جلسه با توضیح اینکه نگاه مؤمنانه به تاریخ نگاهی غیرمنطقی نیست آغاز میشود و با تذکری دربارهٔ محدودیت روش تاریخی برای وقایع معنوی ادامه مییابد. بعد از مسیحیت پریم و از مکانیسمهایی میگوید که به نظر او مکتبها را تحریف میکنند. در این بخش از رنگ فرهنگ محیط، عوامزدگی، غلو و دگماتیسم سخن میگوید و برای هر کدام از مسیحیت و اسلام و مارکسیسم مثال میآورد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
«نگاه مؤمنانه» به تاریخ به این معنا نیست که آدم نگاهی تقریباً ابلهانه داشته باشد؛ یعنی چشمش را ببندد، فکر نکند و از منطق استفاده نکند. به نظر من در ذهن کسی که پیشتر در این باره پرسشی مطرح کرد، اصلاً چنین ابهامی وجود داشت و انگار «مؤمنانه» را به همین معنا گرفته بود؛ پرسشش این بود که وقتی آدم مؤمنانه نگاه میکند، حتی اگر فکتهایی را ببیند، چشمش را میبندد و میگوید اینها فکت نیستند و واقعیت ندارند. وقتی میگویم نگاه مؤمنانه، منظورم نوعی نگاه منطقی است که در آن فرض کردهایم وحی رخ داده، دینی که دربارهاش صحبت میکنیم دینی حقیقی است و ماجرایی معنوی و واقعی در آن رخ داده است. میتوانیم فرض کنیم که منشأ ادیان الهی است و میتوانیم فرض کنیم که نیست؛ با هر کدام از این دو فرض جلو برویم، میتوانیم بحثهای منطقی بکنیم. نهایت سعی من این بود که نشان دهم اگر کاملاً هم منطقی باشید، وقتی با این دو فرضِ مختلف به تاریخ نگاه کنید، کلی اختلاف پیدا میشود: نوع پرسشهایی که میپرسید فرق میکند، نوع نگاهمان به جاهایی که به نظر میرسد مشکلی هست و باید حلش کنیم فرق میکند و الی آخر؛ هم پرسشها و هم پاسخهایی که میدهیم تفاوت دارد. پس منظورم از نگاه مؤمنانه نوعی نگاه غیرمنطقی نیست؛ انگار این واژهٔ «مؤمنانه» با نوعی غیرمنطقیبودن و غیرعقلانیبودن معادل شده است. مقصودم نگاهی عقلانی و کاملاً منطقی به هر چیز است، منتها با این فرض که دین منشأ الهی دارد، خدا وجود دارد، وحی وجود دارد و الی آخر.
مثلاً نگاه مؤمنانه به تاریخ تحولات مارکسیسم یعنی کسی که نگاه میکند، فرضش بر این است که مارکسیسم چیز خوبی بوده، عقاید اولیهاش عقاید خیلی مستحکمی بودهاند و راهکارهای مارکس راهکارهایی قابلعمل بودهاند. کسی با این نگاه میتواند بکوشد توجیه کند که چرا پروژهای که مارکس تعریف کرده بود شکست خورد و عملی نشد. اگر نگاه مؤمنانه نباشد، اصولاً این پرسش جایی در بررسیهای تاریخی پیدا نمیکند: پروژهٔ مارکس انجام نشد، چون اصلاً پروژهٔ خوبی نبود. هر جا به هر مکتبی نگاه میکنید، بسته به اینکه آن مکتب را مکتبی بپذیرید که اصولش درست است و ادعاهایش درست است، یا غلط، به هر حال جاهایی نوع پرسشها و پاسخها تفاوت پیدا میکند؛ و این کار بیرون از منطق هم نیست.
در ادامهٔ همین بحث دوم هم فکر میکنم باز ابهامی پیش آمد، یا شاید در پرسش و پاسخی که شد، من بهخوبی در جریان پرسش قرار نگرفتم. بحث این بود که اگر حرف ما این است که دربارهٔ مطالعات آکادمیک، برخلاف ظاهر و ادعایشان، واقعاً نمیتوان گفت مطالعاتی بیطرفانهاند، بلکه در واقع مطالعاتی سکولارند، و اگر ادیان منشأ الهی داشته باشند، آنگاه در بخش قابلتوجهی از مطالعات آکادمیک اصلاً پرسشهای بیخودی مطرح شده و پاسخهای بیخودی هم به آنها داده میشود. نوع نگاهی که به تاریخ مسیحیت داریم، بسته به اینکه سکولار باشد یا ایمان داشته باشیم که مسیح خدا یا پیامبر خدا بوده و در اینجا تحولاتی معنوی و واقعی رخ داده است، اصولاً فرق میکند. تاریخ ادیان، بهعنوان مثال، جایی است که بهوضوح فرق میکند که به ادیان اصولاً بهعنوان مکاتبی با منشأ الهی نگاه کنید یا نه و نگاهتان کاملاً سکولار باشد؛ من چند مثال زدم که در آنها نوع برخورد و نوع پرسشها و پاسخها فرق میکند.
دربارهٔ اینکه آیا نگاه بیطرفانه وجود دارد یا ندارد، فکر میکنم در همان جلسهای که نخستین بار این بحث را مطرح کردم، صحبتهایی از این دست شد. شاید بتوان گفت نگاه بیطرفانه این است که با فرضهای مختلفی که ممکن است، به مسئله نگاه کنم. یادم هست یک بار یکی از خود بچههای کلاس گفت این مثل آن است که کتاب تاریخی که مثلاً برای تاریخ ادیان مینویسیم، دو فصل داشته باشد. اگر نگاه اینگونه باشد، این پرسشها مطرح میشود و این حرفها را میتوانیم بزنیم؛ و بسته به اینکه این ادیان درست باشند یا غلط، به هر حال دو فصل متفاوت در کار است که در آنها نوع نگرشمان و جاهایی که به اصطلاح بحثبرانگیز است و باید دربارهاش بحث کنیم فرق میکند و طرز برخوردمان هم با آنها متفاوت است. پس به هر حال چیزی به اسم بیطرفی وجود دارد، به این شرط که بکوشیم همهجور نگاهی را به کار ببندیم، یا دستکم وقتی بهطور سکولار نگاه میکنم، متوجه باشم که به شیوهٔ خاصی نگاه میکنم. یکی از راههای گرفتن موضع بیطرفانه این است که بکوشم پیشفرضهای خودم را روشن کنم؛ بگویم از این دیدگاه و به این شکل به مسئله نگاه میکنم و بپذیرم که دیدگاه دیگری هم میتواند وجود داشته باشد. نه اینکه کسی که مطالعات آکادمیک میکند، بگوید نگاه سکولار مجاز است و نگاه مؤمنانه غیرمجاز. مثلاً فرض کنید استاد دانشگاهی باشم که مطالعات تاریخی زیر دست من انجام میشود و دربارهٔ دانشجویی که تزی با این فرض نوشته که ادیان منشأ الهی دارند، بگویم اینجور نگاهکردن اصلاً از نظر آکادمیک قابلقبول نیست، به این دلیل که باید حتماً فرض کنی منشأ ادیان الهی نیست.
دقیقاً همین بحث در همهٔ مطالعات آکادمیک، مثلاً جامعهشناسی و روانشناسی، در خیلی جاها وجود دارد. واقعاً پیشفرضهای سکولار تا اندازهای همهجا حاکم است و فراموش شده که اینها پیشفرضاند و فرضهای مخالفی هم وجود دارد که کسی ردشان نکرده و از آن منظر هم میتوان به مسائل نگاه کرد. در عین حال، همان جلسهٔ قبل در پاسخ به همین پرسش گفتم که بخشی از مطالعات آکادمیک که محتوایی نیستند، مثل بررسی سندیت متون، تا حدود زیادی بیطرفانهاند. همانطور که متنی دینی یا متنی مربوط به یک حکومت را بررسی میکنند، در اینجا برای تشخیص اصیلبودنِ یک متن ضوابط خاصی وجود دارد و برای تعیین اینکه متن احتمالاً در چه قرنی نوشته شده، انواع و اقسام ابزارها هست که با آنها میتوان به نحوی برآورد کرد متون اصیلاند یا نه.
این توضیحها نتیجهٔ دوباره گوشدادن به بخشی از بحثهای جلسهٔ قبل بود؛ فکر کردم بهویژه این موضوع روشن شود که «مؤمنانه» را به معنای غیرمنطقی و غیرعقلانی دیدن نگیریم. نگاه مؤمنانه به تاریخ مسیحیت فقط به این معناست که فرض کنیم مسیح واقعاً فرستادهٔ خداست یا خودِ خداست و ادعاهای دینی را دربارهٔ او بپذیریم و بعد به تاریخ نگاه کنیم؛ آنوقت بعضی از پرسشها بیمعنا میشوند، پرسشهای تازهای پیش میآیند و الی آخر. قرار است پس از اینکه این فرضهای اولیه را کردیم، بحثها جنبهٔ عقلانی داشته باشد و اگر فکتهایی مخالفِ فرضهای اولیهمان دیدیم، همینطور بهراحتی از آنها نگذریم. مؤمنانه نگاهکردن به معنای توجیهگر بودن نیست؛ توجیهگری یعنی هر چه دیدم، اگر با فرضهای اولیهام سازگار نبود، بکوشم به نحوی بپوشانمش.
من فکر میکنم در تاریخ مسیحیت جاهایی فکتهایی وجود دارد که نگاه سکولار خوب توجیهشان نمیکند؛ مثلاً فکر میکنم سرعت رشد مسیحیت با نگاه سکولار خیلی سازگار نیست. ولی دقیقاً همانطور که هر کسی که فرضهایی کرده، به نحوی میکوشد فرضهای خودش را حفظ کند، اهل این نگاه هم معمولاً اصلاً به این موضوع اهمیت نمیدهند؛ یعنی بحث خاصی نمیکنند که چطور شد عقیدهای که از روستایی شروع شده بود، ناگهان اینقدر وسعت پیدا کرد. معمولاً توجیهشان این است که این عقیده به نحوی با فضای فکری و فرهنگی موجود سازگار بوده است؛ ولی وقتی میخوانید که این سازگاری چه بوده، میبینید واقعاً حرفهای چندان پرمایهای زده نمیشود. دربارهٔ هر موضوعی میشود حرفهایی زد، ولی واقعیت این است که دربارهٔ اینکه ناگهان از دل سنت یهودی، که بهشدت سنتی محدود به منطقهای جغرافیایی و آدمهایی خاص بوده، چنین جنبشی تمام دنیا را بگیرد، فکر میکنم پاسخهای سکولار به هر حال خیلی قانعکننده نیست.
