او میگوید ایرادهایی که در قرآن به بنیاسرائیل گرفته میشود قابل تعمیم به همهٔ امتهاست. بعد دربارهٔ مصلوبشدن حضرت مسیح بحث میکند و ایدهای مطرح میکند که با قاطعیت از آن دفاع نمیکند. سپس دربارهٔ حواریون و درجهٔ ایمان آنها حرف میزند و در آخر دربارهٔ انحرافهایی که به گمان او از میان خود آنها شروع شد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
ایرادهایی که در قرآن به بنیاسرائیل گرفته میشود — قومی که معمولاً بدکار و متمرد به نظر میآید — قابل تعمیم به همهٔ امتها، از جمله امت اسلام، است؛ تأکید من در آنچه گفتم بیشتر بر همین بود و میل دارم دوباره تکرارش کنم. این را به مناسبت متنی میگویم که دربارهٔ بنیاسرائیل برای کیو لیست فرستاده شد. یک نفر هم با یک جمله به آن جواب داد و من خیلی متوجه نشدم که آن جواب اصلاً چقدر به متن فرستادهشده ربط داشت. احساس کردم صحبتهایی هم شده و حاشیهای داشته است؛ خود متن را میدانم که ایشان نوشته است. مثلاً در مقایسهای که میان امت بنیاسرائیل و امت پیامبر شده بود، شاید تأکید زیادی بر مسئلهٔ امامت بود. ولی من کاری به آن جواب ندارم.
من فکر میکنم در آنجا هیچ ایرادی به بنیاسرائیل گرفته نشده که نتوانیم نمونههایش را در امتهای دینی دیگر پیدا کنیم. بنیاسرائیل از این جهت در قرآن خیلی مورد توجهاند که موقعیتی یگانه دارند: امتی هستند که دنبال یک پیامبر راه افتادند، ولی همهشان مؤمن نیستند. با تقسیمبندی قرآنی، اکثریت قریب به اتفاقشان جزو «الذین فی قلوبهم مرض» هستند، نه منافق؛ یعنی از میان آن تقسیم سهگانهای که اول سورهٔ بقره آمده، جزو این دسته حساب میشوند. منافعشان در این بود که دنبال پیامبرشان باشند؛ معجزاتی دیدند و قانع شدند که او پیامبر است، ولی قانعشدن به اینکه کسی پیامبر است به معنای ایمانآوردن نیست؛ چون اینها نمیتوانند از مواهب دنیوی دل بکنند. میبینید که مثلاً دلشان عدس میخواهد و مانند اینها. میدانند که او پیامبر است و میدانند که میتواند از خدا بخواهد که به آنها عدس بدهد. خیلی جالب است: به نوعی میدانند که باید طرف پیامبر باشند، ولی حوائج مادی خودشان را هم دارند. آدمهایی هستند که رشد نکردهاند تا به مرحلهای برسند که واقعاً مرحلهٔ ایمانی باشد و بتوانند مقداری از دنیا و دنیاطلبی فاصله بگیرند.
بنابراین هر امت دینیای که تشکیل میشود همین ویژگی را دارد: امت اسلامی هم همین است، امت مسیحی هم همین است. اکثریت افراد در چنین جماعتی مؤمن به معنای واقعی کلمه، یعنی مؤمن به معنای قرآنی و مطابق توصیفی که از متقین در ابتدای سورهٔ بقره هست، حساب نمیشوند و دنیا را کنار نگذاشتهاند. روحانیت و علمای هر قومی هم همین حالت را دارند، چون اکثریت کسانی که جزو روحانیون حساب میشوند نیز گرفتار همین مشکلاند، مثل علمای یهودی. بنابراین امت بنیاسرائیل و ایرادهای زیادی که به آن گرفته میشود الگوی خوبی است برای اینکه آدم بداند وقتی امت دینی تشکیل میشود چه مشکلاتی پیش میآید. من با این مخالفت کردم که عدهای این تعداد زیاد آیاتی را که در قرآن دربارهٔ بنیاسرائیل هست اینطور تعبیر میکنند که میخواهند بگویند بنیاسرائیل چقدر آدمهای بدی هستند؛ مثلاً آنها بدند و ما خوبیم. من فکر میکنم اینطور نیست و تمام رفتارهایی که اینها جزءبهجزء نشان میدهند به نوعی قابل تعمیم به همهٔ امتهای مشابه است.
در عین حال بنیاسرائیل ویژگیهای خاصی هم دارند؛ نمیخواهم بگویم هیچ ویژگیای ندارند. به هر حال سرنوشت تاریخی خاصی داشتند که به آنها ویژگیهای خاصی هم داده و باعث شده است که برخی از این انحرافها در بنیاسرائیل به اصطلاح «اگزجره» شود، یعنی بزرگنمایی شود، و بنابراین خیلی خوب دیده شود. شاید برخی از این ویژگیهای عجیب و غریب را مثلاً در امت اسلامی به این شکل نبینید؛ آن معجزات عظیم را هم همهٔ ما ندیدهایم. اینها همراه پیامبر خودشان هستند و اذیتش میکنند؛ این به هر حال چیز دیگری است.
فقط به یک نکته اشاره کنم. شما باید به دلایلی بپذیرید که حکمتی در کار بوده است که خداوند میخواسته امتی تابع شریعت در کرهٔ زمین وجود داشته باشد. حضرت ابراهیم را برگزید، شریعت و نبوت را در فرزندان ابراهیم قرار داد، حضرت موسی را برگزید و این امت بنیاسرائیل را از آنجا نجات داد، و قرار شد اینها با وعدهای — که مثلاً به جایی میرویم — سفری را آغاز کنند و ماجراها پیش آمد. به هر حال قوم یهود و بنیاسرائیل امتی هستند که در دورانی برگزیده بودند، به این معنا که خداوند نبوت و شریعت را بیشتر به اینها اختصاص داده بود. ما در هیچ جایی شریعتی مثل شریعت موسی نمیبینیم. هادیان و انبیای دیگری در جاهای دیگر بودند، ولی نه به این شکل؛ اینها اهل کتاباند، کسانی هستند که به آنها کتاب داده شده است. شما به هر دلیلی باید بپذیرید که حکمتی وجود داشت؛ حالا هر کسی میتواند توجیه خودش را داشته باشد که چرا خداوند این امت را تشکیل داد.
من فکر میکنم کسانی که خیلی به بنیاسرائیل بد میگویند باید به این پرسش جواب بدهند که خدا چرا اینها را برگزید. اگر امتهای دیگر، مثلاً فرض کنید ایرانیها، خیلی بهتر بودند و — نمیدانم — امتهای دیگری بودند که آمادگی بسیار بیشتری برای پذیرش شریعت و دین داشتند، پس خداوند چه اشتباه بزرگی کرد: از این همه امت، بدترین امت را برگزید و اینها شدند بنیاسرائیل و مثلاً بلای جان پیامبران شدند. یا باید بگویید که نه، اینطور نیست و بقیه هم همینطور بودند. میبینید؟ این استدلال این آیات را به این معنا میگیرد که میخواهند بگویند بنیاسرائیل اصلاً بدترین قوم دنیا بودند و بعد خداوند مثلاً همین قوم را برگزید. اینها فرزندان ابراهیماند؛ بنیاسرائیل فرزندان یعقوباند. آیا اینها بدترین آدمهای روی کرهٔ زمین بودند؟ یعنی مثلاً اصل و نسبشان بد بود و خدا اینها را برگزید و اینها شرارت به خرج دادند، یا نه؟
من فکر میکنم تعبیر طبیعیتر این است که اینطور نگاه کنیم که این داستان برای اقوام دیگر هم پیش میآمد، اگر اصلاً امکان این وجود داشت که در میانشان انبیایی برانگیخته شوند. به هر حال قوم بنیاسرائیل این شرافت را داشته که همیشه در آن افراد بسیار برجستهای وجود داشتند که به پیامبری برگزیده میشدند، و چنین نسلی از پیامبران را در هر جا نمیشود پیدا کرد. شاید این ویژگی از آنجاست که سرسلسلهٔ این قوم به نوعی ابراهیم بود. بعد هم میبینید که شریعت نهایتاً در بنیاسماعیل قرار گرفت — البته این اصطلاح خیلی متداول نیست — یعنی در آن شاخهٔ دیگر از فرزندان ابراهیم نبوت ختم شد.
من احساس خوبی ندارم نسبت به اینجور بحثها که این آیات را اینطور تعبیر میکنند؛ مخصوصاً الان که موضوع اسرائیل و اشغال — نمیدانم — فلسطین و اینها پیش آمده و میان مسلمانها و یهودیها دشمنی بیسابقهای به وجود آمده است. تأکید میکنم که بیسابقه است؛ دشمنی همیشه بیشتر میان مسیحیها و مسلمانها بود و مسلمانها از نظر تاریخی با یهودیها کمتر مشکل داشتند. یهودیها همیشه در سرزمینهای مسلمانها تقریباً با آرامش زندگی میکردند، برخلاف سرزمینهای مسیحی که در آنجا خیلی به آنها خوش نمیگذشت؛ چون پیامبر مسیحیها را کشته بودند و به هر حال مسیحیها نسبت به یهودیها احساس خوبی نداشتند و همچنان هم ندارند. آنهایی که خیلی مذهبیاند دشمنی آشکاری نسبت به یهودیها دارند. بعضیها فکر میکنند این حالت نژادی دارد، ولی مقدار زیادی از آن به دیدگاههای مسیحی برمیگردد.
به هر حال با اتفاقی که در مسائل سیاسی افتاده، میان مسلمانها و یهودیها دشمنی عجیب و غریبی به وجود آمده است. فکر میکنم مخصوصاً اعراب — مفسرانشان و کلاً همهشان — تأکید دارند که دربارهٔ این آیهها بیشتر بحث کنند و اینها مجموعهآیاتی شود که برای تحریک مسلمانها و اعراب بر ضد اسرائیلیها خیلی مناسب است. من فکر میکنم این کار در مسائل سیاسی ممکن است موقتاً فوایدی داشته باشد، ولی کلاً اینطور خواندن این آیات زیاد جالب نیست. از آن طرف هم اسرائیلیها رفتند قرآنهایی چاپ کردند — به تعداد، نمیدانم، یک میلیون نسخه — که این آیات را از آن حذف کرده بودند. واقعاً بامزه است! دیگر دیر شده است که چیزهایی را از قرآن حذف کنند؛ هزار و خردهای سال از آن گذشته است. اگر میخواستند این کار را بکنند، باید مثلاً ۴۰، ۵۰ سال پس از پیغمبر اقدام میکردند.
به هر حال من فکر میکنم نگاه خوبی نیست که این آیهها را اینطور بخوانیم. به نظرم درست این است که به شکلی که من میگویم به این آیات نگاه کنیم و از آنها درس بگیریم که اصولاً وقتی امت دینی تشکیل میشود چه مشکلاتی پیش میآید. این نگاه، جدا از دشمنی با یهودیها، کار را سخت میکند: شما همهٔ اینها را باید به خودتان بگیرید. آدم دلش میخواهد بگوید: «اوه، اینها چه آدمهای بدی بودند، ولی ما اینطور نیستیم»؛ یعنی به اصطلاح ویژگیهای بد خودمان را بر بنیاسرائیل فرافکنی کنیم و به کوبیدنشان بپردازیم، انگار نه انگار که ما خودمان هم تقریباً همهٔ این کارها را به نحوی در طول تاریخ انجام دادهایم.
این تذکر را از این جهت دادم که خود کسی که این متن را نوشته بود نگرانیاش را ابراز کرده بود که مبادا محتوای اصلی بحثهای کلاس چیز دیگری باشد. من هم واقعاً خواندم و دیدم که تأکید من بر این نبود؛ در عین حال شباهتهایی که ایشان به آنها اشاره کرده بود، به نظر من، بعضیشان مخصوصاً خیلی مهم است. فکر میکنم یک بار در کلاس اشاره کردم و بدم نمیآید یک بار دیگر اشاره کنم: من فکر میکنم داستان سامری در قرآن بهشدت به مسلمانها مربوط است. همان تعبیری که ایشان در آنجا نوشته بودند — اینکه در دوران غیبت پیامبر بنیاسرائیل آنجا چه اتفاقهایی میافتد و چرا آن اتفاقها میافتد — خیلی خیلی شبیه ماجراهایی است که بعداً برای مسلمانها پیش آمد. این نکتهٔ بسیار واضح و روشنی است که پیغمبر هم به آن اشاره میکند، در روایتی که همهٔ شیعیان و سنیها نقل کردهاند و میگوید علی در امت من مثل هارون در امت موسی است. این اشاره به همین داستان است که پس از غیبت پیامبر، هارون جانشین است و جریانهایی پیش میآید که زیورآلات و طلا و غنائم و اینجور چیزها باعث میشود آدمها از دستور هارون سرپیچی کنند و به چیز دیگری روی بیاورند.
فکر کنم عادت کردهاید که من این حرفها را معمولاً در جلسات زیاد نمیگویم و خیلی هم تمایل به آن ندارم؛ ولی وقتی جلسه کمی خصوصیتر باشد، میگویم. یک بار در جلسهای که کمی خصوصیتر بود این را گفتم، و خیلی با اطمینان هم گفتم که من اصلاً هیچ شکی ندارم که این آیات خیلی روشن، انگار، پیشبینی میکنند که پس از پیغمبر چه اتفاقهایی میافتد و اینکه سامری در میان افراد پس از پیامبر معادل چه شخصیتی است. شخصی که آنجا بود و خیلی بیشتر از من به روایات و احادیث وارد است روایتی خواند که برای من خیلی جالب بود و باعث خوشحالیام شد که این حرفی که میزنم در روایات سابقه دارد: حضرت فاطمه در خطبهای اصلاً همین واژههای «عجل» و «سامری» را دربارهٔ افرادی که آنجا حضور داشتند به کار برده است. بنابراین با صراحت بیشتری آن روایت مربوط به حضرت علی و هارون را بسط داده و کوشیده است بقیهٔ شخصیتها را هم تطبیق بدهد. من فکر میکنم به هر حال هر کس آن آیات را بخواند و با ماجراهای پس از پیغمبر آشنا باشد، نمیتواند منکر شود که شباهتهای فوقالعادهای وجود دارد؛ انگار دقیقاً در آنجا قاعدهای گفته میشود که در غیاب پیغمبر چهجور اتفاقهایی میافتد. البته آنجا غیاب موقت بود؛ پیغمبرشان برگشت و ماجرا به نحوی فیصله پیدا کرد، ولی در مورد پیغمبر اسلام چنین موقعیتی نبود.
پیش از آنکه بحث را شروع کنم، میخواهم این کتاب را معرفی کنم. همین هفتهٔ اخیر تازه چاپ شده است و من هم تازه دیدمش. فکر میکنم کتاب جالبی است. نمیخواهم توصیه کنم که همه بخرند و بخوانند؛ خیلی به بحثهایی که ما میکنیم ربطی ندارد، ولی با توجه به نویسندهاش کتاب خواندنی است: کتابی با عنوان «عیسی و مریم در عرفان اسلامی» از خانم آن ماری شیمل. اگر ایشان را بشناسید، به هر حال احساس میکنم احتمالاً باید کتاب جالبی باشد. مجموعهٔ کوچکی است، ولی در عین حال از نظر ارجاعهایی که دارد بسیار پربار است؛ ارجاع به اشاراتی که در ادبیات عرفانی و متون عرفانی ما، بیشتر در ادبیات عرفانی، به حضرت عیسی و مریم شده است. مولانا و خاقانی طبعاً اشارههای زیادی به حضرت عیسی داشتهاند.
این مجموعهٔ جالبی است و برای من از جهتی خاص هم جالب است. این کتاب را که گرفتم، مقدمهاش را خیلی دقیق نخواندم و یکراست رفتم سر اصل مطلب. نخستین فصلش با پاراگرافی شروع میشود که خواندنش برای من، مثل فهمیدن اینکه حضرت فاطمه به آن ماجرا اشاره کرده است، خیلی شادیآور بود. شروع کتاب این است: «از حضرت محمد صلیالله به نقل از ابوهریره حدیثی نقل شده است که اعتبار آن در صحاح مشهور بخاری و مسلم به تأیید رسیده است. هر کودکی که به دنیا میآید شیطان او را لمس میکند. هنگام لمس کردن نوزاد فریاد برمیآورد و شروع به گریستن میکند. این صحنهاش همه کودکان بود الا عیسی و مریم. کلام خداوند را بخوان: من میخواهم او و اخلافش را از هر بلایی در امان دارم.»
