→ بازگشت به مسیحیت

جلسهٔ ۱۰ · مسیحیت

حبوط زودرس انسان و نسبت جسم با رشد

۱۹,۷۳۲ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او می‌گوید درک گناه اولیه و چگونگی به ارث رسیدنش برای بحث مسیحیت مهم است. در این جلسه به‌جای ایراد گرفتن به روایت اسقفی، روایتی را مطرح می‌کند که تا حدود زیادی با مبانی قرآنی سازگار می‌داند و موقتاً عرفانی می‌نامد. داستان آفرینش را در قرآن مرور می‌کند، بهشت آدم را به دوران پیش از تولد در رحم ربط می‌دهد و از آن دربارهٔ مسیح نتیجه می‌گیرد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.

درک مسئلهٔ گناه اولیه و اینکه چگونه به ارث می‌رسد، به دلایل کاملاً فنی مهم است. بحث‌هایی که در دو سه جلسهٔ اخیر کردیم حالت نقد مبانی مسیحیت را داشت؛ بحث‌های تاریخی را فعلاً اصلاً شروع نکرده‌ایم و بیشتر دربارهٔ مبانی فکری و اعتقادیِ الهیات مسیحی صحبت کرده‌ایم. چند موضوع را گفته‌ام که تکرار نمی‌کنم؛ فقط می‌خواهم به یک مورد اشاره کنم: در طول بحث‌هایی که دربارهٔ مسیحیت مطرح کردیم، و به‌ویژه در بحث‌های نقد در یکی دو جلسهٔ اخیر، به‌طور مداوم به این موضوع برگشتیم که درک مسئلهٔ گناه اولیه و چگونگیِ به ارث رسیدنش خیلی مهم است. مهم است که مدلی داشته باشید و تصوری از این داشته باشید که چرا اگر حضرت آدم گناهی کرده، گناه اولیه برای انسان‌ها هم به نوعی ثبت شده است.

همهٔ استدلال‌هایی که در الهیات مسیحی هست و من در این کلاس مطرح کردم، به نوعی با امکانِ وجود انسانی بدون گناه اولیه جور درمی‌آید. در واقع از آن‌ها می‌شود همین را نتیجه گرفت، نه اینکه تجسدی اتفاق افتاده است. اگر بخواهیم فرض کنیم که چنین حقیقتی وجود دارد، این برمی‌گردد به اینکه گناه اولیه اصلاً چگونه وجود دارد، معنایش چیست و چگونه به انسان‌ها به ارث می‌رسد، و اصلاً امکان چنین چیزی هست یا نه. مسیحی‌ها چون این امکان را قبول نمی‌کنند و گناه اولیه را ذاتی همهٔ انسان‌ها می‌دانند، آن‌وقت باید معتقد باشند که حضرت مسیح ماورای انسان است؛ و این‌گونه اعتقاد به تجسد پیش می‌آید. این‌ها را می‌گویم تا روشن شود که صحبت‌کردن در این مورد اهمیت دارد.

در انتهای جلسهٔ قبل روایت آفرینش را از روی کتاب مقدس خواندم. این جلسه به این اختصاص دارد که برگردیم و داستان آفرینش را در قرآن مرور کنیم و بکوشیم بحث را به نتیجه برسانیم که مدلی که در قرآن مطرح می‌شود چیست. به نظر من همیشه وقتی دربارهٔ موضوعی صحبت می‌کنید و عقایدی مطرح شده که در آن‌ها ایرادهایی پیدا می‌کنید و ردشان می‌کنید، مهم‌تر از ایراد گرفتن این است که مدل بهتری ارائه بدهید. کاری که می‌خواهم در این جلسه بکنم همین جنبهٔ مثبت است. فرض کنیم همهٔ حرف‌هایی که در این جلسات زده شده ایرادهای منطقی دارد، یا ایرادهای غیرمنطقی؛ فرقی نمی‌کند. به هر حال ما چگونه نگاه می‌کنیم و از قرآن و از آنچه در اسلام مطرح است، دربارهٔ حضرت مسیح، داستان آفرینش و الی آخر، چه می‌فهمیم؟

پس فضای مجموعه بحث‌های این جلسه کمی فرق می‌کند. به جای ایراد گرفتن به روایت اسقفی، روایت جدیدی مطرح می‌شود که تا حدود زیادی با مبانی قرآنی سازگار است. می‌گویم «تا حدود زیادی» و هنوز اسمش را روایت قرآنی نمی‌گذارم، چون باز چیزهایی باقی می‌ماند که بعداً باید دربارهٔ آن‌ها صحبت کنیم. ولی این در واقع شروعِ پیدا کردن روایتی قرآنی دربارهٔ مسیح، مسیحیت و همهٔ چیزهایی است که دربارهٔ آن‌ها صحبت کردیم. به دلایلی می‌شود موقتاً اسمش را روایت عرفانی گذاشت، چون چیزهایی که می‌گویم به نوعی به حرف‌هایی نزدیک است که در عرفان اسلامی بیشتر دربارهٔ مسیح یا داستان آفرینش زده شده است. البته همه‌اش لزوماً چیزهایی نیست که در عرفان به آن اشاره یا بر آن تأکید شده باشد، ولی به روایت عرفانی دربارهٔ حقیقت مسیح و داستان آفرینش و الی آخر نزدیک است.

بگذارید خیلی سریع مرور کنم که داستان آفرینش در قرآن چگونه مطرح شده است و به تفاوت‌های خاصی که با داستان آفرینش در تورات دارد اشاره کنم. چون داستان آفرینش موضوع مجموعه‌ای از بحث‌هایی بوده که قبلاً کرده‌ام، طبعاً چیز زیادی را تکرار نمی‌کنم. یادم نیست چند جلسه دربارهٔ داستان آفرینش بحث کردیم، ولی یادم هست که در جلسهٔ آخر موضوع‌هایی را خیلی به اختصار مطرح کردم و گفتم که تعمداً نمی‌خواهم خیلی وارد مطلب شوم. کاری که می‌خواهم بکنم مروری مختصر و ادامه‌دادن همان جلسهٔ آخر است، که محتوایش الان به درد می‌خورد.

داستان آفرینش در قرآن، به‌ویژه آن‌طور که در سورهٔ بقره در اوایل قرآن مطرح شده، این‌گونه شروع می‌شود که دیالوگی میان خداوند و ملائکه است و خداوند اعلام می‌کند که می‌خواهد خلیفه‌ای در زمین قرار دهد. این اشاره است به اینکه انسان مقام خلافت‌اللهی دارد، و اشاره است به اینکه مکان طبیعیِ زندگی و خلافت انسان زمین است. بنابراین موضوع هبوط به زمین، به این معنا که مثلاً قرار نبوده انسان به زمین بیاید و بعداً به زمین آمده، دست‌کم تا اندازه‌ای زیر سؤال می‌رود. نمی‌خواهم خیلی وارد این بحث‌ها شوم، ولی فکر می‌کنم ظاهر آیه به هر حال نشان می‌دهد که محل این خلافت به‌طور طبیعی زمین است. فکر می‌کنم جلوتر که برویم روشن شود چرا این‌گونه است.

چیزی که در روایت قرآن به‌شدت جلب توجه می‌کند، و توجه مرا جلب می‌کند ولی به نظر می‌آید در طول تاریخ توجه متکلمان را خیلی جلب نکرده، ارتباط این داستان با مسئلهٔ شر است، به همان معنایی که در فلسفه و کلام مطرح است. زیرا بلافاصله وقتی این حرف زده می‌شود، اعتراض ملائکه این است که این انسان که قرار است در زمین قرار داده شود، خون‌ریزی می‌کند و فساد به راه می‌اندازد؛ بنابراین محیط زمین از حالت طبیعی‌اش خارج می‌شود و محلی می‌شود که ناگواری‌ها و خون‌ریزی و فساد در آن پدید می‌آید. از این آیات به نوعی می‌شود نتیجه گرفت که انگار در خلقت انسان عاملی هست که از همان اول گمان می‌رود به فساد و شر در زمین بینجامد.

این مهم است، زیرا توجیهِ این ناگواری‌ها، که شاید بگوییم بی‌عدالتی‌ها و رنج‌هایی است که در زمین می‌بینیم، و اینکه منشأشان چیست، سؤال مهمی است. می‌بینید مسیحی‌ها چقدر روی آن تمرکز می‌کنند؛ و به نظر می‌آید در الهیات و کلام ما این مسئله به اندازهٔ تمرکز آن‌ها مهم نیست. نمی‌خواهم بگویم این مسئله خیلی مهم است، ولی فکر می‌کنم در الهیات مسیحی ایدهٔ درستی هست: آن‌ها به‌طور طبیعی مسئلهٔ شر را به هر حال با همین داستان حل می‌کنند، با اینکه نشانه‌هایش شاید در تورات هم به این وضوح وجود نداشته است. در جلسهٔ اولی که دربارهٔ مسیحیت و شروع روایت اسقفی صحبت می‌کردم، تأکیدم بر همین بود که به یک معنا حتی می‌شود گفت الهیات مسیحی از اینجا شروع می‌شود. یعنی نقطهٔ شروع خیلی خوبی برای الهیات مسیحی، مسئلهٔ شر و مسئلهٔ عدم انطباق میان مشاهدات ما در محیط انسانی با بقیهٔ جهان است و اینکه چرا این تفاوت وجود دارد؛ و همهٔ این‌ها در الهیات مسیحی به نوعی به مسئلهٔ گناه اولیه و اتفاقی برمی‌گردد که در این داستان از آن صحبت می‌شود.

مشابه این در سطحی خیلی نازل‌تر در تورات آمده است. داستان‌های قرآن، بدون هیچ اغراقی، نسبت به داستان‌های کتاب مقدس خیلی فشرده و با قدرت بسیار نوشته شده‌اند؛ واژه‌هایشان را هم می‌توانید کاملاً حساب کنید. طول داستان آفرینش در قرآن یک صفحه هم نیست؛ یک صفحه به معنای صفحهٔ قرآن. اگر همین ترجمه‌اش را بنویسید، نصف صفحه هم نمی‌شود. داستان تورات خیلی طولانی‌تر است و جزئیات زیادی دارد.

این ویژگی ادبیات داستانی قرآن است که بسیاری از جزئیات و حتی گاهی بعضی از کلیات را حذف می‌کند و غنایی دارد که می‌توانید روی داستان تمرکز کنید و از کوچک‌ترین اشاره‌هایش معانی‌ای درمی‌آید. این مبهم‌بودنِ گاه‌به‌گاه، در جاهایی که توضیح‌دادن مطلب سخت است، خودش مثل یک شگرد ادبی کار می‌کند. در مقابل، به نظر می‌آید تورات خیلی می‌کوشد همه‌چیز را با جزئیات شرح دهد و دقیقاً به همین دلیل خیلی چیزها از دست رفته است؛ مثلاً جنبهٔ تمثیلی‌ای که اینجا وجود دارد. داستان تورات بیش از اندازه حالتی زمینی پیدا کرده و به نظر می‌آید جزئیاتی که نقل می‌شود، بخش عمده‌ای از محتوای داستان را از بین برده است.

به عنوان مثال، در قرآن اشارهٔ خیلی صریحی به مقام آدم هست که می‌گوید «عَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ کُلَّهَا»: خداوند همهٔ اسما را به آدم یاد داد. تصویر مخصوصی از این موضوع در تورات هم هست: همهٔ حیوانات و گیاهان را می‌آورند و آدم روی آن‌ها اسم می‌گذارد. اما اینجا در قرآن این موضوع معنایی خیلی عمیق، فلسفی و جهان‌شناختی پیدا می‌کند. چون این حرف در جواب ملائکه گفته می‌شود، اشاره‌ای در کار است، و این نقطه‌ای است که اصلاً در داستان تورات وجود ندارد: اینکه مسئلهٔ شر به نوعی به مسئلهٔ وسعت زبان انسان ربط پیدا می‌کند.

فکر می‌کنم در آن جلسات روی این بند خیلی بیشتر از حدی که فکر می‌کردم بحث کردم که چرا زبان عامل شر می‌شود. وجود زبانی پیشرفته ویژگی انسان است، و به نظر می‌آید انسان اصلاً به همین دلیل خلق شده و برتری‌اش نسبت به ملائکه و بقیهٔ موجودات همین زبان پیشرفته است؛ زبانی که در آن، به دلیل ویژگیِ productive بودنش، کذب معنا پیدا می‌کند. سایر موجودات عالم هم به نوعی زبان دارند، ولی نه زبانی که بشود با آن دروغ گفت؛ زیرا جنبه‌های فرمال و آزادی‌ای که زبان انسان دارد در زبان موجودات دیگر نیست، و کذب است که عامل شر است. این پیوندی که میان زبان و شر وجود دارد، انگار شر را ذاتیِ انسان می‌کند: وقتی موجودی می‌سازید که این ویژگی را دارد، یعنی زبان پیشرفته دارد، امکان این را پدید آورده‌اید که این موجود گرفتار کذب شود؛ و کذب و شرک همه در واقع منشأ شرند.

البته به آن معنایی که ما — «شر» واژهٔ خوبی نیست. شاید آدم از ناگواری‌ها و چیزهای دیگر حرف بزند، چون شر به نوعی مقابل خیر است و به یک معنا اصلاً واقعاً وجود ندارد. نمی‌شود گفت شر پدید می‌آید؛ بگذریم، نمی‌خواهم روی این الفاظ خیلی بحث کنم. به هر حال این مسئله به «مسئلهٔ شر» معروف است.

در قرآن این یک ویژگی داستانی است که با قاطعیت آمده است: همین دو جملهٔ اول داستان را که می‌خوانید، ویژگی خلیفه‌اللهی انسان در آن مطرح شده، مسئلهٔ شر مطرح شده و ویژگی اصلی انسان به زبان و تعلیم اسما ربط پیدا کرده است. تعلیم اسما به نظرم یعنی انسان چیزهایی را می‌تواند یاد بگیرد و تعلیم دهد؛ در ابتدا به ملائکه تعلیم می‌دهد، که انگار قدرت درک آن‌ها را ندارند؛ انگار انسان از نظر درک اسما در سطحی بالاتر از ملائکه قرار دارد. اینکه اصل این اسما اسمای الهی است، لازم نیست اینجا بر آن تأکید کنیم؛ قبلاً در آن جلسات دربارهٔ آن بحث کرده‌ام، ولی واقعاً ضرورتی ندارد، چون همهٔ اسما به هر حال به نوعی به اسمای الهی برمی‌گردند و خیلی مهم نیست که تأکید کنیم منظور از «الاسماء کلها» اسمای الهی است یا همهٔ اسما. مطمئناً منظور نام‌گذاری روی حیوانات و این حرف‌ها نیست.

فضای این داستان در قرآن رقابت ملائکه با آدم نیست. اولاً در داستان تورات اصلاً این مقایسه میان ملائکه و انسان وجود ندارد و این حس که انسان برتری‌ای نسبت به ملائکه دارد اصلاً مطرح نشده است. به‌علاوه در داستان قرآن مسئله نام‌گذاری نیست؛ مسئله یادگیری اسما، یعنی نوعی درک عمیق‌تر داشتن است، و اینکه انسان از این نظر در مقایسه با ملائکه در جای بالاتری قرار می‌گیرد.

در آن جلسات خیلی بر این تأکید کردم و اینجا واقعاً فقط اشاره می‌کنم که چرا خلقت انسان در عالم تکوین مهم است. یکی اینکه موجودی وجود داشته باشد و زبانی جامع وجود داشته باشد. جدا از اینکه انسان به نوعی تجلیِ جامعِ اسمای الهی است و اسمای الهی را می‌تواند درک کند، خودِ زبان هم — باز می‌گویم که در آن جلسات به اندازهٔ کافی بحث کرده‌ام و اگر ابهامی هست، واقعاً نمی‌خواهم الان توضیح بدهم — خلقت انسان در واقع پدید آمدن عالم تشریع است؛ انگار لایه‌ای به عالم وجود اضافه می‌کند. وقتی انسان خلق می‌شود، آنچه در زبان انسان انعکاس پیدا می‌کند هم انگار موجوداتی‌اند: تصویری از جهان، یعنی عالم تکوین، در زبان می‌افتد و خود انسان مثل آینه‌ای است که مقابل جهان گرفته شده و همهٔ اسمای الهی در آن می‌تواند تجلی کند. انگار لایه‌ای به جهان اضافه می‌شود، لایه‌ای که انعکاس جهان است؛ و — شاید الان بیشتر روی این موضوع تأکید می‌کنم — انگار موجوداتی پدید می‌آیند که قبلاً به یک معنا وجود نداشتند.

بگذارید خیلی مختصر و بدون اینکه وارد بحثش شوم به این اشاره کنم. واقعاً یادم نیست این موضوع را در آن جلسات گفته‌ام یا نه؛ مطمئن نیستم. اگر هم گفته‌ام، اشاره کرده‌ام و خیلی درباره‌اش بحث نکرده‌ام. در فلسفهٔ غیرمدرن، یا فلسفهٔ قدیمی، یعنی اگر فلسفهٔ جدیدِ این چند قرن اخیر را کنار بگذاریم، اصولاً بخش مهم فلسفه هستی‌شناسی (اونتولوژی) بوده است: اینکه دربارهٔ جایگاه موجودات در عالم هستی بحث کنیم. مثلاً در فلسفهٔ اسلامی خیلی واضح دربارهٔ وجود ذهنی بحث می‌شود. انگار چیزی که در ذهن می‌آید، آن هم برای خودش حدی از وجود داشتن است؛ ممکن است با وجود عینی به معنای متعارفش یکی نباشد. نه اینکه ما در فلسفه به وجودِ تصورات ذهنی خودمان اعتقاد نداشته باشیم، ولی این‌طور هم نیست که به آن مثل لایه‌ای از وجود داشتن، یعنی شکل دیگری از وجود داشتن، نگاه کنیم.

در دیدگاه‌های فلسفیِ کمی قدیمی‌تر، وجود داشتن مراتبی دارد و قوی و ضعیف دارد؛ به اصطلاح می‌گویند وجود حقیقتی تشکیکی است و می‌تواند شدت و ضعف پیدا کند. ضعیف‌ترین نوع وجود، وجود لفظی است؛ اگر بتوانیم به چنین چیزی قائل شویم. شما می‌توانید به چیزی در حد الفاظ اشاره کنید. انگار در عالم الفاظ همه‌چیز می‌تواند باشد: چیزهایی که در عالم الفاظ وجود دارند، حتی ممکن است قابل تصور نباشند، یعنی وجود ذهنی نداشته باشند؛ و همهٔ چیزهایی که وجود ذهنی دارند، امکان وجود عینی پیدا کردن را ندارند. عالم الفاظ با اینکه از نظر وجودی عالمی خیلی ضعیف‌تر است، دست آدم را برای ساختن چیزهایی خیلی بازتر می‌گذارد؛ چیزهایی که به یک معنا نیستند، ولی می‌توانند به نوعی در زبان انعکاس پیدا کنند.

من می‌توانم از مربع سه‌گوش صحبت کنم. مربع سه‌گوش نه تنها وجود ندارد، بلکه حتی قابل تصور هم نیست، یعنی وجود ذهنی هم نمی‌تواند داشته باشد؛ فقط یک لفظ است، چیزی کاملاً مهمل. من می‌توانم در عالم الفاظ گزاره‌های کاذب بسازم، گزاره‌هایی که به چیزی در عالم واقع اشاره نمی‌کنند و مابه‌ازا ندارند. اشیاء و گزاره‌هایی که به لفظ درمی‌آیند، ممکن است حتی قابل تصور نباشند. پس ضعیف‌بودنِ وجود لفظی انگار دست ما را باز می‌کند که هر چیزی در آن بگنجد. می‌توانم از مربع سه‌گوش هم حرف بزنم و جایی یادداشتش کنم؛ انگار در حد لفظ به وجودش می‌آورم، ولی این موجود بیرون از لفظ جای دیگری نمی‌تواند انعکاس پیدا کند و وجودی بالاتر از این حد پیدا کند. همین‌طور می‌توانم اژدهای هفت‌سری را تصور کنم، ولی این موجود عینی نیست و به نوعی می‌شود فرض کرد که حتی امکان وجود عینی ندارد. هر موجودی که تصور کنم، امکان پدید آمدن ندارد. می‌توانم صحنه‌هایی را در ذهنم تصور کنم که به‌وضوح، به دلایلی، ممکن نیست اتفاق افتاده باشند یا اتفاق بیفتند.