در ادامهٔ بحث قبل دربارهٔ پیشفرضهای رویکرد آکادمیک به تاریخ، از جمله اینکه به طور قطع معمولاً به صورت سکولار به مسائل تاریخی نگاه میکنند و این پیشفرض تبعاتی دارد، میخواهم تذکری هم از لحاظی بیرون از محتوا، یعنی از لحاظ متدولوژی، بدهم: متدهایی که در مطالعهٔ تاریخ به کار میرود نیز عواقبی دارد که آدم باید متوجهش باشد. متدولوژی بررسی مسائل تاریخی، وقتی به طور علمی نگاه میکنیم، معمولاً چگونه است؟ من از مجموعهٔ حوادث و اتفاقهایی که در تاریخ افتاده، در زمان حال آثار و شواهدی میبینم که در واقع فکتهای مناند. میشود ساختن یک روایت تاریخی را مثل ساختن یک تئوری علمی دید. مثلاً فرض کنید میخواهم تاریخ هخامنشیان را مطالعه کنم. کتابهایی از آن دوران قدیم باقی مانده که دربارهٔ تاریخ هخامنشی اطلاعاتی در آنها هست. هرچه این کتابها به زمان وقوع وقایع نزدیکتر باشند، اعتبار بیشتری دارند و هرچه از نظر سندیت با اصل خود تطبیق بیشتری داشته باشند، اعتبار بیشتری دارند. اینگونه اطلاعاتی دربارهٔ تاریخ دورهٔ هخامنشی به دست میآوریم. افزون بر این، شواهد دیگری هم هست، مثل آثار تاریخی، بناها و اشیایی که از آن دوران به جا مانده و میدانیم که مربوط به آن دوران است. مجموعهٔ این شواهد نشان میدهد که چنین حکومتی وجود داشته، در دورهای خاص نظام خاصی ایجاد کردهاند و وقایع خاصی رخ داده است؛ و کمکم از مجموعهٔ شواهدی که در دست ماست، تاریخی برای آن دوره میسازیم.
به نظر میآید این متدولوژی علمی تنها راه نگاهکردن به مسائل تاریخی است و شاید در نگاه اول به نظر بیاید که عواقب خاصی ندارد. من میخواهم فقط به نتیجهای که این متدولوژی دارد اشاره کنم. هرچند ممکن است بگویید این متدولوژی گریزناپذیر است و کار دیگری نمیشود کرد، خوب است بدانم وقتی از این متد استفاده میکنم، اگر محدودیتهایی دارد، از پیش به آن آگاه باشم؛ ولو کار دیگری هم نتوانم انجام دهم. نکته این است که وقتی برای دسترسی به حقایق تاریخی از این متدولوژی استفاده میکنید، انگار فرض کردهاید وقایع و حقایقی که در تاریخ رخ دادهاند، از نظر اینکه چه مقدار شواهد از آنها میتواند باقی بماند، به نحوی یکساناند و با هم قابلمقایسهاند. یعنی وقتی مجموعهٔ شواهد را بررسی میکنم، همانقدر که احتمال میدهم دربارهٔ یک جنگ اطلاعات دقیقی به دستم برسد، انگار دربارهٔ همهٔ وقایع تاریخی هم همانقدر احتمال هست که اطلاعاتی به دستم برسد.
اگر حقایق تاریخی واقعاً اینگونه باشند که بعضیشان اصولاً آثاری از خود باقی نمیگذارند، بعضی آثاری کمرنگ و بعضی آثاری پررنگ، آنگاه فکتهایی که من بررسی میکنم، بیشتر به بخشهایی از تاریخ و حقایق و واقعیتهای تاریخی مربوط میشود که پررنگتر از خود اثر باقی میگذارند. میخواهم بگویم اگر وقایع و حقایق تاریخی از نظر میزان اثرگذاری و بهجاگذاشتن شواهد متفاوت باشند، یعنی بعضی اصلاً شواهدی به جا نگذارند و شواهد بعضی دیگر روی طیفی از کمرنگ تا پررنگ باشد، وقتی از این متدولوژی استفاده میکنید، انگار ناخودآگاه چیزهای خاصی از تاریخ را میبینید و بررسی میکنید؛ و این خیلی خیلی گمراهکننده است، اگر نتیجهٔ این مطالعات از نظر ما این باشد که کل تاریخ و حقایق تاریخی را به دست آوردهایم. همچنین گمراهکننده است اگر متوجه نباشیم که این متدولوژی برای بررسی حکومت پادشاهان، که معمولاً آثار پررنگی از خود باقی میگذارند، مناسب است، ولی مثلاً برای بررسی مکاتبی که اعتقاداتی پدید آوردهاند، مناسب نیست.
پادشاهان معمولاً آثاری از خود باقی میگذارند که ماندگار است؛ تعمد دارند آثاری از خود باقی بگذارند که ماندگار باشد. مثلاً فرض کنید فراعنهٔ مصر اصولاً توجه داشتند که هرمهایی که میسازند، انگار تا ابد میمانند؛ یعنی سازهای خیلی خیلی پایدار پدید آوردند. ساختن با سنگ، نوشتن کتیبهها بر سنگ و خیلی چیزهای دیگر، مجسمهها و چیزهایی که از قدیم باقی مانده، همه آثار افراد قدرتمندی است که نفوذ سیاسی داشتند. بنابراین وقتی به تاریخ نگاه میکنم، انگار همهاش این آدمها را میبینم؛ ولی همهٔ تاریخ اینها نیستند و شاید قسمتهای اصلی تاریخ هم اینها نباشند. پادشاهان را با پیامبران مقایسه کنید: این متدولوژی برای مطالعهٔ پیامبران چندان آن کارایی را که برای پادشاهان دارد، ندارد. از لحظههای معنوی ارتباط پیامبر با خداوند، که مهمترین لحظههای تاریخ اعتقادی و تاریخ ادیان است، در تاریخ اثری نمیبینید. معنویتی را که حضور یک پیامبر در اطراف خود پدید آورده است، نمیبینید. نهایتش این است که گزارشهایی کتبی از عقاید و افکار پیامبران، آن هم معمولاً دستدوم و گذشته از اذهان آدمهای معمولی، ممکن است به دست ما رسیده باشد که در صحت و سقمش هم میشود شک کرد. بنابراین وقایع معنویای که در طول تاریخ رخ دادهاند، اصولاً وقایعیاند که شواهد خیلی کمرنگتری از خود باقی گذاشتهاند و میگذارند؛ ذاتاً اینگونهاند. نباید انتظار داشته باشیم که وقتی تاریخ یک دین را مطالعه میکنیم، با این متدولوژی همانقدر موفق باشیم که در مطالعهٔ تاریخ یک پادشاهی یا یک حکومت.
مطمئناً حضرت عیسی کاسه و کوزه و سکههایی که نقشش بر آن باشد یا مجسمههایی از خودش یا بناهای سنگی نساخته است که من بتوانم اکنون آنها را شاهد در نظر بگیرم. حتی به نظر میآید متن مدونی هم تهیه نکرده است. بیشتر حضوری معنوی در دوران خودش داشته است که ما به هیچ وجه از نظر شواهد تاریخی آن حضور معنوی را نمیبینیم، و قرار هم نیست ببینیم. بنابراین متدولوژی خاصی که ناگزیر از آن استفاده میکنیم، خودبهخود در میان وقایع تاریخی وزن بیشتری به وقایع سیاسیای میدهد که در تاریخ رخ داده است، نه به وقایع معنوی که کمرنگترند.
با دیدگاه دینی ما، اینطور فکر کنید که حقایق عالم اصولاً از طیفی تشکیل شدهاند که از غیب مطلق شروع میشود و تا عالم شهادت میرسد. خیلی چیزها در جهان هست و رخ میدهد که اصولاً حتی در زمان خودشان شواهدی به آن صورت از خود باقی نمیگذارند، چه رسد به اینکه این شواهد از کانالهایی به آیندگان منتقل شود. بنابراین مطالعهٔ شواهد، چه در زمان حال و چه بهویژه پس از گذشت زمان، از نظر فکتها محدودیتی پدید میآورد، و اینکه این فکتها را معادل حقایق بگیریم و فرض کنیم همهٔ حقایق را شامل میشوند، به نحوی گمراهکننده است. آنچه میگویم این است که کسی که با استفاده از شواهد باقیمانده از زمانهای دور مطالعهٔ تاریخی میکند، باید متوجه باشد که همهٔ حقایق در غربالی که برای به دست آوردن حقایق از آن استفاده میکند، گیر نمیکنند. بعضی از حقایق از سوراخهای این غربال رد میشوند. اگر متوجه این باشم، میفهمم که نوع نگاه تاریخیای که اکنون به وقایع ظهور مسیح دارم، اصولاً خیلی چیزها را به دام نمیاندازد. حتی به نظر میآید اگر خیلی آکادمیک نگاه کنم، حتی شواهد کافی نیست که ثابت کنم حضرت مسیح وجود داشته است. اگر من بهعنوان کسی که اعتقادات دینی دارد، مطمئنم که مسیح وجود داشته، این را به استناد شواهد تاریخی نمیگویم؛ به نحوی از اعتقادات خودم استفاده میکنم، از این جهت که متن قرآن را متنی مطلقاً درست در نظر میگیرم. وگرنه اگر این اعتقاد را نداشته باشم، به نظر میآید دربارهٔ وجود حضرت مسیح بیش از دو نامه وجود ندارد و دربارهٔ اینکه مسیحیان چگونه زندگی میکردند، شواهد خیلی خیلی کم است. و چون گزارشها از درون خود مکتب مسیحیت بیرون آمدهاند، اگر اعتقادی به حقانیت مسیح و مسیحیت نداشته باشید، آن شواهدی هم که از درون مکتب مسیحیت و به دست خود مسیحیان نوشته شدهاند، اعتبارشان را از دست میدهند. ممکن است آدمهای خاصی باشند که اسطورهای میسازند تا برای اعتقادات خود پایگاهی پیدا کنند. آنچه میگویم در واقع این است که اگر بخواهید مقایسه کنید، اصولاً چه نگاهتان مؤمنانه باشد چه نباشد، متدولوژی آکادمیک بررسی تاریخ بنا به نوع متدی که به کار میرود، برای مطالعهٔ ادیان نتایج ضعیفتری میدهد؛ و نه فقط ادیان: دربارهٔ هر واقعهٔ معنوی که در تاریخ رخ داده باشد، این متد نتیجهٔ کمتری میدهد تا وقتی بخواهید تاریخ پادشاهان را مطالعه کنید.
به طور طبیعی میبینید که حجم عظیمی از مطالعات تاریخی، مطالعات سیاسی است. تاریخی که خواندهاید چیست؟ چه کسی پادشاه شد؟ با چه کسی جنگید؟ سرزمینش تا کجا وسعت داشت؟ و الی آخر. انگار وقایع مهم تاریخی واقعاً همینها هستند. علت اینکه تاریخدانان به این چیزها توجه میکنند چیست؟ از نظر تاریخی ظهور مسیح واقعهٔ مهمتری بوده یا اینکه نتیجهٔ جنگ روم با کارتاژ چه شد؟ واضح است که ظهور بعضی از مکاتب و عقاید آثار عظیمتری در تاریخ گذاشته است. با هر ملاکی که بخواهید نگاه کنید، نتیجهٔ خیلی از جنگهایی که کلی مطالعهٔ تاریخی دربارهٔ آنها داریم و فکر میکنیم مسائل خیلی مهمی بودهاند، در مقایسه با پیدایش بعضی از مکاتبی که از یک روستا شروع شدند، بسیار ممکن است آثار کوتاهمدتتر و ضعیفتری در تاریخ گذاشته باشد. مطمئناً واقعهٔ ظهور مسیح یکی از مهمترین وقایع کل تاریخ است و شواهدی هم از آن در دست نیست. حال که متدولوژی ما این است که فکتها را جمع کنیم و بعد به تاریخ نگاه کنیم، باید متوجه باشیم که این فکتها از کانال خاصی به ما میرسند که خیلی از فکتها را از بین میبرد؛ همهٔ فکتها در این کانال منتقل نمیشوند. بنابراین فکر میکنم توجه به این موضوع خودش میتواند در صحت داوریهایمان تأثیرگذار باشد.
