اوضاع اینجور «قروقاطی» شده است، این است که این را به ویژگیای در بشر برگردانم: اینکه گناه میکند و وقتی گناه میکند دچار رنج میشود و حقش است که دچار رنج شود؛ بنابراین عدالت خدا زیر سؤال نمیرود. نمیخواهم وارد جزئیات شوم که این اتفاق چطور میافتد، که مثلاً شما آزادی و اختیار یا توانایی گناه پیدا میکنید، یا اصلاً چه فایدهای داشته که موجودی خلق شود که گناه داشته باشد، و آیا این خودش عدالت هست یا نه. فعلاً میکوشیم دنبال منشأ بگردیم؛ بعداً شاید بخواهیم به سؤالهای دیگر جواب دهیم.
ولی این زاویه اشکال خیلی اساسیای دارد: اگر گناه من منشأ رنج باشد، معنایش این است که اگر انسانی گناه نکند، دیگر نباید رنجی به او برسد؛ ولی اصلاً به نظر نمیرسد اینطور باشد. اینطور نیست؛ ممکن است موجودی را که کمتر گناه کرده بگیرند و شکنجه کنند. همین الان اگر کسی بیاید و بگوید من خیلی کم گناه کردهام، من برای اینکه این نظریه را رد کنم، میگیرم و شکنجهاش میکنم؛ پس او میتواند رنج بکشد. یا وقتی کسی گناه نکرده ولی عزیزانی دارد که گناه کردهاند و آنها میافتند، میمیرند و دچار مشکلاتی میشوند، او هم رنج میبرد. ما فقط در اثر گناههای خودمان رنج نمیبریم؛ جهان اینطور است و اصلاً ساختار این عالم انگار طوری است که به ما رنج میرساند. بنابراین به نظر نمیرسد این نظریه کار کند، یعنی اینکه بگویم منشأ شر و رنجی که در زندگیام میبرم در این است که گناههایی مرتکب شدهام.
راهحل چیست؟ راهحل دینی است. همهٔ ادیان ابراهیمی بهطور مشترک به این اعتقاد دارند که بشر گناهی اولیه دارد؛ گناهی که باعث اخراجش از بهشت شده است. داستان آفرینش انسان، که در ابتدای کتاب مقدس یهودیها و مسیحیها آمده و تقریباً در نخستین صفحات قرآن هم آن را میخوانید، فلسفهای است که میکوشد شر را توضیح دهد: اینکه انسان برای بهشت خلق شده بود و آزمایش شد؛ یعنی آدم موجود خاصی بود، خدا او را به بهشت برد و آنجا قرار داد، و بعد گناه کرد و به نیابت از همهٔ انسانها گناه کرد؛ یا نه، گناهش به دیگران به ارث رسیده است. در الهیات مسیحی بحثهای خیلی مفصلی وجود دارد که گناه آدم چطور به بقیه به ارث رسیده است: چرا ما باید به دلیل گناهی که کس دیگری کرده مجازات شویم؟ معروفترین نظریهٔ الهیات مسیحی این است که آدم بهعنوان یک نمونهٔ تیپیکال، بهعنوان یک انسان، آن کار را کرد، و معنایش این است که هر کس دیگری هم آنجا قرار بگیرد، همان کار را میکند. بنابراین دیگر لازم نیست همه را اول به باغی ببریم تا آن کار را بکنند و بعد به روی زمین بیاوریم. مثل یک آزمایش است: بشر لایق بهشت نیست؛ حتی اگر به او بگویند از یک درخت نخور، میرود و از همان میخورد. بنابراین چون بشر ذاتاً اینطور است و انگار تمایلی ذاتی به گناه دارد، دچار هبوط شده است.
همهٔ شری که در عالم هست صرفاً نتیجهٔ گناههای فردی من و شما نیست؛ نتیجهٔ گناهی بهاصطلاح جبلی است. با وارد شدن ما به کرهٔ زمین، که به قول ارسطو محل کون و فساد است و آدمها در آن میمیرند، مرگ پدید آمد. از دیدگاه دینی قرار نبود انسان در دو مرحله زندگی کند؛ یعنی قرار نبود مرگی وجود داشته باشد و قرار نبود بیماری وجود داشته باشد. منشأ همهٔ شرهایی که ما در زمین تجربه میکنیم، در درجهٔ اول، اصلاً وارد شدن ما به زمین است که محل دشمنیها و محل تزاحم موجودات زنده با همدیگر است؛ دستکم حتی آتشفشانها یا زلزله ممکن است در زندگی ما نقش عذابدهنده را بازی کنند. وقوع ما در زمین، یعنی هبوط ما به زمین، نتیجهٔ گناه اولیه است. بعداً به دلیل گناههای دیگری که خودمان در کرهٔ زمین مرتکب میشویم، رنجهای ثانوی هم برایمان پیش میآید.
یکی از حاضران: ولی خدا از اول انسان را فرستاد که او را در زمین بگذارد؛ خدا میگوید منظورم این است که انسان را در زمین بگذارم.
من فعلاً نباید وارد این بحث شوم؛ امروز نه قرآن آوردهام و نه کتاب مقدس. کتاب مقدس ما اینطور ننوشته است؛ ما داریم دیدگاههای مسیحی را مطرح میکنیم. هرچند این حرفی هم که میزنی ایراد خیلی جدیای به این ماجرا نیست، برای اینکه خداوند میداند که بشر بههرحال از بهشت بیرون میرود؛ مثل این است که حجت برایش تمام شود. اینطور نیست که خدا او را آنجا گذاشته و فکر کرده باشد که نه، این از آن درخت نمیخورد، و بعد دیده باشد که عجب، از آن درخت خورد. بشری را که خلق کرده بود میشناخت، ولی این مثل دورهای آزمایشی است تا حجت تمام شود: شما را در بهشت گذاشتیم و هرکدامتان که آنجا بودید، این کار را میکردید. بنابراین خدا میداند که کار این آدم به این کرهٔ زمین میکشد و هبوط میکند.
یکی از حاضران: چرا؟ برای اینکه او اصلاً به آن صورت با مسئلهٔ شر، به معنایی که «مستدین» با آن مواجه است، مواجه نیست. شر حدودی دارد.
بله، دارد. من پیش از آنکه شما الان به این اشاره کنید، فکر میکردم شاید اینها از آنجا باشد که عدالت اجتماعیای که ما میفهمیم با عدالتی که به خدا نسبت میدهیم یکی نیست؛ عدالت جمعی برای دین یعنی بیشترین خیر برای همهٔ آدمها، و ما هم اینطور فکر میکنیم. خودم فکر میکردم شاید راهحل در این باشد که آنچه ما عدل مینامیم واقعاً خیر و صلاح اکثریت آدمها نیست؛ از نگاه ما خیر و صلاح نیست. مسئلهٔ شر این است که بشر رنج میکشد و خداوند چرا موجودی را خلق کرده که رنج بکشد؟ عدل به معنای عدالت اجتماعی و مانند آن: موجودی در این عالم هست که عذاب میکشد. چرا؟ خدا به چه جرمی او را عذاب میکند؟ اگر بگویی به سبب جرمهای شخصی مردم، این سؤال پیش میآید که آدمها، یعنی پیامبران، این همه عذاب شدند؛ پیامبران را تکهتکه کردند. اینها به چه جرمی؟ اصلاً حضور ما در کرهٔ زمین باید نتیجهٔ گناه باشد. داستان آدم و حوا همین را میگوید.
بنابراین اساس فلسفهٔ ادیان ابراهیمی، از جمله مسیحیت، همین است؛ با تفاوتهایی که میان اسلام و دو دین دیگر هست. داستان پیدایش در کتاب مقدس یهودیها، یعنی در تورات، آمده است که مسیحیها هم قبولش دارند. در عهد جدید بهطور مستقل اشارهٔ خاصی به داستان پیدایش انسان نیست، ولی تفسیرهای خاص مسیحی از داستان پیدایش انسان در عهد جدید هست. بلکه به نظر میرسد یهودیها اصلاً این داستان را چندان جدی نگرفتهاند؛ مسیحیها هستند که آن را خیلی جدی گرفتهاند. مسلمانها هم به نظر میرسد آن را خیلی جدی نگرفتهاند. مرکز تفکر مسیحی و الهیات مسیحی واقعاً این داستان است. من با مقدماتی که دربارهٔ بحثهای فلسفی و الهیاتی فراهم کردم، خواستم نشان دهم که اینکه در مرکز، داستانی باشد، هیچ ایرادی ندارد. این داستان آنچه را میخواهد بیان کند عمیقاً بیان میکند؛ یعنی مشکلی که دین در حوزهٔ فلسفی با آن مواجه است، یعنی مسئلهٔ شر، در این داستان به نحوی حل میشود، و ایدههایی را که نشان میدهد چگونه میشود نجات پیدا کرد باید از این داستان بیرون بکشیم. بنابراین یکی از مرکزیترین بخشهای الهیات مسیحی ایمان پیدا کردن به این داستان است؛ نه به این معنا که آن را در کتاب بخوانیم و ایمان پیدا کنیم، بلکه به معنای دیدن این داستان در دنیا. یعنی من ببینم که بشر در اثر گناه خودش چنین شده است؛ یعنی اگر این داستان هم نبود، باید به این نتیجهها میرسیدیم که چنین روند کلیای در خلقت انسان وجود دارد. حتماً بشر نوعی گناه ذاتی، گناهی جبلی، دارد؛ بهطوری که حتی اگر وقتی در کرهٔ زمین ظاهر میشود گناه خاصی انجام ندهد، مثل پیامبران و اولیا، معنایش این نیست که در زمین رنج نکشد.
