جلسه با مقدمهای شروع میشود که به گفتهٔ او به مبانی مسیحیت ربطی ندارد: کشف حقیقت چه نسبتی با شخصیت و زندگی کسی دارد که حقیقت را کشف میکند. بعد، بهعنوان نمونهای عملی، از میشل فوکو و Kurt Cobain میگوید. سپس چند توصیه برای شنیدن روایت مسیحی میدهد و میگوید تا چند لحظهٔ دیگر به اسقف تبدیل میشود. در آن نقش از آثار تکوینی ظهور مسیح و از صلیب میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
یکی از ایدههای خیلی عجیب مدرن این است که کشف حقیقت هیچ ارتباط خاصی با شخصیت و زندگی کسی که حقیقت را کشف میکند ندارد؛ یعنی من میتوانم هر جور آدمی باشم و هر قدر هم در زندگیام اختلالهای عجیبوغریب وجود داشته باشد، باز حقیقت را کشف کنم. این مطلب را در جلسهٔ دوم گفتم و حالا میخواهم کمی بسطش بدهم، چون چند نفر در این باره پرسیدهاند و ظاهراً برایشان حالتی تناقضآمیز داشته است. این مقدمهای است که شاید نسبتاً طولانی باشد و به مبانی مسیحیت ربطی ندارد.
آن ایدهٔ مدرن برخلاف ایدهٔ همیشگی و تقریباً فراگیر در تمام جغرافیای انسانی است که میگوید اگر میخواهید به حقیقت برسید، باید نحوهٔ زندگی خاصی داشته باشید، نه اینکه فقط با مطالعهکردن و کلاسرفتن بتوان حقیقت را درک کرد. اصولاً حرف همهٔ نهضتهای عرفانی بهوضوح این است که باید باطن خودتان را تطهیر کنید تا قابلیت بازتاباندن حقیقت را پیدا کنید و قلبتان جایگاه حقیقت شود؛ وگرنه هر قدر هم مطالعه کنید، به حقایق جهان دست پیدا نمیکنید.
این با حرفهای دیگری که خود من میزنم کمی تناقض دارد. از یک طرف، من معمولاً از هر جور جکوجانوری نقلقول میکنم، از تمام این آدمهای پستمدرن. آیا معتقدم اینها آدمهای خیلی صالحی بودند که از آنها نقلقول میکنم؟ اگر قرار است آدمهای خوب حقیقت را کشف کنند و اینها آدمهای خوبی نبودند و ایرادهای اخلاقی خیلی عجیبوغریبی داشتند، چطور میشود از آنها نقلقول کرد؟ دیگر دوباره تکرار نمیکنم که لیوتار با تفنگ فیلکش همسر خودش را کشته است؛ چطور میشود از لیوتار نقلقول کرد؟ من معمولاً از همه جور آثار هنری که آدمهای عجیبوغریبی ساختهاند یاد میکنم و از کتابهای مختلفی نقلقول میکنم که آدمهایی که آنها را نوشتهاند مطمئناً آدمهای صالحی نیستند، چه به معنای دینی بگویید و چه به هر معنای دیگری. به هر معنایی، کسی که با تفنگ فیلکش همسرش را میکشد آدم جالبی نیست، و فکر میکنم کسی بتواند از چنین رفتاری دفاع کند.
پس به نظر میآید این تناقضآمیز است. از یک طرف، خیلی از این آدمها را دوست دارم و به عقاید و افکارشان علاقهمندم؛ از طرف دیگر، بهطور کلی معتقدم، مثل همان اعتقاد عمومی نهضتهای عرفانی، که آدم حتماً باید در زندگی خودش اعمال خاصی انجام داده و به صلاحیتهای اخلاقی خاصی رسیده باشد تا حقیقت را درک کند. پیشتر خیلی مختصر حرفهایم را دوباره تکرار کردم و سعی کردم اینها را با هم تطبیق بدهم، ولی این دفعه میخواهم مفصلتر در این مورد صحبت کنم، چون فکر میکنم مهم است: هم برای اینکه اگر در حرفهای خود من حالتی تناقضآمیز به وجود آمده رفع شود، و هم چون فکر میکنم خود این حرفها، بدون پیشزمینههایی که دارند، مهماند.
اولاً، فکر میکنم از همان اولین جلسات این حرف را زدهام و یکی از حرفهای خیلی تکراری من است که این ایدهٔ مدرن که آدم با کتابخواندن بتواند حقیقت را کشف کند و با کلاسرفتن به حقیقت برسد، نه فقط نادرست، بلکه به نوعی ابلهانه است. به نظر میآید در دوران مدرن اصولاً همین کار انجام میشود: فلاسفه، که موظفاند حقایق را کشف و بیان کنند، بیشتر آدمهایی هستند که سرشان در کتاب است. کمتر میبینید که فیلسوفی برای نزدیککردن خوانندهٔ خود به حقایق از این حرف بزند که خواننده باید اعمالی انجام بدهد تا حقایق را ببیند. چنین چیزی در دوران جدید واقعاً پذیرفتنی نیست. کاملاً اینطور است: کشف و بیان حقیقت مسئلهای نظری است، نه مسئلهای عملی.
جداشدن اینکه من چطور زندگی کنم از اینکه چه چیزی را حقیقت بدانم یا ندانم، امری خیلی واضح شمرده میشود و فکر میکنم این موضوع آنقدر تکرار شده و عمومیت پیدا کرده که مثل امری بدیهی است. بنابراین اگر کسی الان ادعا کند که اینطور نیست و محال است بتوانید حقایق را درک کنید مگر اینکه صلاحیتهایی به دست آورده باشید، این حرفی است که عجیب به نظر میرسد؛ در حالی که مطمئناً در قرون قبل، این حرف عجیب بود که هیچ ارتباطی میان نحوهٔ زندگی و ادراکات آدم نیست؛ یعنی اینکه من بتوانم بخش شناختی مغزم را جدا از هر چیز دیگری به کار بیندازم و حقایق را درک کنم، همانطور که ریاضیات را میفهمم.
فهمیدن ریاضیات معمولاً به نظر میرسد چندان ارتباطی با زندگی آدمها ندارد؛ درسی را که در مدرسه میخوانید در نظر بگیرید. واقعاً نمیشود دانشمندان برجستهٔ امروز دنیا را بررسی کرد و گفت اینها از نظر اخلاقی صلاحیتهایی داشتند که به اینجا رسیدند. به نظر میرسد خیلی از آن آدمها ممکن است صلاحیت اخلاقی نداشته باشند، از فیلسوف گرفته تا مخصوصاً دانشمندان.
به هر حال، فکر میکنم جالب است که کمی در این مورد صحبت کنیم که واقعاً چطور میشود تبیین کرد که کشف یا بیان حقیقت صرفاً به مسائل نظری مربوط نمیشود، بلکه به زندگی شخصیمان، به اعمالمان و به همهچیز مربوط است؛ در واقع اینکه فرد چه چیزی را حقیقت بداند و چه چیزی را نداند، به روانشناسی او بستگی دارد. بگذارید بهطور کلی بگویم و وارد جزئیات زیاد نشوم؛ نمیخواهم وقت خیلی زیادی هم صرف این بحث کنم. فکر میکنم اگر آدم بخواهد همین مقدمات را بگوید و این مسئله را کاملاً روشن کند، شاید چند جلسه وقت لازم باشد. ولی بهطور مختصر، واقعیت این است که وقتی چیزی را بهعنوان حقیقت تصدیق میکنیم، اتفاقی که در ذهن ما، یا اگر ذهن تعریف مشخصی نداشته باشد در وجود ما، میافتد این است که انگار تصوری از چیزی برایمان ایجاد میشود و بعد، به طرزی که خیلی هم روشن نیست چه میکنیم، احساس میکنیم که این تصور مطابق با حقیقت است یا نیست. تأیید و تصدیق میکنیم که این تصور، تصور درستی از عالم واقع است و در دنیا چنین اتفاقی میافتد.
یا وقتی به این نتیجه میرسم که چیزی از چیز دیگری بدتر یا بهتر است، انگار دو چیز را در نظر میگیرم و بعد به نحوی قضاوت میکنم و احساس میکنم که این از آن یکی بهتر است. ممکن است بعداً سعی کنم این احساس خودم را در قالب زبان به صورت استدلالهایی دربیاورم و اصولی کلی بیان کنم تا این قضاوتم را با آنها تطبیق بدهم. ولی بیش از هر چیز به نظر میرسد در لحظهای که تصدیق یا تکذیب میکنید که تصوری درست یا غلط است، سازوکارهایی فوقالعاده ناخودآگاه عمل میکنند: حس میکنید چیزی درست است یا حس میکنید غلط است. ممکن است بخشی از این احساسها به این بستگی داشته باشد که چطور آموزش دیدهاید یا قبلاً چه چیزهایی را حقیقت دانستهاید، یا به تجربههای شخصیتان در زندگی. واقعاً نمیخواهم وارد این جزئیات شوم که این اتفاق چطور میافتد.
چیزی که میخواهم رویش تأکید کنم این است که این تصدیق یا تکذیب، و مقایسهٔ چیزی با چیز دیگر و بهتر یا بدتر دانستن آن، بهشدت به احساسات و عواطف درونی و تجربههای زندگی شما بستگی دارد، و اینها برمیگردد به اینکه چطور زندگی کردهاید و چه احساسی نسبت به دنیا دارید. رفتارهایی که از خودم نشان میدهم و تجربههایی که در زندگی به دست میآورم، ملاکهایی میشوند برای اینکه از چه چیزهایی بدم بیاید و از چه چیزهایی خوشم بیاید. اینها کاملاً ملاکهایی پنهاناند که ممکن است در ذهنم دسترسی مستقیمی هم به آنها نداشته باشم، و بعد باعث میشوند روزی در زمینهای قضاوت درست یا غلط کنم، بسته به اینکه قبلاً چه قضاوتهایی کردهام. این قضاوتهای قبلی لزوماً از تجربههای شخصی نمیآیند؛ ممکن است آموزشی که دیدهاید، کتابهایی که خواندهاید یا افرادی که با آنها در ارتباط بودهاید، چنین چیزهایی را در ذهن شما ایجاد کرده باشند.
به هر حال واضح است که ما عموماً وقتی دربارهٔ درست و غلط فکر میکنیم، درست و غلط دربارهٔ جهان واقع است، نه لزوماً دربارهٔ چیزی در یک سیستم فرمال. ممکن است بخشی از ذهن ما دربارهٔ سیستمهای فرمال قضاوتهایی بکند، بیآنکه به هیچ چیز دیگری پیش از خودش بستگی داشته باشد، و صرفاً به دلایل منطقی گزارهای را درست یا غلط بداند؛ هرچند فکر میکنم در ریاضیات هم آن سازوکارهای ناخودآگاه در تشخیص درستی یا غلطی گزاره بهشدت کار میکنند. آدمهایی که نبوغ ریاضی دارند، کسانیاند که شهود خیلی عمیقی دارند و درستی یا غلطی گزارهها را پیش از رسیدن به اثبات به نحوی میبینند و بعد آن شهود را به اثبات تبدیل میکنند؛ نه اینکه مثل یک ماشین بنشینند و خطبهخط استدلال را پیش ببرند.
به نظر میآید حتی در دیدن درستی یا غلطی گزارههای علمی هم سازوکارهای ناخودآگاه در کارند، چه رسد به وقتی که دربارهٔ مسائل اخلاقی قضاوت میکنید که چه کاری درست و چه کاری غلط است. آن سازوکارهای ناخودآگاه تحت تأثیر زندگی فردی و تجربههای شما هستند؛ و این تجربهها میتواند شامل تجربههای آموزشی یا تجربههایی باشد که دیگران مستقیماً از طریق زبان به شما منتقل کردهاند. والدین شما میتوانند بهشدت در این قضاوتها که چه چیزی خوب و چه چیزی بد است دخالت کنند، و ما بر آن لحظههایی که از چیزی بدمان میآید یا چیزی را درست یا غلط میبینیم تسلط خیلی زیادی نداریم.
واقعاً توهم است که فکر کنیم آدمها وقتی دربارهٔ حقیقت قضاوت میکنند، میتوانند همهٔ عواطف و احساسات ناخودآگاه خودشان را خاموش کنند و گویی در یک سیستم فرمال فکر میکنند، مثل یک فرمول منطقی خیلی مجرد استنتاج منطقی کنند. واقعیت این است که وقتی دربارهٔ جهان و اخلاق صحبت میکنیم و دربارهٔ درستی و غلطی و زیبایی و زشتی کارها قضاوت میکنیم، آن حیطههای ذهن ما، یعنی بخشهای ناخودآگاه و عواطفش، بهشدت فعالاند و شما را تحت تأثیر قرار میدهند. بنابراین این ایده که قضاوتهای ما جنبهٔ نظری صرف دارد و میتوانیم مستقل از زندگی فردی و تجارب خودمان حقایقی را ببینیم و دربارهٔ آنها قضاوت کنیم، ایدهای فوقالعاده عجیب است. در واقع انکار رقابتجویی است؛ انکار وجود ناخودآگاه و عواطف، و انکار این است که مغز ما بینهایت پیچیده است و فقط از یک بخش کامپیوتیشنال فرمال تشکیل نشده است. این ایدهای است که به نظرم حتی با واقعیتهای علمی روشنی که امروز با آنها روبهرو هستیم تناقض دارد.
یک بار از لیکاف گفتم، و اینکه بخشی از کسانی که امروز در علوم شناختی کار میکنند اصلاً معتقدند نه تنها برخی از شناختهای ما، بلکه همهٔ شناختهای ما بر پایهٔ استعاره پدید میآید؛ یعنی حتی در جایی که فکر میکنیم داریم استدلالهای منطقی خیلی خشک و کامپیوتیشنال انجام میدهیم، زیر ادراکات ما همیشه نوعی تمثیل و استعاره در کار است.
نه، برعکس. تنها کاری که میتوانید بکنید این است که آن بخشها پاکسازی شده باشند؛ یعنی اگر مثلاً والدینتان آموزشهای غلطی دادهاند یا گزارههای غلطی وارد ذهنتان شده، سعی کنید تأثیرشان را از بین ببرید. همانطور که در عرفان میگویند، انگار به پاکسازی احتیاج دارید: باید ناخودآگاه و عواطف خودتان را از چیزهای زشت پاک کنید تا وقتی دربارهٔ حقیقت قضاوت میکنید، گرفتار اعوجاجهایی نشوید که از آن احساسات و عواطف غلطِ درون وجودتان برمیخیزد و مانع درک حقیقت میشود.
مثلاً ممکن است کسی به دلیل تجربههای شخصی خودش، یعنی تجربهای که با فردی از گروهی خاص داشته و تجربهٔ خیلی بدی بوده، طبعاً نسبت به عقاید آن گروه هم احساس بدی پیدا کند. یعنی یک تجربهٔ شخصیِ کاملاً غلط ممکن است مانع شود که شما بخشهایی از اعتقادات خوب را ببینید.
فرض کنید اروپاییها تجربهٔ خیلی تلخی از اسلام و مسلمین دارند. کسانی به اسم اسلام و مسلمین همهجا حمله کردند؛ مثلاً ترکها در اروپای شرقی، و مسلمانهای دیگر در جاهای دیگر جنگیدند و غصب و غارتهایی کردند؛ و طبعاً اروپاییها تجربهٔ تلخی دارند. میبینید که اصولاً از نظر فرهنگی، که البته عوامل خیلی مهم دیگری هم بوده است، اروپایی نظر خوبی، یعنی پیشفرض خوبی، نسبت به اسلام ندارد. این نتیجهٔ تجربه است: وقایعی اتفاق افتاده که ممکن است خودم یا اجدادم در آنها شرکت داشته باشیم یا من آنها را شنیده باشم، و اینها رویهم زمینهٔ ذهنی بدی نسبت به افرادی فراهم کرده که شاید واقعاً حقایق زیادی نزد آنهاست. من باید سعی کنم اثر این تجربهها کمرنگ شود تا بتوانم قضاوتهایی انجام بدهم که تحت تأثیر این افکار نباشد، و الی آخر.