من این روایت را شنیده بودم، عیناً به همین صورتی که اینجا نقل شده است؛ و این «کلام خدا را بخوان» اشاره به آیهای است که من به آن استناد میکردم: اینکه دعای مادر حضرت مریم برای اینهاست. یعنی روایت در اینجا به چیزی قرآنی هم استناد کرده است که به نوعی آن را تأیید میکند. به هر حال فکر میکنم من روایت را به این صورت کامل ندیده بودم؛ فقط شنیده بودم، یا جایی خوانده بودم، که چنین روایتی وجود دارد و هم در صحیح بخاری هست و هم در صحیح مسلم. ممکن است شیعیان خیلی به این دو کتاب اعتقاد نداشته باشند، ولی برای اکثر مسلمانها این دو کتاب به هر حال مهمترین کتابهای اهل سنتاند؛ از این بحث بگذریم که آیا میشود به این کتابها استناد کرد یا نه. نمیدانم چقدر در کتب شیعه نقل شده است، ولی به هر حال به چیزی قرآنی هم استناد داده است، و فکر میکنم حتی جدا از وجود این روایت، آن آیات قرآنی به نوعی این استناد را تأیید میکند.
بهاختصار اشاره میکنم که دو جلسه پیش بحثی کردم دربارهٔ این آیه که میگوید «و مکروا و مکرالله والله خیرالماکرین»: ماجرای کسانی که به نوعی دربارهٔ حضرت مسیح مکری به کار بردند چیست؟ فکر میکنم کوشیدم از روی خود آیات استدلال کنم که این آیه به بنیاسرائیل برمیگردد، نه آنطور که بعضیها ترجمه یا تفسیر کردهاند، به حواریون. درست است که این آیه پس از عبارتهایی دربارهٔ حواریون آمده است، ولی آدم آیهها را که میخواند، فکر میکنم واضح است که منظور بنیاسرائیلاند، نه کسانی که در آن آیات به عنوان حواریون مطرح میشوند. دو جلسه پیش کوشیدم بر پایهٔ شواهدی بگویم که مکری که اینها کردند چه بود و مکری که خداوند در جوابشان کرد چه بود: اینکه نهایتاً قصد قتل حضرت مسیح را کردند، و با توجه به عکسالعملی که فرماندار آنجا نشان داد، همهٔ مردم، یعنی مردم اورشلیم هم، به نوعی در این ماجرا دخالت کردند. اینها در واقع مقدماتی بود که فراهم شد تا اصولاً نبوت در خاندان بنیاسرائیل به پایان برسد. در واقع اتمام حجتی بود که پس از آن خدا دیگر پیامبری برای اینها نمیفرستد؛ و فکر میکنم اتمام حجت بسیار قاطعی است که پس از مسیح، با توجه به این اتفاقهایی که افتاد، دیگر نباید آنجا اصلاً پیامبری مبعوث شود.
جلسهٔ پیش دربارهٔ اختلاف نظری صحبت کردم که میان مسلمانها و مسیحیها دربارهٔ مصلوبشدن یا مصلوبنشدن حضرت مسیح وجود دارد. اولاً فکر میکنم از آیات قرآن بدون شک و شبهه برمیآید که مسیح نه مصلوب شده و نه مرده است، به هیچ شکلی. آیه با چنان صراحت و وضوحی صحبت میکند که بعضیها که کوشیدهاند آن را توجیه کنند، به نظر من توجیهات خیلی خیلی دور از ذهنی میآورند. اگر یادتان باشد، به یک توجیه اشاره کردم: اینکه وقتی میگوییم کسی مصلوب شد، چون مصلوبکردن به قصد کشتن انجام میشود، باید طرف مرده باشد تا بگوییم مصلوب شده است. خب، بنابراین اینکه در این آیه میگوید «و ما قتلو و ما صلبو» و هر دو را میگوید، به نوعی بیمعنا میشود؛ یعنی دقیقاً اینکه مصلوبش نکردند و نکشتندش، نشان میدهد مصلوبکردن معنایی غیر از کشتن هم میداده است. به هر حال فکر میکنم بعضیها انگار — شاید میخواهند مسلمانها و مسیحیها را آشتی بدهند — تلاش میکنند با اینکه این آیه خیلی صریح است، آن را جور دیگری بفهمند. فکر میکنم هیچ راهی برای فهمیدن این آیه نیست جز اینکه همین را نتیجه بگیریم که حضرت مسیح را نه مصلوب کردند و نه کشتند: نه بالای صلیب رفت و نه جور دیگری کشته شد. هیچکدام از این اتفاقها اصلاً نیفتاده است.
ولی در عین حال همین آیات نشان میدهد که آنها قصد این کار را داشتند؛ یعنی آنجا صلیبی برپا شده و کسی مصلوب شده و کسی احتمالاً مرده است. خود این آیات، علاوه بر اینکه میگویند حضرت عیسی مصلوب نشده است، در عین حال گواهی میدهند که آنجا اتفاقهایی افتاده است. میخواهم تأکید کنم که آن اختلافی که بعضیها فکر میکنند — اینکه قرآن دارد یک «فکت» تاریخی را انکار میکند — مطلقاً اینطور نیست. قرآن انکار نمیکند که آنجا صلیبی بوده و کسی به عنوان عیسی مصلوب شده است، بلکه میگوید «ولکن شب به هم»: اشتباهی پیش آمده و فکر میکنند که حضرت مسیح را مصلوب کردهاند. بنابراین آنها کسی را مصلوب کردند و احتمالاً کشتند که فکر میکردند حضرت مسیح است. پس واضح است که قرآن از نظر تاریخی شهادت میدهد که آنجا صلیبی برپا شده و اتفاقهایی افتاده است. فقط اینکه آیا مثلاً فرض کنید در آخرین لحظه کسی که آنجا مصلوب شد، بنا به معجزهای، مسیح نبوده و کس دیگری بوده است، اصلاً چیزی نیست که بخواهد در تاریخ ضبط و ثبت شود؛ طوری نیست که بگوییم «فکت» تاریخی داریم که مثلاً DNA کسی را که آنجا مصلوب شده بود آزمایش کردهاند و این عیناً خود حضرت مسیح بوده است. کسی را به این عنوان که حضرت مسیح است مصلوب کردند و فرمانده هم همین را گزارش کرده است، مثلاً در نامهای به امپراتور که ما چنین شخصیتی را مصلوب کردیم. بنابراین قرآن به هیچ وجه با این «فکت» تاریخی تعارض ندارد، بلکه به نوعی تأیید میکند که آنجا چنین اتفاقی افتاده است.
خیلی مختصر بگویم که در جلسهٔ پیش چه گفتم. اولاً کوشیدم بگویم که انکار مصلوبشدن حضرت مسیح به دلایلی خیلی ساده نیست. نه فقط میدانیم که از نظر تاریخی آنجا چنین اتفاقهایی افتاده است، بلکه مسیحیها به متن تورات هم استناد میکنند — این بخش تورات را در حقیقت برایتان خواندم — به اینکه تورات دربارهٔ ظهور شخصیتی به نام مسیح پیشبینیهایی دارد، و یکی از آن پیشبینیها، که به نظر میرسد به همان شخصیت موعود مربوط است، این است که این شخص مثلاً رنج میبیند و خونش باعث نجات امتها میشود و الی آخر؛ چیزی که در کتاب اشعیای نبی هست. بنابراین مسیحیها به غیر از ایمان به یک «فکت» تاریخی، به تورات و به این پیشبینیها ایمان دارند و طبعاً فکر میکنند اگر کسی، مثلاً مسلمانها، منکر این شود و بگوید اصلاً مسیح مصلوب نشده است، باید جواب بدهد که پس این پیشبینیهای تورات چگونه تحقق پیدا کرده است.
فکر میکنم یک جواب سریع مسلمانها این است که ما به این متن کتاب عهد عتیق به آن شکلی که شما به تورات اعتقاد دارید اعتقاد نداریم و اینها ممکن است جعلیات باشد. منتها اینکه هر جا کتابی با حرف ما نخواند فوراً بگوییم جعلیات است، هرچند ممکن است درست باشد و ممکن است واقعاً جعلیات باشد، به هر حال جواب خیلی قاطعی نیست. شما باید توجیه کنید که آخر چه دلیلی وجود داشته است که چنین چیز عجیب و غریبی جعل شود. متنی در تورات هست و من میگویم مثلاً این پاراگراف جعلی است، ولی هیچ انگیزهای پیدا نمیکنم که آخر چه کسی و چرا چنین چیزی را جعل کرده است. شخصیتی است که امتها مثلاً به واسطهٔ او نجات پیدا کردهاند؛ نمیدانم. اینکه شخصیت دیگری بوده، شخصیتی ناشناس، خودش به نوعی عجیب است. فکر میکنم مفسران یهودی لزوماً اینها را مربوط به مسیح موعود نمیدانند، ولی مسیحیها طبعاً چنین برداشتی دارند. میشود گفت شخصیتی غیر از مسیح است؛ یعنی مثلاً بگوییم جعلی نیست، ولی مربوط به آدم دیگری است. در مجموع به هر حال پیشگوییهایی در تورات وجود دارد که عرفاً به نظر میآید مربوط به یک شخصیت است؛ حالا اینکه این شخصیت ممکن است یکی نباشد و چند تا باشد، از اینجور جوابها میشود داد.
آنچه من گفتم این بود که اولاً در تورات پیشگوییهایی دربارهٔ چنین اتفاقی هست. متن واقعاً هست و اینجا میتوانم باز کنم و بخوانم؛ شباهتهایی که مسیحیها به آن استناد میکنند کمی بیشتر از فقط کشتهشدن و این حرفهاست. از جزئیات بگذریم. به هر حال مسیحیها فقط به تکهٔ تاریخی استناد نمیکنند، به متن تورات استناد میکنند. ما قبول داریم که در تورات پیشگویی ظهور شخصیتی به نام مسیح وجود داشته است؛ بنابراین اگر هم بگوییم مثلاً بخشهایی جعل شده یا بخشهایی مربوط به کس دیگری است، به هر حال باید به نوعی در تورات دنبال نشانههای پیشگوییهایی بگردیم که مربوط به مسیح بوده است. چیزهای دیگری هم در تقویت این گفتم که این صرفاً یک اعتقاد تاریخی نیست.
نظر دیگری را هم مطرح کردم که فکر میکنم به نوعی با متن تورات و با متن انجیلها، هم انجیلهای رسمی و هم انجیلهای غیررسمی، سازگارتر است. در عین حال فکر میکنم همان جلسهٔ پیش واضح بود که خیلی تأکید نداشتم که حتماً چیزی که میگویم درست است؛ من معمولاً از چیزی که فکر میکنم درستتر است با شور و حرارت بیشتری دفاع میکنم. شاید دلیلش را هم اشاره کنم که چرا احساسم این نیست که بشود از این دیدگاه با قاطعیت دفاع کرد؛ فکر میکنم آن قاطعیت وجود ندارد. ولی به هر حال نظریهای است که فکر میکنم قطعاً قابل تأمل است.
آن نظر این است که تعارضی با قرآن ندارد که اینطور تصور کنید: اولاً بهطور منطقی میتوانیم تصور کنیم، و قطعاً بگوییم، که حضرت مسیح وقتی مثلاً در ایام عید پساوور به اورشلیم آمد، میدانست که حضورش و کارهایی که میکند خطرناک است و دنبال این هستند که بکشندش. فکر میکنم این کاملاً واضح است که از نظر تاریخی چنین قصدی از قبل وجود داشته است. در انجیل بارها اشاره میشود که روحانیون انگار دام پهن میکنند تا به نوعی مثلاً حکم ارتدادی یا چیزی شبیه آن به مسیح نسبت بدهند. بنابراین حضرت مسیح مطمئناً خطرناکبودن آن فضا را تشخیص میدهد و بهطور منطقی میداند که توطئههایی بر ضدش خواهد شد. فقط این میماند که معتقد باشید مسیح از قبل میداند که خداوند نجاتش میدهد و نمیگذارد دست اینها به او برسد و مثلاً مصلوبش کنند یا به طریقی بکشندش، یا نمیداند. اگر کسی ادعا کند که مسیح هم نمیداند چه اتفاقی میافتد، بلکه ممکن است تصورش این باشد که این خطر واقعاً وجود دارد و دارد این خطر را تحمل میکند، این به هیچ وجه با آیات قرآن ناسازگار نیست.
میخواهم یک بار دیگر از این نظریه دفاع کنم، از این جهت که نظری معقول است، با قرآن سازگار است و به نظر میرسد مشکلاتی را شاید بیشتر از نظریات دیگر حل میکند. بخشهایی از آن تکراری است و بخشهایی را شاید دفعهٔ پیش زیاد بر آن تأکید نکردم؛ میخواهم آن را بهاختصار بگویم و بحثهایی را هم در ادامهٔ همین بحثها داشته باشیم. ایدهای که من میگویم قابل تحمل است، این است که اتفاقی که برای حضرت مسیح افتاده، مثل آزمونی باشد که برای حضرت ابراهیم و اسماعیل پیش آمد: خداوند از ابراهیم خواست که فرزندش را ذبح کند و حضرت اسماعیل به این امری که خداوند کرده بود گردن نهاد، ولی نجات پیدا کرد. ممکن است ماجرا اینطور اتفاق افتاده باشد که حضرت مسیح با این تصور که بر ضدش توطئهای هست و مصلوبش میکنند وارد ماجرا شده باشد و اطلاعی نداشته باشد که قرار است نجات پیدا کند؛ و این پذیرش شهادت برای حضرت مسیح اتفاق افتاده باشد، ولی همانطور که حضرت اسماعیل نجات پیدا کرد، حضرت مسیح هم نجات پیدا کرد.
نکتههایی که میخواهم بر آنها تأکید کنم این است: اولاً این دیدگاه معقولی است. هیچ چیز نامعقولی نیست که تصور کنید، اولاً، حضرت مسیح این خطر را احساس میکند و، ثانیاً، از قبل مطلع نیست که واقعاً قرار است چه اتفاقی برایش بیفتد؛ بلکه اینکه چنین آزمونی پیش روی حضرت مسیح قرار بگیرد، بنا به سنت الهی کاملاً معقول جلوه میکند. این دیدگاه نه با منطق قرآن ناسازگار است و نه با عبارتهایی که در قرآن آمده؛ بلکه جلسهٔ پیش کوشیدم بگویم که به نوعی سازگار است، و حتی آدم ممکن است با استفاده از قرآن استدلالی نه چندان قطعی، ولی کموبیش مؤثر، بکند. آن استدلال این است که در قرآن، از نظر ترتیب عبارتها، عبارتی که در آن به عیسی اطلاع داده میشود که به آسمان برده و تطهیر میشود، پس از این عبارت آمده است: «و مکروا و مکرالله».
ممکن است کسی آن مکر را به چیز دیگری توجیه کند؛ ولی اگر بپذیرید که مکری که آنها کردند همان چیزی بود که من گفتم — یعنی مکر این بود که میخواستند عیسی را بکشند، ولی نه به دست خودشان، بلکه به دست رومیها تا خونش به گردن آنها بیفتد، اما ماجرا طوری پیش رفت که خونش نه تنها به گردن علمای بنیاسرائیل، بلکه حتی به گردن مردم اورشلیم هم افتاد؛ یعنی انگار کل قوم بنیاسرائیل به نوعی در این توطئه شرکت کردند — اگر مکر این باشد، گفتن «و مکروا و مکرالله والله خیرالماکرین» و بعد «اذ قال»، یعنی خداوند به عیسی گفت «مطهرک و رافعک الی»، و اینکه این پس از آن میآید، به نظر میآید که انگار این اطلاع پس از آن به مسیح داده میشود که زمینهٔ مکری چیده شده، مکری در واقع انجام شده و خداوند هم مکر کرده است. بنابراین این اطلاع میتواند مثلاً در لحظهای حتی پس از دستگیری حضرت مسیح به دست بنیاسرائیل داده شده باشد. به هر حال هیچ آیهای در قرآن نیست که این را نفی کند و آدم بتواند با آن استدلال کند که نه، حتماً حضرت مسیح میداند که اتفاقی برایش نمیافتد. از نص قرآن استدلالی بر این نیست؛ بلکه اینکه خداوند کسی را در این آزمون قرار بدهد که مرگ یا مثلاً رنج را بپذیرد و بعد نجات پیدا کند، عیناً در منطق قرآن هست؛ دستکم هم مسیحیها، هم مسلمانها و هم یهودیها معتقدند که چنین اتفاقی برای حضرت اسماعیل افتاده است.
مکر آنها پیش از این است؛ فرض کنید این توضیح این است که مکر خدا چه بوده است، و این پس از آن است که آنها مکر خودشان را کردند: آنها مکر کردند و بعد خدا مکر کرد. مثلاً بخشی از مکر خدا این بود که آنها به هیچ چیزی نرسیدند؛ یعنی جز اینکه خودشان را مفتضح کردند و کار زشتی انجام دادند. یک بار این است که بگویید مکر خدا این بود که کسی را به جایی آورد تا او را بزنند و بکشند و حجت تمام شود. ولی موضوع این است که اینها حتی موفق به کشتن هم نشدند؛ اصلاً به نوعی ادای کشتن را درآوردند. یعنی به یک معنا کاملاً سرشان کلاه رفت و در واقع به هیچ موفقیتی دست نیافتند، جز اینکه تلاشهای مذبوحانهای کردند تا مثلاً بزرگترین پیامبر خدا را بکشند.