حرف این است که این نظر را که کسی که گناه نمیکند رنج نمیکشد، کاملاً رد کردیم و گفتیم آدم خوبی است، رنجش بدهیم. رنج پیامبران مثال خوبی است، و به نظر میرسد مثال بدیهی از نظر مسیحیها خود مسیح است: نهایت معصومیت و نهایت رنج. ما داریم دربارهٔ رنج بحث میکنیم؛ تو را به خدا، تو میخواهی در قالب بحثهای دکارتی رنج را تعریف کنی. ما رنج میکشیم، به همین معنایی که میفهمیم. شما دارید در سنت دقیق بحث کردن و فرمال کردن مفهوم رنج و اثبات کردن پیش میروید؛ اینکه گناه را تعریف کنیم و بگوییم گناه یعنی چه. رنجی که اینطور میآید. بگذارید اینطور بگوییم: فرض کنید کسی بیاید که اصلاً گناه نمیکند؛ آیا دردش میآید یا نه؟ یعنی آیا برای موجودی که گناه نمیکند، در همین دنیا هرچه بخواهد همانطور میشود؟ آنوقت همین بهشت است و کافی است.
نکتهٔ مهم، حضور است. به نظر میرسد اصلاً حضور انسان در کرهٔ زمین منشأ رنج است. در زمین آتشفشان و زلزله و هزار جور حیوان وحشی هست که ممکن است مرا بخورند. اینطور نیست که من در زندگی خصوصی خودم کار بدی بکنم و بعد این بلا سرم بیاید. اگر اتفاقاً آدم خوبی باشم، از بلایی که سر دیگران میآید و از رنج دیگران رنج میکشم. کافی است آنها گناه کنند و بعد این بلا سرشان بیاید؛ من هم از اینکه او الان دچار گرفتاری شده و مریض است بهشدت دچار رنج میشوم. بنابراین رنج وجود دارد. من در عالمی به دنیا آمدهام که بر خلاف دورانی که در رحم بودم و همهچیز آماده بود، همان روزی که به دنیا آمدم و هنوز گناه نکرده بودم، فرض کنید برای مادرم کاری پیش آمد و یک وعده شیر مرا فراموش کرد، یا به هر دلیل دیگری، دچار رنجهایی شدم. اصلاً بچه، دستکم در یکی دو سال اول زندگیاش، همین که مادرش را نبیند دچار رنج و حرمان میشود؛ بعد میخواهد در بغل مادرش باشد، ولی مادر او را کنار میگذارد. بنابراین کمکم باید عادت کنی که اینجا، به قول معروف، «خانهاش اصلاً خاله نیست» که فکر کنی هرچه بخواهی همینطوری فراهم است. حتی پیش از ششروزگی، اصلاً بچه با گریه به دنیا میآید؛ متولد شدنش با رنج همراه است. نمیتواند نفس بکشد و نخستین نفسهایش با درد و رنج و بدبختی همراه است، و تا آخر هم که زندگی میکند همینطور است. من تعریفی هم از رنج و گناه نمیدهم و عمداً نمیدهم؛ جلسهٔ قبل آن همه صرف کردم تا اینجور بحثها را نکنم. در این مرحله بیشتر در پی بیان دیدگاههای مسیحی هستم تا اینکه بخواهیم دربارهٔ درست و غلط بودنشان بحث کنیم؛ بعداً، وقتی این حرفها کمی کامل شد، وقت داریم که برگردیم و نقدشان کنیم، و شما عملاً دارید نقد را آغاز میکنید.
داستان حضرت آدم و حوا یعنی ما در بهشت خلق شدیم و در اثر گناه خودمان به کرهٔ زمین آمدیم. اینجا محل رنج است. در قرآن نوشته است که به زمین بروید، بعضی از شما دشمن بعضی دیگرند. وقتی در زمین تعدادی آدم با همدیگر هستید، توی سر و کلهٔ هم میزنید و رنج ایجاد میکنید، حتی اگر هیچ عامل طبیعیای هم برای رنج نباشد. بنابراین اینجا تقریباً مثل قفسی است که تعدادی موجود در آن هستند و بعضی از آنها، چه واقعاً حیوان باشند و چه انسانهایی که کمی درندهخو هستند، بقیه را «پارهموره» میکنند و کاری هم نمیشود کرد. این نتیجهٔ گناه جبلی انسان است. اصطلاح گناه ازلی یا گناه جبلی یعنی همهٔ ما شریک گناه آدم هستیم. بنابراین حق نداریم بگوییم چرا طفل معصومی اینطور شد؛ انسانِ معصوم نداریم. انسان اصلاً ذاتاً گناهکار است، به دلیل همان چیزی که در داستان خلقت انسان گفته میشود: برای بهشت آفریده شد و به نیابت از ما گناه کرد. این بحث خیلی مفصلی است و شاید یک بار به آن اشاره کنم، چون هیچ الهیاتی جز الهیات مسیحی اینقدر دربارهٔ این داستان و این مفاهیم بحث نکرده است. نظریههای گوناگونی وجود دارد، مثلاً دربارهٔ اینکه گناه چگونه در انسانها تصرف پیدا میکند. این گناه بههرحال مسری بوده، بیماریای مسری بوده، هرچه بوده، یا از راه وراثت، یا، که معمولاً معروفترین حرف است، از این راه که آدم به نمایندگی از ما در بهشت قرار گرفت و گناهش گناه همهٔ انسانهاست؛ یعنی همهٔ ما اگر در آن شرایط بودیم، این کار را میکردیم؛ بنابراین بهنوعی گناهکاریم.
بگذارید داستان را نخوانم، برای اینکه کمی وقت میگیرد. ولی حالا که قرار است حرفهای مسیحیها را گوش بدهید، بد نیست کتاب را تهیه کنید. به دلایلی فکر میکنم لازم است انجیل را بخوانید؛ دستکم چهار انجیل اول را بخوانید. مطمئنم خواندن انجیلها خیلی سادهتر از خواندن قرآن است؛ متنهای خیلی روان و سادهای هستند. حالا میگویم که چرا مهم است کسی که میخواهد با دیدگاههای مسیحی آشنا شود، حتماً تا اندازهای با کتاب مقدس آشنا شود.
پس نظریهای داریم که اساساً با آن داستان بیان میشود. میشود آن را با داستان بیان نکرد، ولی بیان داستانیاش بیان خیلی قوی و خوبی است. جزئیاتی دارد که فکر میکنم بعداً به این نتیجه میرسید که چقدر جالب است آدم اینجور حرفها را در قالب داستان بزند. هرچقدر هم بحث نظری کنیم، و من الان حرفهایی نظری زدم، میبینید که از این داستان جزئیات خیلی جالبی میشود بیرون کشید که بهراحتی قابل بیان نظری نیست.
نتیجه این است که ما انگار در دو مرحله گناه کردهایم. گناهی ذاتی داریم، گناهی جبلی، یعنی گناهی اولیه، که تفاوت اساسیای دارد با گناههایی که بعداً خودمان در طول دوران حیاتمان، پس از پشت سر گذاشتن کودکی، کردهایم. گناههایی که در دوران حیاتمان انجام دادهایم گناههای معمولیاند، مثلاً نقض کردن قوانین شریعت، یا بعضی از قوانینی که عقل ما جایی به ما میگفت کاری را بکن و ما نکردیم. نتیجهٔ اینجور گناهها این است که احساسات بدی به ما دست میدهد و به دلیل این گناه از رشد و تکامل طبیعیای که باید در زندگی داشته باشیم محروم میشویم و الی آخر. به یک معنا میشود گفت اگر اسم این گناهها را گناههای تشریعی بگذاریم، مجازاتهایی که بعد از آنها میآید هم نوعی مجازات تشریعی است: حالتهای بد و افکار بد؛ شیطان بر ما مسلط میشود و ممکن است مدام بیخ گوش ما وسوسههایی بکند، در حالی که پیش از آنکه این گناه را مرتکب شویم شیطان اینطور راه نداشت؛ کمکم خودش را در زندگی ما وارد میکند و الی آخر. از اینها میشود توبه کرد. یعنی چه در مسیحیت، چه در اسلام، چه در جای دیگر و ادیان دیگر، جواب خیلی راحتی وجود دارد: میخواهی از دست گذشتهٔ خودت رها شوی؟ کارهای بدی کردهای که الان نتایج بدی دارد، یا احساسات خیلی بدی داری؛ اصلاً دیگر نمیفهمی که خدا وجود دارد و قیامت وجود دارد؛ به نظرت در همهچیز شک کردهای؛ در تمام زندگیات حالاتی و احساسهای بد و شیطانی پیدا کردهای و تمایلات زشتی در خودت میبینی که نمیخواهی داشته باشی. راهش این است که دیگر این کارها را نکنی و بکوشی جبران هم بکنی؛ بهاصطلاح فدیه بدهی. اگر اعمال عبادی را ترک کردهای، به جا بیاوری و کارهایی بکنی؛ مثلاً در یهودیت خیلی رسم بود که قربانی کنند و برای جبران گناهها به پیشگاه خدا قربانی تقدیم میکردند و الی آخر. سنتهایی وجود دارد، شریعتی وجود دارد که به شما یاد میدهد گناههایی را که در طول زندگیتان انجام دادهاید چگونه پاک کنید. ولی مسلماً نمیشود گناه جبلی خودتان را با توبه کردن پاک کنید.
نکتهٔ اساسیای وجود دارد: گناهی هست که شما در برابرش اصلاً چه میخواهید بکنید؟ از گناهی که آدم مرتکب شده توبه کنید؟ اگر بتوانید توبه کنید، باید به بهشت برگردید. ما میدانیم که انگار آن گناه غیر از گناههای تشریعی است؛ حاصلش یک اتفاق تکوینی بوده است: ما وارد کرهٔ زمین شدیم. گناه جبلی گناهی است که ذاتاً مرتکب شدهای؛ جزو ذات توست؛ نمیتوانی از آن توبه کنی و نمیتوانی خودت را از این گناه نجات دهی. تمام بحث مسیحی این است که تو نمیتوانی این گناه را خودت پاک کنی؛ خداوند است که باید ابتکار عمل را به دست بگیرد و این گناه را پاک کند. هیچ انسانی که خودش گناهکار است نمیتواند؛ مثل این است که دستمال من تمیز بوده و کثیف شده است و حالا مدام میخواهم خودم را با آن پاک کنم. ممکن است دستمالم کمی از خودم تمیزتر باشد و کمی پاکتر شوم، ولی نمیتوانم به پاکی مطلق برسم و نمیتوانم آن گناه ذاتی خودم را از بین ببرم. ما در اثر گناه اولیه دچار هبوط و سقوطی به معنای تکوینی شدهایم، نه اخلاقی. با گناههایی که در زندگیتان انجام میدهید دچار سقوط اخلاقی میشوید و اینها را خودتان میتوانید برطرف کنید؛ ولی این گناهی را که با آن به دنیا آمدهاید نمیتوانید با توبه کردن برطرف کنید. مثل این است که بخواهید ذات خودتان را عوض کنید. مگر شما وقتی به دنیا آمدید، با اختیار خودتان کاری کردید که حالا بخواهید از آن توبه کنید؟ به نظر نمیرسد ماجرای گناه جبلی این باشد.