حرفم این است که وجود انسان انگار این لایه‌ها را پدید می‌آورد. زبانی پیشرفته، مثل زبانی که انسان دارد، به نظر می‌آید انگیزهٔ وجود انسان است؛ زیرا خداوند در جواب اینکه چرا چنین موجودی خلق می‌شود، به همین موضوع اشاره می‌کند: اینکه انسان همهٔ اسما را می‌تواند یاد بگیرد و یاد بدهد و انتقال دهد. این به نوعی گسترش‌یافتنِ لایه‌هایی از عالم وجود است، هرچند به‌طور ضعیف؛ لایه‌هایی که با خلقت انسان پدید می‌آیند.

آن اشکال مبتذلی را در نظر بگیرید که معمولاً می‌گویند: آیا خداوند می‌تواند سنگی خلق کند که نتواند بلندش کند؟ اگر آن حالت پارادوکسیکالِ کمی گمراه‌کننده را از آن بیرون بیاوریم، مثل این است که کسی بپرسد آیا خداوند می‌تواند مربع سه‌گوش خلق کند؟ یعنی من می‌توانم موجودی را که ذاتاً و در تعریف متناقض است فرض کنم و بپرسم آیا خداوند می‌تواند آن را خلق کند یا نه. فکر می‌کنم جواب خوبش این است که خداوند همین الان آن را در همان حدی که می‌توانسته وجود داشته باشد خلق کرده است. مربع سه‌گوش در حد لفظ می‌تواند وجود داشته باشد و با خلقت انسان، در حد همین لفظی که دربارهٔ آن صحبت می‌کنید، به نوعی پدید آمده است؛ بیشتر از این نمی‌تواند وجود پیدا کند. مربع سه‌گوش ذاتاً اشکالی دارد که حتی نمی‌تواند تصور شود، چه رسد به اینکه وجود عینی پیدا کند. آن سنگی هم که خداوند نمی‌تواند بلند کند، در همین حد که روی کاغذ بیاید و دربارهٔ آن حرف زده شود، خلق شده است؛ همین که شما دربارهٔ آن صحبت می‌کنید. ولی انگار در خودِ این لفظ اشکالی هست که نمی‌تواند حتی به حد تصور ذهنی برسد، چه رسد به وجود عینی. وجود انسان در جهان این‌گونه است: انگار همراه با خلقت انسان لایه‌ای به هستی اضافه می‌شود و عالم تشریع پدید می‌آید؛ جامعیت زبانی انسان باعث می‌شود که بسیاری از موجودات، حتی گزاره‌های کاذب، در حد زبان به نوعی وجود پیدا کنند.

از این مقدمات که بگذریم، آنچه بیشتر باید درباره‌اش صحبت کنیم این است: این مقدمات در داستان قرآن نشانه‌هایی‌اند از اینکه به چه چیزهایی باید دقت کنیم؛ داستان خلقت به مسئلهٔ شر، خلیفه‌بودن انسان و اینکه انگیزهٔ اصلی و آن ویژگی انسان چیست اشاره می‌کند. آن قسمتی که بیشتر مورد توجه مسیحی‌هاست، بخش سکونت انسان در جنت، گناه آدم و بعد اخراجش از آنجاست، که در قرآن هم باز خیلی فشرده مطرح شده است.

قبلاً دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌ام که یکی از ویژگی‌های ادبیات داستانی قرآن تکرارهایی است که داستان در جاهای مختلف دارد، و از مقایسهٔ این‌ها چیزهایی درمی‌آید که تقریباً محال است بتوانید با یک بار نقل کردن داستان به دامشان بیندازید. قبلاً مثال‌هایی زده‌ام و خوشبختانه، دست‌کم در سال ۲۰۰۷، لازم نیست آدم خیلی بحث کند که این کار جالب است؛ زیرا این تکنیکی است که در ۱۵، ۲۰ سال اخیر در ادبیات غرب خیلی باب شده است: اینکه روایت را از چند زاویه نقل کنند و این‌گونه بُعد بیشتری به آن بدهند. مثل کاری که پیکاسو در نقاشی می‌کند و چیزی را هم‌زمان از چند جهت می‌کشد؛ مثلاً چهره‌ای را که پیکاسو می‌کشد، هم تمام‌رخ می‌کشد و هم نیم‌رخش همان‌جا کنارش هست. در هنر مدرن این اصلاً یک پارادایم است؛ گرایشی به چندبُعدی دیدن و از زوایای مختلف دیدن. در نقاشی به‌وضوح می‌بینید که با کوبیسم شروع شده و الان در ادبیات و سینما به‌شدت خودش را نشان می‌دهد. در سینما فیلم‌هایی هستند که در همین ۱۰، ۱۵ سال اخیر ساخته شده‌اند؛ به‌ویژه در همین سینمای پست‌مدرن، اصولاً ادبیات و سینمای مدرنی که این کار در آن متداول شده است: نه همهٔ داستان، ولی بخشی از داستان چند بار تکرار می‌شود و شما فرصت پیدا می‌کنید که انگار ابعاد مختلف ماجرا را ببینید.

در همین جلسه مثالی از این دست می‌زنم که قبلاً هم یک بار در همان جلسات آفرینش درباره‌اش صحبت کرده‌ام، و می‌کوشم کمی بیشتر بازش کنم که چرا با این تکنیک می‌توانید کاری بکنید که با یک بار روایت کردن اصلاً نمی‌شود انجام داد. یک مثال خیلی واضحش، که نخستین بار در این جلسات به آن اشاره کردم، این است: داستان موسی و فرعون را که می‌خوانید، در سوره‌های مختلف این بخش از داستان را می‌شنوید که موسی به فرمان خدا بنی‌اسرائیل را شبانه برمی‌دارد و می‌روند تا از مصر خارج شوند، و فرعون مردم و سربازانش را جمع می‌کند و دنبالشان می‌کنند و ماجرا با جزئیاتی پیش می‌رود تا اینکه آب شکافته می‌شود و موسی و همراهانش رد می‌شوند و آن‌ها غرق می‌شوند. حتی در جایی از قرآن، فرعون در حالی که غرق می‌شود توبه می‌کند و توبه‌اش پذیرفته نمی‌شود. همهٔ این‌ها جزئیاتی است که اینجا وجود دارد و همه‌اش به‌شدت جذاب و جالب است.

ولی در جایی از قرآن، در سورهٔ قصص که زندگی موسی روایت می‌شود، داستان به اینجا که می‌رسد دیگر ادامه پیدا نمی‌کند که فرعون چه کرد، چگونه رفتند و موسی چه کرد. به اینجا که می‌رسد، در یک جمله همه‌چیز خلاصه شده است: نشانه‌ها را به موسی دادیم و فرعون ایمان نیاورد. بعد می‌گوید: «فَاَخَذناهُ فَنَبَذناهُ فِی الیَم»؛ گرفتیمش و انداختیمش در دریا. ببینید چه سهولتی در این آیه هست و چه احساسی به آدم دست می‌دهد: با این همه، فرعون بوده و آدم فکر می‌کرد آدم قدرتمندی است. وقتی داستانی را با جزئیات زیاد روایت می‌کنید، در جزئیات غرق می‌شوید و انگار چیزی را نمی‌بینید. از دید کلی و از نظر خداوند این‌گونه بود که مثل مورچه‌ای بود که زیاد داد و قال می‌کرد؛ گرفتند و انداختندش در دریا. جزئیات را کنار بگذارید. آنچه از این نوع برخورد با قصه درمی‌آید چیزی است که در آن داستان‌های دیگر نیست و جز با همین فشرده کردنش در یک جمله نمی‌توانید این احساس را خوب منتقل کنید.

در خیلی جاها این عدم انطباق داستان‌ها، مثلاً کوتاه و بلند شدن بعضی از قسمت‌های داستان، نتایج جالبی دارد که قبلاً به بعضی‌هایش اشاره کرده‌ام. اینجا نمونه‌اش را دوباره می‌بینیم. در قرآن، بگذریم از اینکه این داستان چندین بار تکرار می‌شود، ولی همیشه خیلی کوتاه است؛ یعنی جزئیاتی که در تورات هست، باز وجود ندارد. مثلاً در تورات دیدید که دربارهٔ محل باغ و رودخانه‌هایی که آنجا هستند، به نوعی جزئیات جغرافیایی وجود دارد. محل باغ به‌وضوح باغ مشخصی در جغرافیای خاصی از زمین است؛ معلوم است درخت‌ها چه درخت‌هایی‌اند، کجای باغ قرار گرفته‌اند و الی آخر.

ولی داستان قرآن همیشه با اختصار خیلی زیاد این‌گونه است که خداوند به آدم می‌گوید همراه با همسرش، همراه با زوجش، در جنت سکنا داشته باشد. واژه‌ای که به کار می‌رود «جنت» است، که دست‌کم مشترک لفظیِ میان باغ و چیزی است که در قرآن با همین لفظ به بهشت اشاره می‌شود. در این باغ، یا در این باغ بهشت، همراه با همسرش سکنا داشته باشد. مسئلهٔ نگهداری از باغ هم نیست؛ فقط زندگی خیلی سرخوشانه‌ای است، و درختی آنجا هست که قرار است به آن نزدیک نشوند، و اصلاً هم با صراحت توضیح داده نمی‌شود که این درخت چیست.

موجودی که قرار است انسان را وسوسه و گمراه کند، شیطان یا ابلیس است؛ ابلیس قبلاً از سجده در برابر آدم سر باز زده بود. این اصلاً در داستان تورات نیست: اینکه ملائکه سجده کردند و ابلیس سجده نکرد. اینکه با خلقت انسان موجودی عصیانگر در عالم پدید آمد، در قرآن بخش خیلی پررنگی در داستان است که در تورات وجود ندارد. به هر حال آدم با زوج خودش در بهشت اقامت می‌کند و قرار است به شجره نزدیک نشوند، و شیطان می‌آید و هر دوشان را گمراه می‌کند.

در تورات اصولاً این‌گونه است که مار اول آمده به حوا گفته و حوا میوه را چیده و به آدم داده است؛ یعنی آدم در تورات به این صورت اصلاً مرتکب گناه نشده، چون نمی‌داند میوه‌ای که می‌خورد را زنش از آن درخت چیده است. کاملاً فریب است: مار حوا را فریب می‌دهد و حوا به نوعی آدم را فریب می‌دهد. این جهت‌گیری جنسیتی که در داستان تورات هست، به‌وضوح در قرآن نیست. شاید به نوعی بشود اشاره‌هایی برعکسش پیدا کرد که فعلاً از آن صرف‌نظر می‌کنم؛ ولی روایت را در سورهٔ طه بخوانید، شاید به نوعی بشود برعکسش را نتیجه گرفت.

ولی به نظر من داستان اصولاً این‌گونه است که قرار نیست بگوییم تقصیر این بود یا تقصیر آن بود؛ به نظر من به دلایلی این حرف معنا ندارد. فقط منظورم این است که در سورهٔ طه اگر بخواهیم به الفاظ توجه کنیم و از این دو یکی را انتخاب کنیم، به نظر می‌آید باید بگوییم تقصیر آدم بوده است؛ ولی من به چنین چیزی معتقد نیستم. بگذارید بحث ادامه پیدا کند تا ببینید که به دلایلی معنا ندارد این حرف را بزنیم.

آنچه به هر حال در داستان هست، و بگذارید همین الان این موضوع را مطرح کنم، این است که به دلیلی روشن محل اقامت آدم و حوا در زمین نیست. این جنت باغی در زمین نیست، زیرا در سورهٔ طه، بعد از اینکه گفته می‌شود در این باغ اقامت کنید، می‌گوید در آنجا تشنه نمی‌شوید، گرسنه نمی‌شوید، برهنه نمی‌مانید و «لا تضحی»؛ «لا تضحی» انگار به این معناست که آفتاب بر شما نمی‌تابد. یعنی ویژگی‌ای دربارهٔ آن باغ گفته می‌شود که غیر از چیزی است که در زمین می‌بینیم. به نظر می‌آید این بیشتر این را به ذهن آدم می‌آورد که فراتر از این تصور است که این باغ جایی در زمین به همین معنای متداول باشد، که مثلاً گرسنگی و تشنگی ممکن است پیش بیاید یا آدم آفتاب را می‌بیند. با این عبارت در قرآن تصوری از آن باغ ساخته می‌شود که این را کمی بعید می‌کند که تصورمان این باشد که آنجا باغی طبیعی در زمین است و آدم و حوا آنجا زندگی می‌کنند. وقتی می‌گوید گرسنه نمی‌مانید و تشنه نمی‌مانید، انگار اصلاً امکانش هم آنجا نیست؛ نه اینکه چون غذا به اندازهٔ کافی هست.

نمی‌خواهم خیلی وارد جزئیات شوم. اگر قرار باشد از قرآن جواب این سؤال را بدهیم که آیا این باغ باغی در زمین است یا چیز دیگری است، به نظر من از قرآن این‌گونه برمی‌آید که نباید فرض کنیم باغی به‌طور متعارف در زمین بوده، آن‌گونه که در تورات آمده است.

باز بخش نسبتاً طولانی‌ای از بحث‌های آن جلسات را روی مفهوم گناه اولیه و اینکه این هبوط چگونه اتفاق می‌افتد گذاشتم. فکر می‌کنم نکتهٔ خیلی مهمی آنجاست، زیرا فکر می‌کنم تصور درست داشتن از ماجرایی که در این داستان نقل می‌شود، مبنای خوبی است برای همهٔ حرف‌هایی که عرفا تحت عنوان سیر و سلوک و این چیزها می‌زنند. یعنی داستان آفرینش در قرآن، جدا از جنبه‌های فلسفی‌اش، مبنای انسان‌شناسی قرآن است: اینکه انسان چگونه هبوط کرده، چه راهی برای بازگشتنش هست و الی آخر. فکر می‌کنم بیشترین چیزی که در آن جلسات شاید بر آن تأکید کردم همین جنبهٔ ماجرا بود که آدم به نوعی اصول و مبانی طریقت عرفانی را در آن می‌بیند؛ نه اینکه طریقت خاصی اینجا شرح داده شود، ولی اینکه انسان به حد جسمانیت سقوط کرده، انگار از عالم معنا خارج شده و از وحدت به کثرت آمده است. این‌ها را در این داستان به هر حال می‌بینید که به آن‌ها اشاره می‌شود، و به نظر من با صراحت هم اشاره می‌شود؛ یعنی به اتفاقی که بعد از گناه کردن می‌افتد.

وارد آن جزئیات نمی‌شوم، ولی تصوری که کوشیدم بدهم این بود که انگار آدم، پیش از آنکه مرتکب گناه شود، در همان حالت وحدت با جهان زندگی می‌کند، شبیه حالتی که همه‌مان در کودکی تجربه کرده‌ایم؛ و وقتی گناه را مرتکب می‌شود، انگار از آن عالم معنا، که در آن می‌شود در وحدت زندگی کرد، به این حالتِ به اصطلاح عالم جسمانی می‌آید.

مثالی زدم که نمی‌خواهم با جزئیاتش تکرارش کنم. گفتم مثل این است که در سینمایی نشسته‌اید و غرق تماشای فیلمی هستید، آن‌قدر غرق که نه فقط متوجه نیستید که این واقعی است یا نه، بلکه آدم انگار کاملاً می‌تواند فراموش کند که اینجا سینماست، چیزهایی وجود دارد، پروژکتوری هست که فیلم را پخش می‌کند و من اینجا نشسته‌ام. غرق در تماشا و محو تماشا هستید. اگر یک لحظه این پروژکتور خاموش شود و اختلالی در پخش فیلم پیش بیاید، ناگهان متوجه می‌شوید که چیزهایی بود که تا حالا به آن‌ها دقت نمی‌کردید: اینجا صندلی‌ای هست، من اینجا هستم، اینجا پروژکتوری بود، این پردهٔ سینما بود؛ و به تمام فضای غیر از آنچه داشتید می‌دیدید توجه می‌کنید. توجه کردن به اسباب و علل به نوعی می‌تواند مانع شود که توجهتان را به واقعیت‌ها و معانی‌ای که پشت این ماجرا هست و داشتید به آن‌ها توجه می‌کردید ادامه دهید.

به نظر می‌آید این اتفاقی است که برای آدم می‌افتد: پیش از آنکه مرتکب گناه شود، انگار به‌طور کلی توجهی به جسمانیت خودش، به جنسیت خودش و به چیزهایی که آنجا وجود دارد ندارد. انگار متوجه خودش نیست که «من موجودی هستم، این‌گونه‌ام، اینجا هستم»، و به عالم دور و بر خودش آن‌طور که باید توجه نمی‌کند؛ غرق در چیز دیگری است، غرق در استفاده کردن از باغ. آن اختلالی که در اثر گناه پیش می‌آید، باعث می‌شود به چیزهایی توجه کند. در قرآن حرف از این نیست که آن‌ها پیش از آنکه گناه را مرتکب شوند برهنه نبودند؛ این‌گونه به نظر نمی‌آید. به نظر می‌آید اصلاً به جسمانیت و جنسیت خودشان توجه نداشتند و بعد از اینکه گناه را مرتکب شدند، به چیزهایی توجه کردند و به نوعی از آن عالمی که در آن غرق بودند خارج شدند. این همان چیزی است که عرفا به نوعی به آن «واقع شدن در کثرت» می‌گویند.

تا وقتی که مستقیماً به معانی جهان وصل هستید و جهان را، همان‌طور که مثلاً عارفی بعداً می‌تواند ببیند، به صورت جهانی می‌بینید که اسمای الهی در آن تجلی می‌کند، انگار اصلاً چیزی حواستان را پرت نمی‌کند. ولی توجه کردن به این جسمانیتی که محل تجلی می‌شود و به ابزار و اسبابی که تجلی را پدید می‌آورد، و درک نکردن اینکه معانی این‌ها چیست — وقتی با چیزی روبه‌رو می‌شوید که معنایش را درک نمی‌کنید — انگار توجه به کثرت پیدا می‌کنید و از عالم وحدت خارج می‌شوید.

اگر یادتان باشد، آن‌هایی که در این جلسات بودند، دربارهٔ مفهوم «کلمه» به عنوان مفهومی کلیدی در این داستان بحث‌هایی کردم که جداً فکر می‌کنم حتی در حد اشاره هم نمی‌توانم تکرارشان کنم. کوشیدم بگویم که این‌ها با بحث‌هایی که ما در اخلاق و عرفان و این‌جور چیزها داریم خیلی سازگار است و مبنای خوبی برای آن بحث‌هاست؛ همان‌طور که عرفا هم همیشه به نوعی همین برداشت‌ها را از این داستان کرده‌اند. بیشتر این چیزهایی که می‌گویم نه در کلام و الهیات و مبانی رسمی، بلکه در آثار عرفانی هست. این داستان در آثار عرفانی ما وزن خیلی زیادی داشته و همیشه به مفهوم خلیفه‌اللهی و مثلاً همین جامعیت انسان در تعلیم اسما زیاد اشاره می‌شود.

پس فعلاً این مقدمات را تکرار کردم و به نوعی اشاره کردم که داستان در قرآن چیست. مثلاً یک ویژگی‌اش این است که ابلیس اینجا وجود دارد، و در داستان تورات اصلاً اشاره‌ای به ابلیس نیست؛ یعنی به آن عاملی که شر را در جهان نه اینکه پدید بیاورد، ولی عامل اشاعهٔ شر در جهان است. اصلاً این شخصیت در تورات خیلی کم‌رنگ است.

داستان را تکرار کردم. به هر حال انسان گناه می‌کند. در قرآن این‌گونه است که بعد از اینکه گناه می‌کند، حکم اخراجش از آن بهشت صادر می‌شود؛ بعد انسان توبه می‌کند و توبه‌اش پذیرفته می‌شود، ولی هبوط صورت می‌گیرد، یعنی انسان به زمین می‌آید، و وعده داده می‌شود که هدایت الهی به تو می‌رسد و اگر از هدایت پیروی کنی، آن‌وقت دیگر رنجی به تو نمی‌رسد. این کل نحوهٔ بیان داستان در قرآن است.