بنابراین انکاری که در قرآن نسبت به مصلوبشدن حضرت مسیح هست سر جای خودش است. ولی اگر بپذیرید که ماجرا میتواند اینطور اتفاق افتاده باشد، تأکید من بر این است که با این دیدگاه نهفقط چیزی از قرآن نقض نمیشود، بلکه به نظر میآید این دیدگاه با دیدگاه و منطق قرآن سازگار است، و مقدار زیادی از «فکت»های تاریخیای که در متون مقدس مسیحیها هست با آنچه در قرآن هست سازگار میشود؛ یعنی بخشهایی از انجیلهای رسمی و غیررسمی. میخواهم بر این تأکید کنم که در انواع و اقسام انجیلهایی که دارید، انجیلهای ارتدوکس و غیرارتدوکس و حتی کشفیات اخیری که در نجع حمادی اتفاق افتاده، تقریباً انجیلی پیدا نمیکنید که در آن حرفی از مصلوبشدن حضرت مسیح نباشد؛ یعنی اگر داستان را روایت میکند، چیزهایی مربوط به مصلوبشدن حضرت مسیح در آن هست. مثلاً در انجیل توماس چیزی دربارهٔ مصلوبشدن حضرت مسیح نیست، ولی اصولاً داستانی روایت نمیکند که بخواهد به این چیز اشاره کند؛ فقط گفتههایی است، مثل کتاب حدیث، از گفتههای حضرت مسیح.
ببخشید که پرانتزی باز میکنم. چیز جالبی خواندم. من قبلاً یک بار گفتم که انجیل توماس انجیل خیلی جالبی است و گفتم احساس میکنم هیچ دلیلی وجود ندارد که مسیحیها مثلاً آن را نادیده بگیرند؛ هم از نظر سند تاریخی، یعنی از نظر قدمت نسخهٔ خطیای که از آن پیدا شده، الان یکی از معتبرترین متون مسیحی است، و هم اصولاً انجیل جالب و جذابی است، چون فقط صحبتهای حضرت مسیح در آن هست و طوری هم نیست که حرفهایی که حضرت مسیح در انجیل توماس میزند با عقاید ارتدوکس مسیحی خیلی فاصله داشته باشد. درست است که به اصول عقاید، مثلاً مصلوبشدن و «رزکشن» و اینجور چیزها، اشارهای نمیکند، ولی حرفهای خیلی معنوی و زیبایی در این انجیل هست.
چند هفته پیش جایی — یادم نیست کجا — چیزی میخواندم و دیدم که کنفرانسی، اگر اشتباه نکنم در کالیفرنیا، از تعداد زیادی آدمهای آکادمیک که مطالعات انجیلی و اینجور چیزها دارند تشکیل شده است و اینها نهایتاً، مثل «پروسیدینگ»، کتابی با عنوان «پنج انجیل» یا چیزی شبیه این منتشر کردند. فکر میکنم، اگر اشتباه نکنم، در این کنفرانس دربارهٔ اینکه کدام حرفها را میشود با اطمینان گفت مسیح زده است رأیگیری کردند و نتیجهٔ این آرا را به صورت کتاب چاپ کردند، و در رأیگیریهایشان گفتههای مسیح در چهار انجیل ارتدوکس و انجیل توماس ملاک بود. یعنی در این کنفرانس انجیل توماس را کاملاً کنار این چهار انجیل، همعرض و همسنگ آنها، گذاشتند؛ و در کتابی که چاپ شده، یعنی مجموعهٔ سخنان مسیح در پنج انجیل، تعداد زیادی از حرفهای مسیح که در انجیل توماس هست و در چهار انجیل دیگر نیست نیز گنجانده شده است. من کلاً میل دارم که این انجیل به کتاب مقدس اضافه شود و فکر میکنم به نفع خود مسیحیها هم هست. انجیل خیلی جالبی است. من شخصاً اگر وقت داشته باشم و بخواهم یکی از این پنج انجیل را بخوانم، ترجیح میدهم یک بار دیگر انجیل توماس را بخوانم.
از میان همهٔ متون نجع حمادی، متأسفانه فقط همین یکی، یعنی انجیل توماس، به فارسی ترجمه شده است؛ «متأسفانه» را از این جهت میگویم که چرا بقیه ترجمه نشدهاند، نه اینکه چرا این یکی ترجمه شده است. انتشاراتی که من مرتب میگویم برای مطالعات مسیحی و یهودی و اینها انتشارات خیلی خوبی است — انتشاراتی که در قم دنبال مطالعات دینی است — الان چندین سال است که نشریهای با عنوان «هفت آسمان» منتشر میکند و در شمارهٔ یک سال یک، یعنی نخستین شماره، انجیل توماس را ترجمه کردهاند. ترجمهٔ خیلی خوبی است؛ مطمئناً ترجمهٔ بهتری است از ترجمهٔ چهار انجیلی که الان در اختیار ماست و ترجمهای خیلی قدیمی است.
یک بار به این اشاره کردم و دوباره میگویم که کسی ترجمهٔ خیلی خوبی از عهد جدید انجام داده که ظاهراً هنوز منتشر نشده است و احتمالاً نشر نی آن را درمیآورد. مطمئناً ترجمهٔ خوبی است، به دلیل ترجمههای قبلیای که ایشان منتشر کرده است. اسمش یادم نمیآمد، هرچند بعضی اسمها در یاد آدم میماند: سیار، پیروز سیار. کار فوقالعاده مهمی انجام داده و واقعاً زحمت زیادی کشیده است: آن هفت کتاب اضافهٔ کتاب تورات را که مورد اختلاف میان یهودیها و مسیحیهای کاتولیک است و قبولش ندارند، و تا آن زمان به فارسی ترجمه نشده بود، ترجمه کرد. بد است که بخشی از کتاب مقدس ترجمه نشده باشد؛ خوشبختانه آن را چندین سال پیش درآورد و بهطور شگفتانگیزی به چاپهای متعدد رسیده است، که نشان میدهد مردم به هر حال اینقدر نسبت به این چیزها بیتفاوت نیستند. دو کتاب دیگر هم، حکمت بن سیرا و حکمت سلیمان، درآورده است که اگر نگاه کنید، امیدوار میشوید که ترجمهٔ عهد جدیدش هم به خوبی همینها باشد. ترجمههایی بسیار خوب و از نظر فنی فوقالعاده میکند، که با اطمینان میتوانم بگویم از ترجمههایی که از قرآن شده بهتر است؛ شاید به او پیشنهاد کنیم قرآن را هم برایمان ترجمه کند. واقعاً ترجمههای قرآن متأسفانه اصلاً خیلی ابتداییاند؛ آدم انتظار دارد تعداد زیادی از افراد یک بار همت کنند و با هم بنشینند و خلاصه ترجمهٔ خیلی خوبی دربیاورند. البته در این چند سال اخیر چند ترجمهٔ قابل خواندن و قابل استناد درآمده است؛ پیشتر واقعاً دیگر فاجعه بود.
حرفهایی که زدم این بود که اولاً از نظر منطقی این ایده اشکالی ندارد و به نوعی خیلی هم خوب و منطقی است. میخواهم بکوشم بگویم که نسبت به ایدههای دیگر برتریهایی دارد، ولی خیلی با قاطعیت حرف نمیزنم. کلاً احساسم این است که دربارهٔ مسائل تاریخیای که آدم دربارهٔ آنها بحث میکند، آنقدر «فکت» در اختیار نداریم که بخواهیم با قاطعیت بگوییم اینطور شده یا آنطور. اگر مثلاً با قاطعیت میگوییم حضرت مسیح مصلوب نشده، برای این است که در قرآن نوشته شده است، نه اینکه بگوییم شواهد تاریخی مثلاً چیزی را نشان میدهند یا نشان نمیدهند. اگر در قرآن با صراحت چیزی نوشته شده بود، آدم میتوانست با قاطعیت از آن دفاع کند، به این دلیل که قرآن را متنی اصیل و قطعی میداند؛ وگرنه در بقیهٔ مسائل تاریخی همیشه به هر حال شک و شبههای هست. اما وقتی من ایدهای را میگویم و میکوشم بگویم که با «فکت»های موجود از بقیهٔ ایدهها معقولتر است، شاید فردا کتاب تازهای از زیر خاک دربیاید که آدم را کاملاً مجاب کند که اتفاقهای دیگری افتاده است. فعلاً با این چیزهایی که داریم، فکر میکنم ایدهٔ نسبتاً معقولی است.
از نظر من این مهم است که متن چهار انجیل و متون انجیلهای دیگری که در دست ماست به هر حال شواهد تاریخی دربارهٔ زندگی مسیح محسوب میشوند، و میبینیم که بخش عمدهای از چیزهایی که در این انجیلها نوشته شده با قرآن سازگار است. یک بار این است که فرض کنید بخواهید بگویید این انجیلها اعتبار ندارند؛ ولی در انجیلها مسئلهٔ بکرزایی حضرت مریم را میبینید، تقریباً رابطهٔ میان حضرت عیسی و مثلاً یحیی را میبینید؛ تقریباً همهٔ چیزهایی که در قرآن نوشته شده، تا انتهای ماجرا که به مسئلهٔ مصلوبشدن میرسد، به نوعی با قرآن همخوانی دارد. جایی نمیتوانید بگویید که تناقضهای خیلی اساسی وجود دارد. شاید بگویید مثلاً در بعضی بخشها تغییری رخ داده است؛ و مطمئناً، با توجه به اینکه اینها چند دهه پس از مسیح نوشته شدهاند، نمیشود خیلی استناد کرد که عین کلمات مسیح است و این خیلی معنا ندارد؛ ولی به هر حال کلیاتش میخواند. حتی همین چهار انجیلی که ممکن است مثلاً خیلی هم به آنها اعتماد نداشته باشیم، تا حدودی کلیاتشان دربارهٔ زندگانی مسیح با آنچه در قرآن هست سازگار است. معجزاتی در قرآن آمده است که آنجا نیست. فرض کنید در قرآن نیامده بود که مسیح مردهها را زنده کرده است؛ چه کسی باورش میشد؟ میخواهم بگویم عجیبترین چیزهایی که در انجیل نوشته شده — بکرزایی حضرت مریم، به آسمان رفتن حضرت مسیح، زندهکردن مردهها — همهٔ اینها را ما در قرآن میبینیم؛ تازه چیزهایی بیشتر از اینها هم در قرآن هست.
بنابراین بهراحتی نمیتوانید بگویید آدمهایی که اینها را نوشتند جاهل بودند. هر جا که دربارهٔ زندگی مسیح چیز مشترکی میگویند که در قرآن به آن اشاره شده است، تا حدود زیادی معتبر است. بنابراین رد کردن آن به این صورت که ناگهان در انتهای کار دروغ بافتهاند — حضرت مسیح اصلاً به آن باغ زیتون نرفته، شام آخری نبوده، حضرت مسیح را نگرفتهاند و همهٔ اینها را بافتهاند و دروغ گفتهاند — کمی عجیب است. برای شخص من، ما میدانیم که کسی آنجا مصلوب شده است؛ فکر میکنیم، و قرآن هم این را تأیید میکند، که کسی آنجا مصلوب شده و فکر میکنند آن آدم حضرت مسیح بوده است. بنابراین باغ بوده، آمدهاند و کسی را گرفتهاند. اختلاف ممکن است بر سر این بماند که اگر کسی جانشین حضرت مسیح شده است، آیا کسی که در همان باغ دستگیر شد همین آدم بوده، یا این اتفاق بهطور معجزهآسا مدتی بعدتر افتاده است، و الی آخر.
بنابراین به نظر میآید کل چیزهایی که در انجیل هست — هرچند ممکن است اختلافهایی داشته باشد، ممکن است جایی را نفهمیده باشند، و ممکن است مثلاً در انجیل یوحنا تعبیرهایی دربارهٔ حضرت مسیح باشد که قابل قبول نیست — یعنی داستانهایی که نقل میکنند و حرفهایی که از حضرت مسیح نقل میکنند، تا حدود زیادی اعتبار دارد. اگر این ایده را بپذیرید و اینطور به ماجرا نگاه کنید، اینکه حضرت مسیح در باغ زیتون دعا میکند و مثلاً میگوید «خدایا، این رنج را از دوش من بردار»، یا اینکه با حواریون به شام آخر مینشیند و به آنها میگوید که مثلاً مرا میگیرند و میبرند، همهٔ اینها به نوعی درست درمیآید.
مهمترین نکته این است که وقتی قرآن را میخوانید، از یک طرف حواریون دستکم آدمهای بدی نیستند. حالا میخواهم دربارهٔ خود حواریون بحث کنم؛ شما هم چند بار، هر وقت من حرف زدم، عجله داشتید که دربارهٔ آن بحث کنیم. حواریون در قرآن اگر آدمهای خیلی خوبی نیستند، آدمهای بدی هم نیستند. در قرآن اشاره میشود که حضرت مسیح گفت «من انصاری الی الله» و اینها گفتند «نحن انصار الله». بعد میبینید که دعایی میکنند که دعای خوبی است و از آنها نقل میشود. کلاً فضای بحثهایی که دربارهٔ حواریون هست اینطور نیست که این آدمها، خدای نکرده، مثلاً شیاد باشند. بعضیها این آیه را اینطور میخوانند که اینها گفتند «نحن انصار الله» و «و مکروا و مکر الله»؛ یعنی فکر میکنند حواریون دروغ گفتند: آمدند و مثلاً گفتند ما یاران خدا هستیم و بعد هم این مکر را کردند. پس سورهٔ صف را چگونه باید خواند؟ لحن سورهٔ صف را دربارهٔ حواریون نگاه کنید. میگوید: «یا ایها الذین آمنوا کونوا انصار الله کما قال عیسی بن مریم من انصاری الی الله قال الحواریون نحن انصار الله». دارد به مردم، به مسلمانها، میگوید مثل حواریون باشید؛ یعنی چه؟ یعنی شما هم بیایید به پیغمبر کلک بزنید؟ بعد هم میگوید که خداوند اینها را بر آنهایی که کفر ورزیدند غلبه و پیروزی داد. بنابراین حواریون وقتی دنبال حضرت مسیح راه افتادند، واقعاً دروغ نگفتند.
از آن طرف میخواهم از قرآن استدلال کنم که خیلی هم آدمهای خوبی نیستند؛ یعنی در حد پیامبران و اینها نیستند. هم شواهد قرآنی داریم و هم شواهد تاریخی که نباید دربارهٔ حواریون آنطور بحث کرد که انگار از نظر معنوی آدمهایی در سطح خیلی بالا هستند و مثلاً جزو اولیای خدا هستند. به هر حال در دلیلی که میخواهم بگویم — برتریای که این ایده بر ایدههای دیگر دارد، مثلاً بر ایدههایی که تصورشان این است که حضرت مسیح از اول میداند که اصلاً قرار نیست اتفاقی بیفتد — فکر میکنم آن آدمها باید به نوعی توجیه کنند که چطور حواریون از این ماجرا چندان مطلع نیستند. به نظر میآید هیچ شکی وجود ندارد که این ماجرای مصلوبشدن حضرت مسیح حواریون را دچار تشویش کرده است، و این را در تمام متونی که از آن دوران باقی مانده است میبینید: اینکه حضرت مسیح را گرفتند و اینها واقعاً فکر میکنند حضرت مسیح مصلوب شده است. تقریباً میشود گفت انجیلی و متنی وجود ندارد، حتی در نجع حمادی، که به نوعی منکر این چیزها باشد. فرقههایی وجود داشتند که چیزهایی را انکار کردند، ولی متونی که موجودند همهشان به نوعی در این مشترکاند که حواریون از دستگیری حضرت مسیح و از اینکه واقعاً حضرت مسیح را مصلوب کردند دچار تشویش خاطر شدند؛ دچار نوعی، به اصطلاح، احساس خلأ و شاید سرخوردگی شدند و نمیدانستند باید چه کار کنند و این اتفاق چگونه افتاده است: چطور ممکن است کسی که قرار بود مسیح و مثلاً نجاتدهندهٔ بنیاسرائیل باشد، به این شکل گرفته و کشته شود؟ من فکر میکنم همهٔ «فکت»های تاریخی در واقع به این اشاره میکنند که حواریون همه احساس میکنند شخصی که دارد مصلوب میشود حضرت مسیح است.
حتی انجیل برنابا؛ من این را برای همین میگویم. در انجیل برنابا ادعا میشود که مسیح به برنابا و حواریون گفته است که در این ماجرایی که پیش میآید، من مصلوب نمیشوم؛ ولی برنابا میگوید من یادم رفته بود. یعنی حتی در انجیل برنابا، برنابا که ادعا میکند مسیح مصلوب نشده است، در آن لحظهای که این اتفاق دارد میافتد فکر میکند مسیح دارد مصلوب میشود؛ و قبول کنید که اینکه برنابا میگوید «من یادم رفته بود» کمی اوضاع را تضعیف میکند. ببینید، عکسالعملها پس از حضرت مسیح، پس از این ماجرای مصلوبشدن، همهجا نشانهٔ این است که حواریون احساس میکنند مسیح مصلوب شده است. حتی برنابا هم نمیگوید که من آن لحظه میدانستم که این مسیح نیست. البته متنی خواهم خواند که در آن کسی پای صلیب میگوید من فهمیدم که این مسیح نیست؛ ولی آن متن را هم که ببینید، آنجا هم حرف از این نیست که این حضرت مسیح نیست به این معنا که کس دیگری است.