مسیحیت بلافاصله به قدرتی سیاسی تبدیل شد؛ و «بلافاصله» را با توجه به ابعاد تاریخی میگویم، یعنی در چند قرن به قدرت سیاسی مسلطی تبدیل شد. ولی مکاتبی وجود دارند که ممکن است هیچوقت وارد حوزهٔ سیاست نشده باشند؛ بعضی از مکاتب، مثلاً بعضی از مکاتب عرفانی، اصولاً این ویژگی را دارند که حتی چندان مکتوب هم نشدهاند و بنابراین مطالعهشان خیلی سخت است. حتی ممکن است شواهدی نداشته باشیم که مطمئن شویم چنین مکاتبی اصلاً در اصل وجود داشتهاند یا نه، و پدیدآمدن چنین مکتبی شایعه تلقی شود. به هر حال فکر میکنم دانستن اینکه بعضی چیزها در تاریخ ثبت نمیشوند و شواهدی که میبینیم همهٔ وقایع تاریخی را پوشش نمیدهند یا با شدت و ضعف پوشش میدهند، نکتهٔ مهمی است.
کلاً مطالعات آکادمیک دربارهٔ مسیحیت و وقایع قرن اول مسیحیت، با توجه به کمبودن شواهد، فوقالعاده ضعیفاند. به نتیجهٔ مثبتی هم نمیرسند. مثال خیلی خوبی دربارهٔ اینکه چطور متدولوژی محدودیتهای خودش را دارد و دانستن این محدودیت خیلی مهم است، جملهای است که ظاهر خیلی ابلهانهای دارد، ولی فکر میکنم آن موقع که کسی این حرف را زد، این طرز تلقی پیروان زیادی داشت. در دورهای که گرایش به علم و مطلقکردن علم به اوج رسیده بود، مثلاً در قرن هجدهم و بهویژه نوزدهم، کسی جملهٔ معروفی گفته است که به روح اعتقاد ندارد و تا روح را زیر تیغ جراحی خودش نبیند، به آن اعتقاد پیدا نمیکند. وقتی متدولوژیام را این قرار دادهام که به چیزهایی اعتقاد پیدا کنم که زیر تیغ جراحی من دیده شوند، از اول معلوم است که این متدولوژی خیلی چیزها را شکار نمیکند. بنابراین اگر از اول بدانم که نباید متدم را مطلق کنم و متوجه محدودیتهای متدی که در نظر گرفتهام باشم، طبعاً به این انکار نمیرسم که چون متد من این چیز را به دام نینداخت، پس اصلاً وجود ندارد.
اشارهای میکنم به چیزی که در قرآن بارها بر آن تأکید میشود: چیزهایی در قرآن نقل میشود و خداوند تأکید میکند که اینها اخبار غیباند؛ یعنی دقیقاً همان چیزهاییاند که هیچ شاهدی از آنها در دست نیست. دربارهٔ لحظهای که خداوند با موسی سخن گفت، حتی در تورات هم ثبت نشده که آنجا دقیقاً چه اتفاقی افتاد؛ خیلی از وقایعی که پنهانی رخ دادهاند، در قرآن منعکس میشوند و اینها اخبار غیباند. مطالعات آکادمیک مطمئناً به هیچ وجه به اخبار غیب دسترسی ندارند و فقط با اعتقاد به متن دینی است که میتوانید بعضی از این چیزهایی را که جزو اخبار غیباند، به دست بیاورید. هدفم این است که روشن باشد بحث ما دربارهٔ تاریخ مسیحیت، با توجه به قدمتش و معنویبودن این واقعه و حتی مکتوبنشدن خیلی چیزها در زمان حضرت مسیح، جزو همان جاهاست؛ آکادمیسینها واقعاً باید بدانند که متدشان دربارهٔ چنین واقعهای ضعیف عمل میکند و نبودِ شواهد کافی دربارهٔ حضرت مسیح دلیل بر این نمیشود که حضرت مسیح وجود نداشته است. قرار نیست مردی که در روستایی دعوتی معنوی را شروع کرده، بهطور مداوم در مکاتبات امپراتوری روم ثبت شود. فقط یک جا ثبت شده است، آن هم اینکه کسی را در آنجا که ادعایی میکرد، به صلیب کشیدند. فکر کنم این تنها شاهد تاریخی در مکاتبات امپراتوری روم است؛ نامی هم از او در آن نیست و مسیحیان معتقدند که این نامه به مصلوبشدن حضرت مسیح اشاره دارد. آنجا شواهدی شبیه به حضرت مسیح ذکر شده است.
بحثی که میخواهم مطرح کنم برای خودم بحث جالبی است و اصلاً هم ادعا نمیکنم که حرفهایم به نحوی جامعیت دارد؛ فقط مثل طرح یک مسئله است و نوعی شیوهٔ واردشدن به مسائلی که میخواهیم دربارهشان صحبت کنیم. اگر یادتان باشد، کلاً این قسمت بحث ما، اگر از آن اصطلاحات مندرآوردیِ جلسات اول استفاده کنم، این است که مسیحیت چقدر با مسیحیت پریم تطبیق میکند؛ بحث تاریخیای که میخواهیم بکنیم یعنی همین. اکنون چیزی به نام مسیحیت وجود دارد که نمیدانم چه اسمی رویش بگذارم؛ میگویم مسیحیت پریم. بحث این است که آیا مسیحیت در واقع همین بوده یا نه؛ یا اینکه اعتقاداتی که در طول تاریخ شکل گرفته، اعتقادات واقعی نیستند و آن چیزهایی نیستند که حضرت مسیح دقیقاً میگفت و به آن دعوت میکرد. مثلاً در این مسیحیت به شکلی که ما میبینیم، که اگر از «پریم» استفاده نکنیم، میتوانیم بگوییم مسیحیت کلیسایی، به نحوی سخن از الغای شریعت است.
ولی آیا واقعاً مسیح خودش شریعت را ملغا کرده یا بعدها در روندی تاریخی شریعت ملغا شده است؟ کل موضوع بحث ما از نظر تاریخی این است که آنچه کلیسا به نام مسیحیت مطرح میکند، یعنی اشتراک همهٔ کلیساها، اگر اختلافها را کنار بگذاریم، چقدر با واقعیت مسیحیت در همان ابتدای ظهور حضرت مسیح تطبیق میکند. پیش از آنکه وارد این بحث شوم، میخواهم بحثی کلی مطرح کنم دربارهٔ اینکه به چه دلیل و چگونه همهٔ عقاید و همهٔ مکتبها تحریف میشوند و پریمشان همیشه با خودشان فرق میکند. میتوانم بگویم محال است که ادعاهایی که اکنون دربارهٔ یک مکتب هست، یعنی شکل جاافتادهاش، همانی باشد که در گذشته بوده است، مگر اینکه آدمهایی بهطور مداوم و هوشمندانه بکوشند اصلاحاتی در آن پدید آورند. بحثی که میخواهم بکنم این است که مکانیسمهایی وجود دارد که عقاید را تحریف میکنند؛ فرق نمیکند این عقاید چه باشند و کجا ظهور کرده باشند. اگر دیدگاهی کلی و منطقی داشته باشیم که عقاید چرا و چگونه و با چه مکانیسمهایی تحریف میشوند، طبعاً وقتی به این پرسش پاسخ میدهیم که آیا مسیحیت کلیسایی، یعنی مسیحیت موجود، با مسیحیت به معنای واقعی خودش یکسان هست یا نیست، میتوانیم از پیش یاد بگیریم که کجاها را نگاه کنیم و احتمال بدهیم که کجاهایش تحریف شده باشد.
من این ایده را دوست دارم. جدا از بررسی مسئلهٔ تاریخی مسیحیت، خیلی وقتها و همیشه در ذهنم هست که این بحث مطالعهٔ خوبی است. اگر جمعی روزی بنشینند — برای من مطالعهٔ خوبی نیست، چون فکر میکنم مطالعه طولانی میشود — و تعدادی مکتب تاریخی مهم، نه لزوماً مکاتب دینی، را پیش روی خود بگذارند و بکوشند نحوهٔ مشترک انحرافشان را مطالعه کنند، فکر میکنم از نظر تاریخی موضوع جالبی است که آدم این را ببیند. من فکر میکنم در نحوهٔ انحرافهایی که در مسیحیت، در اسلام، در مارکسیسم و حتی در نهضت روشنگری در اروپا، که قرار بود نهضتی اصلاحی باشد، رخ داده است، خیلی خیلی شباهت وجود دارد. اینکه اینها چطور به چیز دیگری تبدیل میشوند، گاهی بلافاصله و گاهی در طول زمان، فکر میکنم موضوع خوبی برای تحقیق است و اگر آدمها به فکر این باشند که مکتبها را به هم نزدیک کنند یا در مکتب خودشان اصلاحاتی پدید آورند، خیلی لازم است. اگر بدانند انحرافها بیشتر از چه طریقی و از کجاها وارد میشود، احتمالاً بهتر میتوانند تشخیص دهند که چگونه میشود این انحرافها را برطرف کرد. به بعضی از چیزهایی که اکنون میگویم، پیشتر در همین جلسات مسیحیت یا قبل از آن جستهگریخته اشارههایی کردهام. منتها فکر میکنم این بار میکوشم این مباحث کلی را بهعنوان موضوعی مستقل بگویم و از جاهای مختلف مثال بزنم؛ مثالهایی که مطمئناً خیلی فکرشده نیستند و از جاهاییاند که بلافاصله به فکرم رسیده و آن پدیده در آنها بهطور کاملاً مشخصی رخ داده است. مطمئناً خودم را به مسیحیت محدود نمیکنم؛ ممکن است همهٔ این چیزهایی که میگویم دربارهٔ مسیحیت خیلی پررنگ نباشند. واقعاً آنها را جوری تنظیم نکردهام که کاربردشان به درد همین بحثهای تاریخیمان دربارهٔ مسیحیت بخورد.
ایدهٔ کلی این است که مکتب را افرادی پایهگذاری میکنند؛ پیامبران یا افرادی نخبه، مثلاً رهبران نهضت روشنگری در اروپا یا رهبران مارکسیسم، خود مارکس و انگلس، یا مشایخ صوفیه. اینها افرادی نخبهاند که به نحوی ادعا میکنند به حقایقی دست یافتهاند که بهطور طبیعی از سطح فهم عموم بالاتر است. و چیز کلیای که میخواهم بگویم این است که این حقایقی که به هر طریق به دست این آدمها افتاده است، مهم نیست چقدر به حقیقت به معنای واقعی کلمه نزدیک باشد یا نه؛ آنچه این مکاتب بهعنوان محتوا عرضه میکنند و تا اندازهای دور از سطح فهم عوام است، چه حقایق توحیدی و عرفانی باشد، چه حقایق عمیق اجتماعی، یا حقایقی دربارهٔ آزادی و دموکراسی و شیوهٔ درست حکومتکردن، به دلایلی وقتی از بانیان خود جدا میشود و نشر پیدا میکند، دچار نوعی انحراف میشود و به چیزهای دیگری تبدیل میشود که معمولاً بیروحتر و خیلی سطحپایینتر و بیکلاستر از آن چیز اولیهاند. حتی اگر آن حرفهایی که در آغاز زده میشد خیلی هم حرفهای درستی نباشد، معمولاً حرفهایی که آن افراد نخبه زدهاند، وقتی به دست عوام میافتد و به مکتبی اجتماعی تبدیل میشود، به دلایلی سطحش پایینتر میآید. فقط هم پایینآمدن سطحش نیست. اگر مکتبی فکری در جامعهای به مکتب فکریِ مورد اعتقاد عموم تبدیل شود، خودبهخود از حالت مکتبی فکری به نهادی اجتماعی تبدیل میشود و مسائل سیاسی و اجتماعیای که آنجا رخ میدهد، بر این نهاد تأثیر میگذارد. مثل تفاوتی که مارکسیسم بهعنوان یک مکتب با مارکسیسم بهعنوان یک حزب دارد؛ و تفاوتی که مارکسیسم بهعنوان حزبی که مبارزه میکند، یعنی حزبی انقلابی، با مارکسیسم بهعنوان حزبی دارد که در انقلاب پیروز شده و حکومت میکند. این سیر تغییر یک مکتب، از مکتبی فکری و احتمالاً جنبشی معنوی مثل ادیان تا تثبیتش بهعنوان نهادی اجتماعی، چه در اقلیت باشد و چه در اکثریت و حاکم، خودبهخود این تأثیرات را بر هر مکتبی میگذارد.