به نظر می‌رسد این ماجرا که گناه اولیه مثل حائلی میان انسان و خدا باقی مانده و حالا باید به نوعی رفع شود، اصلاً به این شکل در قرآن وجود ندارد. توبه صورت گرفته و پذیرفته شده است، و اصلاً هم به نظر نمی‌آید که آمدن به زمین به این معنا باشد که اگر این گناه صورت نمی‌گرفت، انسان به زمین نمی‌آمد. یک بار این بحث، به اصطلاح بی‌موقع، در این کلاس پیش آمد: از داستان قرآن درنمی‌آورید که معنای این داستان این است که قرار بود انسان تا ابد آنجا بماند و حالا که گناه کرده، مجازاتش این است که به زمین بیاید. بلکه به نظر من، برعکس، محتوای داستان بیشتر این‌گونه است که انسان به هر حال خلق شده تا جایگاهش زمین باشد؛ منتها نه این‌گونه که بعد از آن گناه هبوط پیدا کند.

انگار قرار نبود که انسان توسط شیطان فریب بخورد و از بهشت اخراج شود؛ این اتفاق نتیجهٔ گناه است. اخراج انسان از جنت نتیجهٔ گناه اولیه است، نه خروج؛ انسان ممکن بود خودش خارج شود. یعنی چیزی اینجا نتیجهٔ گناه هست، ولی نه لزوماً آمدن به زمین. مثلاً می‌توانید تصور کنید که آدم می‌توانست در جنت بماند و به دلایلی، بدون اینکه گناهی مرتکب شود و بدون اینکه اخراج شده باشد، به زمین بیاید؛ مثلاً خودش بیاید، یا به هر حال به شکل اخراج نباشد. اینکه از جنت اخراج شده و به زمین هبوط کرده، یعنی سقوط کرده، اتفاقی است که نتیجهٔ آن گناه است. به نظر من این را از قرآن می‌شود نتیجه گرفت، نه اینکه انسان اصلاً برای زمین خلق نشده و برای جنت خلق شده است. به‌ویژه که به نظر من در داستان قرآن جنت بیشتر هویتی غیرزمینی پیدا کرده است؛ آن‌وقت مثل این است که بگوییم اصلاً در شرایطی قرار گرفته‌ایم که برای اینجا ساخته نشده‌ایم و برای زندگی در بهشتی ساخته شده‌ایم.

این داستان را خیلی مختصر نقل کردم و بدون تأکید اشاره‌هایی به مقایسه‌اش با داستان تورات کردم. ولی می‌خواهم به بحث‌هایی برگردم که در جلسهٔ آخرِ آن جلسات کردم. این بخش‌ها را دیگر به اشاره نمی‌گویم؛ بعضی موضوع‌ها را دوباره تکرار و تکمیل می‌کنم تا به حرف‌هایی که اینجا می‌زنیم ربط پیدا کند.

آن موضوع این است که حقیقت این جنت و گناه اولیه چیست؟ چه درکی داریم از اینکه این جنت چه بوده و این داستان چه چیزی را بیان می‌کند؟ آیا آزمایشی واقعی ترتیب داده شده و آدم به عنوان نمایندهٔ انسان‌ها در باغی قرار گرفته — حالا باغ در زمین بوده یا نبوده، دیگر خیلی مهم نیست — و با همین هیئت جسمانی خودش در باغی حاضر شده، از درختی خورده و نتیجه‌اش این شده که نه تنها خودش از آن باغ اخراج شده، بلکه تمام نسل بشر هم به اخراج شدن محکوم شده‌اند؟ یا برخورد دیگری می‌تواند این باشد که همهٔ انسان‌ها پیش از آنکه به دنیا بیایند، این مرحلهٔ آزمایشی را طی کرده‌اند؛ بنابراین همه مرتکب گناه شده‌اند. ممکن است در خاطرهٔ ما نباشد، ولی همه‌مان یک بار این آزمایش را پس داده‌ایم و مرتکب گناه شده‌ایم و الی آخر.

دربارهٔ اینکه این داستان اصولاً به چه چیزی اشاره می‌کند، یادم نیست آن جلسات چند جلسه بود، ولی دست‌کم این را می‌توانم بگویم که همهٔ جلسات مطلقاً بدون هیچ اشاره‌ای به اینکه برخوردمان با این مسئله چیست و این داستان چه می‌گوید پیش رفت، بدون اینکه اختلالی در نتیجه‌گیری‌های داستان وارد شود.

یعنی لازم نیست بگویید تحقق این داستان چگونه بوده است. محتوای داستان همان است که، به هر شکلی تحقق پیدا کرده باشد، باقی می‌ماند؛ جز اینجا که داریم بحث می‌کنیم آیا انسان می‌تواند گناه اولیه نداشته باشد. در خودِ محتوای فلسفی و عرفانی داستان هیچ ضرورتی ندارد که دربارهٔ نحوهٔ تحقق واقعی این ماجرا حرفی بزنید.

برداشت دیگری هم کلاً این است که این اصلاً تمثیل است: هیچ آدمی در باغی قرار نگرفته، و داستانی تمثیلی است که همین حقایق فلسفی را به ما می‌گوید؛ و چقدر هم خوب می‌گوید. وقتی داستانی این‌قدر خوب واقعیتی را بیان می‌کند، می‌شود گفت داستان این است که انسان به هر حال موجودی است که مرتکب گناه می‌شود. همهٔ آن نتایج را هم می‌شود گرفت: به دلیل زبان پیشرفته‌ای که دارد، کذب پدید می‌آید، شیطان می‌تواند فریبش دهد و الی آخر، و نهایتاً شر پدید می‌آید. همهٔ این‌ها می‌تواند در این تمثیل خلاصه شده باشد؛ واقعیت‌هایی که همهٔ ما به نوعی هر روز با آن‌ها مواجهیم.

ولی می‌خواهم بگویم که الان نیاز داریم دربارهٔ این بحث کنیم که چه مدلی در ذهنمان هست از اینکه این داستان چگونه تحقق پیدا کرده است. در جلسهٔ آخرِ آن جلسات این بحث را مطرح کردم و نظر خودم را گفتم، ولی تأکید زیادی نکردم؛ فکر می‌کنم حتی تأکید کردم که اصراری ندارم بپذیرید این حرف‌هایی که می‌زنم درست است یا نه، چون با نتایجی که قبلاً گرفتیم هیچ ارتباط مستقیمی نداشت. ولی الان مجبورم همان حرف‌ها را بزنم و تأکید کنم که برداشتم درست است، و بکوشم دلیل بیشتری بیاورم و قانعتان کنم که آن تصوری که در آن جلسه کوشیدم بدهم، دربارهٔ اینکه این داستان به معنای واقعی چه می‌گوید، چرا درست است، چرا با قرآن سازگار است و چرا مدل خوبی به دست می‌دهد که بعداً نتایج خیلی خوبی هم می‌شود از آن گرفت.

توجیه من این بود که از این نظر طرفداری کردم که همهٔ انسان‌ها این آزمایش را از سر گذرانده‌اند. انسانی نیست که این ماجرا را طی نکرده باشد. این‌طور نیست که یک نفر به نمایندگی این کار را کرده باشد، و این‌طور هم نیست که این ماجرا داستانی تمثیلی باشد. این داستان به معنای واقعی کلمه واقعی است؛ به نوعی از واقعیت هم واقعی‌تر است — توضیح می‌دهم یعنی چه. همهٔ این داستان به مدت اقامت انسان در رحم پیش از تولد اشاره می‌کند. می‌کوشم بگویم چرا این با قرآن سازگار است، بلکه به نظر من به نوعی از قرآن نتیجه می‌شود، و چرا مدل خوبی است برای تصور اینکه محتوای واقعی داستان چیست.

اولاً توجه کنید که اگر این‌گونه به این ماجرا نگاه کنید، یعنی واقعی فرضش کنید و برای همهٔ انسان‌ها فرضش کنید، آن‌وقت معنا دارد که بگویم انسانی این گناه را مرتکب شده و انسانی نشده؟ چیز ارثی‌ای وجود ندارد؛ همهٔ انسان‌ها در این داستان شریک‌اند. ممکن است داستان به معنای واقعی کلمه برای نخستین انسان نقل شده باشد. در آن جلسه تأکید کردم که لزومی ندارد فرض کنیم داستانِ نخستین انسان، یعنی آدم، همان شکلی را دارد که الان می‌گویم؛ ممکن است دربارهٔ نخستین انسان، به عنوان موجودی خاص، به شکل دیگری اتفاق افتاده باشد. ولی همه‌مان به معنای واقعی کلمه در این داستان شریکیم و این داستان به دوران حیات انسان پیش از تولد اشاره می‌کند.

چرا این‌گونه است؟ چرا این به نوعی با قرآن سازگار است؟ در آن جلسه دلیلی آوردم که از نظر خودم کاملاً قاطع است؛ ولی فکر می‌کنم گاهی دلیلی ممکن است برای من خیلی واضح و قاطع باشد ولی برای دیگران نباشد و نشود مردم را چندان قانع کرد که این دلیل کافی و کامل است. فکر می‌کنم در آن جلسه این داستان را از سورهٔ اعراف نقل کردم. امروز از آن روزهایی بود که به‌شدت احساس کردم چقدر لازم بود یادداشت مختصری از جلساتی که قبلاً صحبت کرده‌ام جایی داشته باشم؛ همه را از حافظه‌ام می‌گویم و برای همین واقعاً شک دارم. مطمئنم که این اشاره به سورهٔ اعراف را در آن جلسه کردم؛ اینکه چه چیزهای دیگری گفتم، واقعاً یادم نیست.

سورهٔ اعراف شاید مفصل‌ترین جایی است که این داستان از نظر طول و تعداد واژه‌ها مطرح شده است، و قسمت مربوط به ابلیس در آن از همهٔ جاهای دیگر قرآن مفصل‌تر است؛ یعنی مکالمهٔ ابلیس با خداوند، که بعضی از عرفا چقدر دربارهٔ آن حرف زده‌اند. دربارهٔ این جملهٔ «فبعزتک» — که انگار اینجا، در این سوره، نیست — و به هر حال دربارهٔ کلِ این عکس‌العمل ابلیس در قرآن، که مفصل‌ترینش در سورهٔ اعراف است، عرفا خیلی بحث کرده‌اند.

ببینید داستان اینجا این‌گونه نقل می‌شود. می‌گوید: «و لقد مکناکم فی الارض و جعلنا لکم فیها معایش قلیلاً ما تشکرون»؛ شما را در زمین تمکین دادیم و برایتان معایش قرار دادیم و کمتر کسی از میان شما شکر می‌کند. «و لقد خلقناکم ثم صورناکم ثم قلنا للملائکه اسجدوا». شما چه می‌فهمید از اینکه شما را خلق کردیم و صورت بخشیدیم؟ این «صورناکم» یعنی چه؟ در قرآن همیشه به اتفاقی اشاره می‌کند که در رحم می‌افتد؛ مثلاً می‌گوید شما را در رحم صورت می‌بخشیم.

ببینید، این مثل جاهای دیگر قرآن است: داستانی جایی به‌طور مفصل نقل می‌شود و بعد قسمتی از آن جای دیگری فشرده می‌شود. کلِ این «خلقناکم و صورناکم» جای همهٔ مقدمهٔ داستان در جاهای دیگر نشسته است، که بعداً می‌گوید «و قلنا للملائکه اسجدوا». یعنی این «خلقناکم و صورناکم» به نظر من اشاره به همهٔ آن ماجراست؛ فشرده‌سازیِ تعلیم اسما و همهٔ این چیزهاست.

در جلسات پیش از جلسهٔ آخر و در جلسهٔ آخر تأکید کردم که چرا مناسب است دنیای انسان پیش از تولد را این‌گونه در نظر بگیریم: زیرا تمام امکانات شناختی انسان به‌تدریج پدید می‌آید، و امکانات شناختی‌ای که پدید می‌آید چیزی جز تعلیم اسما نیست. یعنی انسان پیش از آنکه دنیا را دیده باشد، به‌تدریج با جهان آشنا می‌شود. این‌گونه توصیفش کردم که در رحم، جنین همین‌طور رشد می‌کند و جدا از اینکه ساختار بدنش شکل می‌گیرد، مثلاً ساختار هورمونی‌اش هم شکل می‌گیرد.

فرض کنید رحمت را درک می‌کنیم؛ معنایش چیست؟ فرقی نمی‌کند از حالت‌های مغز صحبت کنیم یا از حالت‌های هورمونی. من معمولاً ترجیح می‌دهم از حالت‌های هورمونی صحبت کنم، چون به نوعی ساده‌تر است و تصورِ مغز کمی پیچیده‌تر است. رحمت را چگونه درک می‌کنید؟ واقعیت این است که انگار در بدنتان حالتی هورمونی پدید می‌آید که مثلاً احساس صمیمیت و احساس درک مهربانی در آن هست و الی آخر. یعنی درک ویژگی‌های جهان، مثلاً درک اسمای الهی، به نوعی به این برمی‌گردد که من، بدنم، مغزم، کل دستگاه جسمانی‌ام و هورمون‌هایم پیچیدگی‌ای دارند که انواع و اقسام حالت‌ها را می‌توانند درک و حس کنند.

الان می‌دانیم که همهٔ این اتفاق‌ها در رشد جنین می‌افتد. تمام هورمون‌هایی که داریم و همهٔ حالت‌هایی که جسم می‌تواند بگیرد — در جلسهٔ آخر این‌ها را کمی بیشتر توضیح دادم — همه یک بار در حالت جنینی آزموده می‌شوند؛ این هورمون‌ها ترشح می‌شوند. الان می‌دانیم که جنین انواع و اقسام فعالیت‌هایی را که بدن می‌تواند انجام دهد، انجام می‌دهد؛ از خوردن گرفته تا هر کاری که فکرش را بکنید. وقتی این فعالیت‌ها انجام می‌شوند، انگار انسان تمام آن صفاتی را که بعداً می‌تواند درک کند، یعنی اسمایی را که می‌تواند درک کند، همان‌جا درک می‌کند. جنین شعور دارد، در حدی کمی پایین‌تر از شعور و خودآگاهی‌ای که ما داریم؛ حس می‌کند و درک می‌کند، و انگار تمام حالت‌هایی که انسان می‌تواند درک کند به‌تدریج آنجا به‌طور آزمایشی برایش پدید می‌آید. این به نوعی معنای تعلیم اسماست. انسان پیش از آنکه پایش را به این دنیا بگذارد، انگار با مبانیِ حالت‌هایی که در جهان می‌شود تجربه کرد آشنا شده است.

مفهوم «علم آدم الاسماء کلها» یعنی انسان ویژگی‌ای دارد: نحوهٔ خلقتش طوری است که این سیستم آن‌قدر پیچیده است که در مقابل هر اسم، یعنی همهٔ تجلیات خداوند، حالتی داشته باشد که بتواند آن را درک کند. هر موجود زنده یا غیرزنده‌ای این ویژگی را ندارد که بتواند پیچیدگی‌هایی را که در اسما هست به اندازهٔ کافی از هم تمایز دهد. به نظر می‌آید ملائکه نمی‌توانند همهٔ اسما را درک کنند. اگر به ملائکه این‌گونه نگاه کنم، معنایش این است که انگار تعداد حالت‌هایشان کمتر از حدی است که باید باشد. وقتی چیزی را درک می‌کنم، باید در حالتی شناختی قرار بگیرم؛ این حالت شناختی می‌تواند نتیجهٔ ویژگی خاصی هورمونی باشد یا حالتی مغزی، هر طور که می‌خواهید تصور کنید. مهم این است که ما پیچیدگی‌ای داریم که در مقابل تمام چیزهایی که در عالم وجود دارد، می‌توانیم درکی داشته باشیم؛ معنای اینکه همهٔ اسما را می‌توانیم درک کنیم همین است.

این اتفاق بعد از تولد نمی‌افتد؛ پیش از تولد می‌افتد. بنابراین این آیهٔ قرآن، که تمام قسمت اول داستان را در «خلقناکم و صورناکم» خلاصه می‌کند، و «صورناکم» همیشه به اتفاق‌هایی اشاره دارد که در رحم می‌افتد، به همین موضوع اشاره می‌کند. انگار من به‌طور تمثیلی — البته می‌گویم «مثلاً تمثیلی»، چون به نظر من این تمثیل نیست — دربارهٔ وجود و هستی انسان پیش از تولد صحبت می‌کنم؛ اتفاق‌هایی که هنگام رشد جنین در رحم می‌افتد.

این به‌وضوح با آن آیه سازگار است که وقتی می‌گوید آدم در جنت ساکن شود، حرف از این است که آنجا گرسنه نمی‌شوی، تشنه نمی‌شوی و خورشید را نمی‌بینی. جایی که این اتفاق‌ها می‌افتد زمین نیست؛ کرهٔ زمین، به این معنا که من ساکن زمین شده باشم، نیست؛ پیش از این است که به زمین پا بگذارم، یعنی پیش از تولد است. بنابراین این محیط محیطی در آسمان هم نیست؛ هرچند نمی‌دانم، شاید باید بگویم به یک معنا به نوعی در آسمان است. این‌ها الفاظ و آیاتی در قرآن‌اند که به نظر من به نوعی اشاره می‌کنند که ما دربارهٔ حیات انسان پیش از تولد صحبت می‌کنیم، و آن اتفاقی که تحت عنوان هبوط به زمین به آن اشاره می‌شود، در واقع توصیفِ به دنیا آمدن انسان، یعنی وارد زمین شدن انسان، است.

اگر بگویم این داستان، داستان همهٔ ماست، ما کی وارد زمین می‌شویم؟ وقتی متولد می‌شویم. پیش از آن کجا بودیم؟ جنینی بودیم که در رحم قرار گرفته بودیم، که دقیقاً بهشت است. بهشت جایی است که هرچه می‌خواهی در آن هست، و آنجا هم جنین دقیقاً در شرایطی قرار گرفته که ایده‌آل است.

یک بار در یکی از جلساتی که دربارهٔ روایت اسقفی بود، بحث کردم که به نظر می‌آید همهٔ انسان‌ها انگار دنبال بهشتی گم‌شده‌اند. مهم نیست اصلاً چه عقیده‌ای دارید؛ فکر می‌کنم همهٔ آدم‌ها می‌توانند در این توافق کنند که بشر وقتی نگاه می‌کند، انگار دنبال بهشت می‌گردد. به نوعی بهشتی که در ذهن داریم به دوران کودکی مربوط می‌شود. ولی دوران کودکی واقعاً بهشت نبود؛ در دوران کودکی هم غم‌ها و مشکلاتی وجود داشت: مادر می‌رفت و می‌آمد، گرسنه می‌شدیم. ولی پیش از آن واقعاً بهشت بود. بهشت، به معنای واقعی کلمه، یعنی جایی که هرچه می‌خواهی آنجا هست؛ و شرایط دوران حضور انسان در رحم پیش از تولد دقیقاً همین‌گونه است، شرایطی بهشتی است. هر مادهٔ غذایی که می‌خواهم برمی‌دارم و کسی هم نمی‌تواند جلویم را بگیرد. همه‌چیز فراهم است، هیچ مشکلی نیست و به نوعی در حالت ارضای مطلق به سر می‌برد.

وقتی انسان به دنیا می‌آید، این حالت ارضا کم‌کم از حالت مطلق به حالت‌های نسبی درمی‌آید و در مورد بعضی‌ها حتی ممکن است به حالتی وحشتناک تبدیل شود. ولی در جهان پیش از تولد، از لحظه‌ای که این جنین شروع به رشد می‌کند، هرچه به اوایلش نگاه کنید، اوضاع کامل‌تر است؛ و ممکن است بعد از اینکه بزرگ و بزرگ‌تر می‌شود، اوضاع آنجا هم کم‌کم از حالت کامل دربیاید؛ ممکن است بعضی از مواد غذایی که جنین بردارد و استفاده کند وجود نداشته باشد. ولی وقتی در شرایط خیلی کوچکی است، بهشت مطلق است. در روزهای اول، ساعات اول و هفته‌های اول چیزی وجود ندارد که لازم باشد و آنجا موجود نباشد. ممکن است ذخایر بدن مادر بعداً تمام شود، یا آشوب‌های فکری و روانی مادر باعث شود محیط رحم تحت تأثیر قرار بگیرد و از حالت ایده‌آل خارج شود؛ ولی دست‌کم در روزهای اول مطمئناً این‌گونه نیست.

پس اگر دنبال بهشتی گم‌شده می‌گردیم، برای این است که به معنای واقعی کلمه تجربهٔ یک محیط بهشتی را داریم و این در ناخودآگاه ما ثبت شده است؛ ولی آن را به یاد نمی‌آوریم. خیلی چیزها را از روزها و سال‌های اول کودکی‌مان به یاد نمی‌آوریم.