اتفاق مشترکی که در گناه، بهطور کلی، میافتد این است: ما چطور در وجود خودمان تشخیص میدهیم که کارها درستاند یا غلط؟ فرض کنید در دید ما عنصری وجود دارد به نام عنصر عقل؛ یونانیاش لوگوس.
ما در درون خودمان لوگوس داریم؛ چیزی که هر وقت، خوب و بد را به ما میگوید. اگر این را نداشتیم، اصلاً گناه معنا پیدا نمیکرد. اتفاقی که برای ما میافتد این است که هرچقدر بیشتر کارهای خطا انجام میدهیم، یعنی مطابق با عقل و مطابق با لوگوس عمل نمیکنیم، انگار مدام فاصله میگیریم. من اصطلاح لوگوس را به دلیل خاصی به کار میبرم: همان معنای یونانیاش، که به مفهوم عقل در عرف خودمان شبیه است. وقتی مطابق آن عمل نمیکنید، انگار فاصله میگیرید. این حس جدایی که ما از عالم خلقت داریم، به این دلیل است که از عقل فاصله گرفتهایم. آدم و حوا وقتی در بهشت بودند، با جهان متحد بودند و در وحدت کامل به سر میبردند؛ وقتی گناه کردند، به فردیت رسیدند. این در داستان آدم و حوا هست و در قرآن کاملاً به آن اشاره میشود: اینکه انگار تا پیش از آن از جدایی از عالم شرمی نداشتند و احساس برهنگی نمیکردند، و بعد نوعی دانایی به فردیت خودشان و به جسم خودشان پیدا کردند. این احساس فردیت انگار آنها را از آن عالم وحدت جدا کرد.
پس واقعهای که در هر گناهی اتفاق میافتد، چه گناه جبلی و چه گناهی که در دوران زندگیتان انجام میدهید، اساساً این است که از لوگوس، یعنی از عقل، فاصله میگیرید و وارد جهانی نامعلوم میشوید، جهانی شیطانی. در آن کذب وجود دارد؛ امیال چرند و پرندی به شما القا میشود و مطابق آنها عمل میکنید؛ کارهایی را که نباید بکنید میکنید و آنچه را باید بکنید نمیکنید. همهٔ اینها انگار بهنوعی نتیجهٔ فاصله گرفتن از عقل است. گناه جبلی انسان این است که مطابق با عقل عمل نکرد. گناه آدم بهوضوح همین است: خداوند چیز خیلی سادهای از او خواست؛ اگر عقل داشت و از عقل خودش تبعیت میکرد، آن کار را نمیکرد. از همان لحظه انسان از عقل جدا شد و وارد این کرهٔ زمین شد، و هرچقدر بیشتر گناه کند، این فاصله بیشتر میشود. ولی نمیتوانید آن فاصلهٔ اولیه را کلاً از بین ببرید و به وحدت کامل برسید، مگر اینکه امدادی از طرف خود آن عقل، از طرف خود خداوند، به شما برسد. این اساس ایدهٔ مسیحیت دربارهٔ نجات است.
اگر این داستان را باور کرده باشیم، منشأ شر در عالم گناه است: یک گناه اولیه که جنبهٔ تکوینی داشته و باعث شده اصلاً وارد این عالم خاکی شویم، و گناههای ثانویای که میشود با توبه کردن جبرانشان کرد، با سنتهای مسیحی مثل اعتراف کردن، با سنتهای یهودی مثل قربانی کردن، یا هر طور دیگری در سنتهای اسلامی. همهٔ ادیان برای جبران خطاها سنتها و دستورالعملهایی دارند که انسان چگونه میتواند توبه کند و به همان دوران شبهمعصومیتِ پس از تولدش برگردد؛ با این فرض که پیش از تولد هم به گناهی آلوده است که نمیتواند آن را با توبه کردن برطرف کند. ایدهٔ مسیحیت این است که شما نه با توبه کردن، نه با پیروی از هیچ شریعتی و نه از هیچ راه دیگری، با ابتکار شخصی از طرف خودتان یا از طرف مقامات، نمیتوانید گناه جبلی خودتان را پاک کنید، مگر اینکه اتفاقی تکوینی در عالم به دست خداوند بیفتد. اینجا جایی نیست که دستتان برسد تا آن لکهٔ ننگی را که در ابتدای خلقت به شما چسبیده است پاک کنید.
نکتهٔ خیلی مهم، نکتهٔ خیلی خیلی مهم، که باید درکش کنید، این است که گناه جبلی گناه بسیار بزرگی است؛ معمولاً در الهیات مسیحی روی این تأکید میشود. با همهٔ گناههایی که الان در زمین انجام میدهید، از زمین تا آسمان فرق میکند، برای اینکه آن گناه را در آسمان انجام دادید؛ گناه را در بهشت انجام دادید. الان در کرهٔ زمین، از وقتی به دنیا آمدهام، مادرم مثلاً به اندازهٔ کافی به من شیر نداده، سرما و گرما و هزار بلا سرم آمده است؛ در این کرهٔ زمین گناه هست، ولی هرچقدر هم آدم بکشید، اثری که میگذارد و بزرگیاش با آن گناه جبلی قابل مقایسه نیست. آنجا مستقیماً از خداوند نافرمانی کردید، در حالی که او شما را کاملاً در بهشت گذاشته بود و هیچ مشکلی نداشتید. علت اینکه چنین اثر عظیمی از خودش به جا گذاشت که انسان از عالم آسمان به زمین فرود آمد، این است که گناه، گناه بزرگی بوده است. فرق میکند؛ در زمین هرچه میخواهید گناه کنید، نمیتوانید گناهی به آن بزرگی مرتکب شوید: گناهی که مستقیماً در برابر امر مستقیم خدا بود. این همه چیز اینجا هست، به آن درخت نزدیک نشوید؛ امری خیلی ساده، و شما، یعنی آدم، این کار را کردید. بنابراین بزرگی آن گناه را باید از نتایجش بفهمیم: خداوند آن گناه را گناه بزرگی حساب کرده که نه فقط آدم، بلکه همهٔ نسل بشر را به جایی تبعید کرده است که رنج بکشند، حتی اگر در زندگی بعدی خودشان گناه نکنند.
دقت کنید: اگر تمام انسانها پس از هبوط هیچ گناهی هم مرتکب نمیشدند، باز رنج میکشیدند؛ دستکم میمردند و مریض میشدند. در کرهٔ زمین عواملی وجود دارد که اگر تمام آدمها کلاً معصوم بودند و پس از تولد همهشان از شریعت درونیشان، یعنی از عقل خودشان، بهطور کامل استفاده میکردند و زندگی ایدهآلی در زمین پدید میآوردند، باز هم شر از بین نمیرفت. کمترین نشانهٔ شر پس از هبوط انسان این است که انسان میداند مرگ پیش رویش است. همین که مرگ پیش رویتان است و دیگران را میبینید که میمیرند، شما را دچار رنج میکند. مرگ یکی از واضحترین، شاید کلیدیترین، نشانههای شر در زندگی زمینی ماست، و میبینید که برای همه هم هست. مرگ با درد و رنج و جدا شدن از جایی همراه است که دستکم به آن عادت کردهاید. فرض کنید یقین داشته باشید که پس از مرگ زندگیای هست؛ ولی فکر نمیکنم هیچکس احساس کند که مردن کار راحتی است، یعنی بی درد و رنج است. مثل تولد است: دستکم بند ناف پاره میشود و خود نفس کشیدن، یعنی وارد شرایط زندگی جدید شدن، خودش رنجآور است. افزون بر این، دوری دیگران هم هست: در این دنیا کسانی را که دوست داری از تو دور میشوند، میروند و میمیرند؛ این هم رنج است. لازم نیست این رنجها جسمانی باشند: چیزی را میخواهید، نیست؛ چیزی را نمیخواهید، هست؛ شر همین است. در بهشت قرار نیست اینطور باشد. دربارهٔ بهشت گفته میشود که هرچه بخواهی آنجا هست؛ چیزهایی که نمیخواهی هم هست، اگر اصلاً نخواستنی در کار باشد. نمیگویم در بهشت چیزهایی که نمیخواهی نیست؛ میگویم چیزهایی که میخواهی هست، و این خودش فرق دارد.
بههرحال نشانهٔ واضح شر همین است. انسان خلق نشده که بمیرد؛ پس از هبوط است که مرگ پدید آمده است. خدا نگفت به بهشت بروید و چند سالی زندگی کنید و بعد بمیرید؛ این حرفها نبود. حرف این بود که به بهشت بروید و تا ابد زندگی کنید. انسان موجودی ابدی بود و قرار بود در بهشت بماند. به این زمین آمد، در معرض شر قرار گرفت و میمیرد. ممکن است پس از مرگ اوضاعش بهتر یا بدتر شود، ولی بههرحال مرگ نتیجهٔ گناه ازلی است. گناه اولیه نتایج تکوینی داشته است؛ انگار حزنی در نظام عالم پدید آمده است. این را با توبه کردن نمیتوانی جبران کنی؛ همهٔ آدمها هم توبه کنند، هیچ فایدهای ندارد. گناه اولیه را نمیشود با رفتارهای خودمان شست. گناه شخصی هم اثر تکوینی دارد، چرا که نه؛ برای اینکه اصلاً نمیشود مرزی خیلی دقیق میان تکوین و تشریع کشید. مثلاً وقتی میگویم حالتهای بدی به تو دست میدهد، این حالتها به یک معنا نتیجهٔ به هم خوردن تعادل هورمونی است و پس میتواند اثر تکوینی داشته باشد. ولی در نظام خلقت بعید است انسان بتواند با گناه شخصی خودش چنین آثاری پدید آورد. یعنی اگر خیلی زحمت بکشیم و همهٔ انرژی ذرات را هم جمع کنیم، کارهایی میتوانیم بکنیم.