من میگویم این حواریون آدمهای بدی نیستند. اگر مسیح میداند که قرار نیست مصلوب شود — برنابا میگوید خصوصی به من گفت — باز این دارد از حواریون پنهان میشود. یعنی به نظر میآید نیاز به توجیه دارد که حضرت مسیح آرامش خاطر داشته و میدانسته هیچ اتفاق بدی برایش نمیافتد، ولی کاری کرده که حواریون در شرایط خیلی بدی قرار گرفتهاند؛ یعنی انگار همهٔ اینها دروغ است. به نقل همهٔ این انجیلهای ارتدوکس، پطرس تا صبح آن روز سه بار انکار میکند که حضرت مسیح را میشناسد؛ یعنی فضا طوری است که نه تنها مسیح را گرفتهاند، بلکه همهٔ آدمهایی که اطراف مسیح بودند به نوعی مظنوناند و انگار قرار است بلایی سرشان بیاید و دارند از مسیح فاصله میگیرند. من فکر میکنم اگر حضرت مسیح نمیدانسته چه اتفاقی دارد برایش میافتد، خب طبیعی است که هیچ اطلاعی به حواریون نداده باشد که چه اتفاقی برایش افتاده؛ و حواریون هم، چون آدمهای خیلی سطح بالایی نبودند، همانطور که از قرآن برمیآید، دچار این توهم شدند که شاید واقعاً چنین اتفاقی افتاده باشد؛ به غیر از متن مکاشفهٔ پطرس و البته متن برنابا.
من همیشه برنابا را به دلایل آکادمیک کنار میگذارم، چون فکر میکنم تا نسخهٔ قدیمیای از آن پیدا نشود، نمیشود خیلی به آن استناد کرد. بگذارید صراحتاً بگویم احساسم نسبت به انجیل برنابا چیست. من فکر میکنم متنی اصیل به نام انجیل برنابا وجود دارد؛ ممکن است در این نسخهای که الان داریم کم و زیاد شده باشد، ولی خیلی خیلی بعید میدانم که این متن جعلی باشد، یعنی همانطور که بعضیها ادعا میکنند کسی نشسته و انجیلی نوشته باشد. احتمالاً نسخههای قدیمی داشته است؛ ممکن است این نسخه با آن نسخههای قدیمی منطبق نباشد و کم و زیاد داشته باشد. یعنی اینکه همهجایش عیناً و خوب نقل شده باشد، از نظر من آن اعتبار را ندارد؛ ولی فکر میکنم انجیل برنابایی وجود داشته است که شاید یک روز نسخههای قدیمیاش هم پیدا شود. ممکن است نسخههای قدیمیاش واقعاً، همانطور که بعضیها حدس میزنند، تحت نظارت کلیسا از بین رفته باشد، کما اینکه خیلی از متون از بین رفتهاند. به هر حال بیابانهای مصر و این طرفها بیابان زیادی دارد و میشود همهجا را گشت؛ شاید خمرهای بزرگتر از آن خمرهٔ نجع حمادی هم پیدا کنیم.
جدا از این شواهد و «فکت»هایی که بررسی میکنیم، میخواهم بر این مسئله تأکید کنم — و این به نوعی نظر شخصی من است — که من در ایدههای الهیاتی مسیحی، همانطور که احتمالاً خودتان احساس کردهاید، جاذبههایی میبینم: در ارتباطی که میان مسیح و گناه اولیه برقرار میکنند، در اینکه مصلوبشدن حضرت مسیح به نوعی مثلاً فداشدن در راه بشریت بوده است، و در شخصیتی که حضرت مسیح نهایتاً دارد: انسانی معصوم به معنای مطلق که خودش را فدا میکند تا گناه دیگران شسته شود. این شخصیت و این نوع الهیات جاذبه دارد و به نظر من با چیزهایی که در قرآن هست خیلی خوب سازگار است. فکر میکنم بارها این را گفتهام — بعضی گفتهاند آدم از تکرار بعضی چیزها خسته نمیشود — که درک مسیحیها از داستان آدم و حوا خیلی عمیقتر از درک مسلمانهاست. به نظر من مسلمانها آنقدر که باید به این داستان توجه نکردهاند؛ یعنی به نظر نمیآید مرکز الهیات اسلامی مثلاً داستان آدم و حوا یا قرآن باشد. به نظر میآید در الهیات اسلامی بیشتر بحثهای فلسفی انجام میشود تا بحثهای مبتنی بر متون دینی. من فکر میکنم مسیحیها خیلی خیلی بیشتر به این داستان فکر کردهاند و چیزهای زیادی از آن فهمیدهاند که جذابیتهایی دارد.
تأکید من این است که اگر این ایده را بپذیریم، همهٔ جذابیتهای الهیات مسیحی سر جای خودشان میمانند؛ چون مثلاً برای ایدهٔ فداشدن حضرت مسیح برای بشریت هیچ نیازی نیست معتقد باشید که حتماً مسیح باید مصلوب شده باشد، کما اینکه حضرت اسماعیل هم بدون اینکه واقعاً ذبح شود، اثر ذبحشدن و آنچه باید انجام میشد انجام شد. یعنی اگر برای اینکه حضرت مسیح شهادت را مثلاً در راه بشریت بپذیرد تأثیری قائل هستیم، همین که بپذیرد کافی است و لازم نیست آن اعمال انجام شود؛ عین ماجرای حضرت ابراهیم و اسماعیل. برای شخص من این جذابیت مهمی است که بخش جذابی از الهیات مسیحی که خودم هم به آن علاقهمندم حفظ میشود، ولی نه همهٔ الهیات مسیحی.
من واقعاً فکر میکنم یک جلسه تقریباً بهطور کامل به این اختصاص داشت که آنها چه میگویند و چرا با قرآن سازگار است. میخواهم بگویم در قرآن چیزهایی هست که مسلمانها به آن دقت نکردهاند، و خواندن الهیات مسیحی باعث میشود چیزهایی را ببینید که مسیحیها دقیقاً همانطور میفهمند که قرآن دارد میگوید. نه همهچیز را؛ مطمئناً خیلی چیزها در قرآن هست که جالب است و مسیحیها اینطور به آن نگاه نمیکنند. همهچیزِ الهیات مسیحی هم از نظر من اصلاً جالب نیست. نمونهاش چیزهایی در الهیات مسیحی است که شاید ایدههای مرکزی نباشند: بعضیها به اینکه خداوند مصلوب شود خاصیتی قائلاند؛ مثلاً اینکه خداوند با رنجکشیدن انگار با رنج آشنا میشود، و به آن به عنوان عاملی جالب اشاره میکنند، که از نظر من اصلاً اینطور نیست؛ یعنی نمیخواهم بگویم همهچیزِ الهیات مسیحی حفظ میشود. این ایدههای کمی عجیب و غریب هم در الهیات مسیحی هست که چون برای من جالب نبود، خیلی هم بر آنها تأکید نکردم. مثلاً بعضیها که در اقلیتاند این ایده را دارند که خود اینکه خداوند جایی در قالب انسان مثلاً شکنجه شد و رنج دید و خودش را تا این حد پایین آورد، به نوعی نجاتبخش است. من نمیدانم خداوند چگونه ممکن است رنج بکشد.
یا مثلاً تأکید بر اینکه مسیح مرد و «رزرکشن» او پس از مثلاً سه روز نوعی غلبه بر مرگ است؛ این ممکن است در عقاید مسیحی خیلی خیلی حالت مرکزی هم داشته باشد، اینکه این رستاخیز پس از مرگ موضوع خیلی مهمی بوده است و مسیح بر مرگ غلبه کرد. من هیچوقت نفهمیدم و الان هم نمیفهمم که اصلاً یعنی چه. مسیح بر مرگ غلبه کرده، یعنی نتیجهاش این است که آدمها نمیمیرند؟ ما که هنوز داریم میمیریم. یک چیز این است که بنا به آیات تورات، مرگ نتیجهٔ گناه اولیه است؛ یعنی پس از آنکه آدم آن گناه را انجام میدهد، خداوند حکم میکند که شما هبوط میکنید و میمیرید؛ انگار مرگ پس از آن گناه وارد سرنوشت بشر میشود. خب، اگر میخواهند بگویند مسیح مثلاً خودش را فدا کرد، گناه اولیه بخشیده شد و بعد بر مرگ غلبه کرد، اثر این چیست؟ خلاصه ما که همچنان داریم میمیریم. اگر هم بگویند مثلاً امکان رستاخیز بشر در آخرت را فراهم کرده است، به نظر من اینجایش مبهم است. اینها اصلاً با آنچه ما در قرآن داریم سازگار نیست؛ یعنی شما اینطور نمیتوانید چنین ایدههایی را با متن و قرآن سازگار کنید، چون اساس اینها به نوعی این است که مسیح بعداً مثلاً دوباره زنده میشود، و ما مطمئناً قبول نداریم که مسیح به هیچ معنایی مصلوب شده باشد.
بنابراین به هر حال یک جاذبهٔ این ایده از نظر من این است که با متون مسیحی، که به نوعی «فکت»های تاریخی ما هستند، سازگار است؛ یعنی میتوانید متن را تا مقدار زیادی اینطور بخوانید، بدون اینکه به مشکل بربخورید. ماجراهای باغ و شام آخر، و تا مراحلی همینطور، میتوانید ادعا کنید که این اتفاق واقعاً افتاده و اینها دارند درست ضبط میکنند، جز اینکه فکر میکنند شخصی که بالای صلیب است مسیح است.
حالا که حرفش شد، قرار بود این کار را دیرتر بکنم، ولی امروز حتماً این قطعه را برایتان میخوانم. این کتاب کامل نجع حمادی است که یکی از بچههای درخشان لطف کرد و برایم آورد. من بارها بخشهایی را در اینترنت پیدا کرده بودم و داشتم این کتاب را برای خودم میساختم؛ یعنی بخشهای زیادی از ترجمهٔ این متنها در اینترنت هست. از بخشهایی پرینت گرفته بودم و کمکم داشتم آنها را به کتاب تبدیل میکردم؛ ایشان که این را آورد، دیگر کلاً راحت شدم. واقعاً کتاب فوقالعاده کاملی است، با زیرنویسهای خیلی خوب. میخواهم این بخش پطرس را برایتان بخوانم که توصیفی دارد.
پیش از آنکه بخوانم، اول به نکتهای اشاره کنم. به نظر من وجود چنین متن قدیمیای که در نجع حمادی پیدا شده برای مسلمانها خیلی مهم است. به غیر از اینکه چند فرقهٔ مسیحی معتقد بودند — و از نظر تاریخی ثبت شده است که بعضی از فرقههای مسیحی، که دستکم سه چهار اسمشان را بلدیم و فرقههای نسبتاً کوچکی بودند، معتقد بودند که مسیح مصلوب نشده است. «انجیلبرنامهها» را هم که معمولاً حساب نمیکنند. به هر حال شکی نیست که در قرون اول فرقههای مسیحیای وجود داشتند که مخالف این بودند که مسیح مصلوب شده باشد. فضای فکری آنها بیشتر این بود که مسیح اصلاً، چون جسمانیتی ندارد و — نمیدانم — مثلاً به نوعی با روحالقدس و خداوند نسبت دارد، نمیتواند مصلوب شده باشد. البته ما اسناد و مدارک زیادی نداریم؛ بیشتر چیزهایی که دربارهٔ فرقههای مسیحی میدانیم، متأسفانه در کتابهایی است که مثلاً آبای کلیسا در رد آن فرقهها نوشتهاند. ممکن است عقاید بعضی از این فرقهها واقعاً دقیقاً همان چیزی نبوده باشد که گفتهاند؛ کما اینکه پیدا شدن متون نجع حمادی تا حدود زیادی نشان میدهد که عقایدی که در همان کتابها به فرقههای گنوسی نسبت داده میشد — و ما مستقیماً اطلاعی نداشتیم و از همان کتابها میفهمیدیم که اینها چه میگویند — خیلی موثق نبوده است. یعنی میزان تأکید گنوسیها بر بعضی از آن عقایدشان که آنجا دربارهٔ آن بحث میشود واقعاً آنقدر که آنها میگفتند نبوده است، بلکه بیشتر بر چیزهای دیگری تأکید داشتند.
این قطعه الان خیلی معروف شده است. به هر حال متنی بسیار قدیمی پیدا شده است که در آن، از قول پطرس، صحنهٔ مصلوبشدن مسیح توصیف میشود و گفته میشود که در واقع این مسیح نیست که دارد مصلوب میشود. موضوع خیلی پیچیدهای است و آخرش هم، اگر بخوانم، شما و خود من نمیفهمیم که ماجرا چیست. ولی شک و شبهه فقط از راه — نمیدانم — گفتن اینکه مسیح روح و جسم نیست و این حرفها نیست؛ مسئله این است که آنجا بالای صلیب واقعاً اتفاق عجیب و غریبی افتاده است. بگذارید این متن را بخوانم. عنوان این قطعه این است: «پطرس تسلیم مصلوب شدن را دید و نجاتدهنده توضیحش داد». این اصطلاح Savior در این متون نجع حمادی خیلی برای اشاره به مسیح به کار میرود. میگوید: «دیدمش که دستگیرش کردند و به او گفتم: چه میبینم، ای خداوند؟» «خداوند» اینجا به معنای Lord است، یعنی اصطلاحی تشریفاتی. میگوید: «چه میبینم، خداوند؟ آیا واقعاً تو هستی که دستگیر شدی؟» و are you holding on to me? «آری، سرور.» و میگوید: «پس این کیست که کنار صلیب میخندد و لبخند میزند؟» یعنی اگر تو را گرفتند و مثلاً مصلوب کردند، این کیست که کنار صلیب ایستاده و لبخند میزند و میخندد؟ و میگوید: «این کس دیگری است که دستها و پاهایش را با چکش کوبیدند.» میگوید نجاتدهنده به من گفت: «آن کسی که میبینی کنار صلیب لبخند میزند و میخندد، مسیح زنده است، عیسای زنده است» — Living Jesus — «و آن کسی که دستها و پاهایش را مثلاً با میخ کوبیدند is his fleshy part»، یعنی بخش جسمانی اوست؛ The substitute of him، یعنی آنچه جانشینش شده است.
خیلی روشن نیست منظور چیست، ولی آنچه پطرس توصیف میکند این است که وقتی عیسی را به صلیب میکشیدند، من آنجا بودم و دیدم مسیح اینجا کنار من ایستاده است. بعد به سمت مسیح برمیگردد و میگوید تا کسی این را نفهمیده، بیا از اینجا برویم. ببینید، صحنهای که پطرس توصیف میکند این است که هنگام مصلوبشدن مسیح، کسی بالای صلیب است، و ناگهان پطرس مسیح را همینجا کنار خودش میبیند که ایستاده و دارد میخندد، و به او میگوید اگر تو این هستی، پس آن کیست؟ مسیح جوابی میدهد که کمی ابهام دارد؛ میگوید این «فلشی پارت» اوست که جایگزینش شده است. یا واقعاً آدمی است که جایگزینش شده، یا مثلاً به نوعی بخش جسمانیاش از روحش جدا شده است. به نظر نمیآید روح باشد، چون پطرس به او پیشنهاد میکند که تا تو را ندیدهاند بیا از اینجا برویم؛ به نظر میآید انگار آدمی است که واقعاً اینجا ایستاده است.
فکر میکنم این قطعه برای مسلمانها باید خیلی خیلی جذاب باشد؛ چون به هر حال از نظر تاریخی قطعهٔ بسیار مستندی است، از پطرس نقل میشود و چیزی را نقل میکند که کاملاً میتواند با آنچه بعدها در قرآن نوشته شده هماهنگ باشد: اینکه هنگام مصلوبشدن مسیح، شخصی آن بالاست؛ یا هر تعبیری که بخواهید از این عبارتها بکنید که اینجا به کار رفته، اینکه آن مثلاً بخش گوشتی حضرت مسیح است که جایگزینش شده: آیا کس دیگری جایگزینش شده، یا مثلاً روح مسیح جدا شده است. به هر حال طوری است که پطرس مسیح عیسی را کنار خودش میبیند و به او پیشنهاد میکند که تا تو را ندیدهاند بیا از اینجا فرار کنیم و برویم، و مسیح در حال خندیدن و لبخندزدن است. این متن متنی قدیمی است و هیچ ربطی به آن اعتقادات، مثلاً دربارهٔ روح و جسم و این حرفها، ندارد؛ و به نوعی نشاندهندهٔ این است که اصولاً در همان قرن اول، از آبای مسیحیت — نه آبای کلیسا، بلکه از حواریون — چیزهایی نقل شده است دربارهٔ اینکه مسیح اصلاً مصلوب نشده است.