ولی فکر می‌کنم الان همهٔ روانکاوها در این توافق دارند — روانکاوها به معنای کسانی مثل فروید، لکان و یونگ، یعنی آدم‌هایی که روانکاوند، نه روان‌شناس‌ها — که همهٔ این تجربیات به نوعی در ناخودآگاه ما هست.

بگذارید تعبیری را اینجا بگویم، بی‌آنکه بخواهم وارد بحث‌های تخصصی شوم. فروید از دو سال اول زندگی کودک به عنوان سال‌های مهم یاد می‌کند که ناخودآگاه کودک، یعنی ناخودآگاه انسان، در این سال‌ها به‌شدت پر می‌شود؛ و برای همین معتقد است رؤیاها به نوعی همیشه به این سال‌های کودکی برمی‌گردند، به تجربیات کودکی، تجربیاتی که فراموش شده‌اند. دقیقاً همین که فراموش شده‌اند، از نظر فروید معنایش این است که جایی رفته‌اند، و آن جا همان ناخودآگاه است. اگر این حرف فروید درست باشد، به نظر من دقیقاً تجربیات جنینی انسان هم همین‌گونه‌اند؛ آن‌ها هم همراه با شعور بوده‌اند، هرچند در مرحله‌ای کمی ضعیف‌تر، ولی آنجا به‌وضوح شعور وجود دارد. فکر می‌کنم این‌گونه می‌شود اختلاف میان یونگ و فروید را برطرف کرد: آن تجربیات جنینی ناخودآگاه جمعی را پر می‌کنند و بعد از تولد، تجربیات شخصی‌ترِ آدم‌ها در طول زندگی ناخودآگاه شخصی را پر می‌کند؛ و فروید بیشتر به این ناخودآگاه شخصی توجه دارد.

می‌خواهم کمی از این بحث، یعنی انطباق داستان با قرآن، فعلاً بیرون بیایم و چیز خیلی واضح‌تری بگویم. به نظر من خیلی از موضوع‌هایی که می‌گویم به نوعی ساده و طبیعی است؛ می‌خواهم بگویم چرا غیرطبیعی جلوه می‌کند. دلیلش این است، و شاید قبلاً هم درباره‌اش صحبت کرده باشم، که واقعاً به نظر می‌آید انگار از زمانی که بچه در بیمارستان متولد می‌شود و تولدش جایی ثبت می‌شود، فکر می‌کنیم این موجود پدید آمده است. جشن تولد که می‌گیریم، یعنی انگار موجود انسانی از لحظه‌ای که جمع و جماعت می‌بینندش پدید آمده است. انگار در آن مدتی که نمی‌بینیمش، در آن ۹ ماه، در آن تنهایی، اصلاً رسمیت چندانی قائل نیستیم که آنجا هم به هر حال موجود زنده‌ای زندگی می‌کند، تجربیاتی را از سر می‌گذراند، رشد می‌کند و تجربیات خیلی عمیقی را هم از سر می‌گذراند. تمام اجزای وجودش پدید می‌آیند و همراه با این پدید آمدن، کم‌کم احساس پیدا می‌کند. این‌طور نیست که در یک اپسیلونِ ثانیه، به محض اینکه متولد شد، ناگهان شعور و احساس پیدا کند.

درست است که ممکن است بینایی‌اش، به آن معنایی که ما می‌فهمیم، به یک معنا بعد از تولد پدید آمده باشد؛ ولی این موضوع اکنون از نظر علمی به‌طور قطع روشن است: جنین در مدتی که در رحم مادر است، به‌طور قطع به نوعی بینایی دارد. این واقعیتی به‌شدت عجیب و غریب است که به نظر من خیلی هیجان‌انگیز است و می‌تواند نتایج زیادی داشته باشد. کلاً همهٔ فرهنگ بشر را می‌شود محکوم کرد که به این دوران جنینی کم‌توجهی کرده است، به این دلیل که دیده نمی‌شود.

این ماجرای رسمیت پیدا کردن انسان بعد از تولد، انگار که ناگهان پدید آمده، مثل ماجرای کشف آمریکاست. اروپایی‌ها می‌گویند ما آمریکا را کشف کردیم، انگار قبلاً نبود؛ یعنی آمریکا از لحظه‌ای که انگار ما دیدیمش، در تاریخ و جغرافیا ثبت شده است. یعنی چه که ما کشفش کردیم؟ کمی فکر کنید: آدم‌ها آنجا زندگی می‌کردند. قاره‌ای بود که دیده نمی‌شد، و از لحظه‌ای که من دیدم و کشفش کردم، انگار وارد تاریخ بشر شد؛ در حالی که انسان‌های آنجا زندگی می‌کردند و به یک معنا آن را کشف کرده بودند، و قبلاً کسان دیگری آن را دیده بودند. ما اروپایی‌ها نخستین کسانی نبودیم که آمریکا را دیدند. انگار تا جماعت چیزی را نبینند، ثبتش نکنند و برایش اسم نگذارند، اصلاً وجود ندارد.

این ۹ ماه انسان آنجا هست، و واقعاً فکر می‌کنم همهٔ شما اگر فیلم‌هایی را که از داخل رحم تهیه شده ندیده‌اید و ببینید، دچار هیجان و شگفتی می‌شوید که جنین آنجا چه می‌کند و چقدر در حال فعالیت است. اولاً به‌طور قطع، از نظر روان‌شناسی، حالت REM دارد؛ یعنی چشم‌هایش تکان می‌خورد و در حالتی مثل رؤیاست. به نظر می‌آید دقیقاً به همان معنایی که ما در رؤیا چیزهایی می‌بینیم، جنین در رحم چیزهایی می‌بیند؛ معلوم نیست چگونه و چه چیزی. ولی تمام مدت چشم‌هایش حرکت می‌کند و با دست‌هایش کارهایی می‌کند. می‌خورد و تمام اعمال حیاتی را انجام می‌دهد، و به نظر می‌آید در حد خودش زندگی خیلی کاملی دارد. طبعاً هم آدم باید تصور کند که از عالم خارج به نوعی بی‌خبر است، ولی فعالیت‌های حیاتی خودش را انجام می‌دهد؛ حتی نوعی فعالیت جنسی، مثلاً تشکیل سلول‌های جنسی. هر کاری که بشر در طول زندگی‌اش می‌کند، در ابعادی در رحم اتفاق می‌افتد.

بنابراین ما به معنای واقعی کلمه زندگی‌ای پیش از تولد داریم که همراه با شعور و ادراک است. هیچ‌وقت نمی‌شود گفت که آنجا شعور و ادراک وجود ندارد. به نظر می‌آید چیزی شبیه بینایی وجود دارد. و این تصور که انسان در لحظه‌ای که متولد می‌شود ناگهان شعور پیدا می‌کند — ببخشید، به نظر من این تصور احمقانه است — که بشر همین که مثلاً من دیدمش، همان لحظه ناگهان شعور پیدا کرد؛ مثلاً شروع می‌کند به گریه کردن و تازه رنج می‌برد. دست‌کم آن موقعی که شروع می‌کند به دنیا آمدن، تحت فشار است؛ رنج می‌برد یا نه؟

الان یادم آمد که مثال اسفنج را بزنم. اسفنج، موجودی در حد اسفنج، ادراک دارد؛ چیزی را حس می‌کند. آن‌وقت این جنین، که در طول این مراحلی که پدید می‌آید تقریباً انسانی کامل شده، ادراک ندارد و چیزی نمی‌فهمد و این شعورش و چیزهایی که درک می‌کند جایی ثبت نشده است؟ مثل همهٔ چیزهای ما، تمام ادراکاتمان در طول زندگی در ناخودآگاهمان ثبت می‌شود و مطلقاً چیزی از دست نمی‌رود. فکر می‌کنم این گزاره‌ای عمومی است که همه قبول دارند. پس کلاً حیات پیش از تولد هست، و اگر حرف روانکاوها را قبول کنید که ماه‌ها و سال‌های اول زندگی از نظر تأثیری که روی ناخودآگاه و منش کلی انسان می‌گذارند خیلی مؤثرند، به نظر می‌آید آن دورهٔ جنینی می‌تواند بی‌نهایت دورهٔ مهمی باشد.

این ایده را واقعاً از کریستوا دارم، نه اینکه کل این ماجرا را از کریستوا یاد گرفته باشم. کریستوا اشاره‌ای به ارتباط میان زبان و بدن دارد. فکر می‌کنم اشاره‌ای بهتر از این نمی‌شود کرد برای اینکه آن «صورناکم» که آنجا جانشین همهٔ تعلیم اسما شده یعنی چه. کریستوا توضیحاتی می‌دهد که چرا زبان انسان به نوعی حتی به شکل بدنش وابسته است؛ به جسمش وابسته است. این‌طور نیست که مثلاً بتوانید موجودی با ریختی مچاله‌شده داشته باشید که زبان پیچیده‌ای داشته باشد.

دارم زیادی حرف می‌زنم، ولی ببینید: ادراکات ما، یعنی کلی مفاهیم انتزاعی که داریم، برمی‌گردد به اینکه مثلاً دست داریم و می‌توانیم اشیا را بگیریم. این در علوم شناختی چیز خیلی واضحی است. من الان مفاهیم انتزاعی زیادی در ذهنم دارم، مثلاً «گرفتن» به‌طور کلی؛ افعالی دارم که درکشان می‌کنم، افعال اساسی‌ای که می‌فهمم، حالات و صفات؛ این‌ها به‌شدت به این برمی‌گردد که من توانایی انجام کارهایی را دارم. چون جسم من مثلاً دست دارد یا پا دارد، آن‌وقت ادراکاتی پیدا می‌کنم و می‌توانم زبانی پیچیده داشته باشم. البته برای اینکه سوءتفاهم پیش نیاید: فکر می‌کنم فهمیدن حرف کریستوا، با توجه به مفهومی که او در فلسفهٔ خودش دارد، یعنی سمیوتیک، به این راحتی هم نیست، و آنچه می‌گوید بیشتر دربارهٔ همان سمیوتیک است. جایی به این موضوع اشاره‌ای کرده‌ام.

ولی اینکه ما جهانی پیش از تولد داریم، و تولد شباهت شدیدی به مسئلهٔ هبوط به زمین دارد، یعنی وارد زمین شدن است؛ و در حیات پیش از تولد غنایی وجود دارد که روزبه‌روز بیشتر درکش می‌کنیم. اگر قبلاً نمی‌دانستیم در رحم چه اتفاق‌های پیچیده و عجیبی می‌افتد، الان می‌دانیم. قبلاً نمی‌دانستیم که تمام دستگاه‌های درونی و بیرونی انسان وقتی در جنین شکل می‌گیرند، عین ماشینی که کارخانه تولید می‌کند و وقتی می‌خواهد تحویل مشتری بدهد همه‌چیزش را بررسی و آزمایش می‌کند و بعد تحویل می‌دهد، یک دور به‌طور آزمایشی آنجا آزموده می‌شوند. با اینکه به نظر می‌آید آنجا چیزی برای خوردن ندارد، ولی دفع انجام می‌شود. به نوعی همهٔ حرکت‌هایی که می‌توانیم با اندام‌ها و به اصطلاح اعضا و جوارحمان بکنیم، یک دور کار می‌کنند. مثلاً گوش می‌شنود؛ الان همهٔ ما می‌دانیم که گوش می‌شنود.

این آزمایش خیلی تثبیت‌شده است که بچه‌ها بعد از تولد نسبت به زبان مادری خودشان حساسیت دارند و به آن گوش می‌دهند، در حالی که به زبان‌های دیگر گوش نمی‌دهند. یعنی اگر برای بچه‌ای چینی نوار چینی بگذارید، ساکت می‌شود و گوش می‌دهد، ولی اگر نوار آلمانی بگذارید، گوش نمی‌دهد. معنایش این است که وقتی در رحم بوده، زبانی را که دست‌کم مادر با آن صحبت می‌کرده، به معنای واقعی کلمه از همان ارتعاشات داخلی شنیده است و نسبت به آن حساسیتی دارد و به یادگیری و فهمیدن این زبان نوعی علاقه نشان می‌دهد.

وارد بحث‌های جزئی نمی‌شوم. می‌خواهم بگویم جدا از اشاراتی که به نظر من در قرآن هست، این تصور که ماجرای سکونت در جنت را این‌گونه درک کنیم که همهٔ آدم‌ها این مراحل را پیش از تولد خودشان طی کرده‌اند، مشکلاتی را حل می‌کند. وقتی می‌خواهم توضیح بدهم که ایده یا مدلی درست است، لازم نیست اثباتش کنم؛ کافی است نشانتان بدهم که این ایده خیلی از مشکلات را حل می‌کند، با بقیهٔ چیزها سازگار است و کاربرد خوبی دارد. فعلاً می‌کوشم بگویم این ایده معقول است و توجه کردن به دوران جنینی، یعنی دوران پیش از تولد، خیلی مهم است.

به نظر می‌آید زبان آنجا شکل می‌گیرد. احتمالاً بعضی‌هایتان — خودم هم در این مورد اشاره‌هایی کرده‌ام — این بحث‌هایی را که در زبان‌شناسی و در بحث‌های Chomsky هست می‌شناسید. Chomsky استدلالی دارد تحت عنوان «فقر محرک»: محال است انسان به‌طور تجربی و آزمایشی، یعنی کودکی با شنیدن گفتارها و پاره‌گفتارهای اطرافیان، زبان یاد بگیرد. به این دلیل Chomsky و تقریباً همهٔ آدم‌ها، یعنی اکثر کسانی که در زبان‌شناسی و علوم شناختی هستند و حرف Chomsky را قبول دارند، به نوعی قبول دارند که زبان ذاتی است. اینجا جا برای حرف Kristeva باز می‌شود که به نوعی زبان، وقتی بعداً شکل می‌گیرد، یعنی وابسته به فعالیت‌های انسانی، دست‌کم مقدماتش فراهم شده است. زبان ذاتی است؛ نه اینکه بچه‌ای که به دنیا می‌آید زبان آلمانی بلد است، بلکه یعنی آمادگی یادگیری زبان را دارد.

استدلال Chomsky این است که تعداد جمله‌هایی را که کودکی می‌شنود و می‌خواهد از آن‌ها الگوبرداری کند، هرچقدر می‌خواهید بالا ببرید و بیشترین پردازش ممکن را هم در نظر بگیرید؛ این‌ها را بردارید تا از درونشان گرامر دربیاید. محال است بتوانید حتی از تعداد خیلی زیادی جمله گرامر زبان را یاد بگیرید، مگر اینکه چیزی را به‌طور ذاتی بدانید. تصور Chomsky این است؛ می‌گوید مثل این است که بچه وقتی به دنیا می‌آید، از قبل می‌داند که سه جور گرامر وجود دارد: یا فعل اول است، یا دوم است، یا آخر. بنابراین با چهار جمله که می‌شنود، می‌فهمد که «من در زبانی فعل‌آخر به دنیا آمده‌ام». چرا این‌گونه است؟ زبان فارسی زبانی فعل‌آخر است؛ ولی ما در محاوره چقدر جمله‌هایی به کار می‌بریم که فعلشان آخر نیست؟ پس ساختار گرامر را چگونه یاد می‌گیریم؟

یعنی آمادگی‌ای در ذهن بچه وجود دارد؛ انگار در مغز بچه چیزی حک شده که «تو باید یکی از این گرامرها را انتخاب کنی»، و او گرامر مربوط به خودش را به‌درستی انتخاب می‌کند و همین‌طور اجزای گرامر را یاد می‌گیرد؛ نه اینکه مثل کامپیوتری باشد که هرچه می‌خواهید به آن برنامه بدهید تا ببینید می‌تواند از یک میلیون جمله گرامر دربیاورد یا نه. یا جمله‌های فارسی را در نظر بگیرید: در زبان فارسی ما تقریباً گرامرِ جمله‌هایمان رعایت نمی‌شود. به تعبیر Chomsky، در ذهن ما آمادگی‌ای هست و یادگیری گرامر بیشتر شبیه این است که تعدادی پارامتر دارید و آن‌ها را تنظیم می‌کنید: سه پارامتر برای جای فعل دارید، یا مثلاً نوع صفر، یک یا دو. وقتی تجربه می‌کنید و به زبان گوش می‌دهید، تنظیم می‌کنید که «من در زبانی فعل‌آخرم» و مثلاً صفت و موصوف به این شکل می‌آید و الی آخر. یعنی ساختاری وجود دارد که پر می‌شود؛ نه اینکه وقتی به دنیا می‌آیم مثل لوح سفید ساده‌ای باشم که فقط جمله‌ها را یکی‌یکی می‌شنوم.

این تصور که فقط جمله‌ها را می‌شنویم و بعد تشخیص می‌دهیم گرامر چیست، واقعیت ندارد؛ فکر می‌کنم الان همه این را قبول دارند. این استدلال Chomsky یکی از معروف‌ترین استدلال‌های تاریخ زبان‌شناسی است. Chomsky کتاب خودش را علیه کتابی نوشت که رفتارگرای معروفی در توصیف یادگیری زبان با استفاده از محرک و پاسخ‌دادن به آن محرک نوشته بود، و فکر می‌کنم تقریباً همه پذیرفته‌اند که محتوای آن کتاب توسط Chomsky به‌طور کامل رد شده است. ایدهٔ آن آدم، چون رفتارگرا بود، این بود که بچه‌ها این‌گونه زبان یاد می‌گیرند: جمله‌ها را می‌گویند؛ اگر اطرافیانشان تأیید کردند، می‌فهمند که جمله را درست گفته‌اند، و اگر غلط گفتند و کسی به آن‌ها ایراد گرفت، می‌فهمند که درست نیست. این اصلاً و به هیچ وجه با شواهد مطالعاتی که دربارهٔ کودکان انجام شده سازگار نیست. بچه‌ها این‌گونه، با آزمایش و خطا، زبان یاد نمی‌گیرند. این چیزی قطعی است و بنابراین به نظر می‌آید خیلی چیزها پیش از به دنیا آمدن در ذهن بچه تنظیم شده است.

می‌خواهم بگویم ما الان در دوره‌ای زندگی می‌کنیم که اهمیت دادن به دوران پیش از تولد، به دلایل علمی و به دلایل فلسفی، واضح شده است؛ و اینکه دوران پیش از تولد دوران مهمی است. اگر این‌گونه نگاه کنید که این در کجای قرآن انعکاس پیدا کرده — من از این سو سؤال می‌کنم؛ مثل اینکه حقیقت مهمی را در عالم ببینم و بعد بروم بگردم ببینم قرآن کجا به این موضوع اشاره کرده است — به نظر من داستان آدم و حوا و این ماجراها کلاً به‌وضوح به همین دوران پیش از تولد اشاره می‌کند، و هبوط به زمین که اتفاق می‌افتد، این‌گونه قابل درک است که به تولد انسان اشاره کرده‌اند.

حالا می‌خواهم وارد جزئیات شوم که این گناه اولیه چگونه است. تصور من از ماجرای اقامت در بهشت و گناه اولیه این است: مثل این است که در دوران جنینی لحظه‌به‌لحظه به حالت‌هایی شبیه حالت انسانِ رشدیافته نزدیک می‌شوید؛ یعنی شعورتان مدام بیشتر و بیشتر می‌شود، مغز کامل می‌شود و همه‌چیز را پردازش می‌کند؛ به نظر می‌آید نوعی بینایی به کار می‌افتد — اینکه چگونه به کار می‌افتد واقعاً معماست — شنوایی کارش را انجام می‌دهد و همهٔ اعضای داخلی کار می‌کنند. جنین در درون رحم زندگی‌ای برای خودش دارد، بی‌توجه و بی‌آنکه بداند کجاست و آیا اصلاً بیرون از اینجا چیزی وجود دارد یا ندارد.

