او میگوید در آیات مقدماتی سورهٔ بقره گروه سومی مطرح شده و هدفش بیشتر بحث دربارهٔ وضعیت همین گروه است. میخواهد استدلال بیاورد که توصیفهای قرآن با تصور عرفی از منافق، یعنی کافری که ادای مؤمنین را درمیآورد، سازگار نیست. سپس آیات دیگر دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض»، نقش خودآگاهی در فریب و پیدایش این گروه با نزول شریعت را میآورد و به آیهٔ عبادت میرسد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در آیات مقدماتی سورهٔ بقره گروه سومی مطرح شده است و هدفم بیشتر بحث دربارهٔ وضعیت همین گروه است. این بحث را در جلسهٔ قبل شروع کردم و خوشبختانه در کلاس هم بحثهایی شد؛ عدهای در این باره که آیا افرادی را که اینجا معرفی شدهاند عیناً معادل منافقین بگیریم، به همان معنای متعارفی که در ذهن آدمهاست، یا نه، کمی مقاومت نشان دادند. معمولاً دربارهٔ افراد منافق چنین فهمیده میشود: کسانی که مؤمن نیستند و مثلاً به دلیل منافعی که دارند، ادای مؤمنین را درمیآورند و ممکن است قصد خرابکاری هم داشته باشند.
در جلسهٔ قبل کمی در این باره بحث کردم و اکنون میخواهم آن بحث را تکمیل کنم و بکوشم استدلالهای کافی بیاورم که توصیفهایی که در قرآن دربارهٔ اینها آمده است، با تصوری که بهطور عرفی دربارهٔ منافقین وجود دارد سازگار نیست. بهعلاوه میخواهم تأکید کنم که آن تصور عرفی دربارهٔ منافقین، با خودِ منافقین در قرآن هم سازگار نیست؛ چه رسد به این گروه که اوضاع و احوالشان کمی با منافقین فرق دارد.
تصورم این است که آن ایدهای که وجود دارد — اینکه منافق کسی است که ایمان ندارد و به یک معنا خودش هم میداند که ایمان ندارد، ولی مثل نمایندهٔ کفار در جمع مؤمنین است و خودش را مؤمن جا زده تا شاید به منافعی برسد — اگر دربارهٔ آدمی صدق کند، فکر میکنم آن آدم بنا به تقسیمبندیای که اول این سوره آمده، جزو کفار به شمار میآید. اینکه کاملاً به دروغ خودش را چیز دیگری معرفی میکند، باعث نمیشود از دستهٔ کفار خارج شود.
در جلسهٔ قبل بحثهایی شد و من این نکات را بیشتر در مقام پاسخگویی گفتم؛ اکنون میخواهم آنها را تکمیل کنم و استدلالهایی بیاورم که این دسته از آدمها با آن توصیف سازگار نیستند. باید بکوشیم اینها را مستقلاً بفهمیم.
بر این نکته تأکید کردم که توصیفهایی که اینجا آمده است بیشتر به روانشناسی آدمها مربوط است، و تأکیدم این بود که مفهوم منافقین در قرآن مفهومی اجتماعی است؛ یعنی منافقین گروهی اجتماعیاند که درون جامعهٔ ایمانی زندگی میکنند و برای همین همیشه جمعاند و عملیات اجتماعی انجام میدهند؛ مثلاً ممکن است جایی کارهایی بکنند. اما اینجا بیشتر دربارهٔ روانشناسی آدمها صحبت میکنیم و مهم است بفهمیم این آدمها دقیقاً چه جور آدمهاییاند، این مرضی که دارند چیست، چگونه ممکن است خوب شود، و الی آخر.
دلایلم را به ترتیب میگویم؛ نه به ترتیب اهمیت، بلکه به ترتیبی که اینجا نوشتهام. مرتبشان نکردهام که کدام مهمتر و قاطعتر است.
نکتهٔ اول: فرض کنیم این آدمها کسانیاند که مؤمن نیستند، میدانند که مؤمن نیستند و ادای مؤمنین را درمیآورند. این فرض با خودِ متنی که میخوانیم سازگار نیست، از این جهت که بیمعناست من تقسیمبندیای انجام دهم که یک قسمتش متقین باشند — که از نظر روانشناسی طیف خاصی از آدمها هستند، نه لزوماً جمعی از آدمهای متقی که در اجتماع تشکیل شده باشد — بعد به کفار اشاره کنم، که آنها هم از نظر روانشناسی آدمهای خاصیاند: کسانی که حقیقت را نمیبینند و انکار میکنند، همانطور که اینجا آمده است: «خَتَمَ ٱللَّهُ عَلَىٰ قُلُوبِهِمْ وَعَلَىٰ سَمْعِهِمْ ۖ وَعَلَىٰٓ أَبْصَٰرِهِمْ غِشَٰوَةٌۭ ۖ وَلَهُمْ عَذَابٌ عَظِيمٌۭ» (بقره · ۷: خداوند بر دلهاى آنان، و بر شنوايى ايشان مُهر نهاده؛ و بر ديدگانشان پردهاى است؛ و آنان را عذابى دردناك است). بعد گروه سوم گروهی باشد که اصلاً همعرض اینها نیست. مثلاً اگر بگویم مردم عبارتاند از متقین و کفار و طرفداران تیم رئال مادرید، عجیب است، چون طرفداری از یک تیم باشگاهی اصلاً در عرض آن تقسیمبندی نیست.