پس نکتهٔ اصلی این است که به نجات فکر کنیم. نجات با فرستادن طناب یا نردبانی برای اینکه بشر از کرهٔ زمین بالا برود، یعنی توبه کند و بهنوعی بکوشد با عقل متحد شود، هیچکدام از نظر الهیات مسیحی ممکن نیست. ممکن نیست شما آثار گناه اولیه و جدایی خودتان را اینطور برطرف کنید. تنها راه چاره ظهور مسیح و زندگی مسیح است. آنچه لازم بوده اتفاق بیفتد این است که مسیح ظاهر شود و با همان کیفیتی که زندگی کرد زندگی کند، و همان کیفیت مرگی که مسیحیت برای مسیح قائل است. این اتفاقی است که در کرهٔ زمین افتاده و گناه اولیهٔ بشر در واقع «خواه شده» است، و حالا انسانها میتوانند سعادتمند باشند و با گناه اولیهٔ خودشان دچار مشکل نباشند، به شرط اینکه به مسیح ایمان بیاورند. افزون بر این، باید دید مسیح از دیدگاه مسیحیت چیست و چرا ظهور مسیح و کیفیت خاص زندگیاش با آنچه دربارهٔ گناه اولیه میدانیم ارتباط دارد. چرا مسیح عامل نجات میشود؟ در این باره مصوبهای خیلی جدید هست: در شوراهای واتیکان دوم تصویب شد که پیروان ادیان دیگر هم میتوانند نجات پیدا کنند. ولی واقعاً اعتقاد مسیحیت تا پیش از این شوراها بهطور عمومی، یعنی اعتقاد کلیسا، این بود که نجات منحصر در ایمان به مسیح است. شاید بعداً بگویم که این مصوبه چیست: چون مسیح به یک معنا با خداوند و با لوگوس متحد است، ارتباط با لوگوس، یعنی با آن معنای مسیح، میتواند باعث نجات باشد. ولی بههرحال هنوز همه به این مصوبه معتقد نیستند؛ البته معمولاً وقتی کلیسای کاتولیک چیزی را تصویب میکند، کاتولیکها اجباراً باید به آن معتقد شوند.
ممکن است بعضیها، مثلاً بندهٔ خدایی که رنج میکشد، نفهمند که رنج میکشند. بههرحال این بحث مسئلهٔ مهمی است، منتها نه الان؛ بعداً به آن میرسیم.
سؤالهایی که الان باید جواب بدهیم اینهاست: اینکه از دیدگاه مسیحی اصلاً ماهیت مسیح چیست؛ اینکه آیا اصلاً این اتفاق افتاده و واقعاً شخصی با این مشخصات ظاهر شده است یا نه، و چه دلیلی داریم؛ و اینکه من چطور ایمان بیاورم. فرض کنید نظریهاش را فهمیدم: اگر موجودی با این مشخصات ظاهر شود، میتواند مقدمات نجات بشر را فراهم کند. از کجا باید بفهمم که این اتفاق افتاده و آن شخص همان کسی بوده که ما بهعنوان مسیح به او معتقدیم؟ پس دربارهٔ ماهیت مسیح: یک فصل مهم الهیات مسیحی مسیحشناسی است، برای اینکه شناخت مسیح در مرکز همهٔ تفکرات الهیات و فلسفهٔ مسیحی قرار دارد. بعد بحثی که میشود اسمش را بحث تاریخی گذاشت: اینکه آیا شخصیتی را که بهعنوان مسیح میشناسیم درست تشخیص دادهایم که مسیح است یا نه؛ مسیح باید ویژگیهایی داشته باشد. و بعد اینکه نظریهمان را تکمیل کنیم: این موجود که ظاهر شد، چطور باعث نجات است؟ چرا ایمان به مسیح میتواند انسان را نجات دهد؟ اصلاً نجات، در مفهوم مسیحیاش، یعنی چه؟
اول اینکه احتمالاً همهتان شنیدهاید که ظهور مسیح در زمین اصلاً به معنای ظهور خداوند است: خداوند در قالب انسان به زمین نازل شد. مسیح از خدا جدا نیست؛ خداست که بهاصطلاح جسم گرفت. در انجیل میخوانید که «کلمه جسم شد و در میان ما ساکن شد». این دورانی از حیات بشر در کرهٔ زمین بود که در آن، اگر نخواهم واژهٔ خداوند را به کار ببرم، چون بعداً وقتی از تثلیث صحبت میکنیم بههرحال تفکیکی میان مفهوم خدا و مسیح قائل میشویم، باید از لوگوس صحبت کنیم، یا از چیزی که اصطلاحش مذهبیتر است: روح خدا یا روحالقدس. مسیح چیزی جز تجسد لوگوس، یعنی تجسد روحالقدس، نیست. در الهیات مسیحی عموماً اعتقاد بر این است که تقریباً میشود گفت، جز اینکه در دو پارادایم، یکی دینی و دیگری فلسفی، صحبت میکنیم، مفهومی که از روحالقدس در مسیحیت میفهمیم منطبق یا خیلی خیلی نزدیک به مفهوم لوگوس در فلسفه است. اسمش را عقل اول یا عقل کل بگذاریم: نخستین مخلوق خداوند. در عرفان و فلسفهٔ اسلامی هم میبینید که عقل نخستین چیزی است که خداوند در سلسلهمراتب خلقت خلق کرده است. اگر میخواهید اسمش را حق بگذارید: چیزی که با باطل فرق دارد، و فرق میان حق و باطل از اینجا میآید که اصلاً حقی وجود دارد. نمیخواهم روی این اسمگذاریها خیلی بحث کنم. روحالقدس، روح خدا یا لوگوس، همه به یک چیز اشاره میکنند. ما ممکن است در متنهای دینی خودمان از واژهٔ روحالقدس استفاده کنیم؛ مسیحیها دقیقاً از واژهٔ روحالقدس استفاده میکنند و در قرآن هم این واژه عیناً آمده است، که ترجمهٔ همان واژهای است که مسیحیها به کار میبرند.
واقعهای که برای نجات بشر در کرهٔ زمین اتفاق افتاده این است که خداوند، یعنی روح خدا، روحالقدس، جسم گرفته و به هیئت انسان در کرهٔ زمین ظاهر شده است. این حقیقت مسیحی است. در میان الهیدانان مسیحی معمولاً اختلافی در این نیست که مسیح این است؛ اختلافها خیلی ریزتر از این حرفهاست. مثلاً اختلاف در اینکه ذات مسیح با ذات خدا یکی است یا نیست، اینکه مسیح مخلوق هست یا نیست، و اینکه روحالقدس مخلوق هست یا نیست؛ اینها بحثهایی کمی جزئیترند. جدا از این بحثها، این حقیقت ایمان مشترک همهٔ مسیحیهاست که روحالقدس، روح خدا، یا در واقع خود خداوند، چون در تثلیث به یک معنا جدایی میان اینها نیست، به قصد نجات بشر به هیئت بشر در کرهٔ زمین ظاهر شده است. این چیزی است که هر مسیحی الزاماً باید به آن ایمان داشته باشد. نمیخواهم الان وارد جزئیات مباحث مسیحشناسی شوم.
میخواهم کمی دربارهٔ این بحث کنم که ما چگونه میفهمیم این شخصیتی که به نام مسیح به او اعتقاد داریم، همان مسیح موعود است، به همان معنایی که قرار بوده در نجات بشر شرکت کند. اول پاسخ مسیحیت را مختصر بگویم و به چیزهایی اشاره کنم، یعنی ویژگیهایی که بهنوعی الوهیت مسیح را نشان میدهند و اینکه مسیح انسان به معنای متعارفش نبوده است، و بعد سراغ این برویم که از جدل استفاده کنم. بهعنوان اسقفی که به اندازهٔ کافی از معارف اسلامی اطلاع دارد، میکوشم شما را در بنبستی قرار دهم: اینکه در قرآن هم چنین چیزهایی را میشود نتیجه گرفت. اگر میتوانید، مقاومت کنید.
پاسخ مسیحی معمولاً این است که اولاً، بنا بر آن فلسفهای که پیشتر گفتیم و بعداً در بحث نجات مطرح میکنیم، این واقعه ضرورت دارد، و مدعی دیگری جز مسیح در تاریخ وجود ندارد. میدانم ماجرایی هست که یهودیها به آن معتقدند، یعنی مسیح. گناه جبلی وجود دارد و راهی برای نجات بشر نیست جز اینکه خداوند وارد صحنه شود. من هنوز دربارهٔ اینکه نجات چگونه صورت میگیرد صحبت نکردهام؛ فعلاً این را بپذیرید که در الهیات مسیحی ظهور مسیح برای نجات بشر ضروری است. در تاریخ هیچکس مدعی مسیح بودن، به آن معنایی که در مسیحیت هست، نیست، و به نظرم نمیرسد در آینده هم قرار باشد کسی بیاید و چنین ادعایی کند. پس این نشانهٔ خیلی بارزی است که این تنها ادعا، که چنین فلسفه و حکمتی را همراه خودش دارد، باید ادعای درستی باشد.