در واقع ما باید نوعی پاکسازی انجام بدهیم. هر قدر عواطف زیباتر و بهتری داشته باشید، آنوقت در کشف حقیقت به شما کمک میکند. خلاصه، آن زمینههای ناخودآگاه بینهایت مؤثرند. هرچه به جنبههای عملیتر، مثل زمینههای اخلاق، نزدیک میشوید، این زمینهها تأثیر خودشان را بهوضوح نشان میدهند؛ ولی حتی در زمینههای نظری صرف هم میتوانید این تأثیرهای ناخودآگاه را ببینید.
من در اینجا دربارهٔ چیز خاصی حرف نزدم؛ یعنی نگفتم که فلان حس یا فلان عاطفه یا فلان اخلاق درست یا غلط است، بلکه گفتم چنین چیزهایی وجود دارد. میتوانم بگویم عواطف نادرستی وجود دارد. فرض کنید دربارهٔ کسی خبر کذبی برایتان آوردهاند و شما به دلیل همین تجربهٔ اصلاً اشتباه نسبت به او عاطفهای پیدا کردهاید؛ این عاطفه نادرست است، چون نتیجهٔ کذب است. در تجربیات ما، تجربیات کاذب هم هست. پیشتر در جلساتی دستکم مختصر صحبت کردهام که عواطف چطور میتوانند کاذب باشند. ولی از این حرفی که میزنم قضاوت خاصی نتیجه نمیگیرم؛ آن را بهعنوان اصلی کلی میگویم که درست و غلط انگار دربارهٔ عواطف، یعنی چیزهایی که در ناخودآگاه ما هست، هم صدق میکند، و بنابراین تأثیری که بر کشف حقیقت میگذارند میتواند مثبت یا منفی باشد.
بگذارید ادامه بدهم. فقط میخواهم بگویم این احساس که زندگی و تجربیات شخصی من نمیتواند بر قضاوتهایم دربارهٔ اینکه چه چیزهایی حقیقی و چه چیزهایی خوباند تأثیر بگذارد، اعتقاد خیلی عجیبی است و در واقع با سادهترین واقعیتهای علمی مخالف است. امروز، چه در علوم شناختی و چه مثلاً در روانکاوی، این مطلب روشن است؛ تمام روانکاوی این است که به شما بگوید چیزهایی که میبینید تحت تأثیر محتویات ناخودآگاه شماست. حتی تجربیات شما تحت تأثیر قرار میگیرد، چه رسد به قضاوتهایی که در امور عملی یا نظری میکنید. بنابراین این ایده اصولاً ایدهٔ عجیبی است.
این را کنار بگذاریم. میخواهم دربارهٔ این صحبت کنم که فرض کنید قبول کردیم کشف حقیقت برهمکنشی میان مسائل نظری و مطالعات از یک سو و زندگی عملی فرد از سوی دیگر است؛ حالا من چه کار باید بکنم؟ مثلاً اگر میخواهم کتاب کسی را بخوانم، اول باید بروم دربارهٔ زندگینامهاش تحقیق کنم و از مسجد محلشان بپرسم که این آدم چه جور آدمی است و نماز میخواند یا نه، تا بعد کتابش را بخوانم؟ اگر این کار را بکنید، اصلاً نباید کتابهای متفکران جدید غربی را بخوانید، که ظاهراً کلی چیزهای جالب هم در آنها هست؛ اینها اصلاً همه آدمهای خیلی بدی هستند. واقعاً اینطور است. آیا صرف اینکه کسی از نظر اخلاقی زندگی آشفتهای داشته، به این معناست که اگر کتابی نوشت یا دربارهٔ حقایق صحبت کرد، آن حقایق لزوماً حقیقت نیستند و کاذباند؟
قضاوت بعضیها واقعاً همینطور است. فکر میکنم بین آدمهای مذهبی این عقیدهٔ خیلی رایجی است که اصلاً نباید جز کتابهایی که افراد صالح نوشتهاند یا عقایدی که افراد صالح ابراز کردهاند، سراغ مطالعهٔ چیز دیگری بروید. حالت افراطیاش این است که بعضی معتقدند فقط باید قرآن و روایات را بخوانید، یعنی چیزهایی که یا کلام خداست یا از معصومین صادر شده است؛ وگرنه اگر کسی معصوم نباشد، حتماً در حرفهایش کذب هست و شما با خواندن آن اصلاً گمراه میشوید؛ بنابراین هر کتابی غیر از قرآن و حدیث جزو کتب ضاله است. میدانید که آدمهایی هستند که اینطور فکر میکنند، و فکر میکنم همین الان هم کاملاً عقیدهٔ رایجی است. واقعاً اینطور است که مثلاً من باید خودم را محدود کنم و از همهٔ کتابها و عقاید فلاسفه یا جامعهشناسها یا هر کس دیگری، مخصوصاً غربیها، دور نگه دارم، به این دلیل که ممکن است زندگی شخصی آشفتهای داشته باشند؟
آنچه اول جلسه گفتم این است که همه فکر میکنم میدانند که خود من شخصاً اینطور نیستم؛ نهتنها بهشدت مطالعه میکنم، بلکه ابراز علاقه هم میکنم؛ مثلاً نسبت به همین لیوتار، که هرچند زندگی شخصیاش ممکن است چیزهایی داشته باشد، فکر میکنم ایدههای خیلی جالبی در نقد فرهنگ کاپیتالیستی دارد. واضح است که هر چیزی که آدمی با مشکلات اخلاقی یا شخصی بیان میکند لزوماً غلط نیست.
میخواهم کمی از این هم جلوتر بروم: به معنایی که نمیتوانم خیلی وارد جزئیاتش بشوم، همهٔ حرفهایی که همهٔ آدمها میزنند به نحوی واجد حقیقت است. شما در دنیا کلامی پیدا نمیکنید، هر کس گفته باشد، که بهکلی خالی از حقیقت باشد. یعنی هر جانوری هم با هر وضعیت اخلاقی حرفی بزند، اگر توانش را داشته باشید، میتوانید از درون آن حقایقی را بیرون بکشید. گاهی اتفاقاً حقایقی هست که نمیتوانید آنها را از کلام معصومین درک کنید؛ اینها مربوط به زوایای تاریکی از هستی و بشرند که ربطی به نوع زندگی معصومین ندارد.
بنابراین میخواهم این عبارت را که قبلاً هم از ابنعربی نقل کردهام دوباره نقل کنم، و اشارهای هم به جای دیگری از فرهنگ عرفانی خودمان خواهم کرد. ابنعربی عبارت معروفی دارد که میگوید هر سخنی سخن خداست؛ از همان تیپ حرفهای ابنعربی. سخن غیرخدا وجود ندارد؛ هر کس هر حرفی بزند، چه ظاهراً کاذب باشد و چه به حقیقت اشاره کند، همهٔ سخنها سخن خداست. بنابراین میتوانید به هر آدمی و هر حرفی که میزند و هر بیانی که دارد توجه کنید و در آن حقیقتی را کشف کنید.
در واقع قلب همهٔ آدمها مثل آینههایی است که روبهروی حقایق گرفته شده باشد. در این آینهها چیزی جز حقیقت بازتاب پیدا نمیکند، چون اصلاً چیزی جز حقیقت وجود ندارد. مگر میشود در قلب همین انسانها چیزی جز حقیقت انعکاس پیدا کند؟ مگر اینکه معتقد باشید چیزی غیر از حقیقت وجود دارد؛ و حقیقت هم مگر همان چیزهایی نیست که وجود دارد؟ بنابراین اینها هم وقتی احساسی دارند، آن احساس، احساسی حقیقی است. ممکن است قضاوت کنیم و بگوییم به معنایی بد یا خوب است، ولی همهٔ احساسات به معنایی واجد حقیقتی هستند.
قلب همهٔ آدمها مثل آینههایی است که بخشی از حقیقت را بازتاب میدهد. ممکن است این آینهها تکههایی کجومعوج باشند یا کمی زنگار گرفته باشند و حقیقتی که در آنها بازتاب پیدا میکند خیلی واضح نباشد؛ وقتی نگاه میکنید ممکن است شما را به اشتباه بیندازند؛ ولی اگر به اندازهٔ کافی توان داشته باشید، در همهٔ این چیزها میتوانید حقیقت را ببینید.
یکی از حاضران: حقیقت چندگانه است؟
بگذارید وارد این بحث نشویم. چون فکر میکنم دارم در این مقدمه چیزی میگویم که باید زود تمامش کنم تا وارد بحثهای خودمان شویم، خیلی وارد جزئیات نشویم. واقعاً احساسم این است که موضوع مهم است، ولی به جلسات جداگانهای احتیاج دارد.
این دو داستان از مثنوی واقعاً داستانهای کلیدیاند، چون دربارهٔ همین موضوع صحبت میکنند که وقتی آدمها چیزهایی را بیان میکنند، چه اتفاقی میافتد که این حرفهای کاذب پدید میآید و اختلاف نظر میان آدمها به وجود میآید؛ من چیزی را حقیقت میدانم، در حالی که کس دیگری چیز دیگری را حقیقت میداند.
مولانا تمثیل بسیار معروف و بینالمللیای دارد که همهتان شنیدهاید: تمثیل فیل در تاریکی. فیلی در تاریکی است و آدمهایی میآیند و هر کدام به قسمتی از این فیل دست میزنند و بیان میکنند که چه چیزی آنجاست. یکی مثلاً به پایش دست میزند و احساس میکند با یک ستون سروکار دارد؛ یکی به خرطومش دست میزند و فکر میکند آنجا لولهای هست، و الی آخر.
بخشی از مشکلات همین است. مثلاً اینطور نیست که آنچه میشل فوکو میگوید حقیقت نداشته باشد؛ خیلی از حرفهایی که میشل فوکو میزند راست است. ولی او مثلاً دارد به ناخنهای فیل دست میزند. آنچه میبیند و توصیف میکند شاید با کل این فیل خیلی تناسب نداشته باشد، ولی به هر حال جزئی از حقیقت را تا حد زیادی با دقت توصیف میکند. شاید آن جزء از حقیقت را که فوکو لمس و بیان کرده، در هیچ کتاب و هیچ بیان دیگری نبینید؛ میخواستم بگویم «در قوطی هیچ عطاری نیست»، ولی نمیخواهم توهینآمیز باشد. ولی اگر بروید فوکو بخوانید و فکر کنید فوکو دارد کل حقایق جهان را بیان میکند و همهٔ حقیقت همین است که فوکو میگوید، اینجاست که دارید اشتباه میکنید.
برای فهمیدن کل حقیقت و بیان درستی از کل حقیقت است که من به صلاحیتهای اخلاقی احتیاج دارم؛ یعنی باید آینهٔ قلب من آنقدر بزرگ و صاف شده باشد که بتواند کل این حقیقت را در خودش بازتاب بدهد. وگرنه هر کسی، با هر شرایط اخلاقی، خلاصه میتواند بخشی از حقیقت را در وجود خودش داشته باشد و بیان کند.
این تمثیل مولانا مربوط به این است که آدمها، بسته به زندگی و تجارب خودشان، همیشه با بخشی از حقیقت روبهرو هستند، نه با همهٔ آن. مشکلات از اینجا پیش میآید که کسی حقایقی را ببیند و احساس کند که کل حقیقت را دیده است. اینکه من بروم فوکو بخوانم و انتظار داشته باشم در فوکو حقیقت جهان را درک کنم، ایدهٔ کاملاً غلطی است. اگر فوکو فکر میکند همهٔ حقایق و کلیت جهان را بیان کرده، دارد اشتباه میکند.
ولی این فکر هم غلط است که چون فوکو همجنسگراست، نمیدانم میگسار است، و تقریباً هرچه بگویید دربارهٔ او صدق میکند، و چون از نظر زندگی خصوصی خیلی آدم آشفتهای است، پس دیگر اصلاً نباید به حرفهایش گوش بدهیم. مطمئناً فوکو حرفهایی زده که درستاند و کسی پیش از او این حرفها را نزده است؛ بنابراین قطعاً میتوانید با شناختن فوکو دیدگاههای تازهای نسبت به جامعه و تاریخ پیدا کنید. البته به همان معنای کلی، قطعاً اشتباهات زیادی هم در دیدگاه فوکو هست.
این حرف که هر سخنی سخن خداست و همهچیز به معنایی بیان حقیقت است، نباید آدم را به این اشتباه بیندازد که واقعاً گزارهٔ کاذبی وجود ندارد. ولی در گزارههای کاذب هم نوعی بازتاب حقیقت هست؛ آنها گویی نوعی حقیقت مرتبهٔ دوماند و باید تشخیص داد که هر کدام چه جور بیانی از حقیقت است.
تمثیل اول مولانا دربارهٔ این است که آدمها بنا به ظرفیت وجودی خودشان، که به زندگی و تجربیات شخصیشان مربوط است، بخشی از حقیقت را میبینند؛ ممکن است بخشی از حقیقت را بسیار واضح، واضحتر از هر کس دیگری، بازتاب بدهند، در حالی که قسمتی دیگر را دچار اعوجاج کنند، و الی آخر. تمثیل دوم مولانا دربارهٔ بیان است. تمثیل اول دربارهٔ این است که حقیقت چطور در قلب آدمها مینشیند؛ تمثیل دوم دربارهٔ این است که وقتی این آدمها آن را بیان میکنند، من بیانشان را چقدر میفهمم. ممکن است کسی حقیقت را لمس کرده باشد و آن را به زبان خودش بیان کند؛ منظورم از زبان خودش، زبانی مثل فرانسوی و انگلیسی نیست.
دقیقاً حتی در همان زبان انگلیسی هم تقریباً همین را میبینیم: همهٔ آدمها، حتی اگر زبان مادریشان انگلیسی باشد، وقتی چیزی را بیان میکنند، هر کدام زبان شخصی خودشان را دارند و واژهها را با بار معناییای که خودشان میفهمند به کار میبرند. بعد این پرسش پیش میآید که آیا من درک میکنم او چه میگوید یا نه. این بخش دیگری از مشکلاتی است که پیش میآید.
تمثیل معروف مولانا این است که سه نفر هستند که هر سه انگور میخواهند و همین را به سه زبان میگویند و با هم جنگ و دعوا دارند: یکی میگوید عنب میخواهم، یکی میگوید انگور میخواهم و یکی میگوید اوزوم میخواهم. هر سه یک چیز میخواهند، و کسی میرود و برایشان انگور میخرد و همه راضی میشوند. ما هنگام بیان حقیقتی که لمس کردهایم مشکلاتی داریم. شاید این قسمت زبانی از قسمتِ لمس کردن یا لمس نکردن حقیقت هم مهمتر باشد.
قبلاً در جلساتی سعی کردم توضیح بدهم که چرا زبان هم تحت تأثیر تجربیات عملی زندگی آدمها قرار میگیرد؛ یعنی بارهای عاطفی و معناییای که واژهها برای من پیدا میکنند، بهشدت به تجربیات شخصیام مربوط است و در عین حال به تجربیاتی که با والدینم دارم و چیزهایی که به نوعی به من القا شده، و الی آخر. بنابراین دارم سعی میکنم سازوکارهایی را توصیف کنم که این مشکلات از آنها پدید میآید و آدمها چیزهایی میگویند که ممکن است عین حقیقت نباشد.
بخشی از آن این است که وقتی مثلاً حرف میشل فوکو را میخوانم، او منظوری دارد که خوب بیانش نکرده و من هم بدتر از آنچه بیان کرده آن را میفهمم. یعنی حقیقتی که در آن آینه بازتاب پیدا کرده، از دو کانال میگذرد: یکی کانال بیان او، و دیگری اینکه من آن را میشنوم و در درون خودم به چیزی تبدیل و به اصطلاح کامپایل میکنم؛ و اینجا بهشدت ممکن است سوءتفاهم پیش بیاید. زبان منشأ سوءتفاهم میشود. اینکه آن آدم اصلاً چه حقایقی را لمس کرده، برمیگردد به اینکه چطور زندگی کرده و چه تجربههای شخصیای را با اعماق وجود خودش لمس کرده است.
یکی از حاضران: اگر مثالی بزنیم از حرفی که حقیقت نیست، چه؟
همهٔ حرفها حقیقتی در خود دارند.