وقتی دربارهٔ آدمها از نظر روانی حرف زده میشود، اینکه یکدفعه بپرم و چیزی بگویم که اصلاً در این تقسیمبندی نمیگنجد — یعنی از نظر مقوله اصلاً همعرض اینها نیست و در یک رده قرار ندارد — آشکارا با تقسیمبندیای که انجام میدهیم ناسازگار است. این یک نکته.
اینکه آدمهایی کافر باشند ولی حرفی غیر از آنچه در دلشان هست بزنند و عمداً نوعی فریبکاری کنند، در عرض مسائل عمیقی مثل متقیبودن و کافربودن قرار نمیگیرد. این اشاره به عمل اجتماعی این آدمها در برابر آدمهای مؤمن است و با اینکه کنار متقین و کفار قرار بگیرند سازگار نیست.
میخواهم بگویم نخستین نکتهام این است که آن تصوری که بهطور عرفی از منافق وجود دارد — اینکه اینها همان طیف آدمها باشند — اصلاً با اصلِ آن تقسیمبندی سازگار نیست. این یک دلیل. دلیل دیگر این است: فرض کنید منظور چنین آدمهایی باشد. پرسش مهم من این است که شما خودتان را در کدامیک از این سه دسته قرار میدهید؟ با احتمال زیاد در دستهٔ سوم نیستید؛ یعنی مثلاً نمایندهٔ کفار در میان مؤمنین نیستید. در دستهٔ کفار هم که به هر حال نیستید؛ اینکه در این کلاسها هستید احتمالاً معنایش این است که جزو کفار نیستید. پس یعنی جزو متقیناید؟ یا میخواهید بگویید این تقسیمبندی، تقسیمبندیِ الکی است، یعنی همهٔ آدمها را شامل نمیشود: عدهای متقیاند، عدهای کافرند، عدهای هم اینها، و عدهٔ دیگری هم هستند که اینجا دربارهشان صحبت نشده است؟
اگر معنای «الذین فی قلوبهم مرض» را تا این حد ساده و عرفی بگیرید، آنوقت به نظر من اکثریت آدمهایی که مثلاً در جامعهٔ ما زندگی میکنند، نه جزو متقیناند و نه جزو کفار، و جزو اینها هم نیستند: آدمی که آنجور خودش را مؤمن جا زده باشد، الان خیلی کم پیدا میشود. ولی فکر میکنم اگر تعبیری داشته باشیم که همهٔ آدمها را دربرگیرد — یعنی آدمها در دو قطب کفر و تقوا و در میانهٔ این دو قرار بگیرند و همهٔ آدمهای بینابین جزو این دستهٔ سوم باشند — آنوقت این تقسیمبندی، تقسیمبندیِ معقولتری است و آن مشکل همعرضنبودن را هم ندارد.
اگر بتوانیم چنین تعبیری ارائه دهیم، واضح است که تعبیر بهتری است. میخواهم بگویم آن تعبیر عرفی از لحاظ منطقی اصلاً این تقسیمبندی را به هم میزند. بهعلاوه، فکر میکنم با آن تعبیر، این تقسیمبندی اکثریت آدمها را شامل نمیشود؛ البته این دومی که میگویم نقص به حساب نمیآید. کسی تعهد نکرده است که هر تقسیمبندی همهٔ آدمها را شامل شود. ولی حرفم این است که اگر جور دیگری معنا کنید که با آیات سازگار باشد و در عین حال تقسیمبندیِ جامعی بشود، واضح است آن معنایی که ارائه میدهید برتری دارد.
بنابراین گفتم که آن تقسیمبندی از گروههایی همعرض و در یک رده تشکیل شده است — «همعرض» که میگویم، «عرض» با عین و ضاد نوشته میشود — و منافق به معنای عرفی در این تقسیمبندی در عرض اینها نیست، بلکه در ردهٔ دیگری و در طول اینها قرار میگیرد. پس این یک نکته: خودِ این تقسیمبندی اصولاً با گرفتن آن تعبیر ساده مخالفت دارد.
نکتهٔ دوم، که دفعهٔ قبل هم بر آن تأکید کردم، خودِ نامگذاری است. در این آیات به اینها عنوان «الذین فی قلوبهم مرض» داده نشده، ولی ما در قرآن اینها را با عنوان «الذین فی قلوبهم مرض» میشناسیم و طبعاً ویژگی اصلیشان همین است. بنابراین ویژگی اصلی این آدمها این است که در قوای شناخت مشکل دارند؛ قلب هم در قرآن جزو قوای شناختی به حساب میآید — «لهم قلوب لا یفقهون» — و نوعی مرکزِ درک، یعنی درکهای عمیق، شمرده میشود. پس اینها آدمهاییاند که چنین مشکلاتی دارند، نه اینکه مشکلشان این باشد که ادا درمیآورند و از این حرفها. بنابراین نامگذاری «الذین فی قلوبهم مرض» هم ما را از پذیرفتن آن تعبیر دور میکند: اینها دچار مشکلات شناختی خاصیاند که با مسئلهٔ کفر هم فرق دارد.