در این مطالب، بدون اینکه از نظر خودم جامعیتی داشته باشد، میکوشم پدیدههایی را بگویم که به نظرم جالباند. شاید بعداً چیزهای دیگری هم اضافه کنم، ولی فکر میکنم این چیزهایی که میگویم مهماند و تا حد زیادی مشترکاند: همهٔ مکاتب به هر حال بلاهایی سرشان میآید. مثلاً حکومت اسلامی: مکتب اسلام نمونهٔ مکتبی است که حتی در زمان حیات پیغمبر به حکومتی اقلیت و بعد حکومتی اکثریت تبدیل شد. ولی باز در طول تاریخ، حکومت پیغمبر را با حکومت خلفا مقایسه کنید؛ یعنی حتی اگر این مراحل در زمان خود پیغمبر هم شکل گرفته باشد، باز گذشت تاریخ به دلایلی رنگ دیگری به وضعیت آن مکتب میدهد.
چه چیزهایی نکات مهمیاند که باعث این تغییرات میشوند؟ یک نکتهٔ خیلی خیلی واضح این است که هر مکتبی به هر حال در جامعهای خاص ظهور میکند و آن جامعه پیش از پدیدآمدن این مکتب فکری، فرهنگ خاص خودش را دارد؛ فرهنگی که معمولاً ناشی از مناسبات اقتصادی و معیشتی است. ممکن است کسی این را نپذیرد و لازم نیست بپذیرید؛ به هر حال اینکه در یک جامعه فرهنگی شکلگرفته وجود دارد، بدیهی است. مسیحیت در جامعهای ظهور کرده که فرهنگ خاص خود را داشته و بعد وارد جامعهای میشود که فرهنگ یونانی دارد. هر مکتبی در طول سیر تاریخی خود به هر اجتماعی که وارد میشود، بدیهی و اجتنابناپذیر است که تا اندازهای رنگ فرهنگ آن جامعه را بگیرد. گاهی این مقدار خیلی خیلی زیاد است و گاهی ممکن است خیلی زیاد نباشد، ولی فکر میکنم هیچوقت خیلی کم نیست. حتی دربارهٔ مارکسیسم اکنون سخن از «مارکسیسم روسی» است. میگویند اگر انقلاب مارکسیستی در روسیه پیروز نشده بود و مثلاً در فرانسه رخ داده بود، قطعاً مارکسیسم فرانسوی تفاوتهایی با مارکسیسم روسی پیدا میکرد؛ یعنی نه اینکه منحرف نمیشد، بلکه رنگ فرانسوی به خود میگرفت.
اکنون اسلام را نگاه کنید، بهعنوان مثالی خیلی واضح: به طور قطع، به آنچه ما اکنون در تمام دنیا اسلام میدانیم، در همان ابتدای اسلام این رنگ عربی زده شد. پس از فوت پیامبر، در همان زمان خلفایی که از نظر اکثریت مسلمانان خیلی هم مقدساند، به طور قطع اسلام رنگ عربی گرفته است. بهوضوح میشود نشان داد که همان خلفای نخست رفتارهایی کردند و حرفهایی زدند که قومیت عربی در آنها هست. من چندین بار این حرف را نقد کردهام و از نقدکردنش خسته نمیشوم که روزی خلیفهٔ دوم رسماً اعلام کرد که دیگر حق ندارید بردهٔ عرب داشته باشید، چون من به اندازهٔ کافی برای شما بردهٔ عجم آوردهام. این پس از جنگهایی بود که رخ داد و اسیران را آوردند. اگر این خلیفه واقعاً جانشین پیامبر است و در رأس امور دینی قرار گرفته و سیاست و دین همچنان مثل زمان پیامبر با هم یکیاند، واضح است که این فتوای سیاسی و دینی فتوایی عربی است؛ فتوا اگر اسلامی باشد، اصلاً عرب و عجم ندارد. این تمایز میان عرب و عجم را تقریباً از همان روز اولِ پس از فوت پیامبر میبینید.
از رنگ مشخصی که اسلام از محیط عرب گرفته، چیزهایی آنقدر واضح است که نمیشود به آن اشاره نکرد؛ برای دیدنش، اسلام و اسلام پریم را نگاه نکنید و کنار بگذارید. به جامعهٔ عرب پیش از ظهور اسلام نگاه کنید؛ چه ویژگیهای مشخصی داشته است؟ بعد بهراحتی میتوانیم ببینیم که این ویژگیها در اسلام پریم وجود دارد، ولی به نظر میآید در اسلام وجود نداشته است. یکیاش روحیهٔ جنگآوری است. اعراب انگار به نحوی اصلاً دیوانهٔ جنگیدن بودند. اگر دلیلی هم برای جنگیدن پیدا نمیکردند، گویی بهعنوان یک رسم اجتماعی، این قبایل به هر حال همیشه با هم درگیر بودند. جنگیدن و شجاعت در جنگ و نترسیدن از مرگ و مانند اینها اصلاً بزرگترین افتخارات و بزرگترین ویژگیهای مثبت روانی بود که اعراب به آن اعتقاد داشتند. وقتی فرهنگی اینگونه است که جنگآوری و شجاعت بزرگترین مزایای اخلاقی شمرده میشود، اگر این فرهنگ غالب باشد، طبیعی است که در این محیط اصلاً جنگ زیاد رخ دهد. افزون بر اینکه وضعیت معیشتی اعراب طوری بود که جنگ زیاد رخ میداد. به هر حال جنگیدن و درگیریهایی از این دست میان قبایل بود و قواعد جنگ داشتند؛ فکر کنم اعراب از معدود فرهنگهایی بودند که قواعد مدون جنگیدن داشتند و من واقعاً فرهنگ دیگری نمیشناسم که چنین قواعدی داشته باشد. چهار ماه بود که در آن نباید میجنگیدند؛ یعنی جنگیدن رسمیت داشت. در این ماهها میتوانی بجنگی و در این ماهها نمیتوانی بجنگی. معمولاً اینطور نیست که جنگیدن قاعدهای داشته باشد؛ مثل اینکه اکنون پیمان ژنو را دربارهٔ رفتار با اسیران داریم؛ یعنی حتی جنگیدن هم ضوابطی دارد: از مواد شیمیایی نباید استفاده کنی، این کار را نباید بکنی، آن کار را نباید بکنی. اکنون در تاریخ مدرن همهچیز مدون شده است، ولی دربارهٔ فرهنگ اعراب جالب است: آنقدر جنگ وجود داشته که در آن فرهنگ، که اصولاً قاعده و قانون چندانی نداشت، جنگیدن قواعد داشت؛ کارهایی را نباید میکردی، در ماههایی نباید میجنگیدی، در جاهایی نباید میجنگیدی و الی آخر.
این را بهوضوح میبینید: نهتنها تقریباً نخستین کاری که پس از فوت پیامبر انجام شد حمله به اطراف و اکناف دنیا بود، بلکه من فکر میکنم اصولاً موضوع اصلیِ انحرافهای آغازینِ پس از فوت پیامبر این بود که شوق جنگیدن وجود داشت و قواعد به نحوی اجازه نمیدادند که بهراحتی به این سو و آن سو حمله کنید. وقتی قرآن را میخوانید، به نظر میآید که نمیتوانید همینطور برخیزید و به جایی حمله کنید، بهویژه اگر اهل کتاب باشند. دربارهٔ به اصطلاح جنگ ابتدایی، اختلاف عمدهٔ فقه شیعه و سنی از اول بر سر این مسئله بوده است که در فقه شیعه جنگ ابتدایی رسمیت نداشت؛ یعنی اگر به من حمله نشود، نمیتوانم همینطور برخیزم و به جایی حمله کنم. جنگهای ابتدایی اسلام را که میبینید، که اسمشان را جنگهای دینی میگذارند، تبلیغ در آنها وجود ندارد. یعنی اینطور نیست که حتی اول مبلغانی بفرستند و ببینند شاید اینها با حرفزدن آدم شوند. جنگها تقریباً همینطور رخ داده که رفتند و به این سو و آن سو حمله کردند.
پس از مدتی، از یکی از ائمهٔ اهل سنت فتوایی صادر شد، که پیشتر به آن اشاره کردهام، که جنگیدن برای حکومت اسلامی سالی یک بار واجب است؛ همانطور که روزهگرفتن واجب است. یک بار قرآن را دربارهٔ مسائل مربوط به جنگ بخوانید؛ کاملاً به نظر میآید حالت دفاعی دارد: چون به شما ظلم شده و چون به شما حمله شده، میتوانید بجنگید. ولی اگر به شما تعدی نکردهاند، به کسی تعدی نکنید و مانند این حرفها. با این همه، در طی مدتی عربیت آنقدر در مسائل فقهی وارد شد که جنگیدنِ سالی یک بار به وظیفهای واجب تبدیل شد. بعد هم وقتی تمام تاریخ اسلام را نگاه میکنید، به نظر من تا حدودی باید به جهان مسیحیت و غربیها حق داد که پررنگترین چیزی که در اسلام میبینند این است که اینها آدمهاییاند که همهاش در حال حملهکردن و جنگیدن و کشتوکشتارند و به نظر میآید این ویژگی اصلی این دین است. اینکه چقدر از این جزو قوانین اسلامی است و چقدرش عربی، فکر میکنم تقریباً همهاش عربی است. این قومیت و ویژگیهای فرهنگی عرب نه تنها پس از پیامبر این تأثیر را گذاشت، بلکه حتی ببینید که اسلام تقریباً در بدو ظهورش، در همان دوران حیات پیامبر، مدام درگیر جنگ بوده و این نتیجهٔ فرهنگ این جامعه است.
ببینید: حضرت مسیح ظهور کرده، پیروانی داشته و حتی از پیامبر پرسروصداتر بوده است. از این شهر به آن شهر میرفته، معجزاتی میکرده و مردم دورش جمع میشدند. ولی اینطور نبود که یهودیان ناگهان بیایند و آنها را بایکوت کنند، به جایی بفرستند، یا به آنها حمله کنند و کتکشان بزنند. ما چنین گزارشهایی از دوران ظهور مسیح و خیلی جاهای دیگر نداریم. اسلام اگر جای دیگری ظهور میکرد، لزوماً این حجم از تاریخش به جنگ اختصاص پیدا نمیکرد. از همان روز اول، تا وقتی در مکه بودند، کتک میخوردند و مدتی هم آنها را تا حد مرگ به جایی تبعید کردند که حتی نتوانند غذا بخورند. بعد هم که به شهر دیگری رفتند، تقریباً هر سال حملهای بود و تا زمان فوت پیامبر جنگهایی در کار بود. پیامبر هیچوقت ابتدائاً به جایی حمله نکرده است. یک بار هم در لشکرکشی معروفی که به سمت روم انجام شد، بنا بر گزارشی که رسیده بود که آنها حمله کردهاند، رفتند و وقتی دیدند آنها برگشتهاند، اینها هم برگشتند. پیامبر هیچوقت دستور نداد که حالا که وضعمان خیلی خوب است، مکه را گرفتهایم و همهٔ جزیرهالاسلام زیر فرمان اسلام است، بروید به روم یا جای دیگری حمله کنید. همهٔ اینها در زمان خلیفهٔ دوم شروع شد. ولی در زمان خلیفهٔ اول هم، تقریباً در همان ماههای اول، ماجرای معروفی رخ داد که آدمهایی را که زکات نمیدادند همه را قتلعام کرد. کلاً این شیوهٔ برخورد خشن در میان اعراب مرسوم بوده است؛ تقریباً به نظر میرسد رفتارهایش از همان سالهای اول پدید آمده و پس از مدتی قواعدش هم با استناد به همین رفتارها پدید آمده است؛ مثلاً وقتی شافعی فتوای جهاد ابتدایی را میدهد، به خلیفهٔ دوم استناد میکند. یعنی استنادش این است که اینها افرادی مقدس و خلفای بهحق بودند و این کار را کردهاند؛ به قرآن استناد نمیکند، به پیامبر هم استناد نمیکند، بلکه به رفتاری استناد میکند که در زمان خلفا رخ داده است. یعنی این فرهنگ اول به صورت رفتار خودش را تحمیل میکند و بعد کمکم رنگ دینی هم به خود میگیرد.