حالا فرض کنید اعتقاد این باشد که مثلاً جسم مسیح مصلوب شده و مسیح به نوعی توانسته است از جسم خودش خارج شود، یعنی اتفاق عجیب و غریبی از آن نوع افتاده است، و بنابراین اصلاً نمیشود گفت شخصیتی که آن بالاست مسیح است. این خیلی با قرآن سازگار نیست، چون به هر حال به نظر میآید دستکم جسم مسیح مصلوب شده است و با این نمیشود گفت مسیح مصلوب نشده است. ولی اگر منظور از اینکه چیزی جایگزین شده به نوع دیگری تعبیر شود، این به هر حال به نوعی با قرآن منطبق است. نکتهٔ مهم این است که دربارهٔ مصلوبشدن مسیح بهوضوح شک و تردید وجود دارد: اینکه مسیح در زمان برپا شدن آن صلیب کنار صلیب ایستاده است و لبخند میزند. بنابراین نمیشود گفت که مثلاً همهٔ متون مسیحی یکصدا مصلوبشدن مسیح را به همان معنایی که مسیحیها میگویند تأیید میکنند. دستکم متونی وجود دارد، مانند همین دستنوشته، که به نوعی تأیید میکند مسیح تا پای مصلوبشدن رفته است، ولی اتفاق خارقالعادهای افتاده که در نتیجهٔ آن، کسی که به هر حال دارد مصلوب میشود حضرت مسیح نیست.
این متن تأیید میکند که حواریون نمیدانند چه اتفاقی دارد میافتد. پطرس، که به نظر میرسد جزو بزرگترین حواریون است، نمیداند و تعجب میکند که مسیح را آن بالا نمیبیند و به نظر میآید کس دیگری آن بالاست و مسیح این پایین است. یعنی همین متن هم به نوعی نشان میدهد که حواریون بیخبرند که چه اتفاقی دارد میافتد. اگر قبول کنید که خود مسیح هم نمیدانسته و این اتفاق در میانهٔ این ماجراها افتاده، یعنی در همان هنگام به مسیح گفته شده است که تو به آسمان میروی، آنوقت خیلی طبیعی است که حواریون اطلاع نداشته باشند چه اتفاقی دارد میافتد. اما اگر مسیح از قبل میدانسته، آنطور که مثلاً در انجیل برنابا گفته شده، و به بعضیها گفته و به بعضیها نگفته است، قبولش ممکن است کمی سختتر باشد. البته فکر میکنم توجیهش این است که بگوییم مسیح بعضی از حواریون، حتی مثلاً پطرس، را محرم نمیدانسته و به نوعی چیزهایی را از آنها مخفی میکرده است؛ این هم توجیه عجیب و غریبی نیست و میشود این حرف را زد. ولی آن بخشهای الهیات مسیحی کلاً از بین میرود، یعنی مسیح اصلاً در جریان مصلوبشدن قرار نگرفته است. این نکته همچنان سر جای خودش باقی است.
میل دارم کمی دربارهٔ حواریون بحث کنم، چون چند بار این موضوع پیش آمده است. به هر حال به هر طریقی که بخواهید ماجرا را با قرآن منطبق کنید، فکر میکنم این سؤال باقی میماند که اگر مسیح میدانسته اتفاقی برایش نمیافتد، چرا به حواریون نگفته است؟ دستکم اکثریت حواریون فکر میکنند — حتی برنابا هم به نوعی فکر میکند — که آن لحظه مسیح دارد مصلوب میشود، و این حس برای آدم پیش میآید که انگار حواریون نامحرماند و مسیح این چیز را به آنها نمیگفته است. حتی اگر این ایده را بپذیرید که مسیح خودش هم نمیداند و بعداً مثلاً این اتفاق افتاده است، باز به نوعی حواریون متوجه نمیشوند که چه اتفاقی ممکن است افتاده باشد و اکثراً در متونی که از آنها نقل میشود به مصلوبشدن مسیح اشاره میشود؛ این هم باز خودش مشکل است. اگر، آنطور که مسیحیها میگویند، مسیح بر حواریون ظاهر شده، باز هم به آنها نگفته است؛ اگر روحالقدس بر آنها نازل شده، باز هم این حقیقت از آنها مخفی میماند. من فکر میکنم هر جور بخواهید این ماجرا را توضیح بدهید — که مسیح مصلوب نشده، ولی حواریون فکر میکنند مسیح مصلوب شده است — بنا به شواهد تاریخی، و شواهد تاریخی موجود است، هر متن مسیحی را بردارید به نظر میآید که حواریون فکر میکنند مسیح دارد مصلوب میشود؛ به غیر از همین متنی که پیدا شده و در آن دستکم پطرس در آن لحظه میفهمد که مسیح مصلوب نشده است. خلاصه این حس کلی ایجاد میشود که حواریون از خیلی چیزها بیخبر ماندند، و این به نوعی حتی بعدها روی داستانهایی که از مسیح نقل کردند اثر گذاشته است و عدهٔ زیادی از مسیحیان از همین راه فکر میکنند که مسیح مصلوب شده است.
اینجا نکتهای وجود دارد: اگر حواریون را آدمهای بسیار برجستهای بدانید، فقط یک راه میماند: بگویید که مثلاً اینها به دستوری از طرف مسیح این مطلب را ناگفته گذاشتند تا باقی بماند؛ یعنی میدانستند ولی نگفتند. فکر میکنم حقیقتی است که باید به نوعی گفته شود. به هر حال به نظر میآید حقیقتی یا از حواریون پنهان مانده است، یا، به یک احتمال، از آنها خواسته شده است که دربارهٔ آن حرف نزنند. اگر پنهان مانده باشد، مثلاً حضرت عیسی خودش نمیدانسته یا نخواسته است بگوید. من دربارهٔ پس از وقوع این اتفاق میگویم: اگر از جانب عیسی مخفی شده، طبیعی است که از حواریون هم مخفی شده باشد؛ معجزه است دیگر. بعد ادعا میکنند که عیسی را میبینند، ولی تصوری که برایشان پیش میآید و به یاد میآورند این است که او مصلوب شده و مرده و به هر حال زنده شده است، نه اینکه اصلاً مصلوب نشده باشد.
ولی به نظر میآید شما دارید به این استناد میکنید که درست است که عیسی را دیدهاند، یا مثلاً روحالقدس بر آنها نازل شده است. به هر حال اگر افرادی بودند که جانشین مسیح بودند و این خیلی مهم بود که عیسی اصلاً مصلوب نشده است، باید به نوعی در میان مسیحیان — نه در یکی دو فرقهٔ فرعی، بلکه در این جمع عظیم — شنیده باشند که عیسی اصلاً مصلوب نشده است. پس این راه میماند که ادعا کنید مصلحت این بوده است که مردم فکر کنند عیسی مصلوب شده است؛ یعنی حواریون میدانستند، ولی از مردم پنهان شد: مصلحت این بود که مثلاً در میان مردم اینطور فکر کنند که مسیح مصلوب شده است، نه اینکه حواریون هم اینطور فکر کنند. این راه میماند که بگویید حواریون آدمهایی بودند که مسیح چیزهایی به آنها گفته بود که به مردم نگویید؛ مثلاً رازهایی را میان خودتان نگه دارید، از جمله اینکه این ماجرا اینطور اتفاق افتاده است.
یکی از حاضران: چرا حواریون باید واقعیت را بدانند؟ فرض کنید حواریون آدمهای خوبی باشند، خیلی خوب، و درجات خیلی بالایی داشته باشند، در سطح جانشینان مسیح؛ باز چرا باید اینها بدانند؟ میخواهم بگویم دلیلی ندارد. در نظریهای که شما مطرح میکنید، مسیح میتوانسته نداند که قرار است به صلیب کشیده شود؛ تا آن لحظهاش را قبول دارم. ولی وقتی مسیح به صلیب کشیده نشده و این به صلیب کشیده شدن اصلاً اتفاق نیفتاده است، اما تمام متونی که به نوعی از حواریون نقل شده میگویند مسیح به صلیب کشیده شده، یعنی دارند چیز اشتباهی میگویند: یا نمیدانند، یا مثلاً از آنها خواسته شده است؛ و این کمی عجیب است. اگر نمیدانند، چیزی را که نمیدانند دارند میگویند؛ مطمئن نیستند: «و ما صلو علی یقینا». ابهامی اینجا وجود دارد.
یکی از حاضران: شاید اشتباه کنم؛ مثل صدایی که بهطور کلی در عالم معنا دارند.
ولی مردم که در عالم معنا نمیشنوند. من میتوانم الان چیزهایی در عالم معنا به شما بگویم که کاملاً به اشتباه بیفتید؛ فکر نمیکنم رسم این باشد که آدم در عالم معنا صحبت کند. اشعیا فرق دارد. آن جلسه که صحبت میکردم، واژهٔ عربیاش یادم رفته بود که «پراپسی» را به عربی چه میگویند: «ملاحم» میگویند؛ مثلاً حضرت علی چیزهایی دربارهٔ آینده میگوید. همانطور که وقتی رؤیایی را نقل میکنید منظورتان این نیست که دارید دربارهٔ واقعیت صحبت میکنید و رؤیا باید تعبیر شود، ملاحم هم همینطورند. بنابراین اشعیا کسی را گمراه نمیکند؛ چیزی را دیده است و میگوید من چه دیدم. نمیگوید در زمان حال دیدم آدمی را به صلیب کشیدند؛ دارد «پراپسی»، یعنی پیشگویی، انجام میدهد. بنابراین ممکن است میان آنچه واقعاً اتفاق میافتد و آنچه پیشگویی شده تفاوتی وجود داشته باشد. اما اینها، یعنی حواریون، میگویند مسیح مصلوب شده است، به عنوان چیزی که ما دیدیم و مثلاً شاهدان عینی این ماجرا بودیم.
یک راه هم این است که بگوییم جریانی از مسیحیها وجود داشته که نابود شده است؛ مثلاً حواریون جریانی اصلی بودند. بعضیها اینطور فکر میکنند که اصلاً جریانی اصلی در اورشلیم وجود داشته که پس از نابودی اورشلیم از بین رفته است، و آن آدمهای بدی که مثلاً در انطاکیه و خارج بودند و تحریف کرده بودند و — نمیدانم — مثلاً به نوعی مسیح را به خدایی رسانده بودند، باقی ماندند، و ما به آن افراد و فرقهها دسترسی نداریم. اینها به هر حال کمی بعید است؛ البته همهچیز را میشود احتمال داد، واقعاً. اینجا هم میتوانیم بپرسیم که مثلاً چرا حواریون ناگهان میگویند مسیح مصلوب شده است. این سه راهحلی را که داریم میتوانیم بررسی کنیم.
بگذارید وارد بحث حواریون شویم. احساس من این است که از خود قرآن برمیآید که حواریون افرادی درجهیک نیستند. پیش از آنکه وارد بحث قرآنیاش شوم، از نظر تاریخی هم، به همین دلیلی که الان گفتم، باید این را احساس کنید؛ چون تقریباً قطع و یقین تاریخی وجود دارد که یکی از حواریون حضرت مسیح را تسلیم یهودیها کرد. تقریباً هیچ متن مسیحیای نداریم، جز انجیل خود یهودا — انجیلی که به نام یهودا معروف است و البته احتمالاً مال خود یهودا نیست — و همه یکصدا میگویند که یکی از همراهان حضرت مسیح، یکی از حواریون، خیانت کرد و رفت، در قبال گرفتن مثلاً ۳۰ سکهٔ نقره. در همهٔ اینها میشود شک کرد، که حالا ۳۰ تا بوده یا ۳۵ تا؛ ولی اینکه یک نفر از میان حواریون خیانت کرده، تقریباً جزو مسلمات تاریخی است و بسیار بعید است که چیزی جعلی باشد. من دلیلی نمیبینم که آخر چرا بخواهند چنین جعلی انجام بدهند. توجیه دیگری هم وجود دارد، مطابق همان انجیل یهودا: اینکه یهودا به فرمان مسیح این کار را کرده است؛ در حالی که اگر متن انجیلهای دیگر را بخوانید، همهجا مسیح یهودا را به حواریون دیگر به عنوان خائن معرفی میکند. پس یا باید تمام این متون را کنار بگذارید و بگویید همهشان از سر تا ته جعلیاند و این چیزها را بیخود نوشتهاند، یا همین که بپذیرید یکی از حواریون تا این حد سقوط کرده که چنین خیانتی میکند، ما را دچار مشکل میکند.
پیش از آنکه به قرآن رجوع کنیم، به متن مقدس خود مسیحیها دربارهٔ حواریون رجوع کنید؛ آنجا باید بهترین چیزها را ببینید. جایی مسیح از حواریون میپرسد: به نظر شما من کیستم؟ پطرس میگوید تو مسیح هستی، و مسیح انگار دعای خیر میکند. بعد پطرس چیز دیگری میگوید و مسیح جملهٔ بسیار تندی میگوید؛ الان دقیقاً یادم نیست جمله چیست، ولی چیزی شبیه این میگوید: «از من دور شو، ای شیطان». این را به پطرس میگوید وقتی حرف بدی میزند؛ انگار آن لحظه تحت تأثیر شیطان چیزی به زبانش آمده است، و آنچه میگوید به نوعی غلوآمیز دربارهٔ مسیح است. در همهٔ انجیلها و خیلی از متون میبینید که پطرس در متون مقدس مسیحی یکی از نزدیکترین حواریون به مسیح است؛ در انجیل متی گفته میشود که مسیح گفت تو صخرهای هستی که من کلیسا را بر آن بنا میکنم. همین پطرس پیش از بانگ خروس، وقتی مسیح را میگیرند، سه بار انکار میکند و میگوید من اصلاً مسیح را نمیشناسم. در انجیلها میبینید که اکثر این آدمها در زمان مصلوبشدن اصلاً آنجا نیستند؛ خیلی خلوت است. کسانی که با شک و تردید ثبت شدهاند، اتفاقاً بیشتر زنها هستند که همراهی میکنند و آنجا حاضرند؛ مثلاً مریم مجدلیه هست، ولی بنا به اکثر روایات از حواریون کسی نیست؛ یا در انجیل یوحنا آمده است که من بودم، و اینجا در مکاشفهٔ پطرس، پطرس میگوید من آنجا بودم، و الی آخر. به هر حال به نظر میآید در اکثریت متون، حواریون، همانطور که پطرس انکار میکند، به نوعی از مسیح فاصله گرفتهاند، چون خطر تهدیدشان میکند.
نکتهٔ بسیار مهمتری که در تمام طول خواندن انجیل به چشم میخورد این است که حواریون اصلاً حرفهای مسیح را نمیفهمند. مدام بر این تأکید میشود که مسیح حرفهایی میزند که حواریون مثلاً نمیفهمند، و مسیح مجبور میشود برایشان توضیح بدهد که شما چرا نمیفهمید؛ منظورم این است. اصلاً تمثیلهای مسیح را نمیفهمند؛ همزبان مسیح نیستند. چهرهٔ حواریون در خود کتاب مقدس اینطور است: افرادی که با مسیح همراه شدند، مسیح را دوست دارند، به نوعی معجزاتش را میبینند و به او ایمان آوردهاند، ولی اینطور نیست که درک خیلی عمیقی داشته باشند از اینکه مسیح چه میگوید و چه میکند. بنابراین با توجه به همین متون مقدس، از نظر من اصلاً بعید نیست که مثلاً ماجرای پیچیدهای مثل مصلوبنشدن حضرت مسیح را اینها خیلی خوب نفهمند که چه پیش آمده و چه دارد میشود. تمثیلهایی را در نظر بگیرید که مسیح میگوید؛ مثلاً فرض کنید برزگری آمد و دانهها را پاشید: بخشی بر جاده افتاد، بخشی بر سنگ افتاد و بخشی در خاک حاصلخیز. این را میگوید و بعد اینها نمیفهمند و برایشان توضیح میدهد، معمولاً هم کمی با شماتت که شما هیچ نمیفهمید، و توضیح میدهد که منظورم این است که اینجا مثلاً این مثل قلب انسان است که اگر حاصلخیز باشد، ایمان در آن رشد میکند، و الی آخر.
اصولاً این فضا که حواریون حرفهای مسیح را خوب نمیفهمند خیلی خیلی برجسته است. اگر اینطور بخوانید، این احساس به شما دست میدهد که همراه مسیحاند، ولی خیلی صاحب رازهای مسیح نیستند. جایی در انجیل توماس، اگر اشتباه نکنم، یا انجیل فیلیپ — فکر میکنم انجیل توماس — مسیح با خود توماس میرود و بعد برمیگردند و چیزهایی به توماس گفته است. بقیه از توماس میپرسند چه به تو گفت؟ توماس میگوید چیزهایی به من گفت که اگر الان به شما بگویم، مرا میکشید. ببینید، حتی همین حرف نشان میدهد که فضا اینطور است؛ یعنی اینطور نیست که مثلاً راز عرفانیای وجود داشته باشد و به کسی گفته شده باشد و اینها درک کنند و تحمل داشته باشند که این ماجرا چیست.