نکتهٔ دیگری که دفعهٔ قبل به آن اشاره و بر آن تأکید کردم، تمثیلهایی است که در انتها آمده است. این تمثیلها به هیچ وجه تمثیل خوبی برای وضعیت چنین آدمهایی نیستند: در هر دو تمثیل، دستکم چیزی که میبینید آدمهاییاند که دنبال نور و روشنایی میگردند تا حرکت کنند، ولی نور و روشنایی ندارند؛ یا بهطور موقت نورهایی ایجاد میکنند، یا با نورهایی که ایجاد شده میخواهند حرکت کنند، و انگار خداوند نمیگذارد اینها از این نورهای موقت استفاده کنند. پس به نظر میآید مشکلشان این است که میخواهند حرکتی بکنند و به هر حال دنبال نور میگردند، ولی نور ندارند. اینطور نیست که اینها موجوداتی باشند که در اجتماع چنین فعالیتهایی میکنند. کسی که آن تعبیر را برای این آیات میآورد، باید پاسخ دهد که این تمثیلها چه معنایی دارند و آن آدمها چگونه با چنین شرایط درونیای که در این تمثیلها نمایش داده شده سازگارند.
نکتهای که الان فکر میکنم یادم نیست جلسهٔ قبل به آن اشاره کردم یا نه، این است که باید موضوعی را که در مقدمهٔ سورهٔ بقره مطرح شده، چنان تصور کنید که با محتوای سورهٔ بقره ارتباط خیلی عمیقی داشته باشد. کجای سورهٔ بقره مسئلهٔ نفاق را به آن معنای عرفیاش میبینید؟ سورهٔ بقره بیشتر دربارهٔ بنیاسرائیل بحث میکند، و بنیاسرائیل که منافقِ آنشکلی نیستند که مثلاً نمایندگان فرعون در میان پیروان موسی باشند؛ تقریباً همهٔ پیروان موسی اصولاً همین کسانیاند که با عنوان بنیاسرائیل مورد خطاب قرار میگیرند. بنابراین اگر تعبیری کنید که این تقسیمبندی اولیه را با محتوای سوره — که دربارهٔ نزول شریعت، واکنش آدمها در برابر شریعت، تجدید شریعت و مانند اینهاست — سازگار کند، طبعاً تعبیر بهتری کردهاید. فکر میکنم تعبیر عرفی تعبیر ضعیفی است.
برای اینکه کار خیلی روشنتری انجام دهیم، نگاهی به تعبیر «الذین فی قلوبهم مرض» در قرآن بیندازیم. شاید بعضی از شما از جلسهٔ قبل تا حالا این کار را کرده باشید. فکر میکنم دفعهٔ قبل همهٔ آیات آنقدر یادم نبود؛ امروز که نگاه میکردم، احساس کردم دستکم آیاتی هست که خیلی سؤالبرانگیزتر از آنهایی است که دفعهٔ قبل گفتم.
مثلاً این آیات: «وَإِذْ يَقُولُ ٱلْمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ مَّا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ إِلَّا غُرُورًۭا» (احزاب · ۱۲: و هنگامى كه منافقان و كسانى كه در دلهايشان بيمارى است مىگفتند: «خدا و فرستادهاش جز فريب به ما وعدهاى ندادند.»)؛ یعنی وقتی منافقین و کسانی که در قلبشان مرض است گفتند. پس اینها منافقین نیستند.
تعبیرِ اینکه اینها همان منافقیناند، اصلاً با این آیه تضاد دارد که از منافقین و «الذین فی قلوبهم مرض» میگوید، و نیز با «و یقول الذین فی قلوبهم مرض و الکافرون». دیگر تمام شد: اینها نه جزو کفارند و نه جزو منافقین. یعنی اینها همان منافقین نیستند؛ حتی اگر معنای منافق را همان بگیرید که بهطور عرفی معنا میکنند — که در این صورت بدیهی است، چون این آیات میگوید اینها آنها نیستند — یا جور دیگری معنا کنید، به هر حال معلوم است که این اسم دیگری برای منافقین نیست. «الذین فی قلوبهم مرض» اکثریت منافقین را هم تشکیل میدهند: کسانی که یک جوری بین ایمان و کفر در نوساناند، یعنی وضعیتی بینابینی دارند.
علت اینکه نام منافقین در قرآن بهعنوان نامی خاص مرتب ذکر میشود این است که منافقین گروهی اجتماعی در میان مؤمنیناند که اختلالهایی در جامعهٔ مؤمنین ایجاد میکنند. اینکه آیا از جایی مأموریت دارند یا ندارند، نه به دلیل ضعف ایمانی که دارند؛ مثلاً وقتی حرف از جنگ میشود، اینها آدمهاییاند که ممکن است اختلالهایی ایجاد کنند و الی آخر، یا میان خودشان جلساتی تشکیل دهند و بخواهند جاهایی به حساب خودشان دخالتهایی بکنند.