اعتقاد من این است، و فکر میکنم اعتقاد عمومی مسلمانان هم همین است، که اینطور نیست که فرهنگ پیامبران با یکدیگر فرق کند؛ یعنی آدمها وقتی از سطح معنوی خاصی بالاتر میروند، هر جای دنیا باشند، فرهنگشان هم فرهنگی الهی است. ولی وقتی پیامبر در میان اعراب زندگی میکند، در برابر فرهنگ و رفتارهای دیگران واکنش نشان میدهد: آنها حمله میکنند و او باید بجنگد. بنابراین رفتارهای پیامبر را که نگاه میکنید، رنگ عربی به خود میگیرد؛ درونش عربی نیست، ولی چون بیرونش عربی است، رفتارها به نحوی این رنگ را پیدا میکنند. خیلی بدیهی است، و به این باورم، که حتی اگر آدم غیرمؤمنی هم باشید، تاریخ اسلام شاهد این است که پیامبر تمایلی به جنگ ندارد و همیشه به صورت واکنش وارد جنگ میشود. این نکاتی که در رفتار پیامبران ظاهر میشود، به نحوی تحت تأثیر قومی قرار میگیرد که در میانشان زندگی میکنند؛ به همان معنا که به زبان قوم خود هم سخن میگویند. ولی معنایش این نیست که در نهاد پیامبر ویژگیهایی عربی هست؛ لباس عربی میپوشد، ظواهر عربی هست و بعضی از رفتارها واکنش در برابر فرهنگ است.
این پرسشهایی که مطرح شد، نتیجهٔ بحثهایی است که اطراف این بحثهای سروش شکل میگیرد. من میکوشم وارد این بحثها نشوم. به نظر میآید در این ماههای اخیر این حرفها خیلی متداول شده و این خیلی هم تأسفآور است. به هر حال این پرسشی که مطرح میکنید، اینکه قرآن به وقایعی اشاره میکند که در آن زمان رخ میداد و اگر آن وقایع دیگر بود، مثل اینکه بگویم اگر قرآن در چین نازل شده بود زبان چینی به کار میرفت، یا اگر وقایع دیگری رخ میداد وقایع دیگری در آن ثبت میشد، اینها درست است، ولی اصلاً نکتهٔ مهمی نیست. مقصود این است که چیزی به نام حقیقتی ازلی وجود دارد که در ظرفی، یعنی ظرف زمانی و مکانی خاصی، به این شکل درآمده است. مثلاً سورهٔ نور به وقایعی ازلی و ابدی دربارهٔ خانواده اشاره میکند و به نظر من این را به زیبایی هرچه تمامتر بیان میکند؛ از جمله از واقعهٔ افک آنجا استفادهٔ بسیار جالبی شده است. اگر واقعهٔ افک رخ نمیداد، در این سوره هم ذکر نمیشد یا چیز دیگری به جایش ذکر میشد؛ ولی حقیقتی که سوره بیان میکند، ثابت باقی میماند. حقایقی که در قرآن بیان میشوند ثابت و ازلیاند؛ ولی اگر جایی وقایع خاصی در زمان پیامبر رخ داده، آنجا ثبت شده است، کما اینکه تاریخ پیامبران هم در قرآن ثبت شده است. میتوانید بگویید اگر فرعون ایمان آورده بود، این داستان این شکلی نبود و جور دیگری بود؛ یا اگر آن انسان وقتی بالای کوه میرفت، میافتاد و پایش میشکست و اصلاً آن آتش را نمیدید، جور دیگری میشد. از این حرفها میشود زد، ولی این حرفها اصلاً مهم نیست.
مهم این است که پیامبرانی وجود داشتند و وقایعی در تاریخ رخ داده که گزینش میشوند. مهم این است که قرآن روزنامه نیست که بگوید روز اول محرم سال دوم هجری چه اتفاقی افتاد و روز دوم چه اتفاقی افتاد. از میان این همه وقایع تاریخی و آن همه وقایعی که در زمان پیامبر رخ دادند، آنهایی گزینش و آنجا ذکر شدند که جاهایی با وقایع کلیای که بیان میشد انطباق خوبی داشتند و مثالهای خوبی بودند. مثلاً میگویند بعضی از چیزهایی که در قرآن ذکر شده، در پاسخ به پرسشهایی بوده که شده و اگر آن پرسشها نمیشد، اینها هم ذکر نمیشد. پرسشهای دیگری میشد؛ بیش از هزار پرسش از پیامبر شده و چهار تایش در قرآن ذکر شده است؛ پاسخها گزینش شدهاند. اینطور نیست که قرآن کتابی باشد که هر روز بخشی از پرسش و پاسخها در آن ذکر شده باشد، که اگر چنین بود میگفتیم: بیا، یک مشت عرب احمق آنجا بودند، پرسشهای چرند و پرند پرسیدند و اینها شده کتاب آسمانی. ولی از میان هزاران پرسش و پاسخی که شده، قرآن سه چهار تا را میگوید؛ مثلاً «یسئلونک عن الاهله»، «یسئلونک عن ال…». اینها در قبال پرسشها یا بعضی از وقایع اجتماعی است؛ وقایع اجتماعیای که میتوانست ذکر شود هزاران هزار است و چند تا از آنها ذکر شده است. مثل واقعهٔ افک؛ فکر میکنم توانستم نشان دهم که آن داستان افک برای اهدافی که سورهٔ نور در بیان مطلبی دارد، چقدر به آن جای سورهٔ نور میخورد. و اگر واقعهٔ افک رخ نداده بود، میشد آنجا افکی را ذکر کرد که در گذشتهٔ دور جایی رخ داده بود. کما اینکه داستان موسی و خضر را کسی بلد نیست. قرار است از میان وقایع تاریخی مطلب مهمی بیان شود؛ اگر در زمان پیغمبر چیزی بود که میشد آن حقیقت را با آن بیان کرد، لازم نبود سراغ واقعهای پنهانی مثل موسی و خضر یا بعضی از پیامبرانی برویم که خیلی شناختهشده نیستند. به هر حال مسئله گزینشکردن است؛ مسئله این است که قرآن به صورت روزنامه ظاهر نشده که این را نص بگیریم. حقایقی قرار است بیان شوند؛ اگر بشود از وقایع روز استفاده میشود و اگر نه از وقایع تاریخ. میخواهم بگویم که در قرآن، هر جای دنیا که اتفاق میافتاد، باید به یک سری وقایع اجتماعی و تاریخی اشاره میشد، چون اینها نکات مهمیاند که باید ثبت شوند. پیشتر در همان جلسهٔ سورهٔ نور بر این تأکید کردهام و اکنون فقط اشاره میکنم. از این حرفها زیاد زده میشود.
قطعاً اسلام با توجه به قومیت عرب رنگ مردسالار به خود گرفته است. یک بار دربارهٔ محسنات بحث کردم، یا اینکه رجم در قرآن وجود ندارد و کمی عجیب است که از چه تاریخی وارد شده است؛ من مطمئن نیستم که اصلاً روایتی دربارهٔ آن وجود داشته باشد و کاملاً ممکن است سنتی باشد که به دلیل مناسبتش با قومیت و نوع رفتار اعراب وارد احکام اسلامی شده است؛ و الی آخر.
من واقعاً نمیخواهم دربارهٔ اسلام بحث کنم، ولی کلاً همهٔ وقایع پس از پیغمبر را در ذهنتان کنار بگذارید و بروید مناسبات جامعهٔ عرب را در زمان پیش از پیغمبر مطالعه کنید، بدون اینکه اطلاعی از اسلام و اسلام پریم داشته باشید؛ آنوقت میشود اسلام را به شما داد و شما حدس بزنید که اسلام پریم چگونه شد یا به چه سمتهایی رفت. مثال خیلی خوبی بزنم دربارهٔ اینکه در اسلام رسمی، یعنی اسلام پریم، واقعاً خشونت وجود دارد و رفتارهای خشن وجود دارد؛ مثلاً همین جنگآوری. تاریخ اسلام کلاً تاریخی پر از خشونت است؛ تاریخ مسیحیت هم خشونت دارد. اینکه خشونت در ذات اسلام و دعوت اسلامی نبوده، بلکه در سطح بوده است، فکر کنم به هر کس بگویید، فوراً به شما میگوید آری، اسلام دین رأفت و محبت است؛ ولی بعد که تاریخ را نگاه میکنید، اینطور نیست. کسی، که یادم نیست این را کجا از او خواندم، نمونهای میآورد از اینکه اسلام مثل هر مکتب دیگری رنگ محیط خود را میگیرد؛ میگوید اگر خشونت ذاتیِ مکتب اسلامی بود، باید مسلمانان همهجا خشن میبودند. مسلمانان بوسنی و هرزگوین به این شهرت جهانی دارند که از آرامترین مردم دنیا هستند؛ از آغاز مسلمانشدنشان هم هیچوقت هیچ کار خشنی انجام ندادهاند. و فقط اولین بار هم نبود؛ در طول تاریخ قتلعام میشدند و کشته نمیشدند. تقریباً همیشه همین ماجرا را داشتند و اینها همینطور تحمل کردند. اسلام اگر در محیطی آرام پدید میآمد، قطعاً همان دین رأفت و رحمت باقی میماند و اگر جنگی هم در زمان پیامبر صورت میگرفت، حالت دفاعی پیدا میکرد. ولی در جایی ظهور کرد که تقریباً میشود گفت جنگ بزرگترین افتخار عربی بود و طبعاً اسلام به این شکل درآمد؛ کمکم این وارد احکام هم شد، اول احکام اهل سنت، و بعد حتی به نظر میرسد در فقه شیعه هم تأثیر گذاشته است. اینها را پیشتر یک بار بحث کردهام و واقعاً بحثهایی است که کسی باید بنشیند و متون فقهی را مطالعه کند تا ببیند صحت دارد یا نه. این حرف را به نقل از کسی و از کتابی زدم که در طول تاریخ این احکام جهاد چگونه از اهل سنت به فقه شیعه آمده است؛ دیگر نمیخواهم دوباره تکرارش کنم.
یا همه به طور قطع معتقدند که مسیحیت رنگ یونانی به خود گرفته است؛ تمام انجیلها به زبان یونانی نوشته شدهاند و فرهنگ یونانی قطعاً با فرهنگ مسیحی آمیخته شده است؛ محال است جز این باشد.