به عنوان مقدمه میگویم که چهرهٔ حواریون در خود کتب مقدس اصلاً آن چیزی نیست که از افرادی مثل اولیای خدا و پیامبران، با درکی خیلی بالا، میبینید؛ مثلاً رابطهٔ حضرت علی با حضرت محمد. اینها به نوعی مثل اصحاب پیغمبرند که کنار پیغمبر قرار گرفتند؛ دیدید که پس از اینکه پیغمبر از دنیا رفت، نزدیکترین صحابهٔ پیغمبر هم به هر حال به نوعی دچار این مشکلات شدند. نزدیکترین از نظر فاصلهٔ مکانی، یعنی خیلی اطراف پیغمبر بودند، نه نزدیکی به معنای معنوی؛ و عیناً همین را میبینید. دستکم این است که حواریون یکدست نیستند. ممکن است سطح معنوی بعضیشان، شاید مثلاً پطرس، کمی بالاتر باشد، و آدمهایی هم در حد یهودا میانشان باشند. بلافاصله میبینید پس از اینکه حضرت مسیح میرود، اینها این همه با یکدیگر اختلاف پیدا میکنند: بر سر اینکه شریعت باید رعایت شود یا نشود. کتاب اعمال رسولان را که ببینید، سردرگمیهای حواریون را میبینید که چه باید کرد؛ اصلاً باید برویم کسی را تبلیغ کنیم یا نکنیم. تناقضهایی که میان متون انجیلها میبینید این را توجیه میکند: در انجیل متی چیزی میخوانید و مثلاً عیناً برعکسش در انجیل دیگری هست. این نشان میدهد که ایدههایی وجود داشت که خلاصه آیا باید مثلاً برای بیرون از بنیاسرائیل تبلیغ کنیم یا نه، و آیا شریعت باید لغو شود یا نه؛ اینها اختلافهایی بود که میان خود حواریون وجود داشت. اینطور نیست که بعضیها تصور میکنند مثلاً فقط پولس، به عنوان آدمی متأخر، آمد و چیزهای جدیدی گفت. ماجرای شورای اورشلیم را در اعمال رسولان بخوانید؛ میبینید که آنجا به هر حال اختلافنظرهایی میان مثلاً جیمز و حتی پطرس وجود دارد و کاملاً دیده میشود که طیفی از عقاید میانشان هست.
یکی از حاضران: اگر خیلی ضرورت دارد، به نظر میرسد که خدا مثلاً پیامبری بفرستد، مثلاً به او ایمان بیاورند و بعد بروند؟
مگر اینکه ماجرا این باشد که این آخرین پیامبر قومی است که دیگر پس از او جانشینی ندارد؛ تمام شد دیگر. مسئله این است که مثلاً زکریا را در قرآن میبینید که وقتی پیر شده، نگران این است که چه کسی باید جانشینش شود. دربارهٔ حضرت عیسی، اولاً حضرت عیسی نمیمیرد؛ ثانیاً انگار اصلاً قرار نیست پس از او جانشینی به آن معنا باشد، یعنی آدمی در حد پیامبران یا اولیای خدا آنجا وجود داشته باشد که مثلاً ولایت به او منتقل شود. بنابراین به نظرم خیلی مهم نیست که این حواریون در چه سطحی باشند یا چگونه باشند، چون اینجا اتفاقی افتاده است: دورهٔ فترت شروع شده و اینها به نوعی رها شدهاند؛ نه اینکه کاملاً رها شده باشند. به نظر میآید الهاماتی دارند و ارتباطهای معنویای دارند؛ خلاصه جمعی از آنها همچنان کارهای مثبتی هم انجام میدهند و ایمان خودشان به مسیح را تبلیغ میکنند. میخواهم بگویم در آن سطح معنوی که سطح اولیای خداست نیستند.
میخواهم استناد کنم. این مقدمات را گفتم که به اصطلاح مثل جدل است: من فکر نمیکنم کسی بتواند از متن خودشان نتیجه بگیرد که حواریون مرتبهٔ معنوی خیلی بالایی دارند و مسیح را خیلی خوب درک کردهاند. به نظر میآید در درک حرفهای مسیح و کل ماجرایی که دارد اتفاق میافتد مشکل دارند. یک بار به این آیات پایان سورهٔ مائده استناد کردم و داشت بحث شروع میشد که گفتم بگذارید برای بعد. من فکر میکنم آیات پایان سورهٔ مائده نشانهای از این است که حواریون درک معنوی سطح بالایی ندارند و مستعدند که دچار مشکلات بزرگی شوند، و به نظر میآید که شدند.
به نظر من از این قطعه باید اینطور استنباط کنید. ماجرای سورهٔ مائده این است که حواریون به حضرت مسیح میگویند: آیا پروردگارت استطاعت دارد که «انزل علینا مائده من السماء»، یعنی سفرهای، خوانی، از آسمان برای ما فراهم بیاورد؟ و او میگوید: «اتقوا الله ان کنتم مومنین»، یعنی از خدا بترسید و پرهیز کنید، اگر ایمان دارید. به نظر میآید خود این خواسته، آن هم با این لحن که آیا خدا میتواند این کار را بکند، به نوعی نشاندهندهٔ همین است؛ و همهٔ حواریون هم در آن شریکاند، انگار جمعشان نشستهاند و تصمیمی گرفتهاند و به هر حال با این درخواست موافق بودهاند. نمیگویند از خدا بخواه که چنین کاری بکند.
البته شما آن روز گفتید که حضرت ابراهیم به خداوند میگوید به من نشان بده که مردهها را چگونه زنده میکنی؛ نمیگوید آیا میتوانی مثلاً چنین کاری بکنی؟ کسی پیش خدا نمیگوید «هل یستطیع ربک ان ینزل»؛ معلوم است که «یستطیع ربک». «هل یستطیع ربک» مثل همان حرفهایی است که بنیاسرائیل به موسی میزدند: پروردگارت — نمیدانم — فلان کار را بکند. اصلاً بگذارید با این آیات آخر سورهٔ مائده جلوتر برویم. به نظر من عجیب است اگر کسی این را بخواند و متوجه نشود که این آیات دارند اصلاً همین را میگویند؛ خیلی با صراحت میگویند که وضع حواریون چندان خوب نیست. این لحن صحبتکردن دقیقاً آدم را یاد حرفهای بنیاسرائیل میاندازد. بعد میگویند: «قالوا نرید ان انکل منها و تطمئن قلوبنا».
نکتهٔ دوم دربارهٔ تفاوتشان با حضرت ابراهیم است: لحن ابراهیم این نیست؛ با اطمینان از خداوند میخواهد که این را به من نشان بده، تا «تطمئن قلبی». نکتهٔ دیگر این است که ببینید، اینکه خداوند مردهها را زنده میکند چیزی است که ما واقعاً نمیبینیم. میگوید «کیف تحیی الموتی»، یعنی چگونه این کار را انجام میدهی؛ شک ندارد که این کار انجام میشود، دوست دارد کیفیتش را ببیند که این کار چگونه انجام میشود. و این چیزی است که ما بهطور طبیعی واقعاً نمیبینیم؛ یعنی ابراهیم میخواهد چیزی را ببیند که دیده نمیشود.
نکتهٔ مهمتر این است که حواریون نمیفهمند که همین الان سر سفرهٔ خدا نشستهاند. فکر کنم کسی که ذرهای ایمان داشته باشد باید احساسش این باشد: همین الان این غذایی را که دارید میخورید چه کسی آورده است؟ لازم نیست سفرهای از آسمان، مثلاً با غذایی رنگین، بیاید. در قرآن مدام، به عنوان یکی از آیات الهی که همهٔ مؤمنان باید بفهمند، این آمده است که اصلاً این کرهٔ زمین که به آن نگاه میکنید و چیزی از آن بیرون میآورید، مثل سفرهای است که پهن شده و ما سرش نشستهایم و داریم غذا میخوریم. یعنی آنچه حواریون میخواهند چیزی است که دیده میشود. اگر ایمان داشتند، از اول بچگیشان سر سفرهٔ خدا بودند؛ انگار تا حالا غذای خدا را نخوردهاند و میخواهند یک بار غذای خدا را بخورند، انگار تا حالا غذاهای دیگری خوردهاند و سر سفرهٔ کس دیگری بودهاند. بنابراین این درخواست خیلی فرق میکند؛ نه فقط لحنش، خود درخواست. این نشانهٔ عدم ایمان واقعی است: نمیفهمند، این سفره را نمیبینند و درک نمیکنند که سر سفرهٔ خدا هستند، و حتماً باید سفرهای از آسمان بیاید. این عیناً آدم را یاد آن حرفهایی میاندازد که مشرکان مکه میزدند: آیا میتوانی قطعهای از آسمان جدا کنی و روی زمین بیاوری تا ما ایمان بیاوریم؟ و آنچه حضرت عیسی به آنها میگوید، «اتقوا الله ان کنتم مومنین»، به نوعی همان احساسی است که الان به من و شما دست میدهد: انگار آدم در ایمان کسی که چنین چیزی میخواهد شک میکند. میگوید اگر مؤمن هستید از خدا پروا کنید؛ یعنی یا مؤمن نیستید یا تقوا ندارید. گذار منطقیاش اینطور میشود.
یکی از حاضران: میخواهم به قلبش اشاره کنم و اینکه باید در برابر این جوابی داشته باشیم، اگر قبول داریم که قرآن این را نقد کرده است.
من نمیگویم، نگفتم که هر کسی هر چیزی گفته، همان است. میگوید «قالت الاعراب آمنا»؛ ببینید، این را نگویید، «آمنا» نگویید، بگویید «اسلمنا». هر کسی هر چه بگوید — فرعون هم گفت «من ربکم الاعلی».
یکی از حاضران: اگر در بافت آیه نگاه کنید، میگوید که ما وحی کردیم که به من و رسولم ایمان بیاورید، و آن قوم گفتند ما ایمان آوردیم و شهادت دادیم. واقعاً دربارهٔ آنها این هست که ایمان آوردند.
واقعاً، من چه بگویم؟ بنیاسرائیل هم به موسی ایمان آوردند؛ واقعاً دربارهٔ آنها هم هست که ایمان آوردند. همهٔ اصحاب پیغمبر هم واقعاً به پیغمبر ایمان آوردند.
یکی از حاضران: نه، به خود خدا ایمان آوردند دیگر؛ «آمن بی و رسوله».
آری، ایمان آوردند. این بخش را یک بار، فکر کنم در کتاب بحرالعلوم، خواندم و گفتم این پاراگراف را دوست دارم. بحث این است که با این اصحاب پیغمبر که ایمان داشتند چه شد؛ در مراتب ایمانی که برمیشمارد، میگوید یکی از مراتب نازل ایمان این است که ایمان آدم به شخص یا چیزی وابسته میشود. میگوید تا وقتی پیغمبر زنده بود، اینها واقعاً ایمان داشتند؛ از نور پیغمبر میگرفتند و دلهایشان پر از نور ایمان بود. شک نداشته باشید که اصحاب پیغمبر به خدا و پیغمبر ایمان آورده بودند و با تمام وجودشان میجنگیدند. موضوع این است که وقتی این شمع از بین میرود، خاموش میشود و از میانشان میرود، آیا اینها از خودشان نور دارند یا ندارند؟
حواریون واقعاً به خدا ایمان داشتند و به اینکه عیسی مثلاً پیغمبر خداست؛ دنبالش راه افتاده بودند و زندگی خودشان را رها کرده بودند. من اصلاً نمیگویم حواریون آدمهای بدی بودند؛ میگویم حواریون مثل اصحاب پیغمبر بودند. از اصحاب پیغمبر چه تصوری دارید؟ تا زمانی که پیغمبر بود، همهشان خوب بودند و در راه خدا جهاد میکردند؛ منتها به آن اصالت و معنویت نرسیده بودند که اگر پیغمبر برود، حق و باطل را تشخیص بدهند، و خیلیهایشان گمراه شدند. حواریون هم همینطور. دقیقاً در زمان ظهور حضرت عیسی دنبال عیسی راه افتادند؛ همهٔ حرفهایی که میزدند راست بود و حضرت عیسی را دوست داشتند. اصولاً میگویم حرف از این نیست که اینها آدمهای بدی بودند؛ حرف این است که در چه درجهای از ایمان بودند. این آیات نشان میدهد که اینها در مراتب بالای ایمان نیستند. مسیح را دیدند، به مسیح ایمان آوردند، از طریق مسیح حتی به خدا هم ایمان آوردند و به نوعی حالت شهودی نزدیک به یقین دارند؛ ولی نمیفهمند که سر سفرهٔ خدا نشستهاند.
ببینید، آدمی کنارتان معجزه میکند و مطمئن میشوید؛ گاهی آدم ممکن است چهرهٔ کسی را ببیند و مطمئن شود که این آدم اصلاً فرق میکند و از اولیای خداست. اینها زندهکردن مرده را از مسیح دیدند و استحقاقش را هم داشتند، چون زندگیشان را رها کردند، دنبال مسیح راه افتادند و کار کردند. به هر حال، پیش از آنکه شروع کنم گفتم که حواریون در قرآن آدمهای خوبیاند؛ ولی اینکه جزو اولیای خدا باشند، آدمهایی که از نظر معنویت سطح بالایی دارند، این آیات خلاف این را میگوید و شما را به این نتیجه میرساند که نه؛ به نوعی آدمهایی معمولیاند که به مسیح اعتقاد دارند، مثل اصحاب پیغمبر. طلحه و زبیر چگونه بودند؟
میخواهم بگویم اگر این «فکت» تاریخی درست است که حواریون، در متونی که نقل کردهاند — جز همین مکاشفهٔ پطرس که چیز دیگری میگوید — گفتهاند مسیح مصلوب شده است و از این حرف دفاع کردهاند، این چندان عجیب نیست و با قرآن ناسازگار نیست. ماجرا این است که قرار نیست مسیح جانشینی داشته باشد که جزو اولیای خدا باشد؛ نبوت قطع شد. یعنی اتفاقی استثنایی در بنیاسرائیل است؛ چون این پیغمبر آخر است و زنده هم میماند، جانشینی به آن معنا که پیامبران دیگر داشتند ندارد. به نظر میآید سلسلهٔ نبوت و ولایت در اینجا به نوعی قطع شد.
میخواهم ادامه بدهم؛ فکر میکنم نکات اصلی پس از این است. میگوید حضرت عیسی از خداوند خواست که سفرهای نازل کند که «تکون لنا عیداً و اولنا و آخرنا و آیه منک و ارزقنا و انت خیر الرازقین. قال الله»، خداوند گفت: «انی منزلها علیکم»، من این را برای شما میفرستم. «فمن یکفر بعد منکم فانی اعذبه عذاباً لا اعذبه احداً من العالمین». محال است این تهدید وجود داشته باشد مگر اینکه مرجعی داشته باشد؛ و اینکه در قرآن ذکر شود. یک بار این است که خداوند همینطوری آن لحظه اینها را تهدید کرده است؛ ولی دارد این را در قرآن ذکر میکند که من به اینها گفتم این را میفرستم، ولی اگر کسی از میان شما کافر شود، عذابی میکنم که هیچکس را چنان عذاب نکردهام، برای اینکه دیگر سر سفرهای نشستهاید که از آسمان آمده است. این آیهٔ تهدیدآمیز وحشتناک است، که شاید از وحشتناکترین آیات قرآن باشد: «انی اعذبه لا اعذبه احداً من العالمین». فرعون را حساب کنید، همهٔ این جانورهایی که در طول تاریخ بودهاند. این را میخواهید و سر سفره مینشینید و میخورید، ولی بعداً ممکن است مشکلی برایتان پیش بیاید؛ انگار این پتانسیل وجود دارد و خداوند این را همینطوری نمیگوید؛ و وقتی اینجا ذکر میشود، انگار این پتانسیل به نوعی به نتیجه هم رسیده است. یعنی بعید نیست.
آیا مثلاً برای یک یهودی یا کسی این اتفاق افتاده که به نوعی سفره نازل شده باشد؟
«منزّل علیکم». اولاً اینکه از عیسی خواستند که نازل کند، تمام است؛ ذکر میشود که از عیسی خواستند. بعد میگوید «منزّل علیکم»، من نازل میکنم؛ بنابراین نازل شد. ترجمه به نوعی میتواند اینطور هم باشد. قبول دارم خیلی عجیب است. فکر نمیکنم کسی اینطور ترجمه کرده باشد؛ بعید میدانم. به هر حال، اجازه بدهید ادامه بدهم؛ فکر میکنم اصل ماجرا اینجاست.