در این دوران، انگار می‌توانم تصور کنم که در رشد انسان به هر دلیلی اختلال‌هایی پدید بیاید. به عنوان مثال، به این اشاره می‌کنم که این تصور که آدم با زوجش در بهشت قرار گرفته، معادل این حقیقت علمی است که در ابتدا که جنین شکل می‌گیرد، آثاری از جنسیت وجود ندارد. به همان معنایی که الان روانکاوها معتقدند، انگار ما در ابتدا دوجنسی هستیم و هنوز جنسیت پیدا نکرده‌ایم. بعداً وقتی از جایی می‌گذرد و جنسیتِ نر یا ماده تشکیل می‌شود، مرد آن قسمت زنانهٔ خودش را، که قبلاً در وجودش وجود داشته، به چیزی در ناخودآگاهش تبدیل می‌کند و آن می‌شود آنیما؛ و اگر جنین به زن تبدیل شد، بخش مردانه‌اش به نوعی پس زده می‌شود و به آنیموس تبدیل می‌شود. به هر حال در درون هر انسانی هر دو جنس وجود دارد، ولی یکی پس‌رفت کرده و در ناخودآگاه قرار گرفته و دیگری همان است که ظاهر است.

جسم هم همین‌گونه است: این اعضای جنسی تا هفته‌هایی اصلاً وجود ندارند و از ماهی یا هفته‌ای ظاهر می‌شوند؛ همین‌طور تعادل هورمون‌ها به سمت مرد بودن یا زن بودن تغییر می‌کند و فعالیت‌های جنسی کم‌کم شکل می‌گیرد. تصور من از دنیای درون جنین این است که، همان‌طور که از داستان اقامت آدم و حوا در جنت می‌فهمیم، جنین تا مدتی، دست‌کم تا مدتی نسبتاً طولانی، توجهی به اطراف خودش و جسم خودش و این‌جور چیزها ندارد و به معنای واقعی کلمه با زوج خودش زندگی می‌کند.

همان تصور قدیمی که انگار هر کسی نیمه‌ای دارد: در «ضیافت» افلاطون این روایت را می‌خوانید که اصلاً عشق یعنی چه؛ اینکه انسان اصلاً این‌گونه خلق می‌شود که دو نیمه است، بعد یکی جدا می‌شود و آن یکی تا آخر عمر دنبال نیمهٔ گم‌شدهٔ خودش می‌گردد. در ابتدای پدید آمدن جنین تعادلی هورمونی و نوعی تعادل میان زن و مرد بودن وجود دارد، و انگار انسان از این نظر کامل است؛ انگار هر دو جنس را در اختیار دارد، و بعد کم‌کم این اختلاف‌ها پدید می‌آید. انگار تعادل انسان به‌طور طبیعی به یک سمت به هم می‌خورد؛ یعنی به مرد یا زن تبدیل می‌شود و انگار قسمتی از وجود خودش را از دست می‌دهد یا کوچک می‌کند. دقیقاً مثل این است که بخشی از وجود رشد نمی‌کند و بخش دیگری رشد می‌کند، و این عدم تعادل پدید می‌آید. انسان در جایی از این مراحل رشد از آن حالت تعادل اولیه خارج می‌شود و جنسیت شکل می‌گیرد.

تصور من این است که آن اتفاقی که در رحم می‌افتد به همین شکل‌گیری جنسیت مربوط است؛ همان چیزی که تحت عنوان گناه اولیه می‌فهمیم و نتیجه‌اش نوعی توجه پیدا کردن به جسمانیت است. یعنی آن غرق بودن جنین در آن حالت‌های کامل جایی متوقف می‌شود، به این دلیل که در اثر این عدم تعادلی که پیش می‌آید چیزی را از دست می‌دهد. طبیعی است که نباید انتظار داشته باشید با جزئیات بگویم از نظر زیست‌شناسی آنجا چه اتفاقی می‌افتد؛ قطعاً نه، این را نمی‌توانم بگویم و دقیقاً هم نمی‌شناسم. دارم تصوری می‌دهم از اینکه این ماجرای تعیین جنسیت، که به معنای به هم خوردن تعادلی در وجود انسان است، مثل اتفاق بدی است که برای انسان می‌افتد. این‌جور اتفاق‌ها، مثل هر اتفاقی که برای جنین می‌افتد و خارج از آن حالت کامل بودن و آن سرخوشی جنین در داخل رحم است، شبیه همان است که انگار جهان متوقف می‌شود و جنین به نوعی متوجه اطراف خودش می‌شود.

حالا از نظر شما چقدر شبیه است؟ به نظر من در این مراحل رشد جنین شباهت خیلی خوبی وجود دارد: جایی که جنین، به هر دلیلی و به نظر من در ارتباط با تمایز جنسی، از حالت بی‌خبری مطلقی بیرون می‌آید که در آن هیچ متوجه نیست اصلاً چیزی وجود دارد. مثلاً از آب داخل رحم مدام می‌خورد و دفع می‌کند، ولی لازم نیست این کارها را بکنید و به نوعی متوجه شوید که چیزی آنجا وجود دارد و «من چیز جداگانه‌ای هستم». یعنی شعور طبعاً در حالت‌های پایین‌تری قرار دارد و این چیزها درک نمی‌شود.

کلاً تصورم از ماجرای آدم و حوا این است که انسان در درون رحم، به صورت جنین، به‌تدریج اختیار پیدا می‌کند. از اولش دارد، در حدی پایین‌تر، و شعور پیدا می‌کند؛ و جایی، به معنای واقعی کلمه، انگار کاری را که نباید بکند انجام می‌دهد؛ چیزی که احتمالاً باعث تشکیل جنسیت و این حرف‌ها می‌شود. توصیفش کمی سخت است، ولی انگار جنین در همان حد اختیاری که دارد، به چیزی توجه می‌کند یا کاری می‌کند؛ یا ممکن است در محیط رحم اختلالی پدید بیاید. در این مسیر طبیعی که رشد می‌کند و دو جنسی بودنش تا حدودی به موازات همدیگرند، اختلالی پیش می‌آید و جنین به نوعی از آن حالت طبیعیِ غرق بودن، یعنی غرق بودن در لذت رشد کردن، خارج می‌شود. این مفاهیم آنیما و آنیموس شکل می‌گیرند؛ یعنی مرد و زن از همدیگر جدا می‌شوند.

این تصوری است که در قرآن هست، از اینکه مثلاً متوجه اندام‌های جنسی یا متوجه جسم خودشان می‌شوند و توجه پیدا می‌کنند. در آنچه می‌گویم لازم نیست بگویید که جنین محیط رحم را درک می‌کند؛ همین کافی است که بدن داشتنِ خودش را درک کند. بدن داشتن به نظر می‌آید به نوعی جنسیت است؛ شاید در همان شکل‌گیری جنسیت این اتفاق، یعنی توجه کردن به جسمانیت، می‌افتد. فکر می‌کنم در آن داستان هم چنین چیزی وجود دارد؛ چنین توصیفی وجود دارد.

کوشیدم بگویم که یک توجیه از این داستان این است که این‌گونه فرض کنیم که این داستان به دوران پیش از تولد اشاره می‌کند. تولد معادل هبوط است و همهٔ این اتفاق‌هایی که می‌بینیم می‌افتد، از تعلیم اسما گرفته تا گناه اولیه، به وقایع داخل رحم اشاره دارد، که در آن کم‌کم شعور شکل می‌گیرد و به هر حال جایی به نوعی دچار اختلال می‌شود.

این داستان، به این معنایی که می‌گویم، تمثیل نیست؛ فکر می‌کنم قبلاً در این مورد به اندازهٔ کافی بحث کرده‌ام. این‌طور نیست که بگوییم خب، باغ اینجا کجاست، و انتظار داشته باشیم معنای آن آیات قرآن این باشد که باغی به آن معنایی که می‌بینیم در داستان وجود داشته باشد. برعکس؛ فکر می‌کنم تصور قرآنی این است که این چیزی که به آن باغ می‌گوییم، حالت تمثل و تجسد پیدا کرده است: مفهومی به اسم باغ است. همهٔ این مفاهیم، و تمام این عالم، تجسد و تمثل پیدا کرده‌اند؛ معانی‌ای هستند که ما به این شکل به آن‌ها نگاه می‌کنیم. تمام ماجرای اینکه کسی دوباره به حالت وحدت برگردد این است که بتواند از این ظواهر بگذرد و آن معانی را ببیند و دوباره در جهان معنا غرق شود.

بنابراین اینجا این‌طور نیست که جنتی نیست و به‌طور تمثیلی از جنت حرف زده می‌شود. نه، جنت هم همین جنت است. در جهان معنا، جنین در جنت قرار دارد، به معنایی واقعی‌تر از جنت؛ این باغی که ما به آن باغ می‌گوییم، خیلی باغ نیست. فکر می‌کنم قبلاً یکی دو جلسه، در شروع همین بحث‌ها، دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌ام. بنابراین به این معنا داستان تمثیلی نیست؛ داستان دربارهٔ واقعیت بحث می‌کند. جنتی هست که آنجا شکل گرفته. از لحاظ معنوی، کودک، یعنی جنین، انگار در باغی قرار گرفته و مدام از باغ استفاده می‌کند، هرچه هم دلش می‌خواهد. این عبارت که «هرچه دلتان می‌خواهد اینجا هست و فقط انگار یک کار را نکنید» — نمی‌دانم آن کار دقیقاً چیست، ولی فکر می‌کنم بنا به توصیفی که در قرآن هست، به نوعی به تشکیل جنسیت در جنین ربط دارد.

پس این تمثیل نیست؛ واقعیتی است که گفته می‌شود. دنیای ما به نوعی دنیایی است که تمثل و تجسد پیدا کرده است. همان‌طور که به نظر من از توصیف قرآن برمی‌آید، اولاً به هیچ وجه این‌طور نیست که این ماجرا، به همان معنایی که می‌فهمیم، در زمین اتفاق می‌افتد؛ در رحم اتفاق می‌افتد، نه در کرهٔ زمینی که آفتاب و ماه و این‌جور چیزها داشته باشد. به‌علاوه، اگر به داستان این‌گونه نگاه کنید، مسئلهٔ هبوط و رفتن به زمین، طبق همان چیزی که گفتم دو جلسه قبل به‌طور بی‌موقع درباره‌اش بحث شد، سرنوشت طبیعی انسان است. قرار نیست انسان تا ابد در رحم، یعنی در آن جنت، باقی بماند.

ولی اگر این مدلِ فهم داستان را قبول کنید، آنچه از قرآن برمی‌آید این است که انسان به دلیل اختلالی که پدید می‌آید اخراج می‌شود؛ یعنی همهٔ انسان‌ها به یک معنا زودرس به دنیا می‌آیند. انگار رشد انسان در حالت جنینی می‌توانست بیش از این و به شکل دیگری باشد، نه لزوماً از نظر زمانی. رشد انسان در رحم به دلایلی دچار اختلال می‌شود و انسان انگار از آن محیط خارج می‌شود بی‌آنکه وقتش رسیده باشد و به اندازهٔ کافی تکامل و رشد پیدا کرده باشد؛ و عامل همهٔ بدبختی‌ها همین است: اخراج شدن از جنت، نه آمدن به زمین. یعنی می‌شود تصور کرد که این رشد می‌تواند مراحل دیگری داشته باشد که انسان‌ها الان طی نمی‌کنند.

یک بار در جلسات، به دلیلی که یادم نیست چه بود، اشاره کردم که یکی از مشکلات زیست‌شناس‌ها در نظریهٔ تکامل این است که انسان، که موجودی خیلی تکامل‌یافته است و در درخت تکامل جزو موجودات انتهایی حساب می‌شود و از هر نظر به نظر می‌آید خیلی رشد پیدا کرده، از نظر زیستی مشکلی دارد که واقعاً به عنوان یک مسئله روی آن کار می‌کنند: اینکه چرا نوزاد انسان این‌قدر نارس است؟ تا دو سه سال، و حتی بیشتر، اگر بغلش نکنید، چقدر به مراقبت احتیاج دارد! بقیهٔ حیوانات را که نگاه می‌کنید، این‌قدر نارس به دنیا نمی‌آیند. بعضی‌هایشان بعد از مدتی که به دنیا می‌آیند، چهاردست‌وپا راه می‌افتند و دنبال مادرشان حرکت می‌کنند؛ فقط به غذا و شیر احتیاج دارند. بعضی‌ها هم مدتی چشمشان بسته است و خلاصه بعد از یک هفته، دو هفته، باز می‌شود و به نوعی می‌توانند زنده بمانند.

ولی وجود انسان واقعاً موجود عجیبی است؛ به محض اینکه کمی تنهایش بگذارید، تا چندین و چند سال حتماً تلف می‌شود. انسان در حالی که به نظر می‌آید تکامل‌یافته است، تولد عجیبی دارد که با تکامل‌یافته بودنش خیلی سازگار نیست. تصور من این است که کل این داستان مثل واقعیتی است دربارهٔ اینکه اتفاقی برای انسان می‌افتد که این‌گونه به دنیا می‌آید؛ انگار برنامهٔ طبیعی این نیست که انسان با این ضعف و در این شرایط به دنیا بیاید.

فعلاً حرف زدن دربارهٔ این مدل را کنار می‌گذارم، چون نمی‌خواهم وارد جزئیاتش شوم. می‌خواهم به موضوعی اشاره کنم که در تورات هست و در قرآن به این شکل نیامده. یادتان هست که مجازات انسان بعد از اینکه مرتکب گناه شد چه بود و دربارهٔ حوا چه گفته می‌شود؟ می‌گوید: تو از این پس با درد خواهی زایید. یعنی نتیجهٔ گناه اولیه این تولدِ خون‌آلود و پر از درد و رنج است؛ انگار برنامه این نیست و قرار نیست انسان این‌گونه به دنیا بیاید. این اشرف مخلوقات به وضع فجیعی متولد می‌شود؛ یعنی از همان اول رنج وجود دارد. اگر بخواهم تصور خودم را بگویم که رنج‌هایی که بشر می‌بیند نتیجهٔ گناه اولیه است، نخستین رنج بزرگ این موجودی که متولد می‌شود خودِ همین تولد است: جدا شدن از آن شرایط رحمی و وارد دنیایی شدن، در حالی که انگار آمادگی حضور در این دنیا را ندارد. دقیقاً مثل اخراج شدن از جایی است؛ انگار پیش از آنکه به موعدش برسد، پیش از آنکه به اندازهٔ کافی رشد کرده و به جایی رسیده باشد، از محیطی که در آن هست اخراج می‌شود. در تورات این رسماً به عنوان نتیجهٔ گناه اولیه ذکر می‌شود که می‌گوید: تو از این پس با درد خواهی زایید.

خودتان فکر کنید به چه چیزی می‌رسید که با بحث‌های مسیحیت ارتباط دارد. از این توصیف برمی‌آید که ممکن است انسان بدون گناه اولیه به دنیا بیاید، و مسیح آن انسانی است که بدون گناه اولیه به دنیا آمده است. چه باید کرد؟ اولاً به دلایلی، مثلاً اینکه محال است خداوند به چیزی امر کند و اصولاً در مقابلش نافرمانی صورت بگیرد. ارادهٔ خداوند این است که موجودی در آن جنت باشد و گناه نکند؛ این چیزی است که امر کرده است. به دلایلی که نمی‌خواهم توضیح بدهم، و فکر می‌کنم مثلاً برای عرفا خیلی واضح است، دست‌کم یک بار باید این امر اطاعت شود. اگر اختلالی که می‌گویم، یعنی اینکه انسان پیش از موعد و ناتکامل‌تر از آنچه باید متولد می‌شود، برای همهٔ انسان‌ها اتفاق بیفتد، مثل یک قاعده است؛ یعنی گناهی صورت نگرفته است. انگار راهی وجود دارد که انسان می‌توانسته بدون دچار شدن به این اختلال متولد شود.

چه باید کرد؟ باید زنی را پیدا کرد که در نهایت کمال باشد، تا در محیط رحمش هیچ اختلالی وجود نداشته باشد، و آن‌قدر در شرایط روانی و معنوی خاصی باشد که شیطان به معنای واقعی کلمه اصلاً نتواند به او نزدیک شود. بنابراین به نوعی محیطی محافظت‌شده وجود داشته باشد که انسانی، یعنی جنینی، بتواند آنجا در محیط رحم مراحل رشد جنینی خودش را به‌طور کامل طی کند و بی‌آنکه اخراج شود به دنیا بیاید، و به عنوان خلیفهٔ خدا وارد زمین شود، بی‌آنکه آن اختلال‌ها برایش پیش آمده و دچار مشکلی شده باشد.

به نظر من کل ماجرای تولد مسیح همین است: متولد شدن انسانی که در آن مرحلهٔ به اصطلاح گناه اولیه مرتکب آن گناه نشده است. از همهٔ انسان‌هایی که به دنیا می‌آیند کامل‌تر است و می‌تواند حرف بزند. چون از زوج خودش جدا نشده، ازدواج نمی‌کند؛ زیرا ازدواج کردن نتیجهٔ این است که آن جدایی از حالت اولیه اتفاق افتاده، و برای مسیح جدایی اتفاق نیفتاده است. یعنی این‌طور نیست که تعادلِ بخش‌های زنانه و مردانه‌اش به هم خورده باشد؛ این موجود صددرصد متعادل است. آنچه فکر می‌کنم باعث لغزش انسان‌هاست، آن حالت‌های شرقی و غربی، یعنی مشکلی که برای انسان پدید می‌آید و قبلاً درباره‌اش صحبت کرده‌ام، دربارهٔ مسیح پیش نیامده است؛ چون مادرش که هیچ مشکلی نداشته، الحمدلله.

وارد جزئیات نمی‌خواهم شوم، ولی الان در بحث‌های زیست‌شناسی می‌گویند رقابتی میان جنین و جسم مادر وجود دارد بر سر اینکه کدام بیشتر از مواد استفاده کند. واقعاً به یک معنا اگر مادری به این بچه‌ای که در وجودش هست تمایل نداشته باشد و انگار جسم خودش را در اختیارش نگذارد، یعنی از نظر روانی حالت تسلیم در برابر اتفاق‌هایی را که در درون جسمش می‌افتد نداشته باشد و انگار مقاومت کند، کاملاً ممکن است در محیط رحم تأثیر بگذارد. رقابتی وجود دارد؛ دو موجود زنده‌اند که از منابع مشترک استفاده می‌کنند. ولی حالت‌های روانی مادر، اینکه چقدر نسبت به اینکه موجودی در درونش رشد می‌کند حس خوبی دارد و چقدر انگار رها کرده و جسم خودش را در اختیار بچه قرار داده، واقعاً تأثیر می‌گذارد.

مریم چون تسلیم خداوند است و امر خداست که این اتفاق بدون هیچ اختلالی بیفتد، و از طرفی در مادر هیچ مشکلی وجود ندارد، این یعنی نهایت تعادل و عدم دخالت شیطان. آن دعا را به یاد بیاورید که مادر مریم دعا کرد که شیطان به او و ذریه‌اش آسیب نرساند. آن روایت را هم به یاد بیاورید که از پیغمبر نقل شده که شیطان همهٔ انسان‌هایی را که به دنیا می‌آیند مس می‌کند، غیر از دو نفر، که مریم و عیسی هستند. عیسی دست‌کم به‌وضوح وقتی متولد می‌شود، فاقد آن اختلال‌هایی است که — نمی‌خواهم بگویم به‌طور طبیعی — به‌طور معمول برای انسان‌ها پیش می‌آید. بنابراین از ابتدای تولد موجودی تکامل‌یافته است؛ همان انسانی است که قرار بود خلق شود و نمی‌شد، و خلقت تمام نمی‌شد مگر اینکه این اتفاق بیفتد: اینکه یک بار انسانی پدید بیاید که مراحل پیش‌بینی‌شده برای تکاملش را به‌طور طبیعی و بدون اختلال طی کرده باشد.

جهان خلقت، به معنای تکوینی‌اش، یعنی خلقت انسان، وقتی کامل شد که مسیح متولد شد. انگار از حضرت آدم جریانی شروع شد، یعنی خلقت انسان به معنای تکوینی، و با تولد مسیح این جریان تمام شد. می‌کوشم به تعبیری از این اعتقاد برسم که در عرفان ما وجود دارد، و مثلاً ابن‌عربی بی‌نهایت بر آن تأکید می‌کند، یا حلاج و خیلی‌های دیگر، و همهٔ کسانی که تابع ابن‌عربی هستند: اینکه عیسی ختم چیزی است، ختم ولایت مطلقه است. چه معنایی دارد که ختم ولایت در عیسی انجام شده است؟ چیزی در عیسی به پایان رسیده است: دورِ پیدایش انسان و تکوین با حضرت عیسی به آخر رسیده، به همان معنایی که تشریع با قرآن به انتها رسیده است. چیزی در حضرت عیسی ختم شده و دیگر لازم نیست ادامه پیدا کند؛ انسانی کامل‌تر از این موجود به دنیا نمی‌آید. انسانی که هیچ‌وقت از آن حالت وحدت جدا نشد و تابع شیطان نشد.