یکی از حاضران: از یک حرف کاذب آدم چطور میتواند حقیقتی را درک کند؟
اگر همهٔ آدمها مثل رسانهای هستند که حقیقت را بازتاب میدهند، یعنی حقیقت در آنها بازتابیده میشود و آنها با زبان خودشان بیانش میکنند، پس اگر کسی را عمیقاً بشناسی، احساساتش و به تعبیری روانکاویاش را کاملاً درک کنی و زبانش را هم بفهمی، میفهمی که چه میگوید و دارد حقیقتی را بیان میکند.
یکی از حاضران: کذبگفتن را چه میگویید؟
اگر کسی رسماً شر و ور بگوید، شما میتوانید کل این شر و ور گفتنش را به انگیزههایی برگردانید که او برای شر و ور گفتن دارد. بنابراین باز چیزی اینجا هست؛ مثل اینکه این میخواهد به حقیقتی برسد؛ مثلاً میخواهد بگوید که بهراحتی نمیتوان حقیقت را درک کرد، و خب این حرف درستی است.
یکی از حاضران: پس حقیقت چیست؟
در جهان واقعیتهایی وجود دارد؛ در جهان هستی چیزهایی هست و چیزهایی هم نیست. بیان حقیقت یعنی اینکه بفهمم آنچه در جهان هست، آنطور که میتواند در ذهن بشر بازتاب پیدا کند، چیست؛ یعنی برهمکنش جهان با ذهن، ذهن انسان مثل آینهای که جهان را بازتاب میدهد. اینجا اصلاً ممکن است این بحث پیش بیاید که آیا ذهن واقعاً مثل آینه است یا خودش محتوایی دارد. در این صورت، هر حقیقتی که بیان میکنیم، چون برهمکنش جهان با ذهن ماست، ذهن ما در آن به نحوی نقشآفرینی میکند و نمیشود این نقشآفرینی را تعطیل کرد. این هم مسئلهٔ دیگری است.
اگر معتقد باشید ذهن برای ساختهشدن حقیقت خیلی فعالیت میکند، این آینه دیگر آینهای بیطرف نیست و خودش کلی نقشونگار در خود دارد. مثلاً کانت معتقد بود ذهن ما مقولاتی به اصطلاح پیشینی دارد، مثل زمان و مکان، و نمیتواند چیزی را جز در زمان و در مکان درک کند. اینطور نیست که زمان و مکان در جهان واقعیت داشته باشند؛ ولی وقتی جهان در ذهن من بازتاب پیدا میکند، ذهن من به آن شکل میدهد و زمان و مکان را به آن اضافه میکند. اگر کسی چنین اعتقاداتی داشته باشد، مسئله کمی پیچیده میشود.
اگر بخواهیم دربارهٔ حقیقت صحبت کنیم، مثل این است که بپرسیم بهترین برآیند و برهمکنش واقعیت و ذهن انسان چیست. اینها بحثهای خیلی کلیای است که نمیخواهیم زیاد دربارهشان صحبت کنیم.
چیزی که میخواهم بگویم این است که دلایلی بیاورم بر اینکه، اولاً، از نظر من بدیهی است که تجربیات و زندگی شخصی و احساسات آدم بر قضاوتهایش دربارهٔ خوب و بدِ مسائل اخلاقی و موقعیتها، و دربارهٔ درستی و غلطی گزارههایی که قرار است حقیقت را پیدا کنند، تأثیر میگذارد. این از یک طرف. از طرف دیگر، سعی میکنم بگویم با وجود اینکه این را میدانیم، و من میدانم و به آن معتقدم، این به هیچ وجه به این معنا نیست که برای درک حقیقت خودم را به آدمهایی محدود کنم که طی مراحلی گزینش شدهاند و تأیید شده است که صلاحیت اخلاقی دارند.
باید بدانم که در هر بیانی حقیقتی وجود دارد، هرچند ممکن است کشف حقیقت در بیان یک فرد خیلی سخت باشد. یعنی دیدن اینکه چطور بعضی از سخنها سخن خداست و واجد حقیقتی است، ممکن است کار بسیار سختی باشد. ممکن است هم آن آدمی که حقیقت در او بازتاب پیدا کرده و هم بیانش هر دو خیلی عجیبوغریب و پیچیده باشند و من بهزحمت بتوانم درک کنم که او واقعاً از چه حقیقتی صحبت میکند. ولی به هر حال چیزی جز حقیقت وجود ندارد و بیانی هم جز بیان حقیقت نیست.
این مقدمات را گفتم؛ حالا میخواهم وقت کوتاهی بگذارم و بهطور عملی دربارهٔ چند نفر صحبت کنم که از آنها نقلقول میکنم یا در بحثهای خصوصی مدام به آنها اشاره میکنم، و آدمهایی هستند که ممکن است از نظر صلاحیت اخلاقی وضعشان خیلی خراب باشد. میخواهم بهعنوان موضوعی عملی نشان بدهم که چطور به این آدمها فکر میکنم؛ یکی از آنها مثلاً میشل فوکو است.
میخواهم اول دربارهٔ میشل فوکو بهعنوان فیلسوفی پستمدرن صحبت کنم که واقعاً همان حرفی که زدم دربارهٔ او صدق میکند: هر ویژگی اخلاقی منفیای به او نسبت بدهید، ممکن است دربارهاش صادق باشد. البته منظورم از ویژگیهای اخلاقی منفی، مثلاً اعمالی مثل دنبال خوشگذرانیهای عجیبوغریب رفتن است؛ وگرنه مثلاً حساسیت فوکو نسبت به عدالت همیشه در زندگیاش بوده و نسبت به همین حقیقت همیشه حساسیتهایی داشته است. به هر حال معیارهای اخلاقی خیلی خوبی هم در زندگیاش هست؛ منتها شهرت دارد به همجنسگرایی، شهرت دارد به میگساری و خیلی چیزهای دیگر.
میخواهم دربارهٔ او بهعنوان آدمی خاص سعی کنم به شما نشان بدهم که اولاً آرای فوکو چقدر تحت تأثیر زندگیاش، یعنی نوع خاص زندگیای که کرده، بوده است و اصلاً آثار فوکو انگار چطور پدید آمده است؛ و افزون بر این، در عین حال که دربارهاش صحبت میکنم، نشانتان بدهم که چطور ممکن است مطالعهٔ آثار فوکو خیلی جذاب و حقایقی که در آن هست جالب باشد. میخواهم دربارهٔ او بهعنوان آدمی خاص صحبت کنم که فکر میکنم تجربهٔ خوبی با او داشتهام.
فکر میکنم مهمترین تجربهٔ زندگی فوکو تجربهٔ دیوانگی است. قبلاً هم یک بار اشاره کردم که فوکو به معنای واقعی کلمه دیوانه است. یعنی چه؟ یعنی به نظر میآید میشل فوکو در سنی واقعاً در شرایطی قرار گرفته که مثل آدمی بوده که عقل خودش را از دست داده است؛ از حالت عادی زندگیاش خارج شده بود و به روانپزشک مراجعه کرده است. فکر میکنم مدتی هم در بیمارستان روانی بستری شده است. میشل فوکو چنین تجربهای در دوران جوانی داشته است.
بگذارید تجربهٔ خودم را از دیوانگی بگویم. واقعاً تجربهٔ خیلی جالبی در زندگی خودم دارم، و آن وقتی است که بهطور ناگهانی خبر دیوانگی یکی از دوستانم را شنیدم که مدتی در خوابگاه با او همخانه و هماتاق بودم؛ کسی که فکر میکنم دستکم شش ماه با او زندگی کرده بودم. یکی دو سال بود که دیگر ندیده بودمش. یک روز دوست مشترکی را دیدم و او میان حرفهایش چیزی گفت. گفتم منظورت چیست؟ گفت مگر نشنیدهای که فلانی اینطور شد؟ گفتم نه. بعد ماجرای وحشتناکی را تعریف کرد از دیوانگیای که مثلاً دستوپایش را بسته بودند و به بیمارستان برده بودند. آدمی که با او زندگی کرده بودم؛ این خبر حقیقتاً برای من خیلی تکاندهنده بود.
وقتی کسی به شما نزدیک است و بعد چنین حرفی دربارهاش میشنوید، آدم بیاختیار سعی میکند بفهمد او چطور اینطور شده، مثل اینکه خودش را جای او بگذارد و آن تجربه را از سر بگذراند؛ نه اینکه دست خودم بوده و مثلاً سعی کرده باشم. ولی چند روزی واقعاً تحت تأثیر این خبر احساس عجیبی به من دست داد. چیزی هم این را تشدید کرد که شاید گفتنش عجیب باشد.
ما در جمع دوستانمان بازیای میکردیم که نمیدانم چقدر خودشان اختراعش کرده بودند: به جای شطرنج، بازیای به اسم ماترنج. قواعد این بازی برعکس بود. مثلاً قاعدهٔ اصلیاش این بود که هر مهرهای را که کسی میتوانست بزند، باید میزد. یعنی اگر کسی پیادهای را دو خانه جلو میآورد، شما پیادهٔ خودتان را کنار آن جلو میآوردید؛ او که میتوانست بزند، باید میزد. بعد همینطور پیادههایتان را جلو میآوردید و او سوارهای شما را هم میزد، و هر کس مهرههایش زودتر تمام میشد، میبرد. مدتها این بازی را کرده بودیم. بهطور ناگهانی، واقعاً همان شبی که این خبر وحشتناک را شنیدم، پیش دوستانم برگشتم و دوباره شطرنج بازی کردم؛ ولی وقتی پشت صفحهٔ شطرنج مینشستم، دیگر نمیتوانستم بازی کنم؛ همهاش اشتباه میکردم و مثلاً میخواستم مهرههایم را طوری بگذارم که طرف بزند.
فکر میکنم این دو واقعاً با هم مؤثر بودند؛ مثل جرقهای که چیزی را روشن کرده باشد: اینکه اصلاً دیوانهشدن گویی این است که دنیا مثل یک بازی است. ما از صبح که بلند میشویم، در رفتارهای خودمان قواعدی را رعایت میکنیم. کاملاً ممکن است حالتی پیش بیاید که گویی چیزی در ذهن شما خاموش شود و بعد این قواعد انسجام خودشان را برایتان از دست بدهند؛ آن خودکاربودنِ اینکه قواعدی هست و من طبق آن عمل میکنم، از بین برود. ممکن است چنین آدمی را بگویید که به دیوانگی رسیده است. یعنی صبح که بلند میشود، حتی اینکه غذا را باید با دست بخورد یا جور دیگری، و اصلاً باید غذا بخورد یا نخورد، همهچیز میتواند برایش زیر سؤال برود. آدمی که به حالت جنون میرسد، سادهترین قواعدی که مردم با آنها زندگی میکنند ممکن است برایش مسئلهدار شده باشد.
احساسم این است که فوکو چنین تجربهای را به معنایی خیلی عمیق در زندگی خودش داشته است؛ دستکم فکر میکنم این حس بهشدت در آثارش هست. این نکتهٔ مرکزی فلسفهٔ فوکو است که واقعاً همهچیز را زیر سؤال میبرد؛ چیزهایی که فکر نمیکنید ممکن است غلط باشند، از نظر فوکو زیر سؤالاند. برتری فوکو نسبت به دیگران همین است: چیزهایی را میبیند و روی قواعدی انگشت میگذارد و دربارهشان بحث میکند که ممکن است پیش از او اصلاً کسی چنین کاری نکرده باشد. دقیقاً چون ممکن است قواعد خیلی غلطی در دنیا رایج شده باشد، فوکو نسبت به دیگران برتریای به دست آورده است. بعضی از ویژگیهای مدرنیته را، یعنی چیزهایی را که همه به آنها عادت کردهاند، چنان میبیند و تحلیل میکند که گویی فوکو آدمی است که دیگر به هیچ چیزی عادت ندارد.
همهچیز را مثل روز اول میبیند؛ مثل آدمی که ناگهان در ۴۰ سالگی با نبوغ فراوان وارد دنیا شده و هرچه میبیند برایش بدیهی است و زیر سؤال است: چرا مردم اینطور رفتار میکنند؟ چرا میگویند این خوب است؟ چرا میگویند آن خوب نیست؟ مثل این شاعر ما که میگوید: «گل شب در چه کم از لاله قرمز دارد؟» چه کسی گفته که لالهٔ قرمز از گل شب در قشنگتر است؟ از نظر فوکو این پرسش خیلی جدی است. از نظر فوکو، عقاید ما دربارهٔ خوب و بد طی روندی تاریخی ساخته شدهاند و منشأ واقعی ندارند.
بگذارید اینطور بگویم: اگر از اینجا شروع کنید، فکر میکنم میشود نشان داد که تمام آثار فوکو دفاع از شخص خودش است. اگر دربارهٔ جنون کتاب مینویسد، دارد سعی میکند اتهام جنونی را که به او زدهاند پاک کند.
آدمی که به او بگویید دیوانه، دارد جوابتان را میدهد که من دیوانه نیستم؛ اصلاً دیوانگی یعنی چه؟ دقت کنید که فوکو آثاری دربارهٔ دیوانگی دارد. کتاب معروفی دارد که فکر میکنم اسمش «تاریخ جنون» است و در آن سعی میکند نشان بدهد که مفهوم جنون، و اینکه عدهای عاقلاند و عدهای دیوانه، در طول تاریخ طی روندی اجتماعی پدید آمده است. جداسازی دیوانه از عاقل سابقهٔ تاریخی دارد؛ اگر به قرنهایی پیشتر نگاه کنید، اینطور نیست و آدمهای دیوانه را به تیمارستان نمیبرند تا از مردم جدا کنند. وقتی میدانید چنین پیشینهای در زندگی فوکو هست، به نظرتان میآید که انگار این کتاب را در جواب آن پزشکی نوشته که معتقد بود او را، چون به جنون رسیده، باید در تیمارستان بستری کرد. میگوید نه، چرا میخواهید مرا از مردم جدا کنید؟ آدم دیوانه هم نگاه تازهای به جهان دارد و حق دارد اینطور به دنیا نگاه کند.
یا مثلاً قبلاً در این باره صحبت کردهام که میشل فوکو بهطور علنی همجنسگراست. مثلاً در جلسات و تظاهرات همجنسگراها شرکت میکرده و ابایی هم نداشته که رسماً اعلام کند تمایلات همجنسگرایانه دارد. چیز عجیبی را آقای احسان نراقی نقل کرده است. احتمالاً میدانید که یکی از اتفاقهای زندگی میشل فوکو این است که از انقلاب ایران حمایت کرد؛ موقع انقلاب به ایران آمد و مقالاتی به نفع انقلاب ایران نوشت که خیلی معروفاند. بیشتر چیزهایی که به نفع انقلاب نوشته در ایران ترجمه شده است؛ بعداً چیزهایی هم بر ضد انقلاب نوشت که طبعاً ترجمه نشدند.
احسان نراقی نقلقول بسیار عجیبی دارد. میگوید وقتی فوکو به ایران آمد، همراه من بود و به خانهٔ من میآمد و بارها در خلوت به من گفت که از اسلام خوشش میآید، چون همجنسگرایی در اسلام آزاد است. میگوید هر قدر به او میگفتم که اینطور نیست و اشتباه میکنی، قبول نمیکرد. احسان نراقی میگوید بخشی از حمایت او از انقلاب ایران برای این بود که فکر میکرد به هر حال اینجا انقلابی اسلامی است. به نظر من این حرف، حرف درستی نیست؛ دستکم فوکو دلایل خودش را برای حمایت از انقلاب ایران خیلی صریح بیان کرده است. بعید میدانم کل ماجرا درست باشد، یا اگر هم چنین اوهامی در ذهن فوکو بوده، خیلی جدی بوده و تأثیر گذاشته باشد. ولی میخواهم بگویم که تا این حد صریح در فکرش هست که مثلاً اگر کسی از همجنسگرایی حمایت کند، خوب است.
ببینید، وقتی چنین تمایلی در وجود شما هست، میتواند در قضاوتهای خوب و بدتان تأثیر بگذارد. اگر واقعاً درست بود که اسلام طرفدار همجنسگرایی است، این آدم میتوانست به همین دلیل طرفدار این انقلاب باشد، چون فکر میکرد ممکن است اینجا برای اولین بار در دنیا حکومتی تشکیل شود که اینجور اعمال را کلاً آزاد بگذارد. بدیهی است که احساس من نسبت به اینکه چه کاری خوب و چه کاری بد است از زندگیام میآید و بعد بر قضاوتم دربارهٔ چیزهای بیرونی هم تأثیر میگذارد.