در ادامهٔ این، این را میخوانید. میگوید خداوند به حضرت عیسی گفت — و این دیگر پس از همهٔ این ماجراست؛ حضرت عیسی پیش خداست — «اذ قال الله یا عیسی اانت قلت للناس اتخذونی و امی الهین من دون الله»: آیا تو به مردم گفتی که من و مادرم را، غیر از خدا، دو اله بگیرید؟ حضرت عیسی میگوید: «ان کنت قلته فقد علمته»، اگر من گفته بودم، میدانستی. «تعلم ما فی نفسی و لا اعلم ما فی نفسک»، تو آنچه را در نفس من هست میدانی و من نمیدانم در نفس تو چیست. «انک انت علام الغیوب. ما قلت لهم الا ما امرتنی به ان اعبدوا الله ربی و ربکم و کنت علیهم شهیداً ما دمت فیهم. فلما توفیتنی کنت انت الرقیب علیهم و انت علی کل شیء شهید». میگوید من گفتم خدا، پروردگار من و پروردگار خودتان، را بپرستید، و تا وقتی در میانشان بودم برایشان گواه بودم، و وقتی مرا «وفات» دادی — نه به معنای مردن — «کنت انت الرقیب علیهم»، تو نگهبانشان بودی، «و انت علی کل شیء شهید»، و تو بر هر چیزی شاهدی. «ان تعذبهم فانهم عبادک و ان تغفر لهم فانک انت العزیز الحکیم».
این حرف چیست؟ آن آیات و آن تهدید را میخوانید، و ناگهان صحنه قطع میشود به اینکه خداوند میگوید تو گفتی، و مسیح میگوید من نگفتم. پس چه کسی گفت؟ آنها گفتند دیگر. چیزی غیر از این میفهمید؟ خدا به مسیح میگوید تو گفتی که اینها غیر مرا بپرستند؛ مسیح میگوید من نگفتم. پس کسی گفته است، و مسیح نبوده است؛ اینها پرستش کردند. پس صددرصد دارد این را میگوید. آن تهدید، به این ترتیب، در واقع مسئلهٔ لو دادن حضرت مسیح هم نیست. پولس نبود که گفت مسیح خداست؛ از میان اینها هم کسانی بودند که این حرف را بزنند. الان عدهای همهٔ کاسهکوزهها را سر پولس رسول میشکنند و میگویند او — نمیدانم — مسیحیت را تحریف کرد. این آیات میگوید از میان حواریون کسانی بودند که کافر شدند؛ از میان همین آدمها کسانی بودند که دچار این اشتباه شدند که حضرت مسیح مثلاً خدا بود یا باید به نوعی پرستش شود، و به آن دعوت کردند.
این دقیقاً مثل اصحاب پیغمبر است. هر تصوری که دربارهٔ اصحاب پیغمبر دارید، مخصوصاً از این جهت که شیعه هستید، دربارهٔ حواریون هم داشته باشید. یعنی کلاً افرادی بودند که تا زمان حضور حضرت مسیح ایمان داشتند و واقعاً حضرت مسیح را دوست داشتند، بعداً هم دوست داشتند؛ ولی چون از نظر معنوی افراد سطح بالایی نبودند، پس از حضرت مسیح دچار این مشکلات شدند و کار بعضیهایشان به اینجا رسید که این انحرافها را به وجود آوردند؛ احتمالاً نه همهشان. این با اینکه نبوت در بنیاسرائیل با مسیح ختم میشود سازگار است؛ یعنی لزومی ندارد. اصلاً قرار نیست پس از مسیح کسی وجود داشته باشد که میراث یهود در واقع به او برسد؛ تمام شد. بنابراین این حواریون آدمهایی متوسطاند — بعضیشان کمی سطح بالا و بعضی سطح پایین — و از میانشان بعضی کافر شدند و ادعاهایی کردند که به شرک و کفر انجامید. حواریون در زمان حضرت مسیح آدمهایی بودند که پیروی میکردند و به حضرت مسیح ایمان داشتند؛ بعداً هم اینطور نبود که مثلاً از حضرت مسیح برگردند و دنبال کارهای انحرافی بروند، ولی درکشان در همین حد بود. انگیزههایی داشتند که نمیفهمیدند؛ از خدا سفره میخواستند.
اینها کلاً نشان میدهد فضایی که اطراف مسیح هست، همانطور که در انجیلها هم تعبیر میشود، فضایی نیست که در سطح فهمیدن مسیح باشد؛ و اصلاً فهمیدن مسیح کلاً کمی دشوار است. حواریون کلاً زیاد خوب نبودند، ولی فکر کنم اگر بعضی از آدمهای سطح بالا هم آنجا بودند، خیلی از حرفهای مسیح را نمیفهمیدند. به نظر میآید سطح حرفزدن مسیح هم کمی بالاتر بود. بعضی حرفهایش مثلاً شبیه شطحیات عرفانی بود، مثل «السلام علی یوم ولدت»؛ یعنی نوعی از جانب خداوند حرفزدن در کلام مسیح بود. رفتارهایی هم که مسیح انجام میداد آنقدر خارج از عرف بود که به هر حال این ابهام پیش میآمد که این دیگر که بود؟ شخصیتی ظاهر میشود، مدتی میماند، بعد ناگهان میرود و آدم میماند که آخر این که بود و این کار را چگونه کرد. تا جاهایی انگار آدم میگیرد و دارد میبیند، ولی بعد ممکن است دچار این ابهام شود که اصلاً این شخصی که ما دیدیم انسان بود یا انسان نبود.
این آیات به ما میگویند که پولس رسول بهتنهایی نیامد که مسیحیت را — نمیدانم — با یونانیت و اینور و آنور آغشته کند؛ و آنطور که بعضیها تعبیر میکنند نیست که انگار حواریون در اورشلیم جمعی بسیار منزه و پاک بودند که همهٔ حرفهایشان خوب بود و شریعت را هم اجرا میکردند، و ناگهان موجودی بیرونی آمد و کار را به هم زد. نه. به نظر من از قرآن برمیآید که نطفهٔ این انحرافات در واقع از میان خود حواریون شروع شد؛ و اگر پولس رسول هم چیزی گفته، هیچ بعید نیست که به هر حال چیزهایی را از خود همین آدمهایی که ایمان مسیحی داشتند شنیده باشد. به نظر من کاری که پولس انجام داده این است که الهیات مسیحی را ساخته است؛ یعنی مجموعهای از عقاید را که وجود داشت و انحرافی و مشهورتر بود گرفت، به نوعی به یکدیگر چسباند و ایدئولوژی و مثلاً دین جدیدی را از نظر الهیاتی سازمان داد: مسیح که بوده؟ چه بوده؟ چرا مصلوب شده؟ جواب این سؤالها را داد و چراییها را گفت؛ نه اینکه ناگهان خودش آمده باشد و ادعا کرده باشد که مثلاً مسیح پسر خداست، یا ادعا کرده باشد که مسیح خود خداست، یا نخستین کسی باشد که ادعا کرده است مسیح مصلوب شده. شاید اینکه چرا مصلوب شده است را نخستین بار پولس گفت: اینکه علت اینکه مثلاً خداوند به زمین آمد و بعد مصلوب شد چه بوده است. فکر میکنم فعالیت پولس بیشتر در جهت توجیه بوده و البته آن ابعاد را تبلیغ هم کرده است.
یکی از حاضران: اجازه بدهید به پرسشی که کردید برگردم: آیا این ارتباط آنقدر قوی است که بشود این نتیجه را هم بر آن بنا کرد؟ این چهار انجیل نه، انجیلهای دیگر.
انجیل یوحنا تا حدود زیادی آن اعتقادات ارتدوکس را دارد؛ من گفتم همهٔ انجیلهای چهارگانه اینطور نیستند. یوحنا معمولاً انجیلی است که این بهوضوح در آن دیده میشود. مثلاً اینطور شروع میشود: «در ابتدا کلمه بود، کلمه نزد خدا بود و کلمه خدا بود. و خداوند جسم گرفت و در میان ما ساکن شد.» یعنی این ادعاهای مربوط به اینکه مسیح خدا بوده و مثلاً تجسد برایش اتفاق افتاده است در انجیل یوحناست. در سه انجیل اول، که به آنها انجیلهای «سیناپتیک» میگویند، این چیزها نیست و مسیح بیشتر شبیه رسولی از جانب خداست؛ البته واژههایی دربارهٔ او به کار برده میشود که ممکن است کمی دوپهلو باشد. ولی در انجیل یوحنا، مثلاً میتوانید تصور کنید که یوحنا همان شخصیتی است که جزو حواریون است و مثلاً انحرافهایی را بنیان گذاشته است. من باز به این هم اعتقاد ندارم؛ فکر میکنم انحراف فقط این چیزها نبوده است.
ولی آن آیات، به نظر من، هم دربارهٔ سطح ایمان حواریون صراحت دارند و هم در اینکه این ماجرا بهصراحت پس از آن ماجرا نقل شده است: یعنی همانهایی که آنجا تهدید شدند که اگر کافر شوید چنین و چنان میشود، و بعد ناگهان، انگار صحنه قطع شود، به اینجا میرسد که چنین شد؛ افتضاحی بالا آمده است و دنبال این میگردیم که مقصر که بوده است. مسیح نگفته است؛ پس چه کسی گفته؟ خب، چه کسی باید گفته باشد؟ چه کسی حرفهای مسیح را برای مردم نقل کرده است؟ مسیح میگوید من نگفتم. اصلاً آن آیه هم نباشد: سخنی از طرف مسیح نقل میشود که مسیح گفته است من خدا هستم، مرا بپرستید؛ به مسیح میگویند تو گفتی. این را چه کسی گفته است؟ باید ببینیم مردم حرفهای مسیح را از چه کسی میشنیدند. از همینها میشنیدند دیگر، از حواریون مسیح.
یکی از حاضران: حواریونی که ما داریم از خویشان نزدیک پیامبر نیستند؛ ممکن است آدمهای دیگری به پیامبر نزدیکتر باشند و اینها آدمهایی دور از حواریون باشند. اگر آیه دارد این را از حضرت عیسی رد میکند، به این معنا نیست که حواریون را به میان میآورد.
آخر داستان حواریون و ماجرای مائده و تهدید حواریون میآید و بعد این مسئله پیش میآید؛ یعنی شکلش این است.
یکی از حاضران: ولی چرا قرآن ماجرا را قطع میکند؟
اینجا دقیقاً به همین دلیل قطع میشود. همینجا هم که میبینید قطع میشود، به نوعی دارد آنچه را بعداً میآید به پیش از آن ربط میدهد؛ یعنی شما باید ربطش را بفهمید که چرا قطع میشود. ممکن است کسی بگوید اینها اصلاً مثلاً در قرن اول نبود و در قرن دوم بوده است. ولی از نظر تاریخی هم میدانیم که در زمانی که حواریون زنده بودند، پولس هم بود؛ حواریون تا سال ۷۰ میلادی، یعنی ۴۰ سال پس از مسیح، هم زنده بودند، و به هر حال بعضی از این انجیلها نوشته شده بود، و این حرفها، یعنی ادعای کلیساها دربارهٔ اینکه مسیح مثلاً پسر خدا بوده و خدا بوده و این حرفها، وجود داشت. دستکم این را مطمئنیم که پولس این حرفها را زده است؛ نامههایش هست و نامههایش هم در زمان حیات حواریون نوشته شده است، و به قول شما به نظر میآید حواریون عکسالعمل چندانی هم نشان ندادند. به هر حال فکر میکنم برای من همین آیهها بهوضوح نشاندهندهٔ این است که این انحراف از میان خود حواریون شروع شده است؛ حالا یک نفر، دو نفر، ۱۰ نفر — حواریون ۱۲ نفر بودند یا ۲۴ نفر، من نمیدانم.
این ماجرا، این تهدید و این اتفاقی که اینجا نقل میشود، حواریون را کلاً به نوعی زیر سؤال میبرد: اینکه یکدست نیستند. ممکن است میانشان آدمهای خوبی وجود داشته باشد، ولی کلاً ببینید، نکته این است که پس از مسیح قرار نیست وارثی وجود داشته باشد؛ اینجا نبوت دارد ختم میشود. بنابراین آن ولایت و ارث یعقوب به کسی نمیرسد. در عین حال مجدداً تأکید میکنم که حواریون اصولاً آدمهای خوبیاند. در میان یهودیهایی که به مسیح کافر بودند، به هر حال اینها ایمان آوردند؛ یعنی به درجهای رسیدند که به مسیح مؤمن شدند و دین مسیح را تبلیغ کردند. ولی انحرافهایی به وجود آمد و چیزهای کفرآمیزی هم گفتند، و اینجا در واقع به نوعی به آن اشاره میشود. ببینید، انگار دارد زمینهسازی میشود: این داستان مائده میآید تا نشان دهد که اینها اصلاً همان موقع هم که مسیح بود، درست و حسابی نمیفهمیدند. پس اینطور نیست که در آن زمان واقعاً مؤمنانی سطح بالا بودند و پس از حضرت مسیح اتفاق خاصی افتاد؛ کلاً درک معنوی خیلی سطح بالایی نداشتند، و نتیجهاش این است که وقتی عیسی غایب شد و استادشان نبود، خودشان نمیتوانستند خط را درست بنویسند و غلط املایی داشتند. به هر حال سعی خودشان را کردند؛ عدهایشان شهید شدند، زحمت کشیدند و دین مسیح را تبلیغ کردند. اینطور نیست که حواریون موجوداتی منفی باشند. ولی من میگویم این آیات نشان میدهد که انحراف از میان خود حواریون، از بعضیهایشان، شروع شد، و کلاً هم این جمع، از نظر معنوی، مثلاً در حد پیامبران و اولیای خدا نیستند.
همان تصوری را داشته باشید که از صحابهٔ پیامبر دارید. فقط حضرت علی را کنار بگذارید؛ آدمی در آن سطح میانشان نیست. بقیهٔ صحابهٔ پیامبر اصولاً آدمهای خوبی بودند؛ تا زمانی که پیامبر بود خیلی خوب بودند و جانشان را برای پیامبر میدادند، مهاجر و انصار. ولی وقتی او غایب میشود — من به آن قصهٔ کتاب سیر و سلوک فکر میکنم — انگار نوعی ایمان هست که وابسته به اشخاص، وابسته به چیزهایی است؛ وقتی آنها غایب میشوند، طرف از درون آنقدر به اصطلاح نور ایمان و تقوا ندارد که خودش بتواند حق و باطل را از یکدیگر تشخیص بدهد. ممکن است بگویید حواریون در زمان حضرت مسیح، اگر مسیح میگفت در آتش بپرید، این کار را هم میکردند. شاید اینطور بودند و به حضرت مسیح اطمینان داشتند؛ ولی معنایش این نیست که پس از مسیح هم حقایق را درست درک کنند و مسیح را خوب فهمیده باشند.
یکی از حاضران: تحریف؟
آیا میفهمند که کافر شدهاند یا نه؟ وقتی نمیفهمد، فکر میکند اگر الان نگویم مسیح خدا بوده، کافر شدهام. وقتی نمیفهمد، دارد اشتباه میکند دیگر؛ حقیقت را درک نمیکند. و بعد همان چیزی را که خوب نمیفهمد تبلیغ هم میکند. پولوس این عقاید را نشر داد و مهمترین مبلغ مسیحیت در بیرون از اورشلیم بود.
بگذارید آیهٔ دیگری را هم یادآوری کنم، بیآنکه الان پیدایش کنم. در قرآن گاهی خطاب به بنیاسرائیل و کلاً اهل کتاب است و باید تشخیص بدهید که بیشتر منظور یهودیها هستند یا مسیحیها. چنین آیهای در قرآن هست که میگوید وقتی به آنها گفتیم این کتاب را برای مردم، «للناس»، توضیح بدهید و تبلیغ کنید، «نبذوه وراء ظهورهم»، آن را پشت سرشان انداختند. شاید بعداً دربارهٔ این آیه کمی مفصلتر بحث کنم که در کجای قرآن قرار گرفته است و چه شواهدی وجود دارد که آن را مربوط به واقعهای در میان مسیحیها بدانید. یهودیها هیچوقت کتاب شریعت خدا را پشت سر خودشان نینداختند؛ ممکن است کم و زیادش کرده باشند، ولی تحریفش نکردند. مسیحیها بودند که شریعت را ترک کردند؛ مسیحیها بودند که انگار مأمور شدند بروند و در میان این مردم شریعت، و مثلاً کلاً دین، را تبلیغ کنند؛ بنیاسرائیل بیشتر در میان خودشان کار میکردند. این نشان میدهد که در الغای شریعت هم، که به پولوس نسبت داده میشود، باز بیش از اندازه بر پولوس فشار میآورند. آن آدمهایی که بودند و این حکم به آنها شد، مطمئناً پولوس میانشان نبود؛ پولوس آن موقع یهودی بود. اینها مسبب این بودند؛ یعنی به نوعی آنچه دربارهٔ شورای اورشلیم نوشتهاند دروغ نیست.