موضوع این است که ما انتظار این را داریم، در حالی که این اتفاق نیفتاده است. مثلاً دربارهٔ منشأ اسطورهٔ تجسد، یعنی اینکه مسیح در واقع خودِ خداوند است که اینگونه ظاهر شده، میگویند در امپراتوری روم اصلاً از بدیهیات بود که امپراتور همیشه خودِ خداست؛ یا مفهوم پسر خدا مفهومی بود که در آن منطقه کاملاً به صورت سنت وجود داشت؛ و منشأ پدیدآمدن چنین اعتقاداتی میتواند تأثیر فرهنگ آن جامعه باشد. به هر حال تأثیر فرهنگ جامعهای که مکتب در آن پدید آمده، رشد کرده یا به آن منتقل شده، و تأثیری که آن جغرافیا بر مکتب میگذارد، قطعاً صورت میگیرد؛ کم و زیادش را باید بررسی کرد. هرچه مکتب قدیمیتر باشد، احتمال انحرافش به دلیل طول زمان بیشتر است، و چون هرچه به گذشته برمیگردیم اسناد و مدارک کمتری ثبت میشد، امکان تغییرات بیشتر بوده است؛ وقتی به گذشته نگاه میکنید، هرچه جلوتر میرویم بیشتر میبینید که مکاتب تا چه حد تحت تأثیر جغرافیای خود قرار میگیرند. بنابراین باید از پیش انتظار داشته باشیم که وقتی تاریخ مسیحیت را مطالعه میکنیم، عواملی از جغرافیای یهودی و بعد انتقال مسیحیت به جاهایی مثل آسیای صغیر و اروپا، تأثیراتی بر اعتقادات مسیحی گذاشته باشد؛ که قطعاً اینطور است. میشود اینها را کمی دقیقتر مطالعه کرد؛ بخش عمدهای از بحثهای آکادمیک دربارهٔ تاریخ مسیحیت به همین اختصاص دارد که عقاید مسیحی چگونه تحت تأثیر جغرافیایی که در آن قرار گرفتهاند و گذشت تاریخ شکل میگیرند.
اینکه مکاتب تحت تأثیر جغرافیا قرار میگیرند، به نحوی محلی است؛ دربارهٔ هر مکتبی باید جغرافیای خودش را مطالعه کرد تا دید چگونه تأثیر گذاشته است. ولی تأثیرهایی وجود دارد که اصولاً در روند شکلگیری همهٔ مکاتب هست؛ مهم نیست مکتب در کجای دنیا، در چه جغرافیایی یا در چه دورهٔ زمانی شکل بگیرد. همانطور که گفتم، خودِ انتقال یک مکتب از مجموعهای از آدمهای نخبه که حقایقی سطحبالا را میفهمند و بیان میکنند تا رسیدن به سطح فکر عوام، و تبدیلشدنش به نهادی اجتماعی، چه به صورت اپوزیسیون و چه به صورت نهاد حاکم، خودبهخود تأثیراتی بر شکل مکتب، نحوهٔ بیان و محتوایش میگذارد. میکوشم کمی وارد بحثهایی شوم که میان همهٔ مکاتب اشتراک بیشتری دارند. واقعاً ترکیب مشخصی ندارم؛ میکوشم از جای خوبی شروع کنم، ولی خیلی فکر نکردهام که چه چیزهایی را اول بگویم.
نخستین چیزی که فکر میکنم خیلی مهم است این است که وقتی مکتبی ظاهر میشود، معمولاً افرادی نخبه آن را بیان میکنند، که میتوانند پیامبران، روشنفکران یا متفکران بزرگ باشند؛ و پیش از آنکه همهگیر شود، کسانی که اعتقاد پیدا میکنند، یعنی افراد نخبه و نزدیک به آن آدمها و مؤمنان اولیه، همیشه افرادیاند که روحیهٔ خیلی مثبت و خوبی دارند؛ افرادی که بهشدت تحت تأثیر بالغِ خودشاناند. این مکتب برخلاف سنتهای موجود در جامعه چیزی بیان میکند؛ مثلاً پیامبران هر جا که ظهور میکنند، در واقع اپوزیسیوناند، آن هم اپوزیسیونی بسیار ضعیف. بنابراین آدمهای خاص و خیلی بالغ از آدمهایی که تحت تأثیر عوام و تحت تأثیر والدند جدا میشوند و یک طرف قرار میگیرند و افراد نخبهٔ خاصی دور و بر پیامبران یا رهبران مکتبهای بزرگ جمع میشوند. وقتی این مکتب در طی تحولاتی تاریخی به مکتب اکثریت تبدیل میشود، اصولاً انتقالی از تفکرِ به اصطلاح نوع بالغ به سمت تفکرِ نوع والد صورت میگیرد.
این گرفتاری همهٔ مکتبهاست که از حالتی روشنفکرانه، از حالت معترض و انقلابی، تغییر میکنند؛ میبینید که آدمها از آدمهای انقلابی به آدمهای محافظهکار تبدیل میشوند، بهویژه اگر قدرت را به دست آورده باشند، چون بیشتر در جهت حفظ نظم موجود تلاش میکنند. برای همین به آنها محافظهکار گفته میشود: از نظر سیاسی، آدم محافظهکار کسی است که کلاً ایدههای انقلابی ندارد. این تغییر موضع، از وضعیتی که عدهای افراد بالغ تحت تأثیر بالغِ خودشان حول این مکتب جمع میشدند تا وضعیتی که افرادی دیگر بدنه را تشکیل میدهند و کمکم حتی در رأس قرار میگیرند، کلاً محتوای مکتب را دچار تزلزل میکند. در همهٔ مکاتب و در همهٔ دنیا، حتی در زمان حاضر، این اتفاق میافتد؛ حتی برای نهضتی روشنفکری و متأخر مثل مارکسیسم هم این اتفاق افتاده است. تا جایی، مارکسیستها آدمهایی انقلابی و آزادهاند، ولی وقتی مثلاً در روسیه حکومت مارکسیستی تشکیل میشود، روزبهروز میبینید که آدمهای فاسدتر و بیمحتواتری در لایههای بالای حزب قرار میگیرند؛ یعنی میبینید از بدنهٔ افراد عوام کمکم کسانی به لایههای بالا میرسند. به نظر میآید جلوگیری از این وضعیت به نحوی ممکن نیست: هر مکتبی که به نحوی از سوی عوام پذیرفته شود، حالتهای عامیانه و عوامزدگی در آن ایجاد میشود و همهٔ مکاتب از این مشکل رنج میبرند.
مثلاً میبینید مکاتب عرفانی، شاید به همین دلیل، اصولاً اعتقادی به این ندارند که خیلی تبلیغ کنند و باعث شوند عموم مردم به آنها گرایش پیدا کنند؛ یعنی نخبهگرا باقی میمانند و بنابراین وارد تحولات اجتماعی نمیشوند و این را به نحوی شیوهٔ سالمماندن خود میدانند. نه تنها تبلیغ نمیکنند، بلکه حرفهایشان را هم طوری میزنند که برای مردم خیلی قابلفهم نباشد؛ خیلی چیزها را ثبت نمیکنند و فقط حضوری بیان میکنند، چون معتقدند هر کسی نباید اینها را ببیند. این نوع نگرش طبعاً جلوی این را میگیرد که مکتب به صورت نهادی اجتماعی ظاهر شود؛ در عوض این بلا هم سر مکتب نمیآید که دچار عوامزدگی شود. ولی ادیان، یا مکاتب دیگری مثل مارکسیسم و نهضت روشنگری، اصولاً تمایل به تبلیغ و عمومیشدن دارند؛ بنابراین واضح است که در روند رشد تاریخیشان کمکم این شیوهٔ عامیانه را، که از سطوح پایین اجتماع واردشان میشود، و تغییراتی را که مکتب پیدا میکند، میبینید.
بنابراین یک ویژگی مهم در تاریخ مکاتب این است که به سمت نوعی عوامزدگی میروند: وقتی عمومیت پیدا میکنند، عوام وارد کار میشوند و خودبهخود نمیشود جلوی چنین پدیدههایی را گرفت. وقتی این مکتب میخواهد قدرت را به دست بگیرد و از اقلیت به اکثریت برسد، خودبهخود مجبور است تا اندازهای رعایت عوام را بکند؛ حرفها اگر خیلی سنگیناند، باید کمی در سطحی پایینتر زده شوند. بنابراین از مجموعهٔ افکار، بعضی که برای عوام قابلفهم نیستند کمرنگتر میشوند و بعضی از عقاید برای عوام شیرینتر و جالبتر و پررنگتر میشوند. مجموعهای از عقاید هم که اصلاً وجود نداشتند، کمکم زاییده میشوند.
اگر برای عوامزدگی، یعنی پدیدهٔ اینکه عوام چگونه بر حرفها و گفتهها و رفتارها تأثیر میگذارند، مثالی بخواهید، من فکر میکنم مطالعهٔ هالیوود در دوران مدرن مطالعهای جامع است دربارهٔ اینکه عوام چه چیزی را دوست دارند و چه باید بگویید و چه کارهایی باید بکنید تا عوام خوششان بیاید. هالیوود اصلاً سیستمی خیلی خیلی پیشرفته برای مطالعهٔ همین موضوع است؛ میخواهند سرمایهگذاری کنند و سرمایهشان جواب بدهد. از نظر فرهنگی این به این هم مربوط میشود که اکنون چه پدیدهای را به مردم نشان بدهیم که خوششان بیاید؛ بنابراین آنجا کلی مطالعات جدی وجود دارد، چه بهطور غریزی و چه بهطور کمی سیستماتیک و علمی. یادم هست یک بار در مصاحبهای، اگر اشتباه نکنم، میان ژان لوک گدار و ویم وندرس، دو کارگردان بزرگ دنیا که کارهای هر دو به نحوی جنبهٔ آوانگارد و روشنفکری دارد یا داشته است، دستکم دربارهٔ وندرس، در جایی از صحبتشان حرف از اسپیلبرگ میشود و، اگر اشتباه نکنم، گدار حرف جالبی میزند: تصورش از اسپیلبرگ این است که تا دانهٔ آخرِ صندلیهایی را که موقع اکران فیلمش پر میشود، میتواند پیشبینی کند. آنقدر مسلط است به اینکه اکنون چه تعداد از مردم مثلاً آمریکا این فیلم را دوست دارند یا دوست دارند چنین موضوعی را ببینند. اینطور نیست که همینطور بیگدار به آب بزند و سرمایهٔ بزرگی بگذارد و فیلم بسازد. آنقدر بر خواست عمومی تسلط دارد و برای همین است که اینقدر آدم موفقی است. فکر میکنم نیمی از فهرست ۱۰ فیلم پرفروش تاریخ مال اسپیلبرگ است؛ فکر میکنم زمانی دقیقاً نگاه کرده بودم: ۴ یا ۵ تا از ۱۰ فیلم اول مال اسپیلبرگ است. مکتب هم وقتی میخواهد پرفروش باشد و آدمهای زیادی را به خود جلب کند، خودبهخود هالیوودی میشود: چیزهایی که مردم بیشتر دوست دارند و میپسندند پررنگ میشود و چیزهای تازهای پدید میآید.