منتها چیزی که میخواهم بگویم این است که باز بیایید و کتاب بسیار معروف و بزرگ میشل فوکو، یعنی «تاریخ سکشوالیته» یا «تاریخ جنسیت»، را نگاه کنید. کل محتوای این کتاب باز سعی دارد نشان بدهد که جنسیت مفهومی است که در تاریخ ساخته شده است؛ اینکه مرد و زن، نمیدانم، همجنسها نباید با هم باشند و ناهمجنسها باید با هم باشند، اینها به نوعی مفاهیمی ساختگیاند؛ مفاهیمی نیستند که واقعاً ریشهٔ عمیقی داشته باشند و الزاماً باید اینطور به آنها نگاه کنید.
این کتاب ممکن است به دلیل تحقیقات تاریخیای که انجام داده، کتاب خیلی باارزشی باشد. همهٔ کتابهای فوکو، بدون استثنا، حتی اگر نتیجهای که میخواهد بگیرد غلط باشد، به دلیل باریکبینیهای تاریخیشان کتابهای باارزشیاند: شیوهٔ مطالعهٔ تاریخ، بیان جزئیات تاریخ و پیداکردن واقعیتها. محال است کسی کتابی از فوکو را بخواند و تحت تأثیر انبوه واقعیتهای تاریخیای که فوکو میآورد قرار نگیرد. ممکن است نتیجهای را که میخواهد بگیرد قبول نکنید، ولی کتابهایش همیشه خواندنیاند. صرف ابراز عقیده نیست؛ پر از اسناد و مدارک است. قطعههایی از کتابهای قرون وسطی و دورهٔ روشنگری پیدا میکند، در اسناد عجیبوغریبی میگردد، واقعیتهایی پیدا میکند و اینها را کنار هم میگذارد و نهایتاً کتابش شکل میگیرد. بنابراین همهٔ کتابهای فوکو به دلیل آن نگاه خاص تاریخیای که دارد جذاباند.
ولی ممکن است مثلاً وقتی «تاریخ جنسیت» او را میخوانید، به نظرتان بیاید که دارد سعی میکند چیزی از پیش تعیینشده را نتیجه بگیرد: اینکه جنسیت مفهوم روشنی نیست. خب، این دفاع از خودش است: چرا به من ایراد میگیرید که همجنسگرا هستم؟ اصلاً این جنسیت چیست؟ مثل اینکه باز دارد در جواب منتقدان خودش صحبت میکند.
بگذارید یک مورد دیگر را مثال بزنم و این کار را تمام کنم. فوکو کتاب خیلی معروفی دارد که به فارسی هم ترجمه شده است. تقریباً همهٔ کتابهای فوکو، به جز «تاریخ جنسیت»، خوشبختانه به زبان فارسی ترجمه شدهاند؛ از «تاریخ جنسیت» هم کتابی درآمده که بخشی از آن کتاب در آن هست، ولی فکر میکنم کلش را نمیشود ترجمه کرد.
فوکو در کتاب خیلی معروف خودش، «مراقبت و تنبیه»، که میشود گفت کتابی در نقد شیوهٔ مجازات و تنبیه موجود در جامعه است، سعی میکند نشان بدهد که شیوهٔ تنبیه و مراقبت طی قرنها چطور تغییر کرده است. این ادعا را که ما به سیستم قضایی خیلی لطیفی رسیدهایم، و اینکه سابقاً خشونت خیلی زیاد بود و ما الان اعدام نمیکنیم و فلان نمیکنیم، کلاً زیر سؤال میبرد. در واقع همان دیدگاه همیشگیاش را دارد: آنچه الان خیلی جاافتاده است و همه بهطور بدیهی قبول میکنند، برای فوکو مسئله است و سعی میکند نشان بدهد ماجرا آنطور که واضح به نظر میرسد نیست.
میخواهم روی این نکتهٔ خاص تأکید کنم. فکر میکنم کتاب اصلاً اینطور شروع میشود که فوکو مجازات وحشتناک کسی را که میخواسته پادشاه فرانسه را ترور کند، با جزئیات زیاد میآورد: چیزی که این آدم به آن محکوم شد و این مجازاتها در ملأ عام انجام شد و واقعاً وحشتناک بود. جلوی جمع یک سلسله کارها با او کردند؛ مثلاً آخرش، نمیدانم، با اسب چهار شقهاش کردند و پیش از آن، نمیدانم، چه کارهای عجیبوغریبی سرش آوردند؛ آن هم نه بهطور اختیاری، یعنی در حکم آمده بود که چه کارهایی باید انجام شود. این را با دستورالعمل مدرن معروفی از دوران روشنگری مقایسه میکند: کسی زندانی طراحی کرده که در آن زندانبانها همیشه زندانیها را میبینند؛ زندانی که مثلاً بخش مراقبتکنندهها در مرکزش است و دورتادورش سلولهاست، طوری که همه در تمام ۲۴ ساعت دید دارند، و الی آخر.
قضاوت فوکو این است که مجازاتها از مجازاتهای جسمانی به مجازاتهای روانی رسیدهاند، که به نظر فوکو شدیدتر و به نوعی مهلکترند. بنابراین ممکن است ظاهراً خشونت از بین رفته باشد، ولی از نظر فوکو این نحوهٔ مجازاتکردن و مراقبتکردن جامعه، و بعد مجازاتهایی که به زندانیکردن و مراقبت در زندان و جداکردن فرد از جامعه ختم میشود، سختتر از مجازاتهای قبلی است.
احتمالاً اگر کسانی در جلسات قبل بودهاند، یادشان هست که یک بار دربارهٔ این مطلب خیلی معروف صحبت کردم که همجنسگرایی در مردها باعث نوعی فوبیا نسبت به زندان میشود. نمیدانم چند نفر این حرفها را شنیدهاید. اصلاً رؤیای تکراری، یعنی کابوس تکراری همجنسگراها، کابوس زندان است. من واقعاً نمیتوانم «مراقبت و تنبیه» فوکو را بخوانم و این احساس به من دست ندهد که این مقدار ترس از زندان و این مقدار احساس بدی که نسبت به زندان دارد، نتیجهٔ این است که همجنسگراست.
میخواهم به همان حرفی برگردم که اول زدم: فوکو دو صحنه را کنار هم میگذارد و قضاوت میکند که این از آن بدتر است و این مجازات از آن یکی دردآورتر و شدیدتر است؛ آیا غیر از این است که به احساسات خودش رجوع میکند؟ هزاران نفر ممکن است این دو صحنه را بخوانند و با قاطعیت بگویند نه، اولی وحشتناکتر است: این آدم را دارند چهار شقه میکنند، داغش میزنند، اعضایش را میبرند و همینطور بهتدریج و طی مدتی نسبتاً طولانی میکشند؛ در حالی که در دومی کسی را در قفسی میاندازند، و خیلی از آدمها ممکن است از این خیلی هم احساس بدی پیدا نکنند. فوکو چطور میخواهد قضاوت کند که این از آن بدتر و این مجازات شدیدتر است؟ انگار به درون خودش رجوع میکند و احساس میکند این برای من دردآورتر است.
نمیشود از این گریخت: اگر کسی مثلاً همجنسگرا باشد، همجنسگرایی احساسات خاصی نسبت به بعضی چیزها در او ایجاد میکند، و نمیشود که بعداً در قضاوتهایش دربارهٔ مسائلی که دربارهشان کتاب مینویسد این احساسات را کنار بگذارد. به نظر من این نمونهٔ واضحی است از اینکه فوکو احساسات شخصی خودش را در قضاوتش دخالت میدهد، در اینکه این نوع مجازات مدرن از آن نوع مجازات جسمانی قدیمی دردناکتر و سختتر است.
من همهٔ این حرفها را میزنم. از یک طرف، میخواهم نشان بدهم که فوکو واقعاً تحت تأثیر زندگی خودش کتاب نوشته و مطالعه کرده است. در همهٔ آثار فوکو جایی میتوانید بفهمید که پیوندی با زندگیاش دارد و او دارد از بخشی از زندگی خودش، از موجودیت خودش، دفاع میکند. کمتر کسی هست که اینقدر واضح این کار را بکند. از طرف دیگر، در عین حال که میدانیم اینطور است، آثار فوکو بسیار ارزشمندند، چون چیزهایی را در این دنیا دیده و زیر سؤال برده که آدمهای دیگر به آنها توجه نمیکردند.
اولاً فوکو بینهایت باهوش است. نمیخواهم بگویم آدم خیلی پرکاری است، ولی به نحو مفیدی کار میکند. شاید زندگیاش اینطور نبوده که از آن آدمهایی باشد که از صبح تا شب مطالعه میکنند، ولی انگار میداند کجا باید برود و چه چیزی را پیدا کند. برای همین کتابهایش جذابیتی دارد؛ آدم واقعاً احساس میکند انگار او تمام اسناد و مدارک قرون وسطی و دوران روشنگری و همهچیز را خوانده که میتواند اینطور گزینشهای جالبی انجام بدهد. واقعیت این است که اینطور نیست، ولی هوشی دارد که میداند در چه اسناد و مدارکی و کجا باید بگردد.
جذابیت کارهای فوکو این است که واقعاً اسنادی را، مثلاً دربارهٔ ماجرای خیلی خاصی که ۲۵۰ سال پیش در یکی از روستاهای فرانسه پیش آمده و جایی در کتابخانهٔ محلی آنجا ثبت شده، جایی بهعنوان مدرک ارائه میکند و به نتیجهٔ خیلی جالبی میرسد؛ مثل اینکه میداند اسناد و مدارکی که میخواهد کجاست. اگر کل زندگیاش را نگاه کنید، خیلی هم لابهلای اسناد و مدارک غرق نبوده است، ولی وقتی آثارش را میخوانید، احساس میکنید باید طرف اطلاعات خیلی زیادی دربارهٔ حقایق تاریخی داشته باشد. به نظر من این بیشتر نتیجهٔ هوش و ذکاوت اوست که چیزها را پیدا میکند تا اینکه پرکار باشد.
همهٔ این حرفها را دربارهٔ فوکو بهعنوان آدمی گفتم که مورد علاقهٔ خود من است. زندگیاش هرچه میخواهد باشد و کتابهایش را با هر انگیزهای نوشته باشد، کتابهای فوکو فوقالعاده مفیدند، چون چشم آدم را نسبت به تحولاتی تاریخی باز میکنند؛ مخصوصاً مفهومی که فوکو تحت عنوان «اپیستمه» مطرح کرده، مفهوم خیلی مهمی است؛ چیزی مثل پارادایم کهنه؛ اینکه پشت دانش چیزی هست، یعنی دیدگاههایی کلی نسبت به جهان، حتی پشت خود علم.
فوکو خیلی تحت تأثیر نیچه است؛ احتمالاً به دلیل همان قرابتی که از اینجا میآید که شاید هر دو این تجربهٔ دیوانگی را داشتند. نیچه اولین کسی است که به نظر میرسد همان حس چیزی را دارد که ما بهطور معمول دیوانگی، یعنی خارجشدن از حالت عادی، مینامیم، و نبوغ هم دارد، و از این، مجموعهای از کتابها و آثار فوقالعاده جالب در نقد همهٔ چیزهای مدرن موجود پدید آورده است. نیچه تقدم تاریخی هم دارد؛ اولین کسی است که خیلی چیزها را زیر سؤال برده و برای همین آدم فوقالعاده مهمی است. الان نیچه را پدر پستمدرنیسم میدانند؛ زرتشتِ نیچه در واقع پیامبر پستمدرنیستهاست.
چیزی که در نیچه هست و فوکو خیلی به آن نزدیک است، توجه زیاد به قدرت و مناسبات قدرت است. فوکو ایدههای بسیار جالبی دارد دربارهٔ اینکه دانش چطور تحت تأثیر قدرت قرار میگیرد؛ یعنی فعالیت علمی بشر فعالیتی مستقل از قدرت به معنای کلیاش، چه قدرت اجتماعی و چه قدرت بهطور کلی، نیست.
فوکو حتی احساسش این است که وقتی من استدلال میکنم، ظاهراً استدلالی منطقی میآورم و چیزی را بهعنوان حقیقت به شما میقبولانم و تحمیل میکنم؛ ولی آنچه در واقع اهمیت پیدا میکند، بیش از قدرت استدلالهای من بهعنوان دانش و چیزی که حقیقت را نشان میدهد، اتوریتهٔ من است. از نظر فوکو حتی منطق به نوعی مثل چماق است؛ یکی از ابزارهای اعمال قدرت است و من میتوانم از منطق اینطور استفاده کنم. ایدهٔ خیلی عجیبی است. وارد جزئیاتش نمیشوم، ولی فکر میکنم فوکو، با اینکه در مجموع آدمی است که نتایجی که میخواهد بگیرد به یک معنا همیشه غلط است، در نقدهایی که میکند و در زیر سؤال بردن چیزها، این کار را خیلی خوب انجام میدهد؛ افزون بر اینکه مجموعهٔ مطالعات تاریخیاش خیلی خوب است، و الی آخر.
میخواستم دربارهٔ دو کار هنری هم صحبت کنم، چون معمولاً زیاد از هنرمندانی صحبت کردهام که ممکن است آدمهای خیلی غیراخلاقی به نظر بیایند. میل داشتم دربارهٔ این دو بیشتر صحبت کنم، ولی بگذارید خیلی مختصر به خوانندهای که به او علاقهمندم اشاره کنم. فکر میکنم همهٔ کسانی که با من دربارهٔ موسیقی صحبت کردهاند، احتمالاً میدانند که به Kurt Cobain علاقهمندم. Kurt Cobain رهبر گروه Nirvana است که در ۲۷ سالگی، در اوج اعتیاد و ناامیدی و زندگی سیاهی که داشت، خودکشی کرد.
من تجربهای شخصی با یکی از آثار Kurt Cobain دارم. گروه Nirvana از نظر فنی گروه خیلی مهمی است؛ به هر حال خیلیها معتقدند گروه Nirvana شاید مهمترین گروه موسیقی غربی در دههٔ ۹۰ بوده است، و آلبوم Nevermind آنها از نظر خیلی از کسانی که دربارهٔ موسیقی اظهارنظر حرفهای میکنند، معمولاً آلبوم برگزیدهٔ دههٔ ۹۰ است. ولی من اصلاً کاری به ارزشهای هنری و موسیقایی Kurt Cobain ندارم. ترانهای خیلی معروف شد، معروفترین ترانهٔ Nevermind، به اسم Smells Like Teen Spirit، اگر اشتباه نکرده باشم.
یک شب واقعاً داشتم این ترانه را گوش میکردم و میتوانم بگویم که مثل تجربهای عرفانی بود، یا اسمش را تجربهای شیطانی بگذاریم؛ مثل اینکه این موسیقی عمق آن حس ناامیدی و، نمیدانم اسمش را چه بگذارم، تاریکیای را که Kurt Cobain در آن قرار دارد به من منتقل کرد. آسان نیست بفهمم کسی که خودکشی میکند به کجا رسیده که خودکشی میکند. هنرمندی که به چنین حالتهایی رسیده و خیلی صادقانه احساس خودش را نسبت به جهانی که میبیند بیان میکند، رسانهٔ خوبی است که از طریق آن میتوانم گوشهای از حقیقتی را ببینم که واقعاً در جهان هست.
Kurt Cobain دارد گوشهای از این دنیا را تجربه میکند که خیلی تاریک است؛ دنیایی که در آن Hello گفتن عملی کثیف است. این همان است که در بندی از آن ترانه مدام تکرار میشود: عملی سطح پایین، اگر نگویم کثیف. اینکه آدم در چه دنیایی زندگی میکند که به چنین حسی میرسد، حسی که به اعتیاد شدید و شدیدتر و بعد به خودکشی منجر میشود، چیزی است که میتوانم آن را از هنرمندی که به آنجا رسیده بگیرم.