بعضیها میگویند چون اعمال رسولان را به احتمال بسیار بسیار زیاد لوقا نوشته است که جزو اصحاب پولوس است، شاید تحریفاتی کرده باشد: در شورای اورشلیم، برخلاف آنچه در اعمال رسولان آمده، مثلاً پطرس و جیمز در اینکه شریعت برای غیر یهودیها لغو شود دخالتی نکردند، یا دستکم حکم به لغوش ندادند؛ شاید پولوس خودش مثلاً این کار را ابتکار کرده و اینها هم آنجا نوشتهاند که مثلاً در شورا اینطور شد. من فکر میکنم اگر بخواهید به قرآن استناد کنید، به نظر میآید که حتی این انحراف هم به نوعی از میان همین افراد شروع میشد، آدمهایی که دستور تبلیغ دین داشتند. نمیخواهم خیلی بر این نکته تأکید کنم؛ ولی کلاً احساس شخصی من این است که آنچه از قرآن برمیآید این است که مجموعهای از انحرافها در تبلیغات مسیحی به وجود آمد که مهمترینش، خب، شرکی است که مرتکب شدند و اعتقادات غلوآمیزی که دربارهٔ مسیح و حضرت مریم پیدا کردند، و الغای شریعت. هیچکدام از اینها چیزهای متأخر و عجیب و غریبی نبود؛ از میان همین جمعی که اصحاب عیسی بودند، چنین انحرافهایی شروع شد. ممکن است بعداً «اگزجره» شده باشد. مثلاً اینها در شورای اورشلیم گفتند که «ختم» کردند و یک سری چیزهای سخت را کنار بگذارید، و بعد دیگر — چه میگویند؟ — «گر ملک از باغ رعیت سیبی بخورد، غلامان با همین درخت رو از بیخ و بن میکنن». چنین اتفاقی افتاد: یعنی آنها خلاصه سیبی خوردند و بعد هم دیگر کلاً همهٔ شریعت ملغی شد و هیچ چیزی از شریعت تورات، شریعت موسی، باقی نماند.
این چیزهایی که فکر میکنم دربارهٔ حواریون و شباهتشان هست: شما دربارهٔ حواریون در قرآن دقیقاً متن میشنوید، و دربارهٔ صحابهٔ پیغمبر هم متن میشنوید. و ما میدانیم که صحابهٔ پیغمبر بعداً چه کارها کردند؛ با یکدیگر اختلاف پیدا کردند و چه اتفاقهایی افتاد، چند روز پس از مثلاً — حالا بگویید چند سال، حتی چند دهه. به هر حال در زمان صحابه کلی اتفاقهای عجیب و غریب افتاد؛ مثلاً نوهٔ پیغمبر را گرفتند و کشتند. اینها هم آنجا حضور داشتند؛ با حضرت علی جنگیدند، میان خودشان جنگ و کشتار شد و هزار کار خلاف انجام شد. و اینها همان آدمهایی هستند که در قرآن در زمان حضور پیغمبر آدمهایی مفید و مطیعاند. اگر شانس میآوردند و در یکی از این جنگها کشته میشدند، برایشان خیلی خوب بود. اگر یکی از این حواریون در زمانی که مسیح زنده بود میمرد، خب خوش به حالش؛ در حالی که حواریون مطیع بودند.
ببینید، مسئله این است که دنبال پیغمبر راه افتادن تا وقتی پیغمبر هست یک مرحله است. مهم این است که تحت تعالیم آن پیغمبر رشد کنید و به استقلال برسید؛ نه اینکه — این کاری ندارد که من کسی را قبول کنم، بفهمم که این پیغمبر است و هر چه میگوید گوش کنم. حالا اگر او نباشد و چیزی نگوید، چه؟ خودم نمیدانم چه کار کنم.
این اتفاق برای حواریون افتاد، برای صحابهٔ پیغمبر افتاد و برای خیلیهای دیگر؛ اطرافیان موسی هم همینطور بودند. نکته این است که در اطراف حضرت عیسی حتی یک نفر هم وجود نداشت که در حد اولیای خدا باشد. نه اینکه اینها بهکلی رها شده باشند؛ ولایت به این معنا که انسانی آنجا حضور داشته باشد که راهنماییشان کند نبود، ولی الهامات روحالقدس بود، همانطور که خودشان ادعا میکنند. خود مسیحیها هم ادعا ندارند که کسی جانشین مسیح شد.
یکی از حاضران: چطور نفهمیدند که نباید شرک بورزند؟
در این سه سالی که دستکم با مسیح بودند، اینها نفهمیدند که توحید چیست و شرک چیست؛ خودشان نفهمیدند. مسیحیهای بعدی هم همینطور. اگر مسیحیای در همان قرن اول، بنا به قول کسی، معتقد شده باشد که مسیح را مصلوب کردند، خب دارد اشتباه میکند، ولی این فرق میکند و اشکالی ندارد که فکر کند مسیح را مصلوب کردند. ولی اگر عقیده داشته باشد که مسیح خدا بود و خدا را مصلوب کردند، «این ایران بود». چرا «برگلدست» نداریم؟ «برگلدست» همین الان در کار من و شما دخالتهایی میکند، ولی دیگر نه در حدی که مثلاً بیاید و بر شما ظاهر شود و بگوید این کار را بکن. الهاماتی دارد؛ حسهایی بهطور معنوی در شما پدید میآورد؛ کارهای خوب میکنید، کارهای بد میکنید. ولی معنایش این نیست که روحالقدس بیاید و بگوید این اشتباه کرده است؛ ظاهر نمیشود و وحی به آن معنا نیست. شما باید گیرنده داشته باشید تا چیزهایی را از آن دریافت کنید.
میخواهم دربارهٔ یکی از وقایع حضرت مسیح که مورد اختلاف است چند تذکر ساده بدهم. واقعاً عدهای از قرآن اینطور نتیجه میگیرند که اطراف حضرت مسیح هم حتماً آدمهایی خیلی سختکوش و سطح بالا بودند، چون پیشفرض این است که این پیغمبر باید شاگردانی برجسته داشته باشد. فکر میکنم متوجه نیستند که رفع مسیح جایی است که انگار میگوید قرار نیست جانشینی بیاید. احساس میکنند که همانطور که مثلاً وقتی پیغمبر رحلت کرد و اختلافها پیش آمد، انتظار دارید که پیغمبر شاگرد ستارهای داشته باشد و مثلاً خط روشنی ادامه پیدا کند — مثلاً شیعیان حضرت علی و ائمه را جانشینان برحق پیغمبر میدانند — این بحث درمیگیرد که جانشین برحق حضرت عیسی که بود: پطرس بود، جیمز بود، نمیدانم توماس بود؛ و به نوعی دنبال یک نفر میگردند، در حالی که مسیحیها معتقدند چنین کسی وجود ندارد. فکر میکنم مسیحیها حق دارند؛ یعنی کسی وجود ندارد. آنچه در جایی از «شاهد انجیل فلیپ» آمده، به نوعی با همهٔ متون دیگر تناقض دارد؛ چون از نزدیکترین آدمها به مسیح، پطرس جاهایی نقد میشود و جیمز هم خیلی بعید است. نمیخواهم دربارهٔ جیمز اظهار نظر خاصی بکنم، ولی به دلایلی فکر میکنم شخصی است که به هیچ وجه نمیتوانست به این صورت جانشین باشد؛ مسیح اصلاً جانشین تعیین نکرده است، و اگر هم قرار بود باشد، جیمز نمیتوانست باشد. در جاهای مختلف میبینید که به پطرس، مثلاً به عنوان کسی که کلیسا را افتتاح میکند، اشاره میشود. فکر میکنم مسیحیها درست فکر میکنند که مسیح کسی را جز همین حواریون جانشین خودش نکرد: همین جمعی که به هر حال هستند و قرار است فعالیتهایی بکنند، کلیسایی تشکیل بدهند و تبلیغ کنند و جمع مؤمنان را پدید بیاورند؛ که این کار را کردند، بهرغم آن انحرافهایی که در کارشان به وجود آمد.
به هر حال دید بعضی از مسلمانها این است که حتماً مثلاً در اورشلیم آدمهای خیلی خوبی بودند که شریعت را رعایت میکردند، و این نقض شریعت توسط افراد منحرف به وجود آمد؛ یگانهپرستی به معنای واقعی کلمه داشتند و الی آخر، و همهچیزشان عالی بود؛ و عدهای افراد منحرف بودند که به نوعی پیشی گرفتند و پیروز شدند، که معمولاً میگویند سردستهشان پولس بود، مثلاً شیطان رجیمی که مسیحیت را منحرف کرد. میخواهم فقط به چیزی اشاره کنم که هیچ شکی در آن نیست؛ میخواهم از قرآن استدلالی بکنم. نکته اینجاست که قرآن بهصراحت میگوید حضرت عیسی بعضی از احکام شریعت را نقض کرد. قرآن بهصراحت از قول حضرت عیسی میگوید من آمدم تا تخفیفهایی به شما بدهم. مثلاً به نظر میآید که حضرت عیسی احکام پیچیده و سنگین روز شنبه را رعایت نمیکرده و به حواریون هم نمیگفته که رعایت کنند. حضرت عیسی بنا به قول صریح قرآن آزادیهایی در عمل برای بنیاسرائیل آورد تا آن شریعت سخت حضرت موسی، که پیچیدگی عجیبی هم پیدا کرده بود و هنوز هم پیچیده است، به نوعی سهلتر و سادهتر شود؛ این مثل رحمتی است که خداوند میکند، حالا هر توجیهی میخواهید داشته باشید. این واقعیتی است که در قرآن بهصراحت آمده است.
بنابراین بعضیها میشنوند که در اورشلیم مسیحیهایی بودند که شریعت را سفت و سخت رعایت میکردند، که حقیقت دارد، و بعد به نوعی احساس میکنند پس آنها آدمهای خیلی خوبی بودند؛ میخواهم بگویم این با قرآن سازگار نیست. باید دنیای پس از مسیح را اینطور تصور کنید: اورشلیمی وجود دارد که در آن مسیحیهایی زندگی میکنند که جرئت ندارند شریعت را نقض کنند. میدانند که عیسی شریعت را تخفیف داده است؛ میدانند که عیسی مثلاً بعضی از احکام سبت را رعایت نمیکرده، یا شاید بعضی از گوشتها و — نمیدانم — فلان چیزها را حلال اعلام کرده است. نمیدانم دقیقاً اتفاقی که افتاده چیست. ولی اگر آدمی که آنجا زندگی میکند، جلوی هیکل سلیمان، خدای نکرده روز شنبه چیزی را از روی زمین بردارد، میگویند بکشیدش، مرتد است. بنابراین در زمان پس از مسیح فشاری وجود دارد: فشاری از طرف یهودیها بر یهودیمسیحیهای داخل اورشلیم که آن تخفیفها را رعایت نکنند؛ و فشاری بر آدمهایی که بیرون اورشلیم، در میان به اصطلاح «جنتیلز»، یعنی غیریهودیها، هستند، که شریعت را به آن مقداری که حضرت عیسی گفته رعایت کنند.
بنابراین رقابت میان آدمی که میخواهد شریعت را از بین ببرد و آدم خوبی که میخواهد شریعت را حفظ کند نیست. دربارهٔ این آدمهایی هم که در اورشلیم بودند — که معروفترینشان جیمز است، که میخواهد شریعت موسی را مو به مو رعایت کند، انگار اصلاً عیسی کاری نکرده و تخفیفی نداده است — این تصور که اینها آدمهای خوب بودند و آنها آدمهای بد، اشتباه است. باید کاری بینابینی انجام میشد که نه در اورشلیم پذیرفته میشد، که بعضی احکام نقض شود، و نه در بیرون اورشلیم پذیرفته میشد، که بعضی احکام بماند؛ چون مردم بیرون اورشلیم اصلاً عادت نداشتند که چیزهایی از شریعت را رعایت کنند. بنابراین اینکه بعضیها فکر میکنند جیمز آدم خیلی عابدی بود — و معروف است که جیمز مثلاً از آن آدمهایی بود که از بس عبادت میکرد زانویش مثل زانوی شتر پینه بسته بود، و آدم خیلی متأثری بود — به هیچ وجه نتیجه نمیدهد که این آدم از مسیح تبعیت میکند، اگر این توصیفهایی که از او میکنند درست باشد.
این آیهای که در انجیل متی هست و بعضی از مسلمانها خیلی دوستش دارند و میگویند ببینید، در انجیل خودتان هم دربارهٔ شریعت این نوشته شده است — در انجیل متی از قول حضرت عیسی میخوانید که هر کس یک کلمه از تورات را کم یا زیاد کند، به آسمانها، به ملکوت، راه پیدا نمیکند — صددرصد دروغ است؛ در واقع جعلی است از آن آدمهایی که در اورشلیم بودند و میخواستند میان انجیل و یهودیها سازش برقرار کنند. ببینید، مسئله سازشکردن با یهودیها یا سازشکردن با غیریهودیهاست؛ و آنچه عیسی آورده، به نص صریح قرآن، چیزی بینابین است که نه در اورشلیم خریدار دارد و نه بیرون اورشلیم. بنابراین اگر پولس رئیس کسانی میشود که شریعت را نقض میکنند، این تصور که پولس موجودی شیطانی است که در برابر عدهای آدم خیلی خیلی خوب و عابد و زاهد ایستاده که حرف حضرت عیسی را قبول کرده بودند، درست نیست. در واقع دو انحراف وجود دارد و او نمایندهٔ یکی از این انحرافهاست. مثلاً جیمز میتوانست پیروز شود و الان همهٔ مسیحیها تمام آن کارهایی را هم که عیسی گفته بود لازم نیست بکنید، میکردند.
معمولاً اینطور است که افرادی که خیلی اهل شریعتاند، اگر کاری را که گفتهاند نکنید بکنند، آن را گناه زیادی نمیدانند، ولی اگر کاری را که گفتهاند بکنید نکنند، این را خیلی گناه میدانند؛ در حالی که در قرآن میبینید اینطور نیست: حرامکردن چیزی که حلال است هم گناه است. بلکه در قرآن بیشتر تأکید میشود که چرا چیزهایی را که حلال است حرام میکنید، و کمتر در قرآن میبینید که بگوید چرا چیزی را که حرام است حلال میکنید. بنابراین آدمهایی در اورشلیم زندگی میکردند که به نظر میآید میخواستند بعضی از چیزهایی را که عیسی حلال کرده بود دوباره حرام کنند، و این آیه را هم جعل کردند که حضرت عیسی گفته است یک کلمه از این شریعت را نباید تغییر بدهید؛ در حالی که حتی در خود انجیل متی میبینید که در روز سبت کارهایی انجام میشود که از نظر روحانیون یهود اشکال دارد. خود انجیل متی هم این دوگانگی را دارد.
به هر حال نمیخواهم بگویم پولس آدم منحرفی نبود و حرفهایی که میزد درست بود؛ ولی به نحو عجیبی معمولاً همهٔ کاسهکوزهها سر پولس شکسته میشود، و گفته میشود آدمهایی که در برابرش بودند آدمهای خیلی خوبی بودند؛ در حالی که آن هم انحرافی بود، و پیچیدگیهایی وجود داشت. هیچ ولیای هم وجود نداشت. این هم تصور اشتباهی است که همه فکر میکنند باید متنی در اینجا باشد که صددرصد درست است؛ نه، ولیای پس از حضرت عیسی وجود نداشت. اینطور هم نبود که مثلاً پولس سردستهٔ اوباشی باشد که به قصد تحریف مسیحیت آمده باشد. اختلافهایی وجود داشت و هر کدامشان به نحوی مشکلاتی داشتند، و فکر میکنم از قرآن برمیآید که مشکلات از میان اصحاب خود حضرت عیسی شروع شد.
پولس به این دلیل مشهور است که مبلغی بوده که سازماندهی میکرده، اینور و آنور میرفته، سواد داشته و مینوشته است؛ و در واقع سوءپیشینه هم داشته است. کسی را نمیکشته؛ حتی حرفی از اینکه واقعاً شکنجه میکرده باشد هم نیست، جز اینکه در زمان شکنجهٔ مثلاً استفان آنجا بوده است. آنچه دربارهٔ پولس میبینیم و خودش گفته — کسی به ما نگفته، خودش در نامههایش اعتراف کرده — این است که در زمانی که به دمشق میرفت، جایی که ایمان آورد، میرفت تا مسیحیها را از آنجا به اورشلیم برگرداند و مثلاً تحویل بدهد تا مجازات شوند. ولی من به سوءپیشینهاش کاری ندارم.
موضوع این است که میخواهم بگویم فضای پس از مسیح را آنطور تصور نکنید که حدود ۱۰ نفر اولیای خدا بودند و عدهای موجوداتی مثلاً منحرف. فکر میکنم این تصویر برگرفته از قصهٔ شیعه و سنی است؛ منظورم شیعیانی است که به تاریخ پس از پیغمبر اینطور نگاه میکنند که جانشین برحق این بوده و بقیه آدمهای منحرف بودند. به تاریخ پس از حضرت عیسی اینطور نگاه نکنید. عدهای آدمهای متوسط بودند و هر کدامشان به چیزهایی دلبستگی داشتند: یکی زیادی اهل شریعت بود و یکی زیادی میخواست آن را نرم کند. خلاصه عدهای از آنها پیروز شدند که پولس رئیس همانهاست. اگر جیمز هم پیروز میشد، فکر میکنم انحرافهایی به وجود میآمد؛ هرچند من نمیدانم عقاید الهیاتی جیمز مثلاً چه بود.