همان‌طور که در روایت اسقفی، که این حرف‌ها را جانب‌دارانه زدم، گفتم، به دنیا آمدن حضرت عیسی مثل وصل شدن آسمان به زمین است؛ مثل ظهور ملکوت خداوند در زمین، به همان معنایی که مسیحی‌ها می‌فهمند. انگار پای روح‌القدس و تمام این موجودات آسمانی به زمین باز شد، به این دلیل که حالا اینجا جسمی وجود دارد که هیچ اختلالی در آن نیست؛ مثل کانال بزرگی که حالا همهٔ ملکوت می‌تواند در زمین هم رفت‌وآمد کند. انگار شیاطینی که اینجا مسلط بودند تار و مار می‌شوند. فکر می‌کنم همهٔ انسان‌های کامل، یعنی اولیای خدا، از ابتدای خلقت می‌دانستند که واقعهٔ به دنیا آمدن مسیح روزی صورت می‌گیرد و انسانی بدون گناه اولیه، بدون هیچ گناهی، یعنی معصومیت مطلق، در زمین ظاهر می‌شود و این‌گونه چیزی به نهایت کمال خودش می‌رسد و چیزی تمام می‌شود: دورِ خلقت انسان تمام می‌شود.

واقعهٔ ظهور مسیح چنین اتفاقی است؛ اتفاقی که انگار از ازل قرار بود بیفتد. قرار نیست همهٔ انسان‌ها مرتکب گناه شوند، ولی انگار سخت است؛ به دلایل طبیعی، نلغزیدن انسان‌ها در مراحل رشد سخت است، و دست‌کم یک انسان به‌طور کامل و بدون هیچ لغزشی آن مراحل را طی کرده و به دنیا آمده است.

حالا آن تعبیری را که یکی دو جلسه قبل کم‌وبیش به آن اشاره کردم، می‌بینید: واقع شدن انسان در زمین، اگر شما مسیح باشید، موجب ناگواری نیست. مسیح انسانی است که مقامش بالاتر از ملائکه است و به‌طور طبیعی باید بر همهٔ نیروهایی که در زمین هست مسلط باشد؛ زلزله بیاید، طوفان بیاید، اصلاً این حرف‌ها را نداریم. برای آدمی مثل مسیح، لقب «پسر انسان» لقب خیلی خوبی است، و پسر واقعی انسان همین است. انسان به آن معنایی که خداوند می‌خواسته خلق کند این است، نه انسان‌هایی که انگار با اختلالی به دنیا می‌آیند.

در حالتی که در مسیح می‌بینید، مسیح بر تمام نیروهای زمین مسلط است. بنابراین از طبیعت آسیبی به او نمی‌رسد؛ یعنی از طریق جسمش نمی‌توانید به او آسیب بزنید. در مقابل مرگ، مرگ ندارد. همان‌طور که در تورات به آن اشاره می‌شود، مسیحی‌ها به نوعی تأکید می‌کنند که انگار گناه اولیه باعث پدید آمدن مرگ شد. در جلسهٔ قبل که متن تورات را می‌خواندم، به نوعی همین اشاره بود که وقتی از آن باغ بیرون می‌رود، انگار مقرر می‌شود که بمیرد. به یک معنا مسیح مرگ ندارد و از نیروهای طبیعت بیمار نمی‌شود، زیرا بیماری به هر حال انگار نوعی آسیب‌پذیری در مقابل طبیعت است؛ بلکه تمام بیماری‌ها را شفا می‌دهد و مرده‌ها را می‌تواند زنده کند. آن قدرتی را که از این موجود استثنایی، یعنی انسان، انتظار دارید — که مثلاً علم اسمایش حالت جامعیت دارد و از فرشته‌ها بالاتر است، همان چیزی که در توصیف مقام انسان می‌گوییم — این‌ها را به معنای واقعی کلمه در مسیح می‌بینید. بنابراین حضورش در کرهٔ زمین شامل چیزی مثل رنج دیدن و این حرف‌ها نیست، به دلیل قدرتی که دارد، به دلیل سلطه‌ای که بر طبیعت دارد و الی آخر.

بنابراین به نظر من اشکالِ این استدلال‌ها که می‌گویند زمین جای رنج بردن است و بنابراین هر کسی که به زمین می‌آید حتماً گناه اولیه را مرتکب شده، روشن است. دربارهٔ موجودی به عظمت مسیح رنجی وجود ندارد. ما در زمین رنج می‌کشیم، به این دلیل که موجودات ناقصی هستیم؛ انگار به اندازهٔ کافی به کمال نرسیده به دنیا آمده‌ایم و حضوری نابهنگام و غیرعادی در زمین داریم. وگرنه انسان به‌طور طبیعی به زمین نمی‌آید که رنج بکشد؛ قرار نبوده که بیاید. مسیح به زمین آمده، ولی از جنت اخراج نشده است. آنچه نتیجهٔ گناه است آمدن به زمین نیست؛ اخراج شدن از جنت است. اخراج شدن در ذهن من مثل همان نارس متولد شدن است.

سخن گفتن مسیح از ابتدا انگار نشان می‌دهد که انسان موجودی است که سخن گفتن را می‌تواند به نوعی پیش از تولد خودش یاد گرفته باشد. می‌خواهم به این موضوع در قرآن اشاره کنم که نه تنها این‌طور نیست که مسیح بعد از تولدش، به آن معنایی که نوزادهای دیگر به مراقبت احتیاج دارند، به مراقبت احتیاج داشته باشد، بلکه بعد از تولد خودش به مادرش دلداری می‌دهد؛ انگار از مادر خودش مراقبت می‌کند. به او اشاره می‌کند که آب هست، خرما هست، بخور. او به مادر غذا می‌دهد، به جای اینکه مادر به او غذا بدهد.

هر ویژگی دیگری از مسیح را در نظر بگیرید، همه‌شان نتیجهٔ این است که مسیح اولاً انسان کامل به معنای تکوینی کلمه است، یعنی همان چیزی که قرار بوده خلق شود؛ به‌علاوه دخالت روح‌القدس در تولدش باعث می‌شود که در تمام دوران حیاتش با روح‌القدس همراه باشد، به‌طوری که مرگ هم برایش به این معنا که مرده باشد متصور نیست. فکر می‌کنم مجموع این چیزهایی که می‌گویم، همراه با آنچه در یکی دو جلسهٔ آینده می‌گویم، تصور قرآنی از تولد مسیح است: تولدی غیرعادی، انگار تحت مراقبت‌هایی ویژه.

این مراقبت‌ها برای این است که آن امر الهی دربارهٔ خلقت انسان به ثمر برسد و انسانی به آن شکلی که باید خلق می‌شده خلق شود. ویژگی نجات‌دهندگیِ مسیح مشخصاً همین است، به همان معنایی که از قبل دربارهٔ ظهور مسیح بشارت داده می‌شد: با تولد مسیح، به معنای واقعی کلمه و از نظر تکوینی، انگار راه‌هایی از آسمان به زمین باز شد که قبلاً باز نبود. تصور من این است که نزول قرآن پیش از ظهور مسیح اصلاً امکان نداشت؛ انگار قرآن از راهی نازل می‌شود که مسیح باز کرده است. تولد عیسی است که به نوعی جهانِ ملکوت را با جهان خاکی پیوند داده، به‌طوری که در آن چنین اتفاق‌هایی می‌تواند بیفتد؛ و نه فقط این، بلکه خلقت بشر هم به نوعی نمونهٔ کاملی پیدا کرده است.

ببینید، همان‌طور که شریعتی وضع شده و کم‌کم به تکاملی رسیده تا به قرآن رسیده، و قرآن به نوعی ختم ماجرای تشریع است، نباید تصور کنید که انگار کرهٔ زمین و همین انسان‌ها از اول به‌طور کامل خلق شده‌اند. به نوعی جریانی تکوینی هم در تکمیل تکوین بشر وجود داشته که با ظهور عیسی به نهایت خودش می‌رسد. پس دو ختم داریم: یک ختم تشریع داریم و یک ختم تکوین. این چیزی است که امثال ابن‌عربی مدام با الفاظ مختلف بر آن تأکید می‌کنند: در عیسی چیزی ختم شده که به آن ولایت مطلق می‌گویند. این هیچ ربطی به ولایت محمدی ندارد؛ آن‌ها از ولایت محمدی هم حرف می‌زنند که به نوع دیگری ختم شده است، ولی چیزی تحت عنوان ولایت مطلقه هست که در عیسی ختم شده است.

ابن‌عربی مدام علاقه دارد به این اشاره کند، و به این آیه که مسیح را با آدم مقایسه می‌کند و می‌گوید تکوین مسیح مثل تکوین آدم است. ابن‌عربی همیشه به این به عنوان اینکه دور خلقت با مسیح بسته شده اشاره می‌کند؛ به همین معنایی که فکر می‌کنم برایتان توضیح می‌دهم: مسیح آن انسانی است که بدون اختلال به دنیا آمده و هبوط نکرده، به این معنا که سقوط نکرده است؛ وارد زمین شده است. می‌شود تصور کرد که انگار با اختیار خودش آمده، یا به عنوان اطاعت امر خداوند آمده است. از قرآن نتیجه نمی‌شود که حضور آدم و حوا در جنت ابدی بوده است؛ بلکه این نتیجه می‌شود که این‌گونه که بیرون رفتند نباید می‌رفتند، و به شکل دیگری، آن‌گونه که به نظر می‌آید مسیح متولد شده، باید متولد می‌شدند.

می‌خواهم به انجیل برنابا اشاره کنم، که از نظر اسناد و مدارک انجیل ضعیفی است، ولی برای من جالب است. ببینید، اگر به قرآن ایمان داشته باشید، وقتی بعضی از عبارت‌های مربوط به مسیح را که در قرآن آمده، یا نحوهٔ روایت بعضی از قسمت‌های زندگی مسیح را، در متن‌هایی غیر از کتاب عهد جدید، مثلاً در تومارهای نج‌حمادی، می‌بینید — مثلاً این ماجرای گنجشک‌ها، یعنی پرنده‌هایی که عیسی می‌سازد، در انجیل‌ها، یعنی در چهار انجیل، نیست، ولی در یکی از انجیل‌هایی که آنجا هست، اگر اشتباه نکنم «انجیل کودکی جیمز»، هست — آدم به نوعی نسبت به آن متن احساس خوبی پیدا می‌کند که چیزی واقعی را آنجا ثبت کرده است. در انجیل برنابا با تأکید آمده که مریم بدون درد زایید، و فکر می‌کنم این اشاره باید اشارهٔ درستی باشد.

در قرآن به نظر می‌آید حرف از «مخاض» هست، نه از «الم مخاض»، یعنی نه از درد. ببینید، یک بار در جلسات توضیح دادم که در کودکی که از مادر متولد می‌شود، جدا از مسائل جسمانی، موجودی روح‌دار که به نوعی با مادر آمیخته است از مادر جدا می‌شود، و این انگار اصلاً حالتی شبیه سکرات، شبیه مرگ، دارد. دربارهٔ زایمان زن‌ها می‌گویند که همیشه با تصور و احساس ترس از مرگ همراه است. ممکن است در دوران مدرن طرف در ذهن خودآگاه خودش اصلاً دلایل زیست‌شناختی بیاورد. مثلاً در ایران طبیعی است؛ اگر قرار است سزارین هم بشود و آدم در ایران عمل شود، احتمالاً می‌میرد؛ و طرف فکر می‌کند که به‌طور منطقی از این می‌ترسد که نکند این اتاق عمل آلوده باشد. ولی به نظر می‌آید این اصلاً ذاتی است: تولد کودک همراه با تصوراتی شبیه مردن است.

تصور کنید که حضرت مسیح با روحی در ابعاد روح‌القدس از مریم جدا می‌شود. اینکه مریم اینجا حرف مرگ را می‌زند، یعنی انگار به مرگ نزدیک شده، به مرگ فکر می‌کند یا از مرگ حرف می‌زند، به نظر من اصلاً ربطی به درد کشیدن ندارد. مریم موجودی نیست که چون درد می‌کشد، از اجرای امر خدا شکایت کند؛ فکر می‌کنم قبلاً هم دربارهٔ این موضوع صحبت کرده‌ام. بلکه احساس مرگ از این ناشی می‌شود که مسیح از او جدا می‌شود؛ و بله، این آمیختگی. «لا تحزن»؛ عیسی می‌گوید «لا تحزن».

قبلاً به این موضوع اشاره کردم: اگر قبول کنید که مسیح، غیر از بچه‌های دیگر، به‌طور غیرعادی رشد کرده — نه اینکه مدت بیشتری در رحم مانده باشد؛ ممکن است مدت کمتری هم مانده باشد — انگار بیشتر از وجود مریم، یعنی از جسم مریم، استفاده کرده است. آن خرمابن خشکی که مریم به سمتش می‌رود، تمثیلی از حالت جسمانی مریم، دست‌کم در آن لحظه، است؛ انگار به انتهای نیروهای حیاتی خودش رسیده است. این نتیجهٔ همین تولد غیرعادی مسیح است. اینکه حالت حزن یا تصورات مربوط به مرگ در آن هست، باز نتیجهٔ همین است که مسیح از او جدا می‌شود، و هیچ ربطی به درد کشیدن ندارد. حزن ربطی به درد ندارد؛ فکر نمی‌کنم تصور درستی باشد که مریم چون درد دارد محزون است.

چرا «مخاض» را گفتم؟ مخاض یعنی حالت زایمان، نه درد زایمان. در زبان عربی «الم المخاض» داریم، یعنی درد زایمان؛ مخاض آن حالتِ شبیه سکرات است که هنگام زایمان تجربه می‌شود، یعنی آن حالت روانی هنگام زایمان. به هر حال به عنوان نکته‌ای که برای من جالب است: در «انجیل برنامه‌ها»، بی‌آنکه آنجا آگاهی‌ای وجود داشته باشد یا حرفی از این زده شود و به آن عبارت ابتدای تورات ربط داده شود، گفته می‌شود که مریم هنگام تولد مسیح درد نکشیده و زایمان بدون درد بوده است. اگر آن جملهٔ تورات را قبول کنید، به نظر می‌آید این باید حرف درستی باشد، و به نظر من مطلقاً با قرآن تناقض ندارد؛ یعنی آن عبارتی که در قرآن هست، معنای درد زایمان داشتن را ندارد.

بارها در این جلسات به مناسبت‌های مختلف به نوعی به دوگانهٔ مسیح و قرآن اشاره کرده‌ام؛ فکر می‌کنم الان کمی روشن‌تر است. هر دو ختم چیزی‌اند: یکی ختم در عالم تکوین است و یکی ختم عالم تشریع. آن موجودی که در عالم تکوین این ختم را پدید می‌آورد مریم است، یعنی یک زن. این تناسب دارد با اینکه زن اصولاً حاکم عالم تکوین است و مرد حاکم عالم تشریع؛ پیامبر قرآن را به نوعی دانلود می‌کند، و آن سو هم دانلود کردن است. بنابراین مریم در مقابل پیامبر ما قرار می‌گیرد، و عیسی — نه، عیسی نه در مقابل پیامبر ما — عیسی در مقابل قرآن قرار می‌گیرد، به عنوان حقیقتی جهانی.

وارد جزئیات چیزهایی که دربارهٔ مسیح هست نمی‌شوم. پیش از آنکه این جلسه را تمام کنم، میل دارم به این موضوع اشاره کنم که در آن جلسات روایت اسقفی، که با هواداری حرف می‌زدم، ادای این را درنمی‌آوردم؛ خیلی از آن حرف‌ها درست است، فقط با تخفیف‌هایی. مثلاً مسیح خودِ خدا نیست، ولی موجودی کاملاً غیرمعمولی است؛ انسانی است غیر از انسان‌های دیگر. یعنی تصور مسیح به عنوان پیامبری در میان سایر پیامبران، به‌طوری که برای مسیح در میان سایر انسان‌ها تمایزی قائل نشویم، تصور درستی نیست. درست است که آنجا دربارهٔ حقِ مسیح اغراق و غلو کرده‌اند، ولی چیزی بود که دربارهٔ آن غلو کردند؛ یعنی این ویژگی‌های عجیب مسیح از نظر نحوهٔ زندگی، معجزاتش و حالتی که داشت.

چیزی برای من جالب است: خیلی از چیزهایی که مسیحی‌ها به آن معتقدند از کتاب‌هایشان درنمی‌آید. انگار به‌طور تجربی و سینه‌به‌سینه برایشان مانده است. اگر کتاب عهد جدید را بخوانید، نمی‌توانید حرف‌های مسیحی‌ها را از انجیل دربیاورید؛ رابطهٔ میان مسیح و گناه اولیه در اناجیل نیست. ولی مسیحی‌ها انگار از اول به نوعی این را می‌دانستند؛ یا گفته‌ای از خود مسیح در میانشان مانده بود، یا به هر طریقی تعلیمی دیده بودند: اینکه اینجا رابطه‌ای میان ظهور مسیح و گناه اولیه هست، و رابطه‌ای میان این ماجرا و ماجرای اول تورات هست. تصادفی نیست که این ماجرا در مسیحیت و در الهیاتشان این‌قدر مرکزیت پیدا کرده است؛ واقعاً این‌گونه است. تولد مسیح ادامهٔ همان داستان است؛ انگار به نتیجه رسیدنِ ماجرایی است که از زمان حضرت آدم شروع شده است.

بنابراین خیلی از حرف‌هایی که مسیحیان می‌زنند، دربارهٔ ظهور ملکوت خدا و این احساسشان که چیزی تمام شده و پیامبر دیگری می‌خواهد بیاید چه کند، اگر تکوینی نگاه کنید، راست می‌گویند؛ اینجا چیزی تمام شد. اگر قرار بود الگویی ظاهر شود، یعنی انسان کاملی ظاهر شود، به نظرشان می‌آید دیگر این آخرش است و این اتفاق افتاد. تازه مسیحی‌ها به اینکه مسیح در گهواره صحبت کرده اعتقاد ندارند و به خیلی از چیزهایی که ما معتقدیم معتقد نیستند. ما به چیزهای غیرمتعارف‌تری دربارهٔ مسیح در قرآن معتقدیم که همهٔ این‌ها نتیجهٔ ویژگی خاص تولد عیسی است.

لفظ عیسی نزد آن‌ها به معنای نجات‌دهنده است، زیرا بدون تولد عیسی محال بود بشر نجات پیدا کند. به نظر من حتی قرآن هم بدون تولد عیسی ظاهر نمی‌شد. بنابراین هدایت، به آن معنای متداولش که می‌فهمیم، یعنی آن وعده‌ای که خداوند داده که «بعد از اینکه هبوط کردید و هدایت من رسید، اگر تبعیت کنید مشکلی ندارید، نجات پیدا می‌کنید و دیگر حزن و خوفی ندارید»، به معنای کاملش موکول به این است که شخصی مثل عیسی ظهور کند. و اینکه دو سلسله از ابراهیم نشئت گرفته، یکی سلسلهٔ اسحاقی و یکی اسماعیلی، که یکی با تولد مسیح ختم می‌شود و در سلسلهٔ دیگر قرآن پدید می‌آید؛ انگار این دو شاخه تکوین و تشریع هستند.

باز هم، مقام حضرت مسیح یکی از مهم‌ترین مقامات بشری است. یک بار این را گفتم که انگار جهان منتظر مسیح نیست؛ منتظر مریم است، یعنی کسی که بتواند این کار را بکند. وگرنه انگار از سوی عالم ملکوت و خداوند همیشه آمادگی برای این اتفاق وجود داشته؛ مریم است که باید ظهور کند تا بتواند عیسی را متولد کند. بارها در این جلسات به این موضوع اشاره کرده‌ام که اینکه نهایتاً مسیح متولد می‌شود و چنین مسیحی وجود دارد، انگار از ابتدای خلقت جزو معارف عمومی همهٔ پیامبران بوده است. به نظر من دلیل اینکه در اسناد و مدارک دینی این‌قدر به چنین واقعه‌ای اشاره می‌شود واضح است: انسان‌شناسی‌ای که مثلاً از قرآن می‌بینیم، یا در ادیان ابراهیمی وجود دارد، بدون این واقعه تمام نمی‌شود. ضرورتی به اصطلاح جهانی وجود دارد که انسانی به این شکل از این مراحل بگذرد.