ببینید، همهٔ آدمها، حتی گناهکارترین آدمها، ذاتشان به نوعی همان کودک معصومی است که در موقعیت و شرایط عجیبوغریبی قرار گرفته است؛ مثل اینکه کارهایی کرده و گیر افتاده، یا راه اشتباهی را رفته و به تاریکیهایی رسیده و حالا مدام دارد اشتباه میکند و سقوط میکند. ولی ذات انسان خبیث نیست. Kurt Cobain به نظر خیلی معصوم است؛ نمیدانم چرا، واقعاً این احساس شخصی من است، ولی این معصومیت را خیلی در این آدم میبینم. آدمی است که بهشدت صادق است؛ باز در Kurt Cobain صداقتهای اخلاقیای هست.
بعضی از کسانی که خودکشی میکنند، این کار را از آن رو میکنند که آدمهای خیلی حساسیاند و روحشان تحمل آنچه را به آن رسیدهاند ندارد. خیلی از آدمها ممکن است در زندگیشان تجربههایی بسیار وحشتناکتر از Kurt Cobain داشته باشند، ولی نه خودکشی میکنند و نه حتی داد و فریاد؛ به نوعی پوستشان کلفت میشود و عادت میکنند. Kurt Cobain مثل کسی است که میداند این دنیایی که در آن قرار دارد برایش جای خیلی بدی است؛ داد میزند، فریاد میزند و به نوعی خودش را میکشد. فکر میکنم بالاخره در همهٔ آدمها این معصومیت ذاتی وجود دارد و به همین دلیل میشود آدمها را دوست داشت، ولو اینکه در زندگیشان تجربههای بدی کرده و به جای بدی رسیده باشند.
میخواستم این مثال را کمی مفصلتر بگویم، چون به نظرم برای شخص خود من مثال خوبی است از اینکه چطور به Kurt Cobain علاقهمندم. اولاً به این آدم علاقهمندم بهعنوان کسی که دستکم احساسات خودش را صادقانه بیان کرده است. در دنیایی زندگی کرده که، نمیدانم، در شرایطی بوده که خیلی زود به اعتیاد رو آورده است؛ ممکن است خیلی کارها را تحت تأثیر والدینش کرده باشد، یعنی اینکه به او گفتهاند چه چیزی خوب و چه چیزی بد است، این کارها خوب نیست و آن کارها خوب است. کارهایی کرده و به هر حال به احساسات خیلی بدی نسبت به جهان رسیده است. واقعاً انگار به ظلمت مطلق رسیده، و آدمی است که نور را دوست دارد و بنابراین داد و فریاد میکند.
موسیقیاش اصلاً همین است: به نوعی انگار اعتراض به شرایطی است که در آن قرار دارد؛ و البته فکر میکند دنیا اینطور است، نمیگوید من به جای بدی رسیدهام. فرقی نمیکند؛ میتوانید موسیقیاش را اینطور گوش بدهید. میخواهم بگویم در موسیقی Kurt Cobain حقیقت هست. میتوانید احساس حقیقی آدمی را که به چنین جایی رسیده در آن ببینید، و تجربهٔ جالبی است. من بدون موسیقی کسی مثل Cobain نمیتوانم چنین احساساتی را درک کنم، مگر اینکه خودم را در زندگیام به فضاحتی بکشانم و تجربههای مشابه داشته باشم.
هنرمندی که زندگی بدی داشته و به جای بدی رسیده، آینهٔ خوبی در برابر بخشی از دنیاست، طوری که لازم نیست خودم بروم و آن را تجربه کنم؛ میتوانم از طریق این آدم به جزئیات آن بخش از دنیا پی ببرم. میتوانم این آدم را دوست داشته باشم؛ اولاً به این دلیل که خصوصیات اخلاقی جالبی دارد و بیانگر خوبی است؛ ثانیاً همین که اینقدر از این شرایط در عذاب است، به نظر من خودش نشاندهندهٔ نوعی پاکی است، برخلاف آدمهای دیگری که ممکن است در همان شرایط باشند و اینقدر زجر نکشند. در عین حال میتوانم دوستش داشته باشم و از او ممنون باشم، چون تجربهای برای من پدید آورده است.
اینطور نیست که اگر Kurt Cobain گوش میدهم لزوماً با او موافقم، یا اگر مثلاً Michel Foucault میخوانم یعنی حرفهایش را قبول دارم. این دید خیلی ابتدایی است؛ من هیچ کتابی را از هیچ کسی به این معنا نمیخوانم که قبولش دارم. هیچکس. فکر میکنم همهٔ آدمها چیزهایی را درست و چیزهایی را غلط میگویند، و احساسات همهٔ هنرمندها به هر حال مطلقاً جالب نیست؛ یعنی احساساتشان احساسات متعالی نیست. حتی در متعالیترین آثار هنری هم ممکن است کدورتهایی دیده شود؛ و طبعاً Kurt Cobain کمی آنطرفتر است و کس دیگری ممکن است کمی اینطرفتر باشد. هیچ کار هنریای نیست که خالی از حقیقت باشد.
از کسی صحبت کردم که ممکن است آدم خیلی شروری به نظر برسد؛ هنوز هم طرفداران Nirvana در دنیا شرارت میکنند. اولاً وقتی Kurt Cobain خودکشی کرد، تعداد نسبتاً زیادی از طرفداران گروه Nirvana خودکشی کردند؛ نمیدانم چند نفر. الان هم مثلاً طرفداران گروه Nirvana در اینترنت ویروس مینویسند و همیشه به هر حال در حال تخریب چیزی هستند؛ اینها همه طرفداران Kurt Cobain هستند. ولی شما میتوانید موسیقی Kurt Cobain را به معنایی دوست داشته باشید، بیآنکه بروید ویروس بنویسید و شرارت کنید؛ یعنی بدون اینکه آن را قبول داشته باشید. مثلاً لازم نیست قبول داشته باشم که دنیا دنیای تاریکی است. دنیای Kurt Cobain تاریک است و او این را بهخوبی بیان میکند، و همین برای من کافی است. برای بشر نوعی تجربهٔ روانی وجود دارد که در تاریکی قرار میگیرد؛ مثلاً از نوع تجربهٔ Kurt Cobain یا هزاران نفر دیگر.
Kurt Cobain به هر حال به دلیل اعتیاد شدید به نوعی بدنام است. اواخر عمرش لیتیوم مصرف میکرده و ترانهٔ معروفی به اسم «لیتیوم» در مدح لیتیوم دارد. لیتیوم را کسانی مصرف میکنند که دوز اعتیادشان آنقدر بالا رفته که دیگر هیچ چیز رویشان اثر نمیکند.
یکی از فیلمهای مورد علاقهام هم بود که میخواستم نیم ساعت دربارهاش صحبت کنم، ولی حرف زیاد شده است و فقط اسمش را میبرم. من خودم خیلی لذت میبرم که دربارهٔ آثار هنری و چیزهایی که دوست دارم صحبت کنم. میل داشتم دربارهٔ فیلم «راننده تاکسی» صحبت کنم، به دلیل شخصیت جالبی که در آن هست و مثلاً مرتکب قتل میشود. به نظر من این فیلم از هر جهتی که به آن نگاه کنی واقعاً شاهکار است.
همیشه دربارهٔ فیلم «راننده تاکسی» این را میگویم که شخصیتی اینقدر عجیبوغریب، که شاید حتی به مخیلهٔ آدم هم نرسد که چنین آدمی وجود داشته باشد، در این فیلم آنقدر خوب پرداخته شده که با تمام وجود حسش میکنید. اصلاً تعجب نمیکنم که آخرش مثلاً نمیتواند کاندیدای ریاست جمهوری را بکشد؛ حتی میخواهم بگویم اولین بار که این فیلم را میدیدم، میتوانستم حدس بزنم که اگر اینجا ناموفق شود، سراغ جای دیگری میرود. انگار از خانه بیرون آمده که کسی را بکشد و کاری بکند؛ حالا که این کار سیاسی خیلی بزرگ نشد، میرود و چند پاانداز را میکشد. این شخصیت در این فیلم آنقدر خوب درآمده که به هر حال تجربهای است؛ لازم نیست مثل تراویس زندگی کنید تا بفهمید دنیای چنین آدمهایی چطور است. این فیلم تجربهای را بهطور مجانی به شما میدهد.
کلی از آثار هنری اینطورند و زوایایی از دنیا را به شما نشان میدهند. دقیقاً آینههاییاند که ممکن است شکسته باشند و اعوجاجهایی داشته باشند، ولی میتوانید قطعههایی از حقایق جهان و عالم انسانی را در آنها ببینید که محال است خودتان بتوانید همهٔ آنها را تجربه کنید. بنابراین لازم نیست هنر لزوماً هنری متعالی باشد تا من به آن گرایش داشته باشم. هر نوع هنری به هر حال بیانکنندهٔ احساساتی است؛ و در هر اثر هنری، به هر حال احساساتی هست، ولو احساساتی عجیبوغریب و دور از حقیقت و دور از آن احساسات خوبی که آدم باید داشته باشد. حیف شد که دیگر دربارهٔ «راننده تاکسی» صحبت نمیکنم؛ فکر میکنم بد نبود به جای «کوتکو» دربارهٔ این فیلم صحبت میکردم.
جلسهٔ گذشته صحبتی کردم که باز یکی دو فیدبک دربارهٔ آن گرفتم و فکر میکنم فیدبک خوبی نبود. اشاره کردم که احساس راحتی میکنم، چون دارم حرفهایی میزنم که لزومی ندارد درست باشد؛ یعنی بخشی از حرفهایی که میزنم حتماً نادرست است و ممکن است خودم هم قبولشان نداشته باشم؛ و شما هم در موقعیتی قرار میگیرید که باید حرفهایی را که اینجا از من میشنوید تحلیل کنید، چون ممکن است درست یا غلط باشد. از یکی دو فیدبکی که گرفتم فکر میکنم شاید برداشت این بود که انگار حرفهایی که از قول اسقف در این روایت میآید خیلی ایراد دارد. بهشدت میخواهم تأکید کنم که اصلاً اینطور فکر نکنید؛ یعنی پیشفرضتان این نباشد که ایرادهای زیادی در این حرفها وجود دارد. بعداً پشیمان میشوید.
چیز دیگری هم میخواستم کلاً بگویم. ببینید، غالباً اینطور است که در هر مکتب و هر نهضت فکری و هر مجموعهای که بشود نامی بر آن گذاشت، بخشهایی از حقیقت هست؛ مثل همان ماجرای فیل مولانا. قطعاً مسیحیها در این مسیحیت حقایقی را لمس کردهاند، مخصوصاً در مکتبی به این بزرگی، با این همه طرفدار و این همه کاری که رویش شده است. آدمهای متفکر و آدمهای خیلی خوبی با این مکتب زندگی کردهاند و آثاری پدید آوردهاند؛ خیلی بدیهی است که آدم احساس کند آنها حقایقی را درک و بیان کردهاند. این یک نکته: در مسیحیت حقایقی هست، دربارهٔ خود حضرت مسیح، دربارهٔ ایدهٔ گناه و نجات و چیزهایی که دربارهشان صحبت کردیم.
نکتهای که فعلاً فقط به آن اشاره میکنم و شاید بعداً بیشتر دربارهاش صحبت کنم این است: وقتی میگویم ممکن است همهٔ حرفهایی که اینجا زده میشود درست نباشد، از این غافل نباشید که وقتی کسی میخواهد مکتب خودش را تبلیغ کند، همیشه از نقطهٔ قوت خودش شروع میکند. بنابراین اگر اسقفی بیاید و دربارهٔ مسیحیت صحبت کند، جلسات اولش باید جلساتی باشد که کمتر میشود در آنها ایراد پیدا کرد؛ از جاهایی که قدرت دارد حرف میزند.
مهمتر از این پرسش که کدام حرفهایی که در این جلسات زدهام درست و کدام نادرست است، که به نظر من اکثر قریب به اتفاق آنها به نوعی درست است، به نظر من بیشتر باید به دو پرسش دیگر جواب داد. این «من» اشاره به من واقعی، یعنی به خودم، است؛ فکر نکنید اینجا ابهامی هست.
آیا همهٔ مسیحیت همین است که تا حالا دربارهاش صحبت کردیم یا نه؟ مبلغان همیشه اینطورند که ممکن است بخشی از حقایق را، یعنی چیزهایی را که خوب نمیشود بیان کرد یا از آن دفاع کرد، اصلاً نگویند، یا اهمیتش را کم جلوه بدهند، آن را بخش کوچکی کنند و فقط اشارهای به آن بکنند. پس یک پرسش خیلی مهم این است که آیا همهٔ چیزهایی که اینجا دربارهشان صحبت کردیم، همهٔ آن چیزی است که مسیحیها میگویند یا نه. پرسش همیشگی و خیلی مهم دیگر این است که آیا فیل همهاش همین است؟ شاید همهٔ حرفهایی که دربارهٔ مسیحیت میزنم درست باشد، ولی دارم دربارهٔ پای فیل صحبت میکنم.
ببینید، مهمترین پرسش دربارهٔ یک مکتب این است که جامعیت دارد یا ندارد. اگر من الان به جای روایت اسقفی بیایم و مثلاً بهعنوان یکی از رفقا روایتی مارکسیستی برایتان بیان کنم، مطمئن باشید دو سه جلسهٔ اولش عالی درمیآید. از جایی شروع میکنم که مارکسیستها واقعاً حرفهای جالبی میزنند و همان قسمتی از فیل را که دیدهاند بیان میکنند. پرسش این نیست که این حرفها درستاند؛ حرفهای اول معمولاً همیشه جذاب و خوباند. پرسش این است که آیا همهٔ مارکسیسم را میگویند؟ مثلاً آیا دربارهٔ ایدهٔ دیکتاتوری پرولتاریا صحبت میکنم یا نه، یا سعی میکنم بگویم که آن چیزی بوده که گفتهاند و یک بار اسمش را ببرم و بگویم تمام شد و رفت؟
یا مثلاً ایدهٔ انقلاب؛ امروز ایدهٔ انقلاب دیگر جذابیت ۱۵۰ سال یا ۱۰۰ سال پیش، یا حتی ۴۰ سال پیش، را ندارد. ایدهٔ انقلاب در مارکسیسم چقدر مرکزی است؟ الان کتابهای مارکسیستی جدید بیشتر و با تأکید زیاد دربارهٔ جوانب انسانی و دموکراتیک مارکسیسم صحبت میکنند و چیزهایی به حاشیه رفته است. پس یک مسئله این است که روایت من چقدر صادقانه است و چقدر واقعاً آن چیزی را بیان میکنم که آن مکتب میگوید و در آثار خود مارکس بوده است.
و مهمتر از این، اینکه آیا واقعاً مهمترین مسئلهٔ دنیا عدالت اجتماعی است؟ مارکسیستها با تأکید بر نگاه به مسئلهٔ عدالت اجتماعی و بیعدالتی، ایدههایی دربارهٔ جنگ طبقاتی دارند که ممکن است همهاش هم به نوعی درست باشد؛ ولی آیا بخش مهم دنیا همین است یا نه؟ مثلاً ممکن است چیزهای مهمتری از این وجود داشته باشد.
بنابراین میگویم فیدبکهایی که گرفتم از این نظر منفی بود؛ واقعاً اینطور نیست. بعداً که کمی حرفهایی را که در این کلاس زده میشود نقد کنیم، فکر میکنم ایرادهای مهمتر در چیزهایی است که به آنها اشاره نمیشود. ایراد این نیست که حرفهایی که زده میشود غلطاند؛ چیزهایی هست که گفته نمیشود: چیزهایی از خود مسیحیت، و چیزهایی که در جهان هست و مسیحیت به آنها نمیپردازد و مهماند. این را فقط بهعنوان راهنمایی میگویم؛ سعیام این است که واقعاً جلسات را با دید مثبت گوش بدهید و با آنها برخورد کنید.
بگذارید باز مقدمات طولانی خودم را ادامه بدهم؛ این نکته را میگویم و دیگر وارد بحث اصلی خودمان میشوم و تا چند لحظهٔ دیگر به اسقف تبدیل میشوم. خیلی مهم است که وقتی افکار کسی یا مکتبی را مطالعه میکنید، دستکم در ابتدا کمی دل بدهید و مثبت برخورد کنید؛ از اول این موضع را نداشته باشید که ایرادش را پیدا کنید. این مثل آن است که کسی به دلایلی به یک اثر هنری از اول با دید انتقادی نگاه کند: مثلاً دارم فیلمی را نگاه میکنم و از همان اول کاغذ یادداشتی کنار خودم بگذارم و شروع کنم به یادداشتکردن صحنهها: اینجایش اشکالی داشت، این چرا اینطور کات شد، و فلان. یک بار باید سعی کنم با تمام وجود خودم را به آن اثر هنری بسپارم و ببینم این طرف چه میخواسته بگوید.