تحولات روضهخوانی را در طول تاریخ ببینید: نخستین مجامع عزاداری برای امام حسین چگونهاند و چه حرفهایی در آنها زده میشود؛ کتابهای خودِ روضهالشهدا را نگاه کنید، بعد بیایید ۴۰ سال پیش را نگاه کنید و بعد اکنون را. همین اکنون با ۴۰ سال پیش تفاوتهای عمدهای پدید آمده است. مثلاً موسیقیاش چهارضربی و تقریباً شبیه موسیقی راک شده است و در نحوهٔ خواندن خشونت هست؛ بعضی از این مداحان معروف تقریباً مثل خوانندههای متال اجرا میکنند و این نشان میدهد که جامعه اینطور خوشش میآید. یعنی کسی این کار را میکند، میگیرد و بعد بقیه هم از او تقلید میکنند؛ همانطور که هالیوود هم با سعی و خطا به چنین چیزی میرسد. گاهی فیلمی که با سرمایهای کوچک تولید شده و اصلاً هیچکس انتظارش را ندارد، میگیرد و بعد ۱۰ فیلم دیگر هم بر اساس همان موضوع میسازند تا شیرهٔ آن موضوع کشیده شود و تا جایی که میشود از آن استفاده شود.
به هر حال وقتی مکتبی بهطور طبیعی به سمت اکثریتیافتن و تبلیغ میرود، خودبهخود قسمتهایی از آن تضعیف و قسمتهایی برجسته میشود. نمونهٔ خیلی واضح و خطرناک تأثیر تبلیغ برای عوام و تأثیر عوام بر مکاتب را در این میبینید که تقریباً همهٔ ادیان و مکاتب دربارهٔ شأن رهبران خود و وقایع تاریخیای که رخ داده و الی آخر، دچار غلو میشوند. عوام بهشدت از غلو خوششان میآید؛ همین الان هم همینطور است. اغراق و غلو دربارهٔ چیزی، مثلاً قهرمانی را به حد نهایت رساندن، اگر قرار است قدرتمند باشد قدرتی افسانهای به او دادن، افسانهساختن و از حد نرمال خارجشدن؛ هرچه بیشتر غلو کنید، انگار مردم بیشتر جذب میشوند. اگر بیایید خیلی روشنفکرانه بگویید: نه، رهبر شما آدمی معمولی بود، یا این آدم آنطور که شما فکر میکنید ویژگیهای غلوآمیزی را که به او نسبت دادهاید نداشت، فکر میکنم عوام همه کمکم از اطراف پراکنده میشوند. دربارهٔ ادیان، این غلو بهطرز وحشتناکی همهجا وجود دارد و همهجا هم آسیبهای خیلی جدی به ادیان رسانده و میرساند. نکتهای که پیشتر به آن اشاره کردم و اکنون باز میخواهم بر آن تأکید کنم این است که خطرناکی غلو در این است که وقتی در مکتبی هستهای مرکزی وجود دارد که همهچیز در آن خوب و درست است و بعد بخشهای غلوآمیز معدودی هم به آن اضافه میشود، متأسفانه اتفاقی که میافتد این است که چون آن قسمتهای غلوآمیز تأثیرگذارترند، ایمان خیلی از مردم، یعنی عموم مردم، انگار روی آن چیزهای غلوآمیز متمرکز میشود. مثل پدیدهای روانی است که وقتی به چیزی نگاه میکنید، به قسمتهای لبهها بیشتر توجه میکنید؛ آن قسمتهای اغراقشده به نحوی نظر آدمها را جلب میکند.
فکر کنم پدیدهای به وجود میآید که دیگر بهراحتی نمیشود این غلو و مبالغه را کنار گذاشت. مثال خیلی روشنی دربارهٔ مسیحیت وجود دارد. تمام احساسات و عواطف مسیحیان اکنون بر این متمرکز است: چرا خداوند بشر را دوست دارد؟ چرا خداوند اینقدر مهربان است؟ احساس مسیحیان این است که خداوند حاضر شد به صورت بشر ظاهر شود و خودش را برای بخشش گناهان بشر قربانی کند و رنج بکشد؛ خداوند به صورت مسیح ظاهر شد و برای خاطر مردم رنج کشید؛ چقدر مردم را دوست دارد که حاضر شد این کار را بکند! تمام حس عشق خداوند به بشر در مسیحیان در این واقعیت متمرکز شده است؛ یعنی هر بار که میخواهند به عشق الهی فکر کنند و واقعاً مطمئن شوند که خدا بشر را دوست دارد، به این موضوع فکر میکنند: اینکه خداوند حاضر شده چنین فداکاریای بکند و برای خاطر بشر مصلوب شود.
به نظر من واضح است که این اعتقادی غلوآمیز است. از نظر ما مسلمانان این اصلاً کاملاً غلط است؛ خداوند برای بخشش گناهان بشر خودش به صورت انسان ظاهر نشده، ولی مثلاً برخی از اولیای خود را به رنج و زحمت انداخت و همین کافی است برای اینکه بپذیریم خداوند بشر را خیلی دوست داشته است. مثالی که یک بار به ذهنم رسید این است: فکر کنید مکتبی دینی اینگونه تبلیغ کند و به چنین اعتقاد غلوآمیزی برسد که به پیروان خود بگوید خداوند شما را آنقدر دوست دارد که هر شب که میخوابید، میآید بالای بالینتان مینشیند، شما را نوازش میکند، موهایتان را نوازش میکند، شما را میبوسد و تا وقتی بیدار میشوید، میرود. این آدمها اگر واقعاً به چنین چیزی ایمان بیاورند، هر شب که قرار است بخوابند، حتماً استحمام میکنند و خود را خوشبو و با شور و شعف آماده میکنند؛ در اثر این اعتقاد که الان بخوابم خدا میآید و خداوند چقدر مرا دوست دارد، اصلاً زندگی خیلی شادمانهای پیدا میکنند. بعد کسی بیاید و اعلام کند که طبق اسناد و مدارکی که به دست آوردهایم، اصلاً چنین چیزی نیست و این دروغی است که کسی ساخته؛ حال آدم کلی گرفته میشود. خیلی اعتقادات دیگر هم داشتند که آنها هم نشان میداد خدا ما را دوست دارد و به ما توجه میکند؛ ولی این یکی چون از همه غلوآمیزتر بود، تمام توجه آدمها را به خود معطوف کرده است و اگر آن را بردارید، مردم ناگهان احساس میکنند خدا دیگر ما را آنقدر که قبلاً دوست داشت، دوست ندارد.
اکنون هر چقدر به مسیحیان بگویید که خدا بشر را خیلی دوست دارد و همین که حضرت مسیح و این همه پیامبر و افراد محبوب خود را به رنج و زحمت انداخت کافی است، و لازم نیست حتماً خودش به طرزی نامعلوم به صورت انسان ظاهر شود و شکنجه شود تا معلوم شود ما را دوست دارد، ولی واقعاً اگر به مسیحیان بگویید که این اعتقاد غلوآمیز درست نیست، فکر میکنم خیلی ناراحت میشوند. فرقهای وجود دارد، نمیدانم چند عضو دارد، که معتقدند حضرت علی خودِ خدا بوده است؛ اگر به این آدمها بگویید حضرت علی خیلی خوب بوده و خیلی بالا بوده، ولی خودِ خدا نبوده، حالشان کلی گرفته میشود. اصل اعتقادشان، یعنی آن قسمت غلو، به نحوی است که توجه عوام را به خود جلب میکند و اصلاً برای همین درست شده است؛ بنابراین حذفکردنش فوقالعاده سخت است.
مکتبها پس از اینکه دچار این غلو و مبالغه میشوند، واقعاً دچار بنبست میشوند. همین روضهخوانیها را در نظر بگیرید: تردید وجود دارد که اصلاً حضرت رقیه در کربلا کشته شده باشد. بعضی از مطالعات تاریخی مدعیاند که حضرت رقیه زنده مانده، ازدواج کرده و زندگی ثبتشدهای در طول تاریخ دارد و سالهای سال زندگی کرده است. البته دربارهٔ اینکه آن شخصیت تاریخی همان شخصیت ماجرای کربلاست یا نه، ممکن است تردیدهایی وجود داشته باشد. حال فرض کنید ثابت کنیم که حضرت رقیه در کربلا کشته نشده است. بیشترین جایی که خیلی از آدمها در روضه گریه میکنند، قسمتی است که به مرگ حضرت رقیه مربوط است؛ و خیلی حرفهای دیگر هم دربارهٔ واقعهٔ کربلا میزنند که ساختگی است. و این بدیهی هم هست؛ مثلاً نمیدانم ماجرای اینکه حضرت ابوالفضل رفت آب بیاورد و بعد یک دستش را زدند و بعد دست دیگرش را، واقعاً چقدر واقعیت دارد. اگر این قسمتهای غلوآمیز را کنار بگذارید، خودِ واقعهٔ کربلا برای آدمی که میفهمد و جزو عوام نیست، کافی است و لازم نیست این جزئیات را بگویید. همین که امام حسین آنجا با یارانش شهید شده، به اندازهٔ کافی حماسهای بزرگ است؛ لازم نیست این جزئیات عجیب و غریب هم همراهش باشد تا آدم تحت تأثیر قرار بگیرد. ولی بپذیرید که اینجا اکثریت مردم تحت تأثیر خیلی از این جزئیاتاند. اگر مثلاً، و فقط مثال میزنم، ناگهان از نظر تاریخی ثابت شود که حضرت ابوالفضل همان لحظهٔ اولِ شروع ماجرا تیری به او خورد و کشته شد، کلی از این آدمها، مثلاً وزنهبردارهای ما، دیگر نمیتوانند از پس این وزنه برآیند. به هر حال این غلو و مبالغه دربارهٔ رهبران و وقایع تاریخی مسئلهای است که خیلی خیلی شیوع دارد و واقعاً هم بنبستهایی دارد. مثلاً شاید تعجب کنید که در حوزهٔ علمیهٔ قم تقریباً همه توافق دارند که این روضهها چرند و پرند است. ولی گفتنش سخت است؛ یعنی ریسک دارد که روزی بیایید اعلام کنید: آقا، از این به بعد، این روضهها غلطاند، اینها را نخوانید، اینها را بخوانید. ممکن است ناگهان تعداد آدمهایی که در روضهها شرکت میکنند خیلی کم شود؛ و احساس میکنند که باید کمی هوای مردم را هم داشت: همین که مردم به پاس امام بیایند و به هر طریقی بتوانید آنها را به مجلس عزاداری بکشانید، به هر حال خوب است. اینکه بعضی از چیزهایی که گفته میشود غلط است، در درجهٔ بعد قرار میگیرد؛ این چیزی است که معمولاً باعث میشود آدمها، اگر هم بفهمند بعضی چیزها غلوآمیز است و در سِمت رهبری هم باشند، احتیاط کنند و با این غلوها، اگر خیلی خطرناک نیستند، خیلی مبارزه نکنند.
دربارهٔ مسیحیت، من فکر میکنم از حد خطر وحشتناکی گذشته است؛ یعنی حذفکردنِ این تبدیلشدنِ مسیح به خدا از مسیحیت، که غلوآمیز است و به نظر میآید این اعتقاد بهتدریج شکل گرفته، اصلاً به نظر میآید تبعات سنگینی داشته باشد. اکنون اینکه خداوند وجود دارد، توحید، اینکه خداوند پیامبران را فرستاده، مسائل اخلاقی، همهچیزِ مسیحیت ثابت میماند؛ فرقی نمیکند واقعاً اعتقاد داشته باشید که مسیح خودِ خدا بوده یا نه. ولی توجه عمومی مردم بیشتر به این قسمت است تا به بقیهٔ قسمتهایش. این چیزهای غلوآمیز و مبالغهآمیز توجه مردم را بیشتر جلب میکنند و حذفشان کار آسانی نیست.