بنابراین منافقین گروهی اجتماعیاند که اکثریتشان از آدمهایی تشکیل میشود که این وضعیت روانی را دارند؛ وضعیتی که با عنوان «الذین فی قلوبهم مرض» آمده است. ولی ممکن است کسی چنین باشد و جزو گروه منافقین نباشد. گروه منافقین مثل حزبیاند که در اجتماع فعالیت میکنند و با همدیگر ارتباط دارند. به نظر میرسد اشتراکِ دو چیز اینها را توصیف میکند.
در میان «الذین فی قلوبهم مرض» هم افرادی هستند که جزو جمع منافقین نیستند. «الذین فی قلوبهم مرض» از نظر روانی طیفیاند که بین متقین و کفار قرار میگیرند، و بهطور طبیعی انتظار این است که آدمهایی باشند که بعضیشان به سمت تقوا حرکت میکنند و ممکن است چند روز دیگر جزو متقین شوند، و بعضیشان هم به سمت کفر حرکت میکنند و ممکن است جزو کفار شوند؛ اکثریتشان هم به نوعی در همین میانه در نوساناند. آن آیههایی که آن تمثیلها را دارند، همین نوسان را میرسانند: این آدمها محیطی رعد و برقی و روشن و خاموش دارند؛ در تاریکیاند، گاهی کمی روشن میشود، کمی راه میروند و میایستند. به هر حال مشکلی دارند که انگار نوعی سرگردانی را در آنها میبینیم. تأکید ما هم بر این است که «الذین فی قلوبهم مرض» توصیفی روانشناختی است و «منافقین» پدیدهای اجتماعی را ترسیم میکند. آیهای هست که میخواستم به آن دقت کنید، ولی الان پیدایش نمیکنم.
آیات مربوط به «الذین فی قلوبهم مرض» تعدادشان زیاد نیست؛ بد نیست به همهشان اشارهای بکنم، غیر از آیاتی که در سورهٔ بقره هست. مثلاً «فتری الذین فی قلوبهم مرض یسارعون فیهم»؛ یا «وَإِذْ يَقُولُ ٱلْمُنَٰفِقُونَ وَٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ مَّا وَعَدَنَا ٱللَّهُ وَرَسُولُهُۥٓ إِلَّا غُرُورًۭا» (احزاب · ۱۲)؛ و «وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَىٰ رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا۟ وَهُمْ كَٰفِرُونَ» (توبه · ۱۲۵: اما كسانى كه در دلهايشان بيمارى است، پليدى بر پليديشان افزود و در حال كفر درمىگذرند). این آغاز همان آیهای است که دفعهٔ قبل به آن اشاره کردم و در سورهٔ توبه است.
در این آیه میگوید: «وَأَمَّا ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ فَزَادَتْهُمْ رِجْسًا إِلَىٰ رِجْسِهِمْ وَمَاتُوا۟ وَهُمْ كَٰفِرُونَ» (توبه · ۱۲۵). این مثل همان آیهای است که میگوید «فزادهم الله مرضا»: کسانی که در قلبشان مرض است، خداوند پلیدی را بر پلیدیشان میافزاید، «و ماتو و هم کافرون»، یعنی میمیرند در حالی که کافرند. و بعدش میگوید: «أَوَلَا يَرَوْنَ أَنَّهُمْ يُفْتَنُونَ فِى كُلِّ عَامٍۢ مَّرَّةً أَوْ مَرَّتَيْنِ ثُمَّ لَا يَتُوبُونَ وَلَا هُمْ يَذَّكَّرُونَ» (توبه · ۱۲۶: آيا نمىبينند كه آنان در هر سال، يك يا دو بار آزموده مىشوند، باز هم توبه نمىكنند و عبرت نمىگيرند؟)؛ یعنی آیا نمیبینند که هر سال یک بار یا دو بار مورد آزمایش قرار میگیرند، ولی توبه نمیکنند، «و لا هم یذکرون»، و متذکر نمیشوند؟ بنابراین اینها آدمهاییاند که به هر حال تا این حد مورد نظرند؛ مثل همان لحظههایی که رعد و برق و نوری میبینند، ولی حاضر نیستند توبه کنند. پس آشکارا مشکلشان گناهکاربودن و نوعی سابقهٔ بد است که باید از آن برگردند و جزو گروه مؤمنین شوند؛ و وقتی میمیرند، کافرند.