مرحوم مطهری اصطلاح خیلی خوبی داشت، چون فکر میکنم واقعاً فلسفه را همینطور میخواند. این جملهاش را دقیقاً یادم هست؛ در یکی از کتابهایش آمده و کلاً این حرف را چندین بار از او خواندهاند یا در سخنرانیهایش شنیدهاند. میگوید باید ببینیم درد هگل چه بود. یعنی به هر حال فیلسوف مشکلاتی در ذهنش دارد؛ حتی اگر حرف غلطی میزند، ببینید مشکلش چه بود و با این حرف میخواست چه چیزی را حل کند. هر فیلسوف و هر آدمی انگار دردی دارد و سعی میکند این درد خودش را به نحوی بیان کند؛ مثل یک هنرمند. حتی فلاسفه هم اینطورند.
بنابراین احساسم این است که بهتر است اگر واقعاً میخواهید مسیحیت را بشناسید، کمی همدلی کنید و همراه شوید؛ حتی اگر ایرادی میبینید، فعلاً کنارش بگذارید و سعی کنید آنطور که مسیحیها دنیا را میبینند نگاه کنید. فکر میکنم اگر بگذارید اثری هنری بر شما تأثیر بگذارد، بعداً نقدش را خودتان میفهمید. اگر واقعاً درکش کنید و لمسش کنید، بعد از اینکه آن را دیدید و بر شما تأثیر گذاشت، میتوانید در آرامش بنشینید و بگویید این تأثیرش خوب بود یا بد؛ چرا این تأثیر را بر من گذاشت؛ میتوانست بهتر از این باشد.
خیلی از آثار هنری اینطورند؛ مخصوصاً فیلم، چون آن را در مدت زمان معینی میبینید و نمیتوانید جلویش را بگیرید؛ خودش میآید و باید همینطور تا آخر دنبالش کنید. کتاب داستان را اگر جایی احساس بدی به شما دست داد، میتوانید کنار بگذارید و فردا دوباره بخوانید. البته الان میشود دکمهٔ مکث را زد و فیلم را هم متوقف کرد، ولی معمولاً چون مدتش هم کوتاه است، همه فیلم را یکضرب میبینند.
به هر حال، چیزی که میخواستم بگویم همین است که دربارهٔ مسیحیت، مثل هر تفکر دیگری، سعی کنید کمی همدلی بیشتری داشته باشید. در عین حال فکر میکنم و احساسم این است که دارم از چیزهایی صحبت میکنم که حقایق زیادی پشتشان هست. این اظهارنظر شخصی خودم است؛ بعداً معلوم میشود که این «من» که بود. شاید باز هم دارم کلک میزنم.
دفعهٔ قبل دربارهٔ ایدهٔ نجات در الهیات و کلام مسیحی صحبت کردم و آن را به نوعی به دو بخش تقسیم کردم: یکی نجات از نظر تشریعی و یکی نجات از نظر تکوینی. بیشتر دربارهٔ نجات تشریعی صحبت کردم، و این جلسه را میخواستم به مفهوم نجات از دید مسیحیت در پیوند با آثار تکوینی ظهور حضرت مسیح اختصاص بدهم. یکی دو صفحه هم اینجا دربارهٔ بازتاب چهرهٔ مسیح دارم، در ادامهٔ همان بحثهای تشریعی، که فعلاً کنارش میگذارم.
دفعهٔ قبل روی این تأکید کردم که ایدهٔ نجات مسیحی از نظر تشریعی، یعنی به اصطلاح بخش نرمافزاریاش، این است: همهٔ ما انگار روح خدا را در درون خودمان داریم و داشتیم؛ بعد این روح آلوده شد و هبوط کردیم. در زندگی هبوطکردهٔ خودمان هم گناهانی انجام دادیم که باز جلوهٔ روح خدا را در وجود ما کمرنگ کرده و آن نور الهی که در ماست خاموش شده است. مسیح موجودی روحانی با چهرهٔ اخلاقی خاصی است که پر از معصومیت و خیر است؛ در رفتارش نشانهای از خیر محض و نشانهای از عشق الهی هست و انگار در انجام همهٔ کارها قدرت مطلق دارد.
این ترکیبی که شخصیت مسیح دارد، از نظر مسیحیها به معنای واقعی کلمه جلوهٔ مطلق روح الهی و روحالقدس است؛ با روحالقدس متحد است و روحالقدس با خداوند متحد است. ایمانآوردن به مسیح و شناختن او، ایمان به اینکه چنین موجود روحانیای ظهور کرده است، و مأنوسشدن با این جلوهٔ کمال باعث میشود روح الهیای که در وجود شما بوده و هست، ولی انگار از کار افتاده، دوباره به کار بیفتد. در واقع با «زندگیکردن در مسیح»، به تعبیر معروف مسیحیها، میتوانید به آن وضعیت اولیهٔ خودتان برگردید و قدمبهقدم خودتان را با مسیح منطبق کنید و به خدا نزدیک شوید؛ نزدیکشدن انسان به خدا یعنی تبدیلشدن به چیزی شبیه مسیح.
بنابراین تشبه به مسیح یا اقتدا به مسیح راه تقرب به خداوند است، خداوندی که در ظهور انسانیاش به صورت مسیح ظاهر شده است. این بخش اخلاقی است: اگر مسیح را بشناسم و به او ایمان بیاورم و درکش کنم.
نکتهٔ خیلی مهمی در ایمان مسیحی دربارهٔ این درک مسیح هست: لازم نیست کتاب مقدسی که قرار است مسیح را به من معرفی کند خیلی هم کتاب دقیقی باشد، چون من دارم با چیزی آشنا میشوم که در وجود خودم هست. مثل این است که بخواهید کتابی دربارهٔ گرسنگی بنویسید؛ خیلی لازم نیست این کتاب دقیق باشد؛ ممکن است با یک پاراگراف، یک جمله، یک کلمه یا یک کتاب، مفهوم گرسنگی را به کسی یاد بدهید. چرا؟ چون آن آدم قبلاً گرسنه شده و میداند دربارهٔ چه صحبت میکنید.
مسیح موجودی بیرونی نیست که در درون من پایگاهی نداشته باشد تا کسی مجبور شود با جزئیات نقاشیاش را برایم بکشد تا بشناسمش. مثل آدمی خیلی آشناست: اگر کسی را پیشتر خیلی دیده باشید، مثلاً پدرتان را، و کسی شروع کند چهرهٔ پدرتان را نقاشی کند، با چهار خطی که بکشد میفهمید این نقاشی پدرتان است، چون آن چهره را میشناسید. مسیح هم اینطور است: مسیح در درون من هست؛ من خداوند و مسیح را میشناسم؛ روح الهی در درون من هست. بنابراین کافی است کتابی دربارهٔ مسیح باشد که اشاراتی هم کرده باشد.
لازم نیست دربارهٔ انجیلها و کتاب مقدس بحث کنید که از نظر تاریخی اینطورند یا آنطور، یا این جملهٔ این انجیل با آن یکی نمیخواند، و از این حرفهایی که امروز کسانی که مخالف مسیحیتاند به هزار شکل میزنند. کاری که کتاب مقدس قرار است برای من بکند این است که مرا با مسیح آشنا کند تا با مسیح مأنوس شوم، و این کار را میکند. این به نوعی برهمکنش آن ادراک درونی همهٔ ما با کتابی است که میخوانم. وگرنه اگر انسانها آن ادراک درونی را نداشته باشند، بله، این کتابها کتابهای دقیقی نیستند، و اگر کسی پیشتر این موجود را در درون خودش نشناخته و حس نکرده باشد، مطمئناً با این کتابها نمیتواند درک کند که موضوع چیست.
بنابراین اگر آن نور الهی در وجود کسی خیلی خاموش شده باشد، بله، ممکن است کتاب مقدس هم به او کمک نکند که حتی حقیقت حضرت مسیح را لمس کند. ولی مسیحیها معتقدند اگر کسی در حد معمول باشد، یعنی آن نور را خیلی از دست نداده باشد، روح الهیاش کلاً مغلوب نشده باشد و به زوایای تاریکی نرفته باشد، با ایمانآوردن به مسیح و به این کتابها و مطالعهکردن آنها درک میکند که کتاب دربارهٔ چه شخصیتی صحبت میکند و به چه کسی باید ایمان بیاورد.
بنابراین بخشی از نجات را سعی کردم بگویم و روی جنبههایش تأکید کردم. امروز میخواهم دربارهٔ آن بخشی صحبت کنم که به جنبههای تکوینی ظهور مسیح و دخالتش در نجات بشر مربوط است؛ جنبههایی که حتی اگر به مسیح ایمان نیاورید و مسیح را نشناسید، این کارها انجام شده است. گویی موانعی واقعی در راه نجات بشر وجود داشته که مسیح آنها را برطرف کرده است. حالا که این موانع برطرف شدهاند و جهان آماده شده که بشر توسط مسیح نجات پیدا کند، اگر به شخصیت مسیح، به خود مسیح، ایمان بیاورید، میتوانید از این فرصتی که مسیح پدید آورده کمال استفاده را ببرید؛ وگرنه ممکن است مسیح راهها را باز کرده باشد، ولی شما راهی را که او باز کرده نروید.
مهم این است که پیش از ظهور مسیح، نجاتیافتن به نوعی دچار این مشکلات واقعی بوده و جهان آمادهٔ نجات بشر نبوده است؛ خداوند با ظهور مسیح جهان را آمادهٔ نجات انسان کرد. پس این ایدههای تکوینی تأثیرهایی واقعیاند که ظهور مسیح در جهان گذاشته است، و روشن است که دربارهشان داریم صحبت میکنیم.
اولین نکتهای که میخواهم رویش تأکید کنم این است: وقتی انسان دچار مصیبت گناه اولیه شد و هبوط کرد، یعنی حضرت آدم و به تبع او همهٔ انسانها آن گناه اولیه را انجام دادند و به اصطلاح بر ذمهشان است و با حضور در زمین آثار و تبعات آن گناه، یعنی آثار شرارتآمیز گناه اولیه، را میبینند و تجربه میکنند، یکی از نکات مهم در هبوط به زمین این است که گناه دربارهٔ حضرت آدم، و به تبع آن برای همهٔ افراد بشر، اینطور واقع شد که شیطان بر آدم مسلط شد. در واقع از نظر دینی اتفاقی که افتاد این است که شیطان موفق شد انسان را فریب بدهد و انسان از شیطان پیروی کرد؛ مثل اینکه به جای بندگی خدا، بندگی شیطان را کرد، چون از چیزی که شیطان به آن دعوتش میکرد اطاعت کرد.
بنابراین اساس گناه اولیه این است که انسان در برابر شیطان مغلوب شد؛ و شری که تجربه میکند از طریق همین فریب شیطان است، و از این رو که مغلوب شیطان شده و در جایی واقع شده که انگار شیطان بر آن مسلط است. یعنی وقتی از آثار تکوینی ظهور مسیح صحبت میکنیم، از این دیدگاه مذهبی نگاه میکنیم که شیاطین موجوداتی واقعی و تکوینیاند؛ موجوداتی که باعث فریب انسان میشوند. موجودی به اسم شیطان انسان را فریب داد و باعث هبوط آدم شد، و از وقتی انسان به کرهٔ زمین آمده، انگار وارد قلمرو شیطان شده است. شیاطین اینجا انگار حکمران زمیناند.
به هر گوشهٔ کرهٔ زمین که نگاه کنید، از روز اولی که هبوط انجام شد، بنا به اعتقاد همهٔ ادیان ابراهیمی، یکی از پسران آدم دیگری را کشت. قتل و خونریزی و جنایت و حکومتهای فاسد؛ همهٔ تاریخ بشر را که نگاه کنید، اگر چند نفر را کنار بگذارید، بقیه همه تحت سلطهٔ شیطاناند. بنابراین حکومت زمین، در این عالمی که هبوط در آن اتفاق افتاده، دست ابلیس و لشکریان ابلیس است.
اینکه برای پذیرفتن این حرفها اعتقاد به این موجودات شیطانی بهعنوان موجوداتی زنده و تکوینی مهم باشد، این را واقعاً میتوانید کمی کمرنگ کنید. فکر میکنم اعتقاد اصیل مسیحیها وقتی این حرفها را میزدند این بود که واقعاً دربارهٔ موجوداتی صحبت میکنند که حیات دارند و زندهاند، نه موجوداتی که بهطور تمثیلی اسمشان را شیطان یا ابلیس گذاشتهاند. موجوداتی هستند که دشمن انساناند. فکر میکنم در کتاب مقدس هیچکدام از چهار انجیل نیست که در آن دربارهٔ ارواح خبیث و شیاطینی صحبت نشده باشد که به انسانها هجوم بردهاند و وجودشان را اشغال کردهاند و مسیح آنها را از وجودشان بیرون میکند؛ یعنی دیوانهها و بیمارانی که علت بیماریشان هجوم شیاطین است.
شاید در انجیل مرقس اصلاً تم اصلی همین باشد. بیشترین چیزی که در آن انجیل تکرار میشود برخورد مسیح با انسانهایی است که تحت سلطهٔ شیطاناند و شیطان در آنها لانه کرده است؛ اینها مثلاً دچار تشنج میشوند و چیزهایی شبیه صرع و دیوانگی دارند، و مسیح فرمان میدهد که این شیاطین از آنجا خارج شوند. بنابراین تصور دینی دربارهٔ هبوط این است که انسان مغلوب شیطان شد و انگار وارد قلمرویی شد که قلمرو شیطان است، و تمام تاریخ بشر هم تحت تأثیر فرمانروایی شیطان در کرهٔ زمین است.
مسیحیها معتقدند این وضع تا زمانی ادامه دارد که مسیح ظهور میکند. ظهور مسیح از نظر مسیحیها ظهور ملکوت خداست: زمین از فرمانروایی شیطان خارج میشود و خداوند اینجا حکومت خودش را از طریق مسیح برقرار میکند. این اتفاقی نیست که فهمیدن یا نفهمیدن شما، یا قبولداشتن یا نداشتنتان، در آن فرقی بکند؛ این اتفاق افتاده است. مسیح قلمرو زندگی انسان را به نوعی پاکسازی میکند و فرمانروایی خدا را در کرهٔ زمین، در همین محل هبوط انسان، برقرار میکند.
شر انگار تضعیف میشود و شیطان به معنای واقعی کلمه آن قدرت مطلق خودش را از دست میدهد. چرا این اتفاق میافتد؟ این همان ایدهای است که نشان میدهد چرا ظهور مسیح، بهعنوان موجودی که در قالب انسان ظاهر میشود ولی فاقد گناه اولیه است، ضرورت دارد: همهٔ انسانها عبادت شیطان را کرده و مرتکب گناه شدهاند و برای همین در برابر شیطان قدرتی ندارند و نمیتوانند شیطان را شکست بدهند. لازم است موجودی در قالب انسان ظهور کند که هیچوقت از هیچ فرمانی از ابلیس پیروی نکرده و حتی گناه اولیه را هم ندارد؛ بنابراین کاملاً پاک است و هیچوقت عبادت شیطان را نکرده است. این موجودی است که مافوق شیاطین قرار دارد.
در همهٔ انجیلها تأکید زیادی میبینید بر اینکه حضرت مسیح، با تسلط بر شیاطین، به آنها فرمان میدهد و همه خارج میشوند. این در انجیلها خیلی زیاد تکرار میشود. مفهوم مقابلهٔ مسیح با شیطان و آثار شیطان در کرهٔ زمین تقریباً تم اصلی است؛ چون بیماری و مرگ هم از آثار وجود شیطان است. بنابراین اگر آنها را هم با جاهایی که مسیح مستقیماً به شیاطین فرمان میدهد جمع بزنید، میبینید که اصلاً تم کلی این است که مسیح در تمام انجیلها دارد شیاطین را عقب میراند، قلمرو شیطانها را انگار بهطور واقعی تسخیر میکند و حکومت خدا را، از نظر معنوی، در زمین مستقر میکند.