نکتهٔ دیگری که چیزی شبیه غلو است، دگماتیسم است. در ابتدای همهٔ مکاتب فکری، مثلاً مکاتب روشنفکری، خودِ روشنگری و مارکسیسم، وقتی آدمهای اولیه این چیزها را بیان میکنند، آنقدر دگم در آنها وجود ندارد؛ دگمی که بشود بهراحتی به زبان آورد و بهعنوان اصول بیان کرد. در مکاتب عرفانی و ادیان بیشتر معنویتی وجود دارد تا مجموعهای از اصول ثابت که بتوانید بگویید یک، دو، سه، الی آخر. و هر کس این اصول را به این شکلی که بیان میشود نپذیرد، مرتد است و آنهایی که میپذیرند آدمهای خوبیاند. واقعاً به نظر میآید که نه در ادیان و نه در مکاتب دیگر، در شروع کار این مرزبندیها وجود ندارد. ولی مواجهه با جمعیت و عوام خودبهخود مکاتب را به این سمت سوق میدهد که خود را کمی شستهرفته کنند و اصولشان را مدون کنند؛ بهویژه وقتی در برابر مکاتب رقیب قرار میگیرند، باید تمایزهای خود را به نحوی با اصولی بیان کنند. و کمکم آن معنویت و فضای فکری اولیه، که ممکن است چیز خیلی جالبی باشد، به مجموعهای از اصول خشک کاهش پیدا میکند که ممکن است خیلی هم بیانکنندهٔ وضعیت اولیهٔ تفکر نباشد. مثلاً در مارکسیسم، دیالکتیک بهعنوان فلسفهٔ مارکسیسم، که اصلاً از اول وجود نداشت، یعنی چیزی به نام فلسفهٔ مارکسیسم یا ماتریالیسم دیالکتیک، بعدها کمکم پدید آمد و بعد کمکم چهار اصل پیدا کرد؛ و این چهار اصل دیگر کم و زیادکردنی هم نبود. اگر عضو حزب میشدید، باید قطعاً به این چهار اصل، یعنی «اصولی که ما داریم»، معتقد میشدید و معتقد میشدید که این چهار اصل مهمترین اصول جهانشمولاند، نه اینکه فقط درست باشند.
به هر حال پدیدهای که مکاتب هنگام مواجهه با جمعیتهای عوام با آن مواجهاند این است که خودبهخود مجبور میشوند سراغ اصول مدون و دگم بروند؛ و طبعاً چون نمیشود همهچیز را برای عوام خیلی دقیق توضیح داد، کمکم دگماتیسم به این معنا ظهور میکند که دیگر چه دلایل کافی برایش داشته باشی چه نداشته باشی، باید اینها را بپذیری. پرسش و پاسخ دربارهٔ آن دگمها به نحوی گناه تلقی میشود و نشان میدهد آدمی که در دگمی شک میکند، در مکاتب دینی حتماً گناه کرده یا شیطان سراغش آمده است، و در مارکسیسم ریشههای طبقهای که در آن زندگی میکرده و طبقهٔ کارگر نبوده، باعث شده است که نتواند این اصول را درک کند؛ آنها اینطور میگفتند. خصلتهای طبقاتی است که باعث میشود این اصول را درک نکنند و درستشان نبینند؛ چیزی شبیه گناه عملی و مانند اینها. یا ممکن است خودِ طرف گناهی نکرده باشد، ولی صرف اینکه در آن طبقه به دنیا آمده، افکارش افکاری منحرف است که مثلاً در اصول دیالکتیک شک میکند.
و کمکم میبینید که کتابهایی تقریباً مقدس میشوند؛ حتی در مکاتب غیردینی نوشتههایی هست که دیگر نمیشود خیلی راحت دربارهٔ آنها پرسید و شک کرد. مثلاً نمیتوانید مارکسیست به معنای روسیاش باشید و بعد در صحت گفتههای مارکس در کتاب کاپیتال شک داشته باشید و بگویید بعضیاش درست است و بعضیاش غلط. آدمهایی که میگفتند بعضیاش درست است و بعضیاش غلط، لقب رویزیونیست میگرفتند، یعنی آدمهای تجدیدنظرطلب، و اگر اعدام نمیشدند، دستکم از جامعهٔ حزبی و مارکسیستی طرد میشدند. این پدیدهٔ دگمشدن واقعاً برای هدایت گلهای از مردم، وقتی تودهٔ مردم به صورت گله درآمدهاند و میخواهند رهبری شوند، خیلی لازم است. نمیتوانید خیلی روشنفکرانه جلوی مردم بایستید و بگویید من چیزهایی میگویم، ولی شاید بعضیاش هم غلط باشد؛ ولی شما دنبال من بیایید؛ کلاً به نظر میآید حرفهایم درست است. باید بگویید همهٔ حرفهایم درست است، قطعاً هم درست است، هیچ شکی هم در این چیزها نیست و این آدمهایی هم که با من مخالفت میکنند آدمهای بدیاند و شمایی که دنبال من میآیید، آدمهای خوبی هستید.
این وضع صددرصد در مکاتب دینی هم هست؛ اصلاً اصلش دربارهٔ مکاتب دینی است. نه؛ مقصودم این نیست که دین بخشیاش درست و بخشیاش غلط است؛ قرآن همهاش درست است. ولی من بهعنوان متفکر دینی، وقتی دربارهٔ قرآن صحبت میکنم، نمیتوانم مطمئن باشم که همهٔ برداشتهایی که میکنم درست است. نمونهٔ خیلی واضحش فقه است. احکامی را پیامبر تعلیم داده است و اصلاً ما معتقدیم که امامان وظیفه داشتند این احکام را تبیین کنند و ادامه دهند. واقعیت این است که ما فقهی مدون داریم که، اگر از خودِ فقها بپرسید، به طور قطع در صحت و سقم بسیاری از احکامش شک و تردید وجود دارد. به طور قطع نمیشود گفت این حکم اکنون درست است؛ میتوان گفت به نظر میآید این حکم درست است، به نظر میآید این حلال است، به نظر میآید این حرام است. همهجا شک و شبهه وجود دارد و بعضی جاها خیلی زیاد. ولی نمیتوانید رسالهای بنویسید و بعد در مقدمهاش خیلی روشنفکرانه برخورد کنید و چنین چیزی بنویسید. معمولاً این حرف را میزنند: میگویند حتی اگر غلط باشد، بر شما واجب است که از آن پیروی کنید و اشتباهش به گردن کسی است که آن را بیان میکند؛ و این تازه خیلی روشنفکرانه است. معمولاً در ادیان حتی همین هم گفته نمیشود: احکام کاملاً درست است و باید از آنها پیروی کنید. اگر کسی در احکام چون و چرا کند، اصلاً با مشکلات جدی مواجه میشود و ممکن است حتی زندگیاش با مشکل مواجه شود؛ میبینید، اینها در همهٔ ادیان و مکاتب و احزاب هست.
خطهای قرمزی وجود دارد که به نظر میآید اگر بخواهید در آنها چون و چرا کنید، کل آن سیستم به هم میریزد؛ در حالی که تفکر به هم نمیریزد؛ چیز دیگری است که به هم میریزد: آن نهاد، یعنی نهادی که آن تفکر را بیان میکند، زیر سؤال میرود. مردم همیشه اینگونهاند. من بهعنوان آدمی که تفکر دینی دارم، معتقدم که قرآن صددرصد درست است و احکامی هم که پیامبر و امامان تعلیم دادند صددرصد درست بود؛ ولی نه اینکه همهٔ چیزهایی که اکنون ما میگوییم صددرصد با همان چیزی منطبق باشد که آنجا هست؛ قطعاً مشکلاتی وجود دارد. و نمیشود این را بهراحتی گفت: فکر کنید روحانیای بالای منبر برود و دربارهٔ احکامی که میگوید، مدام بگوید شاید هم اینطور نباشد، شاید هم باشد. مطمئناً مردم پایین منبر میگویند این آقا اصلاً بلد نیست، نمیداند و الکی حرف میزند. باید بروید و قاطعانه بگویید که همین است. مردم دنبال کسی میافتند که قاطع حرف میزند؛ در حالی که واقعیت این است که کلاً، دربارهٔ احکام و هر چیز دیگری، نمیشود حرف قاطعانه زد. آدمی که از به اصطلاح بالغِ خودش استفاده میکند، همیشه در افکار خودش، در اعمال خودش و در برداشتهایی که از دین دارد، احتمال خطا میدهد. این ربطی ندارد که مکاتب دینی باشند یا غیردینی؛ برداشتهای من بهعنوان یک آدم قطعاً میتوانند اشتباه باشند. و نتیجهٔ بیان این جلوی مردم قطعاً این است که مردم دنبال چنین آدمی که در عقاید خودش شک و تردید دارد، راه نمیافتند. من اینجا واژهٔ «قطعاً» را به کار بردم تا شما دیگر شک نکنید.
دربارهٔ آنجا و آن حرفهای اصلی، من چنین چیزی نگفتم. گفتم کمکم؛ اتفاقاً گفتم که در آغاز، حلقهٔ افرادی که دور یک رهبر تشکیل میشود، معمولاً آدمهایی سطحبالا هستند؛ و این تغییر نه بلافاصله پس از خودِ او، بلکه بهتدریج در طول تاریخ رخ میدهد و ممکن است این آدمها هم تا آخرین لحظهٔ عمرشان وفادار باشند. ولی بهتدریج که همینطور جلو میرویم، آدمهای نسل دوم و سوم که میآیند، دیگر به چیزی ایمان پیدا میکنند که ایمان اکثریت است؛ بنابراین میتوانند آدمهایی نخبه نباشند و میتوانند آدمهایی خیلی قدرتطلب باشند.
مثال دینی نزنیم؛ دربارهٔ مارکسیستها: وقتی انقلاب شوروی پیروز شد و حزب به قدرت رسید، آدمهای عوام، قدرتطلب و جاهطلب، که از نظر اخلاقی خیلی ایراد دارند، اتفاقاً بیشتر در حزب راه پیدا کردند و آدمهایی که آدمهای اصلی بودند، کمکم بهعنوان مرتد و رویزیونیست طرد شدند. چون آدمی که واقعاً تفکر دارد و بالغ است، وقتی حزب کار اشتباهی میکند، آن را میگوید و جلویش میایستد و طبعاً طرد میشود. آدمهایی که حرفگوشکنترند، یا چون طبیعتشان اینگونه است یا چون میخواهند به قدرت برسند و ادای حرفگوشکردن را درمیآورند، کمکم بالا میآیند. انقلاب شوروی را که نگاه کنید، نسل اول و دوم و سوم را، روزبهروز میبینید که آدمهای عوامتری به نحوی بالا میآیند؛ اصلاً اینکه رهبران سیاست جهان عواماند، نمیدانم، فکر میکنم از بدیهیات است. از ۱۰۰ سال پیش بیایید، از ۵۰ سال قبل تا اکنون؛ روند آدمهایی را که ریاستجمهوری چهار، پنج کشور بزرگ دنیا را بر عهده دارند، در مقاطع ۵۰ ساله مطالعه کنید: ببینید جورج بوش چه جور آدمی است، یا این رئیسجمهور عجیب و غریب فرانسه، یا رئیسجمهور ایتالیا که تازه برای خودش مو کاشته و، نمیدانم، با مادرش همهجا در مجالس شرکت میکند. به نظر میرسد کلاً جو سیاسی دنیا هم به این سمت رفته است که آدمهایی که کمی فکر دارند، اصلاً نمیتوانند وارد این احزاب شوند. اینها باید کسانی باشند که در حزبی میروند، به قلهٔ حزب میرسند و انتخاب میشوند؛ حزب معرفیشان میکند. همهٔ حزبهای دنیا همین روند را طی کردهاند و به سمت کسانی گرایش دارند که حرفگوشکنترند. بنابراین فکر نمیکنم اینکه کسی خیلی حرفگوشکن است، به این معنا باشد که خودش خیلی فکر میکند.