دوم، پیشگوییهایی در کتاب مقدس وجود دارد. همین الان کتاب مقدس اینجاست؛ این کتاب مقدس مسیحیهاست که بخش عمدهاش را همان چیزی تشکیل میدهد که ما به آن عهد عتیق میگوییم. کتاب مسیحیها از دو بخش یهودی و مسیحی تشکیل شده است. مسیحیها کتاب یهودیها را هم کتاب مقدس میدانند؛ به آن عهد عتیق میگویند و به کتاب خودشان عهد جدید. عهد عتیق با داستان آدم شروع میشود؛ سفر پیدایش هست، سفر خروج هست و الی آخر. پنج بخش اولش را تورات مینامند و بقیهاش تاریخ قوم یهود است، ولی مقدس است. اتفاقاً پیشگوییهایی که دربارهٔ ظهور مسیح هست بیشتر در بخشهای بعدی، یعنی در بخش کتابهای پیامبران، آمده است؛ بهویژه در کتاب اشعیا یا دانیال. اینها پیشگوییهایی است دربارهٔ اینکه چنین شخصیتی ظهور میکند، و یکی دو تا نیست. واژهٔ مسیح در عبری «مشیا» یا «متیا» است، که فکر میکنم «مشیا» درستتر باشد؛ این واژه میان همهٔ یهودیها مصطلح بوده و هنوز هم منتظر ظهور مشیا هستند. کتاب مقدس دلالت دارد بر اینکه شخصیتی به نام مسیح ظهور میکند که بیشتر نجاتدهندهٔ قوم یهود است؛ ولی الان آیاتی از کتاب مقدس میخوانم که کمی این تردید را برمیانگیزد که مسئله نجات قوم یهود باشد. دو آیه برایتان از کتاب مقدس میخوانم. یکی از اشعیاست و دومی هم فکر میکنم از اشعیا باشد، یادم نیست. اولی دربارهٔ مسیح است، یعنی دربارهٔ آن شخصیتی که میخواهد ظهور کند؛ میگوید: «این بندهٔ من است که او را انتخاب کردم، فرزند محبوب من، روح عزیز من، من او را به روح خویش مخصص فرمودم.» یعنی مسیح اصلاً واجد روح خدا، یعنی روحالقدس، است.
دقیقاً واژهٔ «فرزند» را اینجا به کار میبرد، که مسیحیها از این واژه بسیار زیاد استفاده میکنند؛ «فرزند» به کار میبرد، و این آیهٔ تورات است. واژهٔ پسر انسان یا پسر خدا به هر معنایی که ممکن است آمده باشد، اینجا از شخصیت خاصی صحبت میشود که خود خداوند میگوید روح خودم را به او تخصیص دادم. من روی واژهٔ «فرزند» و مانند آن تکیه نمیکنم و آن را بخش اصلی ماجرا نمیگیرم؛ بخش اصلی این است: «روح عزیز من، من او را به روح خویش مختص فرمودم». این اعتقادی است که مسیحیها دربارهٔ حضرت مسیح دارند: کسی که حامل روح الهی و متحد با خداست و ظهورش در کرهٔ زمین مثل ظهور خداوند به صورت انسان در کرهٔ زمین است. این را از آن کتاب یادداشت کردهام، ولی مطمئنم که این در کتاب اشعیاست؛ دومی را یادم نیست از کدام کتاب نقل کردهام. در آیهٔ دوم، از قول خود مسیح، یعنی از قول آن شخصیتی که ظهور میکند، میگوید: «روحالقدس به من موهبت شد زیرا او مرا مسح فرمود». واژهٔ مسیح از اینجا میآید: مسیح یعنی کسی که روحالقدس او را مسح کرده است.
اگر چهار انجیل اول را بخوانید، استشهادهای زیادی آنجا میبینید؛ اشاره به اینکه ظهور مسیح نشانههایی را داشت که در تورات آمده بود و محقق شد: تولد در بیتاللحم، اینکه از نسل داوود باشد و الی آخر. بهویژه انجیل متی، که انجیل اول است؛ چهار انجیل، یعنی انجیل متی، مرقس، لوقا و انجیل یوحنا، چهار بخش اول عهد جدیدند. بهویژه متی پر از اشاره به کتاب مقدس است، که به نظر من هیچکدامش صراحت این دو آیه را ندارد؛ بیشتر اشارههایی تاریخی است. مثلاً باز فکر میکنم در کتاب اشعیا آمده که مسیح در حالی که سوار بر الاغی است وارد اورشلیم میشود و مردم از او استقبال میکنند. این واقعهٔ تاریخی که مسیح اینگونه وارد اورشلیم شد، معمولاً در همهٔ انجیلها نقل میشود، و مثلاً متی تأکید میکند که این از نشانههای تحقق آن پیشگوییهای کتاب مقدس است. بنابراین اگر ادیان ابراهیمی را قبول داریم، باید قبول داشته باشیم که این شخصیتی که ظهور کرده، به نشانههای خیلی زیاد، همان شخصیتی است که در کتاب مقدس آمده است. از جملهٔ این نشانهها اتفاقهایی است که پیش از مسیح افتاد: در میان مسلمانها هم این اعتقاد را میبینیم که یحیی اصولاً ظهور کرد تا بشارتدهندهٔ مسیح باشد. ما هم این را قبول داریم؛ در قرآن هم آمده است که یحیی بشارتدهنده است. یعنی جدا از کتاب مقدس، زمینهٔ ظهور مسیح اینگونه فراهم شد. افزون بر این، این آیات نشاندهندهٔ این است که رابطهٔ خاصی میان مسیح و خداوند هست، غیر از رابطهای که سایر انسانها دارند. مثلاً در کتاب مقدس اشارههایی هست که او از باکرهای متولد میشود، یعنی تولدی غیرعادی دارد؛ برای اینکه همان روح خدا، روحالقدس، است که اینگونه در کرهٔ زمین ظاهر شده است.
کتاب مقدس را هم که کنار بگذارید، اتفاقهایی در زمان حیات مسیح افتاده است. حضرت مسیح زندگی کرده و کارهایی انجام داده که بهنوعی نشاندهندهٔ الوهیت است. وقتی چهار انجیل را میخوانید، بهویژه، فکر میکنم، انجیل مرقس را که کوتاهترین انجیل است، میشود گفت سرشار از این موضوع است. به جای بحث با یهودیها دربارهٔ نشانههایی که در کتاب مقدس هست، معجزات مسیح را ببینید: مسیح به فراوانی معجزه میکرد، و هر کار غیرممکنی که به نظر میرسد کار اختصاصی خداوند در جهان باشد، انجام میدهد. مرده زنده میکرد؛ و نه فقط انسانی را که مرده بود زنده میکرد. من اینجا از قرآن جدل میکنم، از چیزی که در خود انجیلها نیست ولی در قرآن هست: اینکه از گل چیزی به شکل پرنده میساخت، در آن میدمید و آن چیز به پرنده تبدیل میشد.
باز وارد بخش جدل میشوم، دربارهٔ کار اختصاصی خداوند. در قرآن میخوانید که وقتی آن پادشاه از ابراهیم میپرسد خدای تو کیست، میخواهد بداند خداوندی که تو بندهاش هستی کیست و کار اختصاصی خدا چیست. ابراهیم میگوید کسی که «یحیی و یمیت»؛ آن کسی که زنده میکند و میمیراند. البته عقل آن پادشاه نمیرسید؛ میگویند رفت و دو نفر را از زندان آورد، گفت یکی را بکشند و یکی را آزاد کنند، و گفت من هم «یحیی و یمیت»؛ من هم این کار را میکنم. ولی به معنای واقعی کلمه، اگر کسی حیاتبخشی را کار اختصاصی خدا بداند، چنانکه ابراهیم در قرآن اینگونه احتجاج میکند، خب، مسیح این کار را انجام میداد. نه اینکه فقط بیماری را شفا بدهد؛ مرده را زنده میکرد و بنا بر آنچه در خود قرآن آمده، نه در انجیلها، گل را به پرنده تبدیل میکرد. عمل اختصاصی خداوند از یک نفر سر میزند و این کار اتفاق میافتد که موجودی زنده میشود. حالا میتوانید بگویید این کار اختصاصی «به اذنالله» است. من هم میتوانم با اعتقاد به چیزهای مسیحی خودم بگویم که اینجا اذن پدر لازم است تا پسر این کار را بکند. ولی قاعدهٔ جدل را بپذیرید: وقتی جدل میکنم، جدل این نیست که همهٔ عقاید تو را بهطور موقت قبول کنم. قبول میکنم که تو میگویی ابراهیم این حرف را زد؛ من میگویم مسیح آن کار را کرد؛ «به اذنالله» را قبول نمیکنم. جدل همین است: نشان میدهم که از حرفهای تو چیزی را میشود نتیجه گرفت، نه اینکه همهٔ حرفهای تو را قبول کنم؛ وگرنه دیگر چه چیزی دارم میگویم؟
پس شفابخشی به مقدار متنابهی بود، غیر از شفابخشیای که بعضیها انجام میدهند؛ شفابخشی به این معنا که مسیح هر بیماری و هر چیزی را شفا میداد، مرده را زنده میکرد و گل را به موجود زنده تبدیل میکرد. بنابراین به نظر میرسد هر کاری از او برمیآید. هر چیزی که در مقولهٔ حیات باشد از مسیح سر زده است و مسلمانها هم این را قبول دارند. مسلمانها حتی به چیزی اعتقاد دارند که مسیحیها اعتقاد ندارند. این برای مسیحیها خیلی جالب است که در قرآن آیهای هست دربارهٔ چیزی شگفتانگیزتر از آنچه در انجیلها آمده: اینکه مسیح گل را به پرنده تبدیل کرد. من در سخنرانی اول به شما اشاره کردم که یکی از انجیلهایی که در «نهجالهمادی» به دست آمده، این ماجرا را در خودش دارد. فکر کنم این انجیل کودکی جیمز باشد؛ البته مطمئن نیستم.