از نظر مسیحیها آنچه در پیشگوییهای یهودیها بود، که کسی میآید که ملکوت خدا را میآورد، پادشاهی که جانشین داوود و بزرگتر از داوود میشود، به حقیقت پیوست؛ چون واقعاً با ظهور مسیح فرمانروایی خدا به زمین هم تسری پیدا کرده است، به جایی که به دلیل گناهان انسان بیشتر تحت فرمان شیطان بود تا فرمان خدا. یعنی موازنهٔ قوا بعد از ظهور مسیح به نفع نیروهای الهی تغییر کرده است.
تاریخ را که مطالعه کنید، میبینید که بساط بتپرستی بعد از ظهور مسیح بهطور مشخص برچیده میشود؛ یعنی برای اولین بار امپراتوریهای بزرگی مثل روم یکتاپرست میشوند. تنها حکومتهای یکتاپرست جهان حکومتهای موقتی بود که یهودیها پدید آورده بودند و بقیهٔ دنیا همهجا تحت تأثیر افکار شرکآمیز بود؛ و این مسیحیت است که شرک را از جهان پاکسازی میکند. این واقعیتی تاریخی است؛ نمیشد منکر شد که ما به معنایی شکست افکار بتپرستانه را بعد از ظهور مسیح میبینیم: پیش از ظهور اسلام، امپراتوریهایی یکتاپرست میشوند، مثل ماجرایی که در روم اتفاق میافتد، و بتپرستی به معنای مصطلحش کنار گذاشته میشود.
این واقعهای تکوینی است: موجودی در هیئت انسانی ظاهر میشود که فاقد گناه اولیه است و از موضع برتر میتواند به شیاطین فرمان بدهد، و نتیجهٔ ظهورش این است که عالم پاکسازی میشود، حکومت شیطان در جهان ضعیف میشود و به نوعی حکومت الهی پا میگیرد.
در انجیل اشارهٔ مستقیم به معصومیت مطلق مسیح میبینید؛ به اینکه مسیح، چون جلوهٔ کمال مطلق است، گناهی مرتکب نشده است؛ بنابراین روشن است که هیچ پیرویای از شیطان نکرده است. بهطور خاص، فکر میکنم تقریباً در همهٔ انجیلها ذکر شده که بعد از آن صحنهای که مسیح میآید و از یحیی میخواهد که تعمیدش بدهد، بعد از تعمید، ۴۰ شبانهروز به بیابان میرود و آنجا مورد آزمایش شیطان قرار میگیرد. انگار ۴۰ روز جنگ مستقیم با ابلیس دارد؛ ابلیس سعی میکند او را گمراه کند و جایی به اطاعت خودش وادارش کند، و شکست میخورد. این شکست، و شروع رسالت مسیح از این لحظه، به این معناست که مسیح به معنای واقعی کلمه با شکست ابلیس بر عالم شیاطین مسلط میشود.
ابلیس میآید و وسوسههایی میکند؛ مثلاً میگوید خودت را از بلندی پرت کن، خدایت تو را نگه میدارد؛ و مسیح همیشه غلبه میکند و مثلاً در جواب این حرف میگوید که در کتاب آمده است: خدای خود را آزمایش نکن. یا مثلاً وسوسهاش میکند و میگوید اگر از من پیروی کنی، همهٔ حکومت این جهان را به تو میدهم.
به این قسمت دقت کنید: ابلیس مسیح را به بلندیای میبرد و همهٔ حکومتهای جهان را به او نشان میدهد و میگوید اگر از من پیروی کنی، همهٔ اینها را به تو میبخشم. مسیح نمیپذیرد. آیا این احساس پدید نمیآید که انگار پیش از اینکه مسیح این آزمایشها را پس بدهد، اصلاً همهٔ حکومتها دست ابلیس است و اوست که تعیین میکند چه کسی کجا حاکم باشد؟ وقتی ابلیس شکست میخورد، دیگر اینطور نیست. از لحظهای که مسیح از این ۴۰ شبانهروز برمیگردد، پاکسازی دنیا را شروع میکند و آدمها را از سلطهٔ شیطان رها میکند. شیاطین اینجا به معنای واقعی، و کاملاً فیزیکی، حضور دارند؛ انگار شیاطین حمله کردهاند و وجود بعضی از آدمها را تسخیر کردهاند و مسیح اینها را بیرون میکند.
جایی در یکی از انجیلها آمده است؛ من واقعاً نمیدانم کدام حرف در کدام انجیل آمده، و به یاد ماندنش خیلی سخت است، چون پر از مشترکاتاند. فکر میکنم این یکی هم در لوقا هست و هم در مرقس، و شاید در متی هم باشد؛ این سه خیلی با هم مشترکات دارند. جایی که مسیح برای اولین بار دارد تبلیغ میکند، کسی هست که تحت سلطهٔ شیطان است و آن شیطانِ وجودش حرف میزند و میگوید: تو چه کاری به کار ما داری؟ چرا میخواهی ما را نابود کنی؟ یعنی پیش از اینکه مسیح اقدامی بکند، خودشان معترضاند که ای پسر خدا، چه کار میخواهی بکنی؟ مثل اینکه شیاطین میدانند که دیگر اتفاق خیلی بدی افتاده است. ظهور مسیح به این معناست که اینها باید از قدرتی که در زمین نسبت به آدمها داشتند دست بردارند.
این تم در تمام انجیلها هست که مسیح کسی است که شیاطین را از انسان دور میکند، و این اصلاً ربطی به این ندارد که آن آدمها ایمان بیاورند یا نیاورند. مسیح ملکوت خداوند را در زمین مستقر میکند. این یک طرف ماجراست؛ یعنی جنبهٔ سلبی ماجرا، که مسیح پاکسازی میکند.
طرف دیگر ماجرا، که ما هم مشابه چنین اعتقاداتی را داریم، این است که ظهور مسیح به معنای سلطهیافتن و نزول روحالقدس به عالم خاک است. احتمالاً همهتان در اعتقادات شیعی این را شنیدهاید؛ من اعتقادات شیعی را خوب بلدم. شنیدهاید که مثلاً در شب قدر، ملائکه و روحالقدس کجا فرود میآیند؟ مثلاً در قلب امام زمان. انسان کاملی هست و باید وجود داشته باشد تا موجودات ملکوتی از طریق آن انسان کامل به زمین و بعد به بقیهٔ انسانها فیضشان برسد. مسیح کسی است که روحالقدس را به عالم خاک میآورد.
اصلاً ماجرای تکوین حضرت مسیح از طریق روح، یعنی اینکه مریم توسط روح خدا باردار میشود و مسیح را به دنیا میآورد، همین است. مسیح از یک طرف مثل یک رسانه رفتار میکند: موجودی انسانی با معصومیت کامل و تجلی کامل روحالقدس، که حضورش در کرهٔ زمین منجر به این میشود که انگار روحالقدس کرهٔ زمین را اشغال میکند. در نامههای پولس یا مثلاً در رسالهٔ اعمال رسولان مدام این را میخوانید که کسانی که ایمان میآورند، به این تعبیر خیلی جالب مسیحی، «از روحالقدس پر میشوند». کسانی که به مسیح ایمان میآورند و تعمید میگیرند، از روحالقدس پر میشوند؛ یعنی با تعمیدگرفتن و ایمانآوردن به مسیح حالات روحانی عجیبی پیدا میکنند. اینها نتیجهٔ فعالیت روحالقدس در کرهٔ زمین است؛ مثل چیزی که پیش از این یا نبوده یا این شدت را نداشته است.
مسیح به معنای واقعی کلمه شاهراهی از ملکوت باز میکند تا، در حالی که این شیاطین اینجا پراکنده میشوند، این موجودات آسمانی وارد زندگی انسانها شوند؛ چیزی که پیش از مسیح امکانش برای انسانها وجود نداشت. تجربههای روحانی و عرفانی و مثلاً تجربههای توحیدی، یعنی چیزهایی که پیشتر بهسختی به دست میآمد، بعد از ظهور مسیح برای آدمهای خیلی عادیتری ممکن میشود. نتیجهٔ این فعالیت روحالقدس را در اتفاقهای عجیب تاریخی که پیرامون مسیحیت میگذرد، میتوانید به عینه ببینید.
واقعاً چطور؟ به این موضوع از دید تاریخی نگاه کنید که در آن اصلاً یا مسیح وجود نداشته یا اگر وجود داشته، انسانی بوده است؛ دارم از قول آدمهای شکاک، مثلاً تاریخنگاران، میگویم. ما در کرهٔ زمین با یک اتفاق تاریخی روبهروییم. یا بگویید اصلاً مسیح وجود نداشته است، یا بگویید انسانی در روستایی در اطراف اورشلیم حرفهایی زده و واقعاً کارهایی کرده است، که حالا احتمالاً در گزارشش اغراق هم شده یا نشده. ولی چطور چنین واقعهای که، به قول مسیحیها یا طبق هر روایت تاریخی که داریم، بیشتر از سه سال هم طول نکشیده، اینطور دنیا را منقلب کرده است؟ چطور آدمها در آسیای صغیر و روم به چنین واقعهای اعتقاد پیدا میکردند؟
فرض کنید الان در این دنیا کسی بیاید و بگوید آدمی ۲۵ سال پیش در روستایی مثلاً در اطراف اصفهان آمد و کارهای خیلی جالبی کرد؛ آدمها را زنده میکرد و از اینجور کارها. آیا شما یکدفعه متحول میشوید و به او ایمان پیدا میکنید؟ این واقعیت، یعنی این اتفاقی که افتاد و مسیحیت رشد کرد و همهٔ دنیا را گرفت، چطور رخ داده است؟ خب، کتابهایی هست که در آنها نوشته آدمی آمد و کارهایی کرد؛ خیلیها از این حرفها میزنند. نکته این است که این ماجرا با واقعهای تکوینی همراه است و فقط این کتاب و این ادعاها نیست.
همانطور که در قرآن خودتان میخوانید که خداوند میگوید: «و ایدناه بروحالقدس». یعنی به معنای واقعی کلمه روحالقدس همراه مسیح بوده و مردم را متحول میکرده است؛ آدمها انگار به نوعی دیگر شده بودند. این را در دفترهای عجیبوغریب مسیحیانی که در قرنهای اول زندگی میکردند میبینید: نه از مردن میترسند و اصلاً به مسیحیت ایمان مطلق میآورند، در حالی که نه مسیح را دیدهاند و نه گزارشهای تاریخی خیلی جالبی وجود دارد. این به آن دلیل است که از یک طرف مسیح انگار در وجود این آدمها هست و شروع به فعالیت میکند، و از طرف دیگر روحالقدس به معنای واقعی کلمه انگار در دنیا ظاهر شده و به رشد مسیحیت کمک میکند.
این تفسیر مسیحی از نحوهٔ رشد مسیحیت است: چیزی نیست جز اینکه به معنای واقعی کلمه انگار شیطان شکست خورده، انسانها آمادهٔ یکتاپرستی شدهاند و مزاحمتهایی که در کرهٔ زمین بوده برطرف شده است. صداهایی که مانع شنیدهشدن صدای خداوند میشد از بین رفته، و از طرف دیگر روحالقدس دارد فعالیت میکند؛ یعنی موجودات ملکوتی انگار در زمین ظاهر شدهاند. برای همین است که پیامی که به نظر میآید آنچنان قوت تاریخی و مدارک تاریخی ندارد، یکدفعه همهٔ دنیا را تسخیر میکند.
پس مسئله صرفاً این نیست که مسیح انسانی مقدس است و با درون انسان ارتباط خاصی دارد؛ مسئله ظهور تکوینی و واقعی ملکوت خداوند و از بین رفتن قدرت شیطان در کرهٔ زمین است. در این اتفاق مهم نیست که شما به مسیح ایمان بیاورید یا نه؛ این اتفاق افتاده است. این یکی از آثار تکوینی ظهور مسیح است.
گناه انسان پیش از ظهور مسیح زمینهٔ گناهان دیگر را فراهم کرده و نجات سخت شده است؛ نه اینکه غیرممکن شده باشد. نجات به این معنا که انسان به هر حال میتواند توبه کند و به راه راست برود، وجود داشته است؛ ولی اثر تکوینی گناه به صورت سلطهٔ شیطان در محیط وجود دارد، بنابراین نجاتیافتن سختتر است؛ بهعلاوه، آن گناه اولیه هنوز پاک نشده است، بنابراین نجات مطلق هنوز ممکن نیست.
بگذارید به یکی از شواهد این اشاره کنم که مسیح این کار را عامدانه میکند. وقتی مسیح ظهور میکند و رسالت خودش را شروع میکند، برخلاف همهٔ پیامبران که کارشان تبلیغ ایدههایی مثل یکتاپرستی و ایجاد یا ابلاغ و بسط شریعت است، میبینید که مسیح بیشتر کارهایی میکند که به امور تکوینی مربوطاند؛ مثل همین خارجکردن شیاطین و مداوای بیماریها و الی آخر، و همان ۴۰ روزی که انگار در برابر شیطان میایستد و آماده میشود تا رسالت خودش را شروع کند.
نکتهٔ دیگری که برخلاف رفتار همهٔ پیامبران از مسیح میبینید و باز در اناجیل بر آن تأکید میشود، همنشینی با گناهکاران است. در حالی که همهٔ پیامبران به نوعی خودشان دوری میکنند و به دیگران هم دستور میدهند که از جماعت گناهکاران دور شوند، میبینید که اعتراض یهودیان به مسیح این است که اگر تو آدم خوبی هستی، چرا با آدمهای معمولی که گناهکارند مینشینی و همصحبت میشوی و غذا میخوری؟ انگار در زندگیشان شریک است، و یهودیان از اینکه فرد مقدسی با اینها غذا بخورد اکراه دارند.
دلیل اینها چیست؟ مثل این است که مأموریت مسیح این است که این نور را تا پستترین و ظلمانیترین جاهای محیط انسانی پیش ببرد. به جای اینکه بیاید و با آدمهای خوب حرف بزند، اصلاً تعمد دارد که انگار تا اعماق آن ظلمتها برود؛ با بدترین آدمها، با انسانهایی که مرتکب گناهان کبیره شدهاند، به نوعی همصحبت میشود. انگار اینطور دارد روحالقدس را به همهجا سرایت میدهد، تا نوری به همه، تا انتهای جاهایی که بشر رفته، بتابد. این ویژگی رفتار حضرت مسیح است که در پیامبران دیگر نمیبینید: سروکار داشتن با مردم عامی به قصد مداوا. مسیح مستقیماً این حرف را میزند که آنها هستند که به من احتیاج دارند. انگار برای آنها آمده و آنها بیشتر مورد توجهش هستند؛ نه اینکه حرفهای خاصی را ابلاغ کند تا نوشته شوند و به شریعت تبدیل شوند.
این خیلی مهم است که بدانید به اعتقاد همهٔ ما، چه مسلمانها و چه مسیحیها، مسیح نمرد و زنده بود. یعنی اگر این ارتباط روحالقدس با جهان از طریق حضرت مسیح برقرار شده، همچنان برقرار ماند، و این زندهبودن و حیات مسیح اثری تکوینی در جهان داشته و دارد که مهم است. اصلاً یکی از فواید و دلایل زندهماندن مسیح همین است؛ به هر حال ما بهطور تکوینی به مسیح احتیاج داریم. انگار مسیح راه غلبهٔ ملکوت خدا در کرهٔ زمین بوده و همچنان هم هست.
پدیدهٔ تاریخیای که باز مورد تأیید همهٔ ادیان است این است که بعد از ظهور حضرت مسیح دیگر نمیبینید آن عذابهای دستهجمعی که خداوند با آنها اقوامی را در کرهٔ زمین از بین میبرد، به آن صورت شکل بگیرد. خداوند انگار حکومتهای شیطانیای را که پدید میآمد گاهی پاکسازی میکرد و مثلاً قومهایی را کلاً از بین میبرد؛ مثل طوفان نوح که مهمترینشان است، بهعلاوهٔ چیزهای دیگری که در قرآن هم زیاد از آنها یاد میشود. در این دورهٔ آخرالزمان، بعد از این اتفاقی که در جهان افتاده، انگار نیاز به اینجور تنبیههای شدید عمومی از بین رفته است، چون آن قدرتهای شیطانی دیگر به آن صورت مسلط نیستند.