توصیف کلیای که کردم این بود: اگر بخواهید این تقسیمبندی را تقسیمبندیِ جامعی در نظر بگیرید، گفتم سادهترین توصیف این است که انگار حقایقی وجود دارد و مردم این حقایق را یا میبینند یا نمیبینند. آنهایی که میبینند، جزو متقین به حساب میآیند؛ انگار غیب را مشاهده میکنند، به سمت غیب حرکت میکنند و با غیب در ارتباطاند، یعنی همان توصیف اولیهٔ سورهٔ بقره. آنهایی که نمیبینند، خودشان دو دستهاند. آنهایی که نمیبینند و قبول هم ندارند که چیزی هست که نمیبینند، جزو کفارند؛ با اینکه چیزی وجود داشته باشد مخالفاند و تکذیب میکنند. و کسانی هستند که تکذیب نمیکنند؛ به هر حال ممکن است چیزهایی ببینند، حتی در سایهروشن، و به نوعی ادعای ایمان دارند، ولی معنایش این نیست که میفهمند ایمان چیست. به نظر میرسد وضعیت بیشترشان این است که فکر میکنند جزو مؤمنیناند، ولی جزو مؤمنین نیستند؛ ادعای ایمانشان کذب است، ولی نه به این معنا که عامدانه دروغ میگویند.
اگر اینطور نگاه کنید، این سه دسته همهٔ آدمها را شامل میشوند؛ البته مثل همهٔ تقسیمبندیها، مرزبندیهایش خیلی دقیق نیست. نمیتوانید معنای دیدن و ندیدن را خیلی روشن کنید و بگویید اگر این آدم با این رزولوشن ببیند، جزو متقین است و اگر رزولوشنش ذرهای کم شود، جزو غیرمتقین میشود. میان متقین و «الذین فی قلوبهم مرض» مرزی وجود دارد: اینها در حال سیر نیستند، در حال نوساناند؛ نوسان میان خوبی و بدی، نوسان میان کفر و تقوا.
همهٔ این توصیفهایی که در قرآن هست، اگر کمی کلیتر نگاه کنید، اینطور معنا پیدا میکند. به هر حال اینها وقتی میمیرند، جزو کسانیاند که آن حقایق را ندیدند و به نوعی در پرده بودند و از دنیا رفتند؛ بنابراین میشود صفت کافر را دربارهشان به کار برد. در واقع حقیقتشان بیشتر جزو آنهایی است که ندیدند. یعنی در آن تقسیمبندی، به نظرم اینطور است: کسانی که دیدند و کسانی که ندیدند — با این شرط که مرز کمی نادقیق است — و آنهایی که ندیدند، یعنی کسانی که تکذیب میکنند و کسانی که تکذیب نمیکنند و به نوعی ادعای ایمان دارند.
در خودِ این آیات میبینید که این ادعا لزوماً این شکلی نیست که ادعای دروغ باشد و آگاهانه دروغ بگویند. ولی باز: «لِّيَجْعَلَ مَا يُلْقِى ٱلشَّيْطَٰنُ فِتْنَةًۭ لِّلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ وَٱلْقَاسِيَةِ قُلُوبُهُمْ ۗ وَإِنَّ ٱلظَّٰلِمِينَ لَفِى شِقَاقٍۭ بَعِيدٍۢ» (حج · ۵۳: تا آنچه را كه شيطان القا مىكند، براى كسانى كه در دلهايشان بيمارى است و [نيز] براى سنگدلان آزمايشى گرداند، و ستمگران در ستيزهاى بس دور و درازند). «مرض ام ارتابو»: آیا در قلبشان مرض است یا شک کردهاند؟ یا مثلاً آیهای که دقیقاً به آن اشاره کردم تا نشان دهم وضعیت این آدمها وضعیت آدمهایی است که شرایط روانی خاصی دارند؛ چون اگر مسئله اجتماعی باشد، این آیه معنای خوبی پیدا نمیکند.
این آیه به زنان پیغمبر دستور میدهد: «يَٰنِسَآءَ ٱلنَّبِىِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍۢ مِّنَ ٱلنِّسَآءِ ۚ إِنِ ٱتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِٱلْقَوْلِ فَيَطْمَعَ ٱلَّذِى فِى قَلْبِهِۦ مَرَضٌۭ وَقُلْنَ قَوْلًۭا مَّعْرُوفًۭا» (احزاب · ۳۲: اى همسران پيامبر، شما مانند هيچ يك از زنان [ديگر] نيستيد، اگر سر پروا داريد پس به ناز سخن مگوييد تا آنكه در دلش بيمارى است طمع ورزد؛ و گفتارى شايسته گوييد)؛ یعنی در کلامتان خضوع نشان ندهید، چون آنهایی که در قلبشان مرض است طمع میکنند. این نشان میدهد که این آدمها از لحاظ روانی مشکل خاصی دارند که مثلاً در اثر شنیدن یک صدا به طمع میافتند؛ در حالی که ممکن است آدمی جزو کفار باشد و در دستهٔ مؤمنین نفوذ کرده باشد و اصلاً چنین شرایط خاصی هم نداشته باشد. به نظر میرسد اینها جزو ویژگیهای آدمهایی است که چنین حالتی دارند. این آیه خیلی جالب است.