باید جایی بایستم و تذکرهایی دربارهٔ اسامی بدهم. واقعاً الان گفتم جیمز، ولی باید چیز دیگری بگویم. این اسامی به زبانهای مختلف وجود دارند و هیچ معلوم نیست؛ مثلاً ما میگوییم متی، ولی متی در واقع ماتیوس یا ماتیو است. اینکه اینها به چه زبانی باید تلفظ شوند، یونانی یا عبری، معلوم نیست؛ مقداری از آنها را که در قرآن آمده، به همان عربی تلفظ میکنیم. مشکلی بعداً پیش میآید: الان هم نباید بگویم جیمز و باید چیز دیگری بگویم، ولی این مشکل بعداً وقتی پیش میآید که میخواهیم آبای کلیسا را نام ببریم. اسمشان چیست؟ مثلاً ژوستین را الان ژوستینوس میگویند. آیا اسم رومی و یونانیشان معتبر است؟ اسمها باید آگوستین باشد یا آگوستینوس؟ مشکل من این است که هر دفعه چیزهایی را میخوانم و خودم را آماده میکنم که به اینجا بیایم، دوست دارم در این کار به جایی برسم و بدانم چه باید بکنم؛ برای اینکه به نظر میرسد در کتابهای جدیدی که در ایران چاپ شدهاند، همه به این نتیجهٔ ظاهراً درست رسیدهاند که باید اسمهای یونانی را تلفظ کرد. اگر من از همین الان هر روز یک ساعت بنشینم و تمرین کنم، فکر نمیکنم بتوانم همین اسمهای یونانی را تلفظ کنم و مثلاً بگویم ژوستینوس. جالب این است که بعضی از این اسامی از اولی که کتاب در ایران چاپ شده، همیشه در کتابها یونانی بودهاند؛ حتی خود مسیحیها، که کتاب چاپ میکردند، بعضی اسمها را یونانی مینوشتند؛ مثلاً آتاناسیوس همیشه اسمش آتاناسیوس بود. ولی اسم خیلیها در این دو سه سال اخیر تغییر کرده است. من خیلی میل دارم اسمها را درست تلفظ کنم، ولی از همین الان میخواهم این زمینه را بدهم که چه دربارهٔ جیمز و چه دربارهٔ دیگران، حتماً این مشکل پیش میآید.
یوحنا همان یحیی است، همان جان. ولی مثلاً در متن انجیلی که الان در بحث داریم، وقتی از یحیی صحبت میکند، میگویند یحیی، ولی انجیل را انجیل یوحنا مینامند. مشکلی وجود دارد: وقتی انجیل را به فارسی ترجمه میکردند، میدانستند که ما این پیامبر را به اسم یحیی میشناسیم، بنابراین به او یوحنا نگفتند؛ ولی جاهای دیگر این اسم را، که انگلیسیاش جان یا یوهان یا هرچه هست، یوحنا میگویند. اسمها مشکلاتی دارند، از این جهت که در چند برههٔ تاریخی به زبان فارسی ترجمه شدهاند و در هر دوره چیزی شدهاند. بههرحال اگر اسمها را سرسری گفتم، یا گفتم این همان است که قبلاً اسمش این بود، زیاد ناراحت نشوید. فکر میکنم این فقط مشکل من نیست؛ چیزی است که پیش آمده و اسمها مدام عوض شدهاند. اینکه آدم «آگوستینوس» بگوید و نه آگوستین، خودش «به اساس کافی» سخت است. اصطلاحی در ترجمه هست که میگویند هر کسی را باید به همان اسمی ترجمه کنید که مادرش صدایش میکرد. فکر نمیکنم مادرش به او میگفت آگوستینوس. اینها اصلاً یونانی نبودند؛ اهل آسیای صغیرند، یا آگوستین اهل کارتاژ است؛ ولی چون در تاریخ رومی و یونانی ثبت شدهاند، اسمهایشان اینطور درآمده است.
افزون بر شفابخشی و زنده کردن، عمل الهی دیگری هم هست: در قرآن مدام میبینید که سخن از این است که به پیامبر میگوییم بگو «لا اعلم الغیب»؛ علم غیب به خدا اختصاص دارد. ولی مسیح علم غیب داشت. از سرگذشت انسانها و از آیندهٔ انسانها خبر میداد و در قرآن هم به این اشاره شده است: یکی از ویژگیهای مسیح این بود که مردم را آگاه میکرد «به ما تدخرون»، نمیدانم، «تو بیوتکم»؛ یعنی از چیزهایی که در خانهشان داشتند برایشان حرف میزد. در انجیل هم چندین بار، البته نه به اندازهای که از شفابخشی و حیاتبخشی مسیح بهعنوان معجزه یاد میشود، از غیبگویی مسیح یاد میشود: اسرار پنهان مردم را میدانست و برملا میکرد. گفتوگویی میان مسیح و زنی بر سر یک چاه هست که یکی از معروفترین غیبگوییهای مسیح است.
نکتهٔ دیگری هم هست که الان بهعنوان نکتهای کلیدی روی آن بیشتر تأکید میکنم: اینکه میبینیم ظهور مسیح از نظر تاریخی، به معنای واقعی کلمه، تاریخ را عوض کرد. الان زیاد توضیح نمیدهم، ولی ظهور مسیح در کرهٔ زمین تقریباً بساط بتپرستی را برچید؛ اگر نقطهٔ عطفی برای یکتاپرستی در جهان وجود داشته باشد، به نظر میرسد ظهور مسیح است. مثلاً امپراتوری روم یکتاپرست شد؛ چنین چیزی به این شکل سابقه نداشت. نحوهٔ پیشرفت مسیحیت در جهان ویژگی معجزهآسایی دارد که میتواند شاهدی باشد بر اینکه مسیح همان موجود خارقالعادهای است که قرار بود در کرهٔ زمین ظهور کند.
برای اینکه شما را بیشتر اذیت کنم، سراغ دانش اسلامی خودم میروم؛ امیدوارم به اندازهٔ کافی اذیت شوید تا به اهداف شوم خودم برسم! در قرآن، در سورهٔ مریم، دربارهٔ تولد مسیح میخوانید: «و ارسلنا الیها روحنا»؛ روح خودمان را به سوی مریم فرستادیم. و از این روح بود که مریم باردار شد و مسیح را به دنیا آورد. یعنی این روح خدا بود که انگار عامل بارداری شد و از مریم مثل یک واسطه استفاده کرد تا به مسیح تبدیل شود. این چیزی است که در قرآن میبینید به آن اشاره میشود، و با این فکت بسیار مهم و آزاردهنده تقویت میشود که لقب حضرت مسیح در قرآن روحالله است. خداوند میتوانست این آیه را اینطور بگوید: «و ارسلنا الیها روحالله»، به جای اینکه بگوید «روحنا» و ضمیر به کار ببرد: روح خدا به سوی مریم آمد، و آن موجودی که متولد شد اسمش روحالله است. در قرآن به او لقب روحالله داده میشود. در قرآن میخوانید: «المسیح عیسی بن مریم روحالله». پس این روحالله، این مسیح شما، آن چیزی که متولد شده، همان روح خداست؛ فقط جسد دارد و از راه بارداری به شکل انسان درآمده است. هر معنایی که بخواهد: به معنای جان بگیرید؛ بههرحال برای روح معنایی قائل میشوید.
فکت بعدی را هم، که امیدوارم باز برایتان آزاردهنده باشد، ببینید: برای اینکه فرق مسیح و دیگران را متوجه شوید، به لقبهای پیامبران در قرآن دقت کنید. موسی کلیمالله است؛ این عنوان اصلاً در قرآن نیامده، ولی لقبش کلیمالله است. در قرآن اشاره به این هست که حضرت ابراهیم خلیلالله است. پیامبر ما رسولالله است. کلیمالله و خلیلالله و رسولالله کجا و روحالله کجا؟ کلیمالله یعنی کسی که خداوند با او حرف زده است؛ خلیلالله یعنی کسی که خداوند او را به دوستی گرفته است؛ رسولالله یعنی کسی که خداوند او را فرستاده است. روحالله یعنی روح خدا. حتی چیزی مثل یدالله را در نظر بگیرید: یدالله مخلوقی جدا نیست که خداوند در کنار خودش خلق کرده باشد. اگر من بگویم جان من، اینطور نیست که یعنی چیزی جدا از من. روح به معنای جان، یا به هر معنایی که میخواهی بگویی، چیزی است که از خدا نمیتوانی خیلی دورش کنی. اگر خدا حتی کسی را یدالله خطاب میکرد، معنایی غیر از کلیمالله داشت؛ انگار جزئی از خدا باشد، چه برسد به اینکه روحالله باشد. وقتی من میگویم روح من، انگار یعنی همهچیز من، یعنی خود من. وقتی خداوند دربارهٔ خودش روحالله را به کار میبرد، انگار یعنی خود خدا. خداوند خودش به مسیح میگوید روحالله؛ مسیح ثمرهٔ باروری مریم از روح خداست و خودش هم لقب روحالله دارد؛ این فرق دارد با اینکه به کسی بگویید خلیلالله. این فصلی در قرآن است.
از این هم بگذریم که هم مسیحیها و هم قرآن تأکید فوقالعاده زیادی بر لحظهٔ خاص ظهور مسیح در کرهٔ زمین دارند: باروری باکره. فرق مسیح با آدمهای دیگر اصلاً همین است. ببینید این انسان چگونه پدید آمده است: اگر انسان است، پدر ندارد؛ عامل باروری روح خداست و خودش هم به روح خدا تبدیل شده، فقط در حالت متجسد. پس شیوهٔ خاص خلقت مسیح در قرآن هم کاملاً مسئلهای است که بههرحال سؤالبرانگیز است: اگر مسیح انسانی معمولی مثل بقیهٔ پیامبران است، این چه تمهیداتی است که خداوند چیده تا او به طرزی خاص وارد جهان شود؟ فعلاً نمیخواهم زیاد روی این بمانم؛ نمیخواهم شما را خیلی اذیت کنم.
باز فکتی از قرآن: اولاً بحثی هست که آیا مسیح رسالت جهانی دارد یا فقط برای یهود آمده است. یهودیها از پیشگوییهای کتاب مقدس آخرش به این نتیجه رسیدند که خدا میخواهد پیامبری مثل داوود بفرستد، پادشاهی که آنها را از دست رومیان نجات دهد. در قرآن تأکید روی این است که مسیح «آیه للعالمین» است. یعنی شما بهعنوان مسلمان نمیتوانید اعتقاد داشته باشید که مسیح پیامبری محلی بوده، مثل پیامبران بنیاسرائیل که انگار برای قوم خودشان میآمدند؛ شأن مسیح و مریم در قرآن این است که «آیه للعالمین»اند.