بخشی از صحبت‌هایم توجیه این بود که اینکه این سکونت در جنت را به وقایع پیش از تولد ربط بدهیم یعنی چه، و حدوداً چه معادل‌هایی میان این داستان و وقایع واقعی‌ای که در رحم اتفاق می‌افتد وجود دارد. مقداری وقت صرف این شد و مقداری صرف دلیل آوردن برای اینکه چرا با متن قرآن سازگار است، یا به‌طور کلی با تصور ما از وقایع داخل رحم شباهت دارد. ولی فکر می‌کنم مهم‌تر از این، این است که آدم وقتی با چنین مدلی کار می‌کند، ببیند چه کاربردهایی دارد. فکر می‌کنم مشکلات مربوط به ظهور مسیح بدون این‌گونه فکر کردن اصلاً حل نمی‌شود. به نظر من بدون اینکه قبول کنید انسان می‌تواند مرتکب گناه نشود، نمی‌توانید توجیه کنید که اصلاً مسیح چیست. به نظر من به‌وضوح مسیح آن انسانی است که به نوعی فاقدِ آن اختلال‌هاست. این متکامل‌تر بودن مسیح هنگام تولد را در نظر بگیرید، و اینکه اصلاً برای ظهور مسیح لازم است انسانی، یعنی زنی، انتخاب شود؛ وقتی قرآن به انتخاب او اشاره می‌کند، از عبارتی استفاده می‌شود که انگار رحمش پاک بوده است. انگار آنچه برای ظهور مسیح لازم است این است که محیطی کاملاً پاک و مصون از تعرض شیطان وجود داشته باشد، و مریم این کار را انجام می‌دهد. به هر حال مهم این است که بتوانم از این ایده استفاده کنم و حقایق بیشتری را توجیه کنم.

مدلی را می‌پذیرید نه به این دلیل که اثباتی برایش وجود دارد، بلکه به این دلیل که بهتر از مدل‌های دیگر کار می‌کند. به نظر من اینکه آدم نمایندهٔ جریانی از انسان‌ها باشد که چون مرتکب گناه شده، حالا همهٔ ما محکوم به عواقبش باشیم، و مدل‌های دیگر، مشکل چندانی را حل نمی‌کنند. فکر می‌کنم این مدل با تمام وقایعی که به آن‌ها معتقدیم مربوط می‌شود و با همه‌شان سازگار است، جز با اعتقاد به اینکه مسیح مصلوب شده باشد. خودِ اینکه این مدل با مصلوب شدن مسیح سازگار نیست، باز نکتهٔ مثبتی است؛ زیرا در محیط قرآنی می‌بینید که آن هم به صراحت ذکر شده که مسیح مصلوب نشده است. می‌خواهم بگویم این تأکید که مسیح مصلوب نشده، با این حرف‌هایی که می‌زنم سازگار است. یعنی مسیح موجودی نیست که مورد تعرض قرار بگیرد یا بمیرد، حتی اگر بخواهد دوباره زنده شود؛ اصلاً مرگی برایش وجود ندارد و متصور نیست.

به هر حال فکر می‌کنم نتیجهٔ این‌گونه نگاه کردن این است که تقریباً همهٔ مزایای آن روایت اسقفی را حفظ می‌کنیم؛ زیبایی‌ای که به نظر من در بخش‌هایی از نگاه مسیحیت هست که ربطی به تثلیث و تجسد ندارد، بلکه به این تصور خاص از مسیح ربط دارد: به عنوان موجودی استثنایی، تصوری که از شخص و شخصیت او وجود دارد، تصوری که از بی‌گناهی و معصومیت و قدرت و کمالش وجود دارد، و اینکه مثلاً با ظهور مسیح جهان ملکوت ظهور کرده است و الی آخر.

شواهدی هم هست. ببینید، این روایتی که الان می‌گویم نه فقط به این شکل با اسناد و عبارت‌های تورات سازگارتر است، بلکه اصلاً سازگار است. با «آن پسر انسان» که می‌خواهد ظهور کند، مسیحی که وعده‌اش داده می‌شود، تجسد خدا، به این شکلی که مسیحی‌ها می‌گویند، سازگار نیست؛ ولی با این تصور سازگار است که انسانی فاقد گناه اولیه و کامل‌تر از بقیهٔ انسان‌ها پدید می‌آید. مهم این است که روایتی درست کنم که مزایای روایت اسقفی را داشته باشد و نقایصش را نداشته باشد.

فقط یک مشکل وجود دارد: می‌گویند اسناد تاریخی مبتنی بر مصلوب شدن مسیح‌اند، و این روایت با مصلوب شدن مسیح سازگار نیست. آن بحث، بحثی تاریخی است و قرار شد بحث‌های تاریخی را بعداً بکنیم: اینکه اسناد تاریخی واقعاً چقدر مصلوب شدن مسیح را نشان می‌دهند. اگر مسئلهٔ مصلوب شدن مسیح را این‌گونه حل کنیم، فکر می‌کنم کلاً مشکلی نمی‌ماند؛ مزایای این شیوه‌ای که به مسئلهٔ شر نگاه می‌کنیم، و اینکه ظهور مسیح چه ارتباطی با مسئلهٔ شر دارد، همه حفظ می‌شود، و لازم نیست آن حرف‌ها را بزنیم که مسیح خداست و سه‌تا هستند و یکی هستند. یعنی مسیح از لحاظ تکوینی به نوعی در رده‌ای بالاتر از بقیهٔ انسان‌ها قرار می‌گیرد و در عین حال خدا هم نیست، و با توحید و این حرف‌ها هم مشکلی پیدا نمی‌کنیم. یعنی به نظر من نقایص را ندارد و همهٔ مزایا را دارد. فقط یک مشکل وجود دارد، و آن این است که به نظر نمی‌آید این موجود بتواند مصلوب شده باشد؛ و باید دربارهٔ بحث‌های تاریخی مربوط به مصلوب شدن مسیح کمی مفصل‌تر بحث کنیم.

یکی از حاضران: شما می‌گویید مسیح مرگ ندارد، در حالی که مثلاً همان آیه‌ای که در قرآن هست می‌رساند که مسیح هم مرگ دارد.

اینکه مصلوب نشده، چیزی است که مهم است. در روایت قرآنی واژهٔ «وفات» برای مسیح به کار می‌رود، که مشابه واژه‌ای است که دربارهٔ خواب به کار می‌بریم. اینکه می‌گویم مرگ ندارد، واقعاً این‌گونه نیست که در قرآن ارتباطی میان مردن و گناه اولیه قائل شده باشند؛ در تورات است که این ارتباط وجود دارد. اگر در میان حرف‌هایم گفتم که مسیح نمرده، اشاره‌ام به این ماجرای صریح قرآنی است که به آسمان برده شده و نه مثل بقیهٔ آدم‌ها. واقعاً در قرآن ارتباطی میان مردن و گناه اولیه نیست.

ببینید، انگار سه مرحلهٔ زندگی داریم: زندگی رحمی داریم، بعد وارد این دنیا می‌شویم و بعد وارد دنیای دیگری می‌شویم. مسیح هم خلاصه وارد آن دنیا می‌شود و اسم این مثلاً مرگ است. ولی مرگ مسیح همان‌قدر با مرگ من و تو فرق دارد — ما جان می‌کنیم — که به دنیا آمدنش با به دنیا آمدن من و تو فرق دارد. اسم مرگ را می‌شود به کار برد، به معنای خروج از این دنیا و رفتن به آن دنیا. فکر می‌کنم باز بیشتر اختیاری است، بدون درد است و به هر حال رنجی آنجا وجود ندارد؛ دقیقاً مثل موجودی که به حدی از کمال می‌رسد و بعد پوست‌اندازی می‌کند. فکر می‌کنید این حشراتی که پوست می‌اندازند، هنگام پوست‌اندازی زجر می‌کشند؟ فکر می‌کنم این برایشان لذت خاصی دارد؛ از این مرحله می‌گذرند و به نوعی وارد جهانی گسترده‌تر می‌شوند که قطعاً فعالیت‌های جسمانی‌شان، اگر به یک معنا جسم در نظر بگیریم، بیشتر است. به هر حال بنا به همین آیه‌ای که شما می‌گویید، برای مسیح مرگ وجود دارد، به معنای انتقال از این مرحلهٔ دوم به مرحلهٔ سوم؛ ولی مرگش آن مرگی نیست که ما می‌شناسیم. این وضع فجیعی که در مردن آدم‌ها هست، برای مسیح نیست، همان‌طور که در تولدش نبود.

یکی از حاضران: نه، سؤال اولم دربارهٔ آن گناه بود.

آها، دربارهٔ این گناه: به هر حال از باب اینکه اتفاقی زیست‌شناختی است، می‌خواهم بگویم آن اتفاق شاید به نوعی تا حدی قابل تشخیص باشد؛ اینکه انگار این مراحل رشد به نوعی به سمتی منحرف می‌شوند، و فکر می‌کنم با شکل گرفتن جنسی مرتبط است. بگذارید بگویم مشکل چیست. مشکل این است که روح انسان جنسیت ندارد، ولی سوار جسمی می‌شود که جنسیت دارد؛ به نظر من همین اختلال‌ها از اینجا برمی‌آیند. وقتی جنسیتِ این جسم شکل می‌گیرد، آن روح دچار اختلالی می‌شود؛ رابطه‌ای میان این دو پدید می‌آید. احساس من این است که مسیح، به عنوان روح الهی، در آن جنسیتی که ما در آن واقع می‌شویم و مثل یک اختلال است، واقع نشده است؛ به این معنا که دست‌کم تمایز جنسی‌ای را که ما احساس می‌کنیم، او احساس نمی‌کند.

یکی از حاضران: دربارهٔ اختیار فرمودید؛ یعنی این هم به نوعی واقعاً گناه است، انگار انسان در آن دست دارد؟

آها، بله. به نظر من واقعاً، به معنای واقعی کلمه، در رشد جنین از جایی به بعد اختیار مدام نقش پیدا می‌کند؛ مثل آنجا که لگد می‌زند و فلان. همه‌مان می‌دانیم که در اواخر، فعالیت‌های جسمانی‌اش را شدید می‌کند. به نوعی اختیاری کم‌شعور مدام جوانه می‌زند و رشد می‌کند. در یک صدم ثانیه، در آن لحظه‌ای که ما می‌بینیم متولد می‌شود، همه‌چیز شکل نمی‌گیرد؛ اختیار هم وجود دارد، و در مرحله‌ای که واقعاً اختیار تا حدی وجود دارد، انگار خطایی صورت می‌گیرد.

یکی از حاضران: ولی این گناه را ما می‌توانیم داشته باشیم. پس این را دربارهٔ چه چیزی می‌توانیم بگوییم؟

فکر می‌کنم وقتی آن روایت را نقل کردم، این را هم تذکر دادم که فکر می‌کنم در دوران حیات مریم دست شیطان به او نرسیده است. وقتی دست شیطان به مریم نزدیک نشده، این به مسیح هم مربوط است، زیرا مسیح دوران جنینی خودش را در درون مریم سپری می‌کند. تصورم این است که یک نفر هست که به معنای کلی حتی فاقد گناه اولیه است. فکر نمی‌کنم مریم فاقد گناه اولیه باشد.

یکی از حاضران: خب، ما می‌گوییم شرایط مریم واقعاً این‌گونه بوده است؛ داشته است دیگر.

بله.

یکی از حاضران: آیه را بخوان. «لباس» را، باز به معنای — ما حالا می‌خواهیم بگوییم تمثیلی، ولی به معنای واقعی. اینجا آنچه پیش می‌آید این است که «مبادا شیطان شما را فریب دهد، چنان که پدر و مادرتان را فریب داد». پس اینجا یعنی همان برای شما هم هست؛ پس به نوعی می‌گوید آن اتفاقی که برای حضرت آدم و حوا افتاد، برای شما نیفتد.

من می‌گویم این خطاب، خطاب به همهٔ بنی‌آدم است، انگار به بنی‌آدم — فرض کن هبوط اتفاق افتاده — حالا این ندا نسبت به همهٔ آدم‌هایی است که تا ابد به وجود می‌آیند. اتفاقاً این تأییدی است بر اینکه همهٔ آدم‌ها در معرض این آزمایش قرار می‌گیرند و می‌توانند از جنت اخراج نشوند. در خطاب به بنی‌آدم، بنی‌آدم را ماهایی که الان اینجا هستیم نگیرید؛ خطاب به نوع آدم است، که همه‌مان این مرحله را طی می‌کنیم و می‌توانیم مرتکب گناه نشویم؛ و این می‌گوید مثل پدر و مادرتان نباشید، که مرتکب گناه شدند و اخراج شدند — نه اینکه خارج شدند. به گمانم تعبیر طبیعی‌اش این است. شما چگونه می‌خواهید بفهمید؟

یکی از حاضران: اینکه الان به ماها می‌گوید؛ ولی ما که آخر در جنت نیستیم.

نه، واقعاً می‌خواهم بگویم از این نگویید که آن اتفاقی که برای حضرت آدم افتاده، برای ما هم اتفاق می‌افتد. می‌گوید مواظب باشید.

یکی از حاضران: شما می‌گویید خب، قبول. ولی یعنی چه؟ یعنی ما؟ می‌گوید آن اتفاق نیفتد که از جنت اخراج شوی؛ ما که از جنت اخراج نشده‌ایم و در جنت زندگی می‌کنیم؟

ببینید، وقتی خطاب به بنی‌آدم است، بنی‌آدم را موجوداتی که الان اینجا هستیم در نظر نگیرید؛ به نوع بشر خطاب می‌شود. انگار این اتفاق اول برای این دو نفر افتاد، و حالا به بقیهٔ موجوداتی که تا ابد می‌خواهند ظاهر شوند خطاب می‌شود، مثل همان ماجرای «اَلَسْتُ بِرَبِّکُمْ»، که این اتفاق برایتان نیفتد. برای من که افتاده؛ برای شما افتاده یا نه؟ به هر حال این تأییدی است بر این نظر که در قرآن باید داستان را به نوعی این‌گونه تصور کنیم که همه در معرض این آزمایش قرار می‌گیریم و می‌توانیم گناه نکنیم. فکر می‌کنم این آیه بیشتر از همه این را تأیید می‌کند.

یکی از حاضران: دربارهٔ توجهاتی که در جلسات داشتید، یکی این بود که نقدها با آنچه مسیحیت در اصل قبول کرده، خیلی‌هایشان در نتیجه‌گیری‌ها خیلی مستقیم نبوده است. یکی هم اینکه گفتید به حس خوبی که مسیحیت می‌دهد توجه کنید: اینکه آمده و فداکاری کرده، و علاقهٔ خیلی شدیدی. این فانتزی ممکن است چیز مثبتی بیاورد؛ ولی باز نه.

آها، نه نه، ببخشید، خیلی عذر می‌خواهم؛ من نگفتم چیز مثبتی است. اینکه بشر احساسش خوشش بیاید که مثلاً خدا بیاید و به خاطر من مصلوب شود، به نظر من به نوعی پررویی است؛ خوشم نمی‌آید. به نظرم این پایمال کردن شأن خداست. گفتم تصورات مسیحیت با چنین چیزهایی گره خورده و برایشان راحت نیست که این را ترک کنند. اینکه معتقد باشم خدا برای اینکه بشر را از گناهی که قبلاً انجام داده نجات بدهد، بیاید و رنج بکشد، به نظر من — چگونه بگویم — مثل تصور بچه‌های لوس و ننری است که پدر و مادرشان می‌آیند و خودشان را قربانی می‌کنند: اینکه خداوند، یعنی الله، بیاید خودش را قربانی کند تا آدم‌ها نجات پیدا کنند. فکر نمی‌کنم تصور جالبی باشد. گفتم در اثر این تصورات احساس نزدیکی و صمیمیتی در مسیحیت پدید می‌آید که اگر تجسد و مصلوب شدن و این‌ها را کنار بگذارید، به نوعی اذیت می‌شوند، مگر اینکه جایگزینی برایش باشد.

از نظر من — و چندین بار این حرف را زده‌ام — اینکه خداوند اولیای خودش را به رنج می‌اندازد، مثلاً پیامبر ما را، در حالی که در غار در اوج زندگی عارفانهٔ خودش است، به این زحمت می‌اندازد که به خاطر ماها بیاید و زحمت بکشد، به اندازهٔ کافی این احساس را به من می‌دهد که خداوند عاشق انسان‌هاست و می‌خواهد انسان نجات پیدا کند؛ نه اینکه خود خدا از آن بالا بیاید و مصلوب شود. این کمی زیاده‌روی است. حرفم این نبود که این حرف خوب است. گفتم این احساس صمیمیت و عشق و این چیزها را برای مسیحی‌ها ایجاد می‌کند و راحت نمی‌شود برطرفش کرد، مگر اینکه تصوراتی را جایش بگذارید که آن عشق و صمیمیت واقعاً میان خدا و بشر هست، ولی نه با چنین اعتقاد عجیب و غریبی که خدا خودش را قربانی بشر کرده باشد. به نظرم این عقیدهٔ جالبی نیست.

یکی از حاضران: اینکه مریم نقش مهمی در این ماجرا دارد، و پاکی مریم و همین ویژگی‌هایش در دوران بارداری، قابل انکار نیست؛ ولی معنایش این نیست که اگر مادر حضرت‌عالی مریم بود، قطعاً بهتر می‌شد. شاید عیسی نمی‌شد، ولی بهتر می‌شد. فکر می‌کنم همین گزاره دربارهٔ همه‌مان صدق می‌کند.

این تصور درست است؛ ولی اینکه مثلاً عیسی هیچ‌کاره بود — فکر می‌کنم این کمی از آن سؤال‌هایی است که بهتر است آدم اصلاً جوابشان را ندهد. شما می‌گویید حرفی که می‌زنید درست است، ولی نتیجه‌ای که می‌گیرید این است که پس عیسی هیچ کاری نکرد. همین کافی است که این نتیجهٔ کامل را نگیرید. عیسی بالاخره در معرض شیطان قرار گرفت؛ بعد از تولدش در معرض شیطان قرار گرفت. مسیحیت تأکید می‌کند که وقتی عیسی در ۳۰ سالگی رسالتش را شروع کرد و پیش یحیی آمد و تعمید پیدا کرد، ۴۰ شب در بیابان شیطان وسوسه‌اش کرد. این‌طور نیست که عیسی در معرض وسوسهٔ شیطان نبوده باشد. اینکه وقتی رسالت خودش را شروع کرد و معجزاتش ظاهر شد، این ۴۰ شب را طی کرد و شیطان در مقابل مسیح شکست خورد، به نظر من این‌ها تصورات درستی است. من با این قسمت‌های آن روایت اسقفی خیلی موافقم.

فکر می‌کنم بعد از ظهور مسیح به معنای واقعی کلمه اتفاقی در جهان افتاد که زمین به نوعی پاک‌سازی شد؛ به هر حال شرایط جدیدی برای معنویت در زمین پدید آمد. اینکه بعد از ظهور مسیح بت‌پرستی به معنای واقعی کلمه برچیده شد، به نظر من نتایج ظهور مسیح و فعالیت روح‌القدس در کرهٔ زمین است. انگار حتی در کسانی که مسیحی می‌شدند حالت‌هایی ظاهر می‌شد که به نوعی اتفاق‌های جدیدی بود که با این شدت در زمین می‌افتاد؛ این معنویتی که ایجاد شد. من واقعاً داستان‌های یکی دو قرن اول را، یعنی مقاومت مسیحی‌ها، ایمان شدیدشان و اینکه موجوداتی استثنایی شده بودند، باور می‌کنم. فکر می‌کنم واقعاً چنین اتفاقی در کرهٔ زمین افتاد. یعنی وقتی مسیح ظهور می‌کند، آدم باید انتظار داشته باشد که تا شعاع چند هزار کیلومتری آثار تکوینی ظاهر شود. فکر می‌کنم این آثار ظاهر شد و مسیحیت همین‌گونه شکل گرفت.

اینکه امپراتور روم به دلایل سیاسی، یا به این دلیل که در جنگی پیروز شده بود، مسیحیت را در امپراتوری خودش غلبه داد، کل ماجرا نیست. مسیحی‌ها جان‌فشانی‌های زیادی کردند تا اصلاً ماندند و گسترش پیدا کردند و نهایتاً به نوعی امپراتوری روم را هم گرفتند، بی‌آنکه خون از دماغ کسی بیاید؛ فقط از خودشان خون می‌ریخت، که آن‌ها را جلوی حیوانات می‌انداختند. به نظر من در قرن‌های اول حماسه‌ای وجود دارد که نتیجهٔ ظهور خود مسیح است، و فکر می‌کنم این‌ها را نمی‌شود انکار کرد.