«وَيَقُولُ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ لَوْلَا نُزِّلَتْ سُورَةٌۭ ۖ فَإِذَآ أُنزِلَتْ سُورَةٌۭ مُّحْكَمَةٌۭ وَذُكِرَ فِيهَا ٱلْقِتَالُ ۙ رَأَيْتَ ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ يَنظُرُونَ إِلَيْكَ نَظَرَ ٱلْمَغْشِىِّ عَلَيْهِ مِنَ ٱلْمَوْتِ ۖ فَأَوْلَىٰ لَهُمْ» (محمد · ۲۰: و كسانى كه ايمان آوردهاند مىگويند: «چرا سورهاى [در باره جهاد] نازل نمى شود؟» اما چون سورهاى صريح نازل شد و در آن نام كارزار آمد، آنان كه در دلهايشان مرضى هست، مانند كسى كه به حال بيهوشى مرگ افتاده به تو مىنگرند). اگر اشتباه نکنم، بقیهٔ آیه این است که مثل کسی نگاه میکنند که مرگ او را در بر گرفته است؛ از ترس دارند میمیرند. اینها نفوذی نیستند که مثلاً در چنین شرایطی بخواهند، اگر جنگ شد، به طرف کفار بروند و از این حرفها. اینها واقعاً در همین جمع مؤمنین نشستهاند و کار میکنند و خودشان را هم جزو مؤمنین میدانند، ولی ایمان واقعی ندارند.
بقیهٔ موارد هم چیزهایی مشابه این است. به هر حال این توصیفهایی که در آیات دیگر هست، مخصوصاً اینکه بعضی جاها همراه با منافقین، انگار بهعنوان گروهی دیگر ذکر میشوند، نکات مهمی است که باید به آن دقت کرد.
یکی از حاضران: مثلاً وقتی آدمی به معنای واقعی کلمه به آخرت ایمان ندارد، خب از مرگ و قتال میترسد.
اینکه مراتب دارند، بله؛ صددرصد همهٔ این سه دسته مراتب دارند. یعنی کفر هم مراتب دارد، و کلاً قرار نیست هیچ دستهبندیای که دربارهٔ مجموعهٔ آدمها انجام میدهید، مراتب نداشته باشد. همهٔ حالتهای آدمیزاد شدت و ضعف دارد؛ این ویژگی آدم است. بنابراین هر صفتی را که نسبت بدهید، در درون همان هم شدت و ضعف هست؛ در درون کفر هم مطمئناً شدت و ضعف وجود دارد. برای همین است که در مرزها حالتهای اختلاطی به وجود میآید. فقط مثلاً این مرز که آدمی بگوید «من جزو مؤمنین هستم» یا نگوید، شاید چیز قاطعی باشد که به هر حال قابل کشف است؛ ولی وقتی دربارهٔ حالت روانی صحبت میکنید، نوعی اغتشاش به وجود میآید.
دربارهٔ این نکتهای که میگویید، مثلاً دربارهٔ ترس از مرگ، فکر میکنم اصولاً آدمهایی که به دینی ایمان واقعی نیاوردهاند و به آخرت ایمان ندارند، از اینکه در راه دینی که صددرصد به آن ایمان ندارند، در راه پیغمبری که مطمئن نیستند جزو انبیا هست یا نه، بمیرند، قطعاً آن حالت ترس را دارند و خودشان نمیتوانند از پسِ آن برآیند. فکر کنید، اتفاقاً در همین توصیفهایی که در سورهٔ بقره هست، میبینید که ادعای ایمان و این حرفها در بعضی از این آدمها زیادی است؛ یعنی ایمان مؤمنین را هم قبول ندارند؛ ولی وقتی حرف از قتال میشود، میترسند. ممکن است حتی ادای این را هم دربیاورند و مثلاً سعی کنند وانمود کنند که نمیترسند، ولی اگر کمی بیشتر نگاه کنید، ترس را در وجودشان میبینید: نمیخواهند کشته شوند.
به هر حال باید از این مفهوم درکی پیدا کنید که با این چیزها سازگار باشد؛ یعنی اگر الان احساستان این است که چیزی از «الذین فی قلوبهم مرض» میفهمید که با این توصیفها سازگار نیست، باید درکتان را به نوعی با آنها هماهنگ کنید. اینها توصیفهایی است که از گروه «الذین فی قلوبهم مرض» در قرآن وجود دارد، و به نظر من دلایلی که میآورم این است که این توصیفها مطمئناً با این فکر سازگار نیست که اینها آدمهای کافریاند که عمداً ادای مؤمنین را درمیآورند.
مثلاً بحثهایی که دفعهٔ قبل پیش آمد؛ و دیدم که در برخی از تفاسیر هم همینطور برخورد میشود: اینها را همان منافقین میگیرند و بعضیها رسماً مینویسند که منظور از این آیات منافقیناند. به نظرم دستکم این آیاتی که میگوید «الذین» منافقون «والذین فی قلوبهم مرض»، دیگر قطعاً با اینکه اینها همان مفهوم منافق یا اسم دیگری برای منافقین باشد، تناقض دارد.