در قرآن دربارهٔ یحیی و مسیح فکت عجیبی وجود دارد: نام اینها را خداوند گذاشته است. خداوند پیش از آنکه یحیی را خلق کند خبر میدهد که فرزندی برایت پدید میآید که نامش یحیی است، و به مریم بشارت داده میشود که فرزندی به دنیا میآوری که نامش عیسی است. اینطور نیست که خدا همینطوری اسمی بگذارد؛ مثل اینکه ما اسم کسی را احمق بگذاریم. وقتی خداوند اسم میبرد، یعنی حقیقت مهمی در این نام هست. نمیشود همینطوری گفت، چنانکه بعضیها میگویند، که عیسی نامی خیلی متداول در اورشلیم و آن حوالی بوده و اسم او را هم همین گذاشتهاند. کسی که قرآن را قبول دارد نمیتواند این حرف را بزند. خداوند نام این موجود را عیسی گذاشت و لقب روحالله به او داد. حالا عیسی یعنی چه؟ عیسی یعنی نجاتدهنده. نجاتدهندهٔ چه کسی؟ نه قوم بنیاسرائیل. پس عیسی، بنا بر اعتقاداتی که در قرآن میبینید، همانطور که مسیحیها معتقدند، با نجات مرتبط است؛ عیسی نجاتدهنده است. خیال نکنید مسیحی شدهام! باید امشب بروم خودم را چک کنم.
باز مسیح، اصطلاحی که از عبری آمده، در قرآن هم وجود دارد، به معنای مسحشده. همین الان دیدید که معنایش چیست؛ معنای واقعیاش، آنطور که در کتاب اشعیا هست، این است که روحالقدس مسیح را مسح کرده است. یهودیها فکر میکردند منتظر مسیحاند؛ مسیح به معنای مسحشده را به معنای آن سنتی گرفته بودند، و هنوز هم میگیرند، که کسی را که میخواست به مقام پادشاهی برسد با روغن تدهین میکردند؛ در حالی که به نظر میرسد این مقامی معنوی برای حضرت مسیح بوده است. این خیلی مهم است، خیلی مهم است، که در کتاب مقدس پیشگوییهایی وجود دارد و یهودیها قبول ندارند که آن مسیحی که در کتابشان آمده ظهور کرده است. نمیتوانید قرآن را قبول داشته باشید و نپذیرید که مسیحی که مسیحیها به او معتقدند همان است که در تورات آمده، و اینکه قرآن واژهٔ مسیح را برای او به کار میبرد. اختلاف مسیحیها و یهودیها بر سر این است که آیا کسی که ظهور کرد همان مسیح تورات بود یا نه. یهودیها قبول ندارند و میگویند او مسیح ما نیست. شما اگر به قرآن اعتقاد دارید، نمیتوانید قبول نداشته باشید، برای اینکه در قرآن اسم حضرت عیسی مسیح است. پس این همان موعودی است که قرار بود ظهور کند و آن توصیفات در تورات و عهد عتیق دربارهٔ او وجود دارد.
اشارهٔ دیگری هم هست، که اتفاقاً در عرفان است. فکر نمیکنم با این حرفهایی که میزنم مسیحی شده باشم؛ ولی میدانید که در عرفان اسلامی برای مسیح شأن ویژهای قائلاند. یعنی من حرفهای عجیبوغریبی از طرف خودم نمیزنم؛ فکر میکنم حرفهای مشابهی جاهای دیگر هم زده شده است و من فقط میکوشم حرفها را خیلی مسیحیانهتر بزنم. مثلاً ابن عربی و حلاج، بهویژه حلاج، که آغازگر این بحث است، یا فکر میکنم حکیم ترمذی پیش از ابن عربی. میگویند ابن عربی، و این بحث خیلی معروف است، مسیح را خاتمالاولیا میداند و برای مسیح مقامی قائل است که چیزی با مسیح تمام میشود. در بیشتر جاها، وقتی عرفا، بهویژه ابن عربی، به مسیح و به این اعتقادهای خاص و ویژهٔ عرفانی دربارهٔ او، از جمله خاتمالاولیا بودن مسیح، اشاره میکنند، به آیهای اشاره میکنند که من تا حالا به آن اشاره نکردهام؛ یعنی فکتی که از نظر ابن عربی قاطعترین فکت دربارهٔ این است که مسیح از نظر تکوینی موجود خاصی است: اینکه در قرآن مسیح و آدم در یک آیه با همدیگر مقایسه شدهاند. ابن عربی آن آیه را که آمده خلقت مسیح مانند خلقت آدم است، نشانهٔ این میگیرد که بهنوعی دایرهٔ خلقت، که از آدم شروع شده بود، با مسیح بسته شده است. وارد بحثی که ابن عربی میکند نمیشوم؛ ولی اینکه مسیح و آدم در قرآن بهنوعی با همدیگر مقایسه میشوند، با این اعتقاد مسیحیها سازگار است که مسیح را دقیقاً به مسئلهٔ آدم و همان داستان آدم ربط میدهند؛ انگار ادامهٔ آن ماجرای بدی که اتفاق افتاد با مسیح بسته میشود؛ پروندهٔ آن واقعه و حوادث تکوینیای که همراهش بود با خلقت مسیح بسته میشود. پس این ارتباط خاص میان مسیح و آدم، که در قرآن به آن اشاره میشود و اتفاقاً عرفا بیشتر از همهٔ این چیزهایی که گفتم روی آن تأکید دارند، مثلاً برای اثبات خاتمالاولیا بودن یا هر مقام دیگری برای مسیح، این هم یک نکته است. فکر کنم حسابی توانستم اذیتتان کنم؛ آدم خیلی احساس رضایت میکند!
یکی از حاضران: منظور از پسر انسان چیست؟
پسر انسان یعنی جسم مسیح، یعنی نسل آدم؛ ولی مسیح به آن معنایی که یک انسان، انسان است، انسان نیست، چون انسان ذاتاً گناه جبلی دارد؛ پس نمیتوانی بگویی که او صرفاً از نسل آدم است؛ موضوعی ویژه و استثنایی است: خداوندی که شکل انسان به خودش گرفته است. در مسیحیت و الهیات مسیحی بینهایت مهم است که مسیح را معادل خدا بدانند، و بینهایت مهم است که او را انسان بدانند؛ وگرنه از این ماجرا هیچ چیزی درنمیآید؛ و اینکه این دو همزمان در هر جهت با هم باشند. یعنی مسیح جنبهای جسمانی دارد مثل انسانها و به این معنا انسان است، ولی انسان به معنای متعارف نیست، چون فاقد گناه جبلی است.
برای اینکه آخرین ضربه را به شما بزنم، به روایت خیلی معروفی اشاره میکنم که پیامبر گفت دو نفر معصوماند، به معنای بیگناه: دو انسان هستند که هیچ گناه متعارفی مرتکب نشدند، عیسی مسیح و مادرش مریم. این روایت خیلی معروف است و فکر میکنم این روایت حتی در صحاح اهل سنت آمده است، یعنی در کتابهای خیلی معتبر. در این روایت از مریم هم نام برده میشود، ولی مسیحیها به یک معنا معتقدند که ویژگی معصومیت مسیح چیزی ورای معصومیت است.
نکتهٔ دیگری هم دربارهٔ گناه اولیه میخواهم بگویم: مسیح فاقد گناه اولیه است. محال است خداوند دعایی را از کسی نقل کند و آن دعا پذیرفته نشده باشد. مثلاً دعای ابراهیم را در قرآن میبینید که دعا میکند: خدایا، برای این قوم، برای این نسل اسماعیل که در بیابان رها کردهام، پیامبری بفرست. خدا دعایی را نقل نمیکند تا آگاهی بدهد که کسی دعایی کرد و ما اصلاً هیچ توجهی نکردیم، و بعد هم آن را در قرآن بیاورد و نگوید که توجه نکردم. تمام دعاهایی که در قرآن آمدهاند، قصد این است که خدا شنیده و دعاها مستجاب شده است؛ مگر اینکه ذکر شده باشد که دعا پذیرفته نیست. مثلاً فرعون توبه میکند و خدا میگوید نمیپذیرم؛ اگر نمیگفت نمیپذیرم، یعنی پذیرفته شده بود.
اگر این برایتان قانعکننده نباشد، اشاره میکنم به اینکه در قرآن آمده است وقتی مادر مریم، مریم را به دنیا میآورد، دعا میکند و میگوید: «ذریه من الشیطان الرجیم». مادر مریم درخواست میکند که مریم و ذریهاش در پناه خداوند باشند و از شیطان دور باشند. به نظر من ذکر این دعا در قرآن معنایش واضح است: یعنی دستکم از این نظر مریم و ذریهاش از کید شیطان دور بودند. بنابراین اگر مریم با گناه جبلی متولد شده باشد، مشکلی پیش نمیآید، برای اینکه مادرش این را پس از تولد او گفته است. ولی اگر این دعا مستجاب شده باشد، ذریهٔ مریم اصلاً نباید مورد کید و آزار شیطان قرار گرفته باشد، و مسیح چنین است؛ مسیح تنها ذریهٔ مریم هم هست و مریم ذریهٔ دیگری ندارد. بههرحال ذکر این دعا در قرآن به این معناست که مسیح به یک معنا حتی از گناه جبلی معاف است؛ یعنی اصلاً شیطان به او نزدیک نشده است.