یکی از حاضران: «مسیحیه خلد» — آیه‌ای در قرآن هست که اشاره می‌کند که از همان اول، برخلاف تورات، انگار قرار بوده انسان جاودانه نباشد؛ چون شیطان می‌گوید: «قال هل ادلک علی شجره الخلد و ملک لا یبلی».

خب، دروغ می‌گوید.

یکی از حاضران: می‌دانم؛ ولی یعنی انگار آن‌ها می‌دانستند که خالد نیستند.

نه، نمی‌دانستند؛ نه اینکه می‌دانستند. اتفاقاً این دفعه که دربارهٔ این آیات بحث می‌کردم، توصیفی کلی کردم: فریب‌های شیطان همیشه این‌گونه است. تو چیزی را داری و نمی‌دانی که داری، و دنبال سرابی می‌روی: «اگر آن گناه را بکنی، به آن چیزی که می‌خواهی می‌رسی.» انگار انسان خلد را داشت. این فریب مطلق است: شیطان دروغی می‌گوید که «اگر از این شجره بخوری، خالد می‌شوی» یا به «ملک لا یبلی» می‌رسی. در واقع انسان ملک خودش را با همین وسوسه از دست داد که به ملکی برسد که نابود نشود.

ولی به نظر می‌رسد که دست‌کم حضرت مسیح هم در این عالم خالد نبود، چون آیه‌ای هست که به پیامبر می‌گوید: «و ما جعلنا لبشر من قبلک الخلد افان مت فهم الخالدون»؛ خلد به این معنا که در این عالم تا ابد بماند. نه خلد در آن جنت داریم، نه خلد در این کرهٔ زمین. این‌ها همه به نوعی فناست. ولی خلد به معنای کلی، به این معنا که همهٔ ما خالدیم؛ حالا ممکن است بعضی‌ها «خالدین فی النار» باشند و بعضی‌ها جای دیگری به خلد برسند. این خلدی که در این آیه هست، اشاره به حیات زمینی است که همهٔ ما، از جمله مسیح، ترکش می‌کنیم. همهٔ ما انگار پوستی می‌اندازیم؛ مرگ به این معنا که به جهان آخرت منتقل می‌شویم. این اتفاق برای مسیح هم می‌افتد.

اولاً آن اتفاقی که دفعهٔ اول می‌افتد — ممکن است بگویید برای آدم و حوا اصلاً رحمی وجود نداشت؛ پس این اتفاق دربارهٔ آن‌ها می‌تواند این شکل را نداشته باشد. من می‌گویم که برای بقیهٔ آدم‌ها این‌گونه اتفاق می‌افتد، و وجود آدم همراه با زوجش به این معنا نیست که لازم باشد دوقلو باشند و دو موجود در رحم باشند. همهٔ ما به نوعی زوجی در درون خودمان داریم و بعد انگار جدا می‌شویم؛ جدایی‌ای که اتفاق می‌افتد. دربارهٔ آن ماجرا که برای آدم و حوا واقعاً چه اتفاقی افتاده، تصور خاصی ندارم؛ آیا حوا و آدم دو موجود کاملاً جدا هستند یا نیستند. فکر می‌کنم داستان را می‌شود هر طور خواند. دربارهٔ آن دو شخص خاص می‌توانید بگویید که آنجا وضعیتی استثنایی هست. دقیقاً دفعهٔ قبل هم که این صحبت‌ها را کردم، گفتم حرفی که می‌زنم دربارهٔ روال کلی است، که این اتفاق برای همهٔ آدم‌ها می‌افتد. اینکه نخستین آدم، بدون اینکه مادری وجود داشته باشد، چگونه شروع کرده، کمی فرق می‌کند. آدم می‌تواند بگوید که آن داستان، از لحاظ تمثیلی بودنِ جنتش، شاید حتی جنتی واقعی‌تر بوده است؛ ولی آن واقعه از لحاظ معنا برای همهٔ ما اتفاق می‌افتد، و شکل تحققش ممکن است فرق کند. بنابراین تأکیدی ندارم که حوا وجود دارد و موجود مستقلی هست یا نیست. فکر می‌کنم ذهن آدم به نوعی می‌تواند در این مورد آزاد باشد.

یکی از حاضران: این گمراه کردن به چه معناست؟ به این معنا می‌گویید که طرف به کل راهی جهنم شود و آدم‌ها را از راه به در کند، یا حتی کوچک‌ترین چیز؟

نه، اصلاً. دربارهٔ کسی که به اخلاص رسیده باشد: اخلاص باعث می‌شود که دست شیطان به آن شخص نرسد؛ زیرا باید میلی به چیزی غیر از خدا داشته باشید تا انگار قلاب شیطان به آن گیر کند. کسی که به اخلاص رسیده، شیطان نمی‌تواند وسوسه‌اش کند.

اینکه قرآن دربارهٔ «غیرت» و این‌ها، یعنی دربارهٔ این آدم‌ها، گفته است که مخلَصین بودند، یعنی در مرحله‌ای از حیاتشان به اخلاص رسیدند، به این معنا نیست که گناه ندارند. بعد از اینکه مخلَص شدند — مخلَص هم به صیغهٔ مفعولی، یعنی خالص شدند — دیگر شیطان کاری به کارشان نداشته است.

این نکتهٔ خیلی مهمی است که عیسی به همان معنایی رسول است که بقیه رسول‌اند. رسول یعنی کسی که پیش خدا برمی‌گردد، یعنی به همان حالت وحدت برمی‌گردد، و بعد خداوند از میان این آدم‌ها کسانی را انتخاب می‌کند و به سوی آدم‌ها ارسال می‌کند. فقط فرق عیسی این است که اصلاً پایین نبوده که دوباره برگردد، ولی رسول است. یعنی خداوند به همان معنایی که پیامبر ما را ارسال کرد، عیسی را ارسال کرد؛ منتها کی؟ در مرحله‌ای که تولد پیدا می‌کند. این‌طور نیست که پیامبران وقتی ارسال می‌شوند، از حالت وحدت خارج شوند؛ ولی خودشان را در معرض خطر، یعنی در معرض کثرت، قرار می‌دهند و ممکن است رنج بکشند.

نکتهٔ خیلی مهم دیگر اینکه این شیوهٔ زندگی عیسی را فراموش نکنید. فکر می‌کنم این چیزی درست است که در اکثر انجیل‌ها به آن اشاره می‌شود: عیسی همنشین گناهکاران بود و از آن‌ها دوری نمی‌کرد. ببینید، همهٔ پیامبران، به این دلیل که انگار قبلاً در کثرت واقع شده‌اند، برایشان این خطر وجود دارد که به نوعی دچار مشکل شوند؛ ولی برای عیسی اصلاً وجود ندارد. انگار اصلاً هیچ‌وقت پایش نلغزیده که بخواهد بترسد. به هر حال اگر آدمی در مجلسی شرکت کند که فضای خوبی ندارد، ممکن است شیطان سراغش بیاید. عیسی انگار به‌کلی این مشکلات را ندارد؛ برای همین است که رفتارهایی غیر از پیامبران دیگر دارد: در کثرت واقع نمی‌شود.

یکی از حاضران: اینکه می‌گوید ما اصلاً به صورت زوج‌زوج آفریدیم؛ به نظر شما اگر گناه اولیه واقعاً رخ نمی‌داد، چه اتفاقی می‌افتاد؟ مثلاً هر زنی خودش بچه‌دار می‌شد و مردها نقشی نداشتند؟ چه تصوری؟

تصور خاصی از این ندارم؛ از اینکه همهٔ انسان‌ها، مثل عیسی و مثل آدم، می‌توانستند مستقیماً خلق شوند؛ یعنی همه همان‌طور خلق شوند که آدم خلق می‌شد، نه اینکه در زاد و ولد شکل بگیرند. ولی حقیقتش ایدهٔ خاصی ندارم. فکر نمی‌کنم این چیز مجهولی بود که این اتفاق به این شکل می‌افتد و فقط استثنایی مثل عیسی هست. این‌طور نیست؛ برنامهٔ تکوینی خلقت همین است که اجرا شده است. برای همین است که ملائکه می‌دانند فساد پدید می‌آید. مثل این است که بپرسید اگر اتفاقی با احتمال یک میلیاردم می‌افتاد، بعد چه می‌شد؟ جهان خلقت انگار بر این اساس طراحی شده که این اتفاق به این شکل می‌افتد.

یکی از حاضران: ولی واقعاً پیش از گناه انگار زوجش آفریده می‌شود؛ یعنی با زوجش زندگی می‌کند.

با زوجش زندگی می‌کند.

یکی از حاضران: نه، اصلاً هست، حتی پیش از آنکه زوجش باشد. نه، از زوجش آفریده می‌شود. دست‌کم در قرآن که اشاره می‌کند «خلقکم من نفس واحده»، این آیه را باز به معنای «لتسکن الیها» می‌خوانند؛ ولی نه، «خلقکم من نفس واحده» و «جعل منها زوجها»: این نفس صددرصد مربوط به زن می‌شود، و «تسکن الیها»، یعنی آن زوج آفریده شد تا به آن نفس، یعنی به آن زن، آرام گیرد. همهٔ این‌ها به همان «نفس واحده» برمی‌گردد که زن است.

این آیهٔ اول سورهٔ نساء است؛ دقت کنید. سورهٔ نساء دربارهٔ ارحام است. این آیه در سورهٔ نساء در توصیف ارتباط نَسَبی میان انسان‌هاست، که از نظر قرآن «اولو الارحام»اند؛ یعنی کسانی که در یک رحم به همدیگر می‌رسند. این آیه در ابتدای سورهٔ نساء است و ظاهر آیه به «ها» برمی‌گردد، و شما می‌خواهید از این نتیجه بگیرید.

من می‌گویم: «ان مثل عیسی عندالله کمثل آدم». آدم چه بود؟ بنا به تصور من، پیش از گناه اولیه، مذکر و مؤنث بودن برای آدم خیلی معنا ندارد. ممکن است قبول کنم که این آیه صددرصد نتیجه نمی‌دهد که مرد از زن خلق شده است. ولی اینکه کسی بگوید این آیه نتیجه می‌دهد که زن از مرد خلق شده، این خیلی عجیب است. نه، اصلاً این‌طور نیست؛ دست‌کم برعکسش واضح نیست.

یکی از حاضران: شما صلاحیتش را دارید؛ آیا با این معیار می‌شود گفت که نسخهٔ قدیمی‌ای از آن پیدا شده یا نه؟

قدیمی بودن که نه. ببینید، دربارهٔ هر کتابی، فکر می‌کنم دربارهٔ هر متنی معیارهایی وجود دارد. مهم‌ترینش مثلاً این است که نسخه‌های متعدد متفاوت وجود داشته باشد یا نه. ممکن است کتابی یونانی داشته باشید که قدیمی‌ترین نسخه‌ای که الان از آن دارید مال ۵۰۰ سال بعد از نگارشش باشد، ولی ۱۰ نسخهٔ دیگر هم که در جاهای متفاوت پیدا شده همه یکی باشند؛ آن‌وقت شک نمی‌کنید که این نسخهٔ واقعی است. اگر منظورتان این است که ملاک اصلی نزدیک بودن تاریخی نسخه به متن اصلی است، این یک ملاک است؛ ولی ملاک مهم‌تر این است که میان نسخه‌ها چقدر اختلاف وجود دارد. ممکن است کتابی داشته باشم و بگویم مال ۵۰۰۰ سال قبل است و قدیمی‌ترین نسخه‌هایی که از آن دارم مال ۱۰۰۰ سال قبل باشد؛ ولی ۱۰۰ نسخهٔ ۱۰۰۰ سال قبل، ۷۰۰ سال قبل و ۸۰۰ سال قبل دارم و شواهدی نشان می‌دهد که این‌ها از روی هم نوشته نشده‌اند، ولی همه مثل هم‌اند. این از نظر سند کتاب خیلی قوی‌ای می‌شود. ملاک فقط این نیست که نسخهٔ قدیمی‌ای که پیدا کرده‌ام از نظر تاریخی نزدیک باشد؛ اختلاف نسخ هست و خیلی چیزهای دیگر. فکر می‌کنم این بحث تاریخی روشنی است که در کتاب‌شناسی ملاک‌هایی داریم.

مشکل انجیل‌ها این است که نسخه‌های متعدد کاملاً متفاوت دارند. نه؛ موضوع این است که روایتی تاریخی وجود دارد که ۱۰۰ جور نقل شده است. نمی‌گویم انجیل متی، انجیل متیِ اصلی نیست؛ ادعایم این نیست. نمی‌گویم انجیل توماسی که پیدا شده، انجیل توماس اصلی نیست. می‌گویم این نوشته‌های مختلف انگار یک داستان را نقل می‌کنند، داستان زندگی مسیح را، و این داستان ۱۰۰۰ جور نقل شده است. مشکلِ این اختلاف اینجاست که کدامشان راست می‌گوید؟ مثل این است که دربارهٔ یک واقعهٔ تاریخی ۵۰ کتاب پیدا کنم که به آن اشاره کرده‌اند و همه چیزهای مختلفی گفته‌اند، و حالا کسی بگوید این یکی راست می‌گوید، بی‌آنکه هیچ دلیل تاریخی مشخصی بیاورد. اینجا ضعف پیدا می‌شود: چرا این سند راست می‌گوید؟ چون من خوشم آمده، یا دلایل تاریخی مشخصی دارم که این حرف را می‌زنم؟ سؤال این است که چرا این ۴ انجیل نسبت به بقیهٔ اسناد و مدارکی که از قرن اول و دوم باقی مانده مورد تأییدترند و چرا بقیه ضالّ‌اند؟ نسخه‌های بعضی از آن‌ها از این انجیل‌ها قدیمی‌تر است.

مسئله این نیست که نسخه‌های جدیدی از این انجیل‌ها پیدا می‌شد ولی مشابه همدیگر بود. تصورم این نیست که انجیل متی با انجیل متیِ اصلی، که نگارشش مثلاً در قرن اول انجام شده، خیلی تفاوت دارد؛ در همان حدی تفاوت دارد که نسخه‌های مختلفش نشان می‌دهد، و نسخه‌ها اصلاً شبیه‌اند. مشکل انتخاب کردن یک روایت تاریخی از میان ۵۰ روایت تاریخی است که بعضی‌هایشان با همدیگر زمین تا آسمان فرق دارند. همین الان میان انجیل یوحنا و ۳ انجیل اولی که در عهد جدید هست تفاوت عمده وجود دارد و خود مسیحی‌ها هم این را می‌گویند: به آن سه انجیل «انجیل‌های سیناپتیک» می‌گویند و به این یکی «انجیل تک‌افتاده». در آن هویت مسیح کمی متفاوت است و از حالت یک پیامبر و انسان خارج شده است. مشکل چیز دیگری است؛ اصلاً مشکل این نیست که انجیل متی، انجیل متی اصلی هست یا نه. موضوع این است که چه کسی روایت درست زندگی مسیح را نوشته است؟ متی نوشته؟ آن که انجیل متی را نوشته، خود متی که ننوشته. کسی که انجیل متی را نوشته راست گفته؟ انجیل یوحنا راست می‌گوید؟

یکی از حاضران: شما یک بار گفتید مثلاً نسخهٔ انجیل برنابا فرق می‌کند.

خب، این مشکل اساسی‌ای است و معلوم است که ضعف می‌آورد.

یکی از حاضران: من می‌گویم اگر از انجیل برنابا در بیابان‌های مصر نسخهٔ جدیدی مشابه این پیدا شود، خیلی فوق‌العاده است.

بله. الان انجیل ضعیفی است، زیرا هیچ نسخهٔ قدیمی‌ای از آن نداریم. از نظر تاریخی، وقتی این ۴۰، ۵۰ انجیل و متن قدیمی را با همدیگر مقایسه می‌کنید — مثلاً الان دربارهٔ انجیل توماس یک نکته این است که به نظر می‌آید قدیمی‌ترین نسخهٔ موجود است — توضیح اینکه چرا این یکی مورد تأیید نیست و آن یکی مورد تأیید است، سخت می‌شود. این سؤال پیش می‌آید. ملاک تاریخی وجود ندارد؛ ملاک محتوایی وجود دارد که این انجیل‌ها خوب‌اند و آن انجیل‌ها بد. مثل این است که روایتی تاریخی را از آن تاریخ‌دانی انتخاب کنم که به نوعی حرف خوشایند مرا می‌زند، ولو اینکه ۲۰۰ سال بعد نوشته باشد، و دربارهٔ روایت‌هایی که زودتر نوشته شده‌اند بگویم درست نیستند. مشکل انجیل‌ها این است.

یکی از حاضران: دربارهٔ همین چیزی که شما دربارهٔ «مضامین داوود» گفتید، که چقدر انگیزه وجود داشته که این تحریف شود.

بله؛ من از این استدلال خوشم آمد. مشابه این دربارهٔ خیلی چیزهای دیگر هم هست؛ مثلاً دربارهٔ تورات، که همین اخیراً باز داشتم می‌خواندم که چه انگیزه‌ای وجود دارد. بگذارید بعداً در این مورد صحبت کنیم. ببینید، ممکن است داستان‌هایی تحریف نشده باشند، به این معنا که کسی عمداً عوضشان کرده باشد؛ ولی داستانی مثل داستان آفرینش، که مافوق تجربیات عادی ماست، طبیعی است که وقتی نقل می‌کنید و همین‌طور سینه‌به‌سینه به آدم‌های بعدی منتقل می‌شود، تغییر کند. کسی که نقل می‌کند، خدا در نظرش موجودی می‌آید که می‌تواند بیاید و در باغ بگردد. تحریف آنجا به این صورت انجام نشده که به میل خودشان تحریف کنند؛ مثل اشعار شاعران، که مشکلشان این است که درست ضبط نشده‌اند، نه اینکه تحریف شده باشند. در طول تاریخ اختلاف نسخ پدید می‌آید.

یکی از حاضران: می‌خواستم نقدی به این مدل بگویم. به ذهنم رسید که این مدل بیشتر می‌خواهد گناه اولیه را توجیه کند؛ یعنی مدلی برای توجیه گناه اولیه است، و این مدل داستان آفرینش در قرآن را توجیه می‌کند.

بگذارید از لحاظ تاریخی بگویم: این مدل در ذهن من مستقل از اینکه به حضرت عیسی یا به گناه اولیه فکر کنم، این‌گونه پدید آمد که داستان را خواندم، تحت تأثیر اطلاعات جنین‌شناسی هم بودم، و به نظرم خیلی طبیعی آمد که داستان همین را بیان می‌کند؛ همه‌چیزش هم با هم جور درمی‌آید. بعداً با فاصلهٔ زمانی به نظرم رسید که تولد حضرت عیسی هم همین است، و بنابراین حرف‌هایی که مسیحی‌ها دربارهٔ گناه اولیه می‌زنند هم به نوعی اینجا وارد می‌شود. این مدل این‌گونه نیست که بخواهد دربارهٔ مسیحیت چیزی بسازد؛ چیزی است با استناد به روایت قرآن. نمی‌توانید این مدل را برای داستان تورات ارائه کنید؛ به نظر من نمی‌شود. بنابراین آنچه می‌گویم در توجیه گناه اولیه یا تولد مسیح یا چیز دیگری نیست. مستقیماً داستان قرآن را می‌خوانم و کنجکاوم ببینم این اتفاق از نظر تحقق چگونه افتاده است: آیا بقیهٔ آدم‌ها هم در این مراحل قرار می‌گیرند یا نه؟ اگر قرار می‌گیرند، کجاست؟ در باغی در ملکوت، یا در رحم مادرشان، یا به شکل دیگری اتفاق افتاده است؟ داستان تمثیلی است یا تمثیلی نیست؟ این مدل را مستقل از این بحث‌های مسیحیت، به عنوان یک نتیجه می‌گویم، و واقعاً هم از نظر تاریخی مستقل پدید آمده است. این‌طور نبود که درگیر ماجرای تولد مسیح باشم و بعد به این موضوعات فکر کنم. مستقیماً خودِ همان داستان برایم جالب بود و می‌خواستم درباره‌اش فکر کنم.