سعیام این است که بگویم اولاً منافقین در قرآن بیشتر گروهی اجتماعیاند و اینجا قرآن پدیدهای روانشناسانه را مطرح میکند؛ دربارهٔ درون آدمها و آنچه در آن میگذرد صحبت میکند. بنابراین اینها با منافقین نوعی اشتراک دارند، ولی دقیقاً منافقین نیستند. فکر میکنم طبیعی است فرض کنیم که در هر جامعهای که منافقینی در آن وجود دارند، اکثریتشان از همین تیپ آدمها تشکیل شده باشد؛ اینها به منافقین نزدیکاند، ولی در هر دو گروه آدمهایی هستند که در گروه دیگر نیستند.
نکتهٔ اصلی این است که چرا اصلاً این اشتباه پیش میآید. این آیاتی که الان میخوانم، خیلی به نظر نمیآید جا داشته باشد که اینها را با منافقین اشتباه بگیریم؛ و اگر آیات مربوط به منافقین را برایتان بخوانم، به نظر میآید جا ندارد که آن تعبیر عرفی دربارهٔ منافقین را در قرآن بپذیریم، یعنی منافقین را آدمهایی بدانیم که مثل بعضی از سردستههایی که در مدینه بودند، کفاریاند که فعلاً مصلحت اقتضا میکرده است ادای مؤمنین را دربیاورند. چه دلیلی وجود دارد که اینها را با منافقین یکی میگیرند؟ دلیلش این است که بعضی از این آیات ممکن است طوری باشند که این اشتباه را به وجود بیاورند. میخواهم بگویم منشأ اشتباه چیست.
منشأ اشتباه، باز مثل هزاران اشتباه دیگری که میکنیم، این است که — شاید به دلیل فرهنگی که در آن زندگی میکنیم — اصولاً بیش از اندازه به خودآگاهی اهمیت میدهیم؛ و مثلاً وقتی کسی حرفی میزند یا کاری میکند و قرآن آن را به او نسبت میدهد، به یک معنا معنای ظاهریاش را میگیریم. مثل همان بحثی که دفعهٔ قبل مطرح شد: اگر بگوییم اینها فریبکاری میکنند، یعنی مینشینند فکر میکنند و تصمیم میگیرند که فریبی به کار ببرند. ما معمولاً اینطور میفهمیم، و من بهشدت میخواهم شما را متوجه این نکته کنم که قرآن اینطور به اعمال انسانها نگاه نمیکند.
یعنی فرقی نمیکند که عملی فریبکارانه انجام دهید، با این قصد که رسماً بنشینید و پیش خودتان فکر کنید که میخواهم فریب بدهم، یا عملی فریبکارانه انجام دهید و تصمیم خاصی هم نگرفته باشید، ولی در آن عمل فریبی باشد. همینطور فرقی نمیکند که تصمیم بگیرید دروغ بگویید یا حرفی را که راست نیست بزنید؛ مهم نیست که کسی رسماً در جلسهای، مثلاً مکتوب، تصمیم گرفته باشد که «میخواهم بروم دروغ بگویم».
حتی دفعهٔ قبل به آیهای اشاره کردم که در آن خداوند میگوید اصلاً فرق نمیکند که حرفی را بزنید یا نزنید؛ یعنی همین که مثلاً چیزی در دلتان هست که بگویید ولی به زبان نمیآورید، انگار این حرف برایتان حساب میشود؛ نه اینکه این دو حالت فرقی ندارند. ولی حتی وقتی حرف از این است که اینها «میگویند»، لزوماً معنایش این نیست که به زبان میآورند. گاهی در قرآن مثلاً این تعبیر هست: «یقولون بافواههم»؛ یعنی تأکید بر این است که این قول با دهان خودشان، از زبانشان بیرون آمد. شاید هم در درون خودشان گفته باشند.
من یک بار در درسهایی که دربارهٔ سورهٔ یوسف بود، در این باره صحبت کردم که جایی از قول یوسف این عبارت هست که میگوید: «قال انتم شر مکان». آنها حرفی میزنند و میگویند که یوسف دزدی کرده است — برادرانش میگویند برادر قبلیاش هم دزدی کرده بود — و یوسف میگوید: «قال انتم شر مکان». آنجا بدیهی است که یوسف این حرف را به زبان نمیآورد؛ در دلش آن را میگوید. ولی در قرآن اینطور نیست که وقتی آن را نقل میکند، حتماً ذکر کند که در دل خودش گفت یا به زبان آورد؛ به هر حال این را گفت. مثلاً این در ذهنش گذشت و شرایط طوری بود که یوسف نمیتوانست این حرف را بزند، ولی این حرفِ یوسف است.
فکر میکنم اصولاً مشکل این است که در قرآن، دربارهٔ حرفهایی که آدمها میزنند و کارهایی که میکنند، برخلاف آن تصور عرفی که دربارهٔ رفتار انسانها وجود دارد، رفتار آدمها نوعی مراتب دارد. یعنی مثلاً از جایی، بهطور ناخودآگاه، انگیزههایی برایتان ایجاد میشود و به سمت این میروید که کاری بکنید، نیتی برایتان شکل بگیرد یا حرفی بزنید. ممکن است این حرفها و رفتارها در مراحلی متوقف شود، ولی از جایی به بعد، وقتی به سمت گفتن چیزی یا انجام کاری میروید، فعلِ شما به حساب میآید.