این استدلال را کردم، ولی دوباره تأکید میکنم که ممکن است همهٔ حرفهایی که میزنم درست نباشد؛ دارم میکوشم ادعاهای مسیحی را به قدرتمندانهترین شکل ممکن به شما تحمیل کنم تا دستکم کمی این احساس به شما دست بدهد که اینها حرفهای پرتی نیست. قبلاً این شرط را گذاشتم و الان هم تأکید میکنم: گفتم جلسهٔ دوم و حالا میگویم جلسهٔ سوم؛ هر کسی تا اینجا آمده، باید تا آخرش گوش بدهد؛ وگرنه اگر فردا بروید و غسل تعمید بگیرید و این حرفها، من هیچ مسئولیتی قبول نمیکنم. تا اینجا فقط دربارهٔ ایدههای الهیات مسیحی صحبت کردهام: اینکه اصلاً ماجرای شر چیست، داستان خلقت آدم چیست، و اینکه مسیح باید حتماً ظهور کند؛ یعنی خداوند باید به صورت انسان ظهور کند. در سورهٔ آل عمران آمده است: «اعیذها بک و ذریتها من الشیطان الرجیم». مریم و ذریهاش در پناه خدا قرار گرفتند، و از نظر من قطعاً معنایش این است که این دعا پذیرفته شده است؛ و این یعنی اگر «گناه بوسیدن» نتیجهٔ نزدیک شدن شیطان است، شیطان اصلاً به مسیح نزدیک نشده است.
خلاصهٔ آنچه در این جلسه گفتم این بود: ایدهٔ مسیحی دربارهٔ اینکه اصلاً ماجرای شر چیست و نجات چه میتواند باشد، و اینکه اصلاً مسیح باید ظهور کند؛ و استدلالهایی که مسیحیها دارند و بهصورت جدل، با استفاده از قرآن، در واقع میشود ثابت کرد که این شخصیت تاریخی که بهعنوان مسیح میشناسیم، همان مسیح است. بهویژه با مسلمانها، دستکم، خیلی راحت میشود بحث کرد: چارهای ندارید جز اینکه این را قبول کنید. این همان مسیح تورات است؛ همان انسانی که معصومیت کامل دارد. حتی در روایات اسلامی هم این ذکر شده است، و در عرفان اسلامی هم جزو معارفی است که، نه همه، ولی بعضیها با تأکید زیاد، بهویژه، فکر میکنم، حلاج، که بانی این اعتقاد است، بهشدت به آن معتقدند؛ یعنی اعتقاد به نوعی ویژگیهای خاص در مسیح. اعتقاد ابن عربی به خاتمالاولیا بودن مسیح یکی از بحثبرانگیزترین چیزهایی است که در عرفان هست، و اکثریت بهنوعی تابع ابن عربیاند. اینکه معنای خاتمالاولیا چیست، شاید بعداً دربارهاش بحث کنیم. بههرحال در قرآن اشارههایی هست که دیگر از حد اشاره فراتر میرود: مسیح شأن ویژهای دارد؛ القابی که برایش به کار میرود، نحوهٔ تولدش و الی آخر. البته من دربارهٔ مسیح در قرآن جدل کردم. بله، اینکه عبد خدا بوده و اینکه رسول خداوند است، اینها هم آمده است. ولی میخواهم بگویم بخشی از اعتقادات مسیحی را که باید به کسی که به قرآن معتقد نیست به زحمت اثبات کنیم، دربارهٔ کسانی که به قرآن معتقدند مشکلی نداریم: نمیتوانید بگویید این مسیح همان مسیح یهودیها نیست.
آنچه در ادامه باید بگویم این است که ایدهٔ نجات را تکمیل کنم: اینکه از نظر مسیحیت ظهور مسیح و ایمان به مسیح چطور میتواند عامل نجات باشد. این نجات کمی با آن چیزی که احتمالاً در ذهن شماست، یعنی اینکه کسی انسانها را نجات دهد، فرق دارد؛ برای اینکه خودش واقعهای تکوینی است. چون آن گناه جبلی آثار تکوینی داشته است، خود ورود مسیح به عرصهٔ زمین، مثل نقطهای اصلی در تاریخ خلقت انسان است، و نجات فقط این نیست که آدمها ایمان پیدا کنند.
الان بحثی هست: بعضی از آدمها که از نظر کلیسای ما کافر حساب میشوند، آدمهایی مثل Bultmann یا مثلاً «کلیش»، از این الهیدانهای معروف مدرن، بهنوعی معتقدند که حتی اعتقاد به اسطوره بودن مسیح هم مشکلی در نجات پدید نمیآورد. اینها بحثهای احمقانهای است که میخواهم در انتهای این جلسه به آنها بپردازم. همیشه عدهای، بهویژه در برابر ادیان، حالت اذیت کردن دارند. عدهای بحثی را راه انداختند، مثلاً از آکادمی علوم شوروی در زمان مارکسیستها، و بعد خیلی از آدمها؛ البته مارکسیستها را از این جریان کنار بگذارم، چون این جریان خیلی زودتر شروع شد. دستکم از نیمهٔ دوم قرن نوزدهم جریانهایی از تحقیقات تاریخی راه افتاد و کار به جایی رسید که حتی وجود مسیح، یعنی شخصیتی به اسم عیسی بن مریم، را منکر شدند: اینکه ما اصلاً دلیل تاریخی نداریم که چنین آدمی در تاریخ وجود داشته است. این دیگر بیشترین چیزی بود که به مسیحیها بگویند اصلاً مسیح وجود نداشته است. این برای مسیحیها تقریباً مثل این است که بگویی خدا وجود ندارد؛ همانقدر آزاردهنده است.
شواهد تاریخی قویای وجود ندارد؛ به نظر میرسد جز در کتابهای مسیحی، اشارهای به این وقایع نیست که شخصی در روستایی ظهور کرده و به محض ورودش به اورشلیم اعدامش کردهاند. مسیحیها میگویند این اتفاق افتاده است. خب، این در کجای تاریخ ثبت میشود؟ چه کسی میآید آن را ثبت کند؟ یک بار در کتابی تاریخی، شخصی، که اگر هم اسمش را ببرم نمیدانم به یونانی بگویم یا به چه زبانی؛ اصلاً اسمش یادم رفته است؛ اسمش به همه جور گفته میشود: Josephus، یا اسم معروفترش Josephus؛ بله. بههرحال او تاریخدانی یهودی است که بهعنوان تاریخدان شهرت خیلی زیادی دارد، برای اینکه معتبرترین تاریخنگار قیام یهودیهاست که به تخریب کامل اورشلیم در سال ۷۰ میلادی منجر شد. در آن دوره زندگی میکند و به نظر میرسد خودش جزو سران این قیام بوده است. بعدها تاریخ این ماجرا را نوشت و اطلاعات خیلی خیلی مهمی که از آن دوران داریم از کتاب این شخص است. این آدم در کتاب خودش به مسیح اشاره کرده است، بهعنوان شخصیتی که ادعای مسیح بودن کرد و اعدام شد؛ کتابش خیلی مختصر به این اشاره کرده است. همچنین چنین اشارههایی در نامهای، نمیدانم رسمی، باقی مانده است که یکی از کارگزاران حکومت روم به امپراتور نوشته و در آن به ماجرای مسیح اشاره شده است. خب، به نظر میرسد از نظر تاریخی جا دارد بگویید کل این ماجرا شایعه است؛ عدهای یهودی ناامید، که هرچه منتظر ماندند مسیح ظهور نکرد، آن را برای خودشان ساختند: داستانسازی.
بههرحال این دورهٔ تاریخی دورهٔ خیلی روشنی نیست، برای اینکه آن زمان، زمانی است که دربارهٔ اتفاقهایی که در روم میافتاد خیلی اطلاعات داریم: ۱۰۰ نفر آنجا تاریخ نوشتهاند؛ آدمهایی بودند، کاتبهایی بودند، و نامهنگاریهای میان فرمانروایان و امپراتور کلی باقی مانده است. ولی در روستایی نزدیک اورشلیم کسی ظهور میکند؛ به اعتقاد مسیحیها از ظهور مسیح، یعنی از ابراز بهاصطلاح رسالت مسیح، تا مصلوب شدنش بیشتر از سه سال طول نکشیده است. خب، شخصیتی در روستایی کارهایی کرده، حالا معجزه، میدانیم نبوده، و مردم آن محل هم به او ایمان آوردند یا نیاوردند. کدام تاریخدان میآید دربارهٔ این مفصل بنویسد؟ چه کسانی نوشتهاند؟ خود مسیحیها. این را هم که نمیشود پذیرفت؛ میگویند خودشان ساختهاند. این حرفهای آزاردهنده عدهای را به اینجا رساند که ما میتوانیم الهیات را بدون اینکه اصلاً به این واقعهٔ تاریخی اعتقاد داشته باشیم بنا کنیم؛ کافی است برای نجات به این ماجرا معتقد باشید، مثل اینکه به حقیقت مسیح بهعنوان یک اسطوره اعتقاد پیدا کنید. بخشی از نجات این است که انگار مسیح، یعنی آن چیزی که ما به آن مسیح میگوییم، را لمس کنید و این باعث نجات شما میشود. اینجور اعتقادات کفرآمیز است.
اعتقاد درست مسیحی این است که باید ایمان داشته باشید که مسیح بهعنوان یک شخصیت تاریخی ظهور کرد؛ برای اینکه اصلاً نجات منحصر به این نیست که اتفاقی در ذهن شما بیفتد. در طول تاریخ ایمان مسیحی همین بوده است و هنوز هم مصوبات کلیسا همین را تأیید میکنند که ظهور مسیح واقعهای تکوینی است؛ نجات معنای مشخص و خیلی عمیقی دارد و اصلاً با این سازگار نیست که من فقط در ذهن خودم به اسطورهای ایمان پیدا کنم. بنابراین اینجور آدمها و اینجور اعتقادات کفرآمیز حساب میشوند.
یکی از حاضران: شما از مسیحیای گفتید که ادای یک پرستشگر را درمیآورد یا به پرستشگری ضربه میزند.
نه، اگر واقعاً مسیحی باشد. ولی اگر مسلمان باشد و ادای این چیزها را دربیاورد، ممکن است اهداف شیطانی داشته باشد. فکر کنم من دربارهٔ این حرف زدم که احساسی شیطنتآمیز به من دست داد. این به آن معنا نیست که من اهداف شیطانی دارم؛ من مطمئناً اصلاً اهداف شیطانی ندارم.