فراموش نکنید که دستکم به روایت موثق همهٔ اناجیل، یحیی، که در قرآن هم مصدّق است و زمینهٔ ظهور مسیح را آماده میکند، مدام به مردم و پیروان خودش میگوید که آمادهٔ ظهور ملکوت خداوند باشید. ملکوت از مُلک و فرمانروایی میآید؛ فرمانروایی خداوند بعد از حضرت مسیح در زمین برقرار شد. این نکتهٔ خیلی مهمی است دربارهٔ اینکه بهطور تکوینی چه اتفاقی در زمین افتاده است. فقط این نیست که مسیح حرفهایی زده باشد یا اخلاقی از خودش نشان داده باشد که بر مردم تأثیر بگذارد؛ آن جنبهٔ تشریعی است. ولی این جنبهٔ تکوینی، یعنی اینکه ظهور مسیح آثار تکوینی داشته است، جزو ایمان مسلم مسیحیهاست.
بیایید به بخش کمی سختتر ماجرا برویم؛ سختتر از نظر اینکه شما قبولش کنید. چون همهٔ شما میگویید در قرآن نوشته که حضرت مسیح مصلوب نشد، و اگر من بخواهم از آثار تکوینی مصلوبشدن مسیح صحبت کنم، همهتان به نوعی احساس میکنید که آن واقعاً اتفاق نیفتاده است. برای همین، پیش از اینکه صحبت از جنبههای تکوینی ماجرای مصلوبشدن و مرگ و رستاخیز دوبارهٔ مسیح را شروع کنم، فقط به همین نکته اشاره میکنم و خیلی هم رویش بحث نمیکنم: آنچه در قرآن با صراحت نوشته این است که یهودیان مسیح را مصلوب نکردند. آیه را بخوانید؛ همین نوشته است. ما هم قبول داریم که یهودیان این کار را نکردند. ولی در قرآن با صراحت ننوشته است؛ میگوید: «ما صلبوه و ما قتلوه و لکن شبه لهم». این خطاب به یهودیانی است که ادعا میکردند مسیح را کشتهاند.
الان این اسقف با من قاطی میشود. بله، در قرآن اینطور ذکر شده که یهودیان این کار را نکردند. بنابراین میخواهم بگویم آن صراحتی را که بعضی فکر میکنند بهطور بدیهی در قرآن هست، کمی از ذهنتان پاک کنید. به هر حال فعلاً این احتمال را بدهید که شاید اتفاقی که افتاده مصلوبشدن مسیح بوده، ولی به دست یهودیان صورت نگرفته و آنها ادعای بیخود میکردند که ما این کار را کردهایم. این قسمتها را هم سعی کنید کمی با نظر مثبت گوش بدهید؛ اول بفهمید احساس مسیحیها نسبت به این ماجرا چیست. بعداً دربارهٔ آن آیه صحبت میکنیم، که میشود نتیجه گرفت این راه را باز میگذارد که مسیح مصلوب شده باشد.
اصلاً این کلاً ماجرای خیلی عمدهای در اعتقادات مسیحی است: اعتقاد به مصلوبشدن مسیح. فکر میکنم امروز آدمهای تجدیدنظرطلبی وجود دارند که معتقدند میشود اعتقاد به تجسد را از مسیحیت حذف کرد؛ یعنی لزومی نداشته باشد که هر مسیحی معتقد باشد مسیح همان خداوند است که به صورت انسان ظاهر شده. ولی فکر میکنم همان آدمها معتقد نیستند که بشود اعتقاد به مصلوبشدن و رستاخیز مسیح را از مسیحیت حذف کرد. یعنی میخواهم بگویم اعتقاد به مصلوبشدن، و اعتقاد به صلیب بهعنوان نماد مسیحیت، در مسیحیت حتی از تجسد هم قویتر است؛ اصلاً نماد مسیحیت صلیب است. برای همین اگر قبول نکنید که این اتفاق از نظر تاریخی اصلاً افتاده، اختلاف نظر خیلی عمدهای پیش میآید. مسیحیها ترجیح میدهند شما قبول نکنید که اصلاً مسیح ظهور کرده است، تا اینکه قبول کنید ظهور کرده ولی مصلوب نشده است. از نظر خیلی از الهیدانان مسیحی، نجات از طریق مصلوبشدن مسیح شاید جنبهٔ اصلی نجات باشد.
ببینید، از نظر مسیحیها استدلال این است که وقتی گناه اولیه صورت گرفته، مصلوبشدن مسیح جبران گناه اولیه است. یعنی نکتهٔ اصلی موضوع نجات و پاکشدن گناه اولیه اصلاً همین است؛ چون آن قسمتهایی که به تشبه به مسیح مربوط است، یعنی جنبههای تشریعی، ربطی به پاکشدن گناه اولیه ندارد. آنها مثل این است که آدمها میتوانند از طریق مسیح توبه کنند و آدمهای خوبی بشوند؛ حداکثر گناهانی که در زمین کردهاند پاک میشود. گناه اولیهٔ بشر از نوع خطاکاریهایی نیست که بخواهد با اعتقاد و ایمان به مسیح پاک شود؛ در ردهٔ دیگری است و گناهی در این رده نیست. پس آن موضوع اصلاً به این ماجرا کاری ندارد. اینکه ملکوت خداوند در زمین ظاهر میشود و شیاطین قدرت خودشان را از دست میدهند هم باز ربطی به گناه اولیه ندارد.
چه ارتباطی میان ظهور مسیح و پاکشدن گناه اولیه و نجات انسان هست؟ اعتقاد مسیحیها این است که از طریق مصلوبشدن مسیح است که آن گناه اولیه پاک میشود. چرا؟ میخواهم به نوعی استدلال کنم که هیچ راهی برای پاکشدن گناه اولیه نیست جز اینکه چنین اتفاقی بیفتد: یعنی برای موجودی که معصومیت مطلق دارد و تجسد روح خداوند است، بدون هیچ نقص و عیبی، و از آن گناه اولیه پاکِ پاک است، این اتفاق بیفتد که تاوان گناه اولیه را پس بدهد.
مصلوبشدن مسیح، در رنجی که میکشد، کفارهای برای گناه اولیه است. چرا اینطور است؟ چون همهٔ انسانها گناهکارند؛ یا در زندگی خودشان گناه کردهاند، یا دستکم به دلیل گناه اولیهای که به آنها منسوب و مربوط شده است. من همیشه از بحث دربارهٔ اینکه گناه اولیه چطور به انسانها سرایت کرده صرف نظر میکنم؛ چند ایدهٔ مختلفی را که در این باره وجود دارد گفتهام، و اصلاً مهم نیست. به هر حال مسئله این است که میبینیم آن اتفاق، یعنی هبوط، برای همهٔ انسانها افتاده است؛ بنابراین همهٔ ما به نحوی واجد گناه اولیه شدهایم. حالا وراثت یا، نمیدانم، فکر میکنم اینها بحثهای اضافهای است؛ خیلی مهم نیست که کیفیتش را بفهمیم.
هر انسانی که واجد گناه اولیه باشد، هر کاری هم بکند کفارهٔ آن گناه نمیشود؛ هر قدر هم بخواهد رنج بکشد، چون خودش شایستهٔ رنجکشیدن شده است. ببینید، چرا گناه اولیه آثار عظیمی دارد؟ خداوند در بهشت همهچیز را در اختیار انسان قرار داده بود و انسان هیچ دلیلی برای انجام گناه نداشت. وقتی انسان به زمین هبوط میکند، گناهانش در اینجا هر قدر هم بزرگ باشند، دیگر به بزرگی گناه اولیه نیستند. اینجا پر از کمبود و بدبختی و بیچارگی است و آدمها اصلاً همینطور، بدون اینکه گناه کرده باشند، رنج میکشند. بنابراین طبعاً اگر مرتکب گناهی هم بشوند، هر قدر هم بزرگ باشد، به بزرگی آن وقتی نیست که خداوند هیچ چیزی کم نگذاشته بود و انسان با پیروی از شیطان نافرمانی کرد. به دلیل آن گناه اولیه، انسان شایستهٔ هر نوع عذابی است؛ بنابراین انسانی که گناه اولیه به او منتسب است، هر قدر هم در این دنیا رنج بکشد، کفارهٔ آن گناه نمیشود.
ببینید، عدم تعادلی در دنیا پدید آمده است. خداوند همهچیز را فراهم کرد و انسان گویی بدون اینکه دلیل موجهی وجود داشته باشد، امتیاز مهمی به ابلیس داد؛ مثل اینکه شر امتیازی از خداوند گرفت. دارم بهطور تمثیلی صحبت میکنم. از این به بعد اگر انسانها رنج بکشند، این رنج جبران آن امتیازی را که انسان از دست داده نمیکند، چون انسانها لایق رنجکشیدناند. فقط یک جور موجود ممکن است بتواند کفارهٔ آن گناه را بدهد.
گناه چطور پاک میشود؟ با کفارهدادن؛ این رسم کلی همهٔ ادیان، دستکم ادیان ابراهیمی، است. فقط موجودی باید کفارهٔ آن گناه را بدهد که مستحق رنجکشیدن نباشد و بیاید و رنج بکشد. مثل این است که چیزی را در یک کفهٔ ترازو گذاشتهاید و کفه به آن سمت سنگینی کرده است؛ دیگر نمیتوانید آن را جبران کنید، مگر اینکه چیزی برعکس اتفاق بیفتد. اگر خدا همهچیز را به انسان داد و انسان شایسته نبود که گناه کند و کرد، حالا انسانی باید بیاید و رنج بکشد که شایستهٔ رنجکشیدن نباشد، چون هیچ گناهی نکرده است؛ آزادانه خودش بیاید و گویی آن اتفاق بدی را که افتاده به این طریق جبران کند.
استدلال این است که حتماً باید معصومیتی مطلق در زمین ظهور کند؛ انسانی که ظاهراً انسان به نظر میآید، ولی چون فاقد آن سابقه است، با انسانها تفاوتی دارد؛ دقیقاً انسانی که شایستهٔ هیچ نوع رنجی نیست، چون هیچ کار بدی نکرده است. او باید عامدانه و آگاهانه بیاید و رنج را بپذیرد تا کفارهٔ آن گناه شود و اینطور تعادل جهان، یعنی تعادلی که گناه اولیه آن را برهم زد، انگار دوباره برقرار شود. بنابراین چارهای نداریم جز اینکه بپذیریم ظهور مسیح به این دلیل بوده است: اصلاً هیچ راهی برای جبران گناه اولیه جز این وجود نداشته، و این در ظهور مسیح محقق شده است.
یک بار دیگر، برای چندمین بار، روی این نوع استدلالکردن تأکید میکنم: هیچ کس و هیچ مکتبی مدعی چنین چیزی نیست. چون همیشه این پرسش میتواند مطرح باشد که حالا از کجا بدانیم مسیح همان کسی بوده که این کار را کرده است؟ کس دیگری چنین ادعایی ندارد؛ بنابراین تنها کسی که میتواند این کار را کرده باشد مسیح است.
پس مسیح عامدانه رنج میکشد و مصلوب میشود و میپذیرد که از طریق مرگ و رنج خودش گناه اولیهٔ انسان را بازخرید کند؛ و این از اساسیترین ایدههای مسیحی است. میبینید که نمیخواستم مثل آن مارکسیست بیایم و دربارهٔ جنبههای مسیحیت صحبت کنم و آنهایی را که ضعیفاند، همهشان را، نگویم.
از نظر مسیحیت ضرورت داشته که این کفاره پرداخت شود. حالا اگر روز قیامت پس از آنکه مسیح این عمل را انجام داد برپا شود، آنوقت دیگر خداوند از گناه اولیهٔ بشر نمیپرسد؛ این گناه توسط مسیح پاک شده است. حالا میماند اینکه آدمها در زندگی خودشان چه کردهاند. حتی اگر آدمها پیش از مسیح بودهاند، فرقی نمیکند. همهٔ ما از همهٔ گناهانمان، از جمله از گناه اولیه، بازخواست میشدیم؛ و بدین طریق گناه اولیه شسته شده است. بنابراین الان اگر روز قیامت برپا شود، فقط به حساب زندگی خودتان میرسند؛ دیگر نمیگویند آن گناه را پاک نکردهاید. آن پاک شده است.
این تأثیری تکوینی است. مهم نیست که به مسیح اعتقاد داشته باشید یا نه؛ این شانسی است که به هر حال برای شما هم هست. منظورم گناه اولیه است: فرقی نمیکند؛ از آنها هم دربارهٔ گناه اولیهشان پرسیده نمیشود. مسیح گناه اولیه را با رنجی که کشید و کفارهای که پرداخت پاک کرده است؛ کفارهای که مستحقش نبود، همانطور که خداوند مستحق این نبود که از او نافرمانی شود.
حالا بگذارید دربارهٔ ایدهای مکمل صحبت کنم، یعنی ایدهٔ مبارزه با شر. در مصلوبشدن، مسئله صرفاً کفارهدادن نیست؛ چیزی مثل تکمیل مبارزه با نیروهای شیطانی هم هست. فکر میکنم این ایده از آگوستین است، شاید هم از کس دیگری؛ الان واقعاً یادم نیست که اولین بار چه کسی و کجا این ایده را مطرح کرده، ولی ایدهای است که دستکم در قرون اولیه در الهیات مسیحی خیلی طرفدار داشته است. مسیح را به قلاب ماهیگیری تشبیه میکند؛ مثل قلاب ماهیگیری که طعمهای سرش میگذاریم و آن را میاندازیم تا ماهیها طعمه را ببینند و فریب بخورند و به قصد خوردن طعمه بیایند، ولی در قلاب گیر بیفتند. مصلوبشدن مسیح مثل تکمیل مبارزهاش با شیطان است.
مسیح گویی خودش را به تمام معنا در اختیار نیروهای شیطانی قرار میدهد؛ خودش را تسلیم میکند و اجازه میدهد. ایدهٔ مسیحی اینطور است که انگار جسم مسیح مثل آن طعمهٔ سر قلاب است. مسیح واقعاً انسان به معنای متعارف نیست؛ انگار در درونش خداوند است و نیرویی لایزال و بینهایت وجود دارد. ولی چون تجسد پیدا کرده، موجودی است که ممکن است شیطان هوس کند به او حمله کند، و این کار را میکند. مسیح خودش را در اختیار نیروهای شیطانی قرار میدهد؛ مثل اینکه تمام شیاطین جمع میشوند تا مسیح را از بین ببرند و در مرگ مسیح مشارکت کنند؛ و اینجاست که مسیح بر همهٔ نیروهای شیطانی پیروز میشود.
مثل اینکه این نیروهای شیطانی، حالا در قالب کسانی که داشتند مصلوبش میکردند یا به معنای تکوینی، هر معنایی که میخواهید بدهید، دشمن خودشان را گیر انداختهاند و جشن و پایکوبی به پا کردهاند که عذابش بدهند؛ عذابش میدهند و ظاهراً میکشندش؛ و رستاخیز مسیح است که به معنای پیروزی قطعی مسیح بر همهٔ شیاطین است. در واقع انگار همه را جذب میکند و مثل قلاب ماهیگیری عمل میکند: همه را به سوی طعمهای آماده جذب میکند تا همه بیایند و مشارکت کنند، و بعد همه در برابر مسیح شکست میخورند.
برای همین است که بزرگترین جشن مسیحیت جشن رستاخیز است. مسیح بعد از سه روز، پس از آنکه جسمش انگار به نوعی مرده است، برمیخیزد؛ مرگ را شکست میدهد، همهچیز را شکست میدهد و به آسمان عروج میکند. این پایان مأموریت مسیح است. مصلوبشدن و ظاهراً مردن و دوباره برخاستن، جدا از اینکه کفارهٔ گناهان است، گویی پایان جنگ او با شیاطین هم هست.
اینها نکتههای مهمی است. هرچند امروز کسانی هستند که زیر بعضی از این حرفها میزنند و به این آثار تکوینی ظهور مسیح خیلی اهمیت نمیدهند، مثل تولیش یا بولتمان، ولی اینها مطمئناً از عقاید مهم مسیحیتاند.