به هر حال وقتی حرف از این است که اینها فریبکاری میکنند، مطمئناً منظور لزوماً این نیست که این آدمها مینشینند و با خودشان فکر میکنند و تصمیم میگیرند فریبی ابداع کنند و کاری انجام دهند. رفتارشان فریبکارانه است و فریبی در آن هست؛ در رفتارشان کذب و در گفتارشان دروغ هست. مثلاً اینکه میگویند: این آدمی که واقعاً ایمان ندارد، وقتی بگوید «من ایمان دارم»، کذب گفته و دروغ گفته است. حالا آیا خودش میداند که ایمان ندارد و عمداً دروغ میگوید، یا نمیداند که ایمان ندارد و این دروغ را میگوید و این حرف کذب را میزند، چندان فرقی نمیکند؛ به هر حال دارد حرف کذبی میزند.
بنابراین مثلاً وقتی میگوید «و لهم عذاب الیم بما کانوا یکذبون»، این «یکذبون» را لزوماً به این معنا نگیرید که اینها دروغ گفتند، یعنی ادعای ایمان کردند در حالی که میدانستند مؤمن نیستند. اینها ادعای ایمان کردند در حالی که مؤمن نبودند. در نخستین توصیفشان آمده است: «و من الناس من یقول آمنا بالله و بالیوم الآخر و ما هم بمؤمنین». اینکه اینها میدانند جزو مؤمنین هستند یا نیستند، جزو توصیفشان نیست؛ اینها جزو مؤمنین نیستند، ولی میگویند ما جزو مؤمنین هستیم.
من یک بار که دربارهٔ داستان آفرینش صحبت میکردم، در این مورد بحث کردم که شیطان چگونه میتواند آنچه را آدم نسبت به او دارد بفهمد؛ در حالی که موضوع این است که آدم جامعیت دارد: همهٔ اسماء الهی را درک میکند و میتواند یاد بگیرد و تعلیم بدهد — یا مثلاً به او تعلیم داده شده است — و شیطان اینطور نیست. وقتی شیطان با یک اسم الهی آشنا نیست، چطور میتواند درک کند که واقعاً چیزی هست که او نمیفهمد؟ این کمی سخت است که وقتی چیزی را احساس نکردهاید و نفهمیدهاید، بفهمید چیزی آنجاست که نفهمیدهاید.
تجربهای که شاید کمی دیر برایم پیش آمد، در زندگی دانشگاهیمان بود: آدمهایی که به نوعی بیسواد یا کمسوادند و ادعای سواد میکنند، خیلیهایشان در همین شرایطاند؛ یعنی واقعاً فکر میکنند باسوادند. تجربهام این بود که احساس کردم وقتی کسی هیچوقت چیزی را خیلی عمیق نفهمیده است، شاید برایش راحت نباشد درک کند که دیگران چیزهایی را خیلی عمیقتر میفهمند. برای آدمی که فهمش در یک سطح گیر کرده، سخت است که راحت بفهمد و قبول کند آدمهای دیگری هستند که در سطح خیلی بالاتری درک میکنند. شما همین الان از کجا میفهمید درسی را که تا حدی فهمیدهاید و فکر میکنید خوب فهمیدهاید، آدمهایی نیستند که خیلی خیلی عمیقتر و روشنتر از شما در آن چیزی را درک میکنند؟ مثلاً در ریاضیات، در زمینهٔ هندسه. فکر میکنم درک هندسه خیلی مراتب دارد و فکر نمیکنم برای کسی راحت باشد، چون چیزی است که خیلی شهود میخواهد؛ بعضیها میبینند و بعضیها نمیبینند.
بگذارید مثالی از یک تجربهٔ شخصی بزنم؛ فکر میکنم در اولین جلسات بود، نمیدانم، جایی بین جلسهٔ یک تا سه. دربارهٔ همین مسئلهٔ شناخت از تمثیلی استفاده کردم: دیدنِ چیزهایی که به آنها «تصویرهای سهبعدی» میگفتند. تصاویری بود که زمانی خیلی مد شده بود؛ در نشریات چاپ میکردند یا حتی، فکر کنم، جداگانه میفروختند. تصویرهای درهم و برهمی بود که اگر با ترتیب خاصی، به شیوهٔ خاصی، به آنها نگاه میکردید، نقش برجستهٔ خیلی زیبایی را در آنها میدیدید؛ دیدنِ این نقشِ خیلی شفاف و روشن و قشنگی که آنجا هست، تجربهٔ خیلی جالبی بود. تجربهای هم داشتم که یادم نیست آن جلسه دربارهاش صحبت کردم یا نه، چون موضوع صحبتم آن موقع این تیپ افراد نبود؛ فرق میان دیدن و ندیدنِ حقیقت و این حرفها بود.
با شخصی آشنا بودم که این تصاویر را خیلی زود میگرفت؛ نگاه میکرد و میگفت: «آها، این مثلاً دلفین است». بعد به من میگفت آن کاری که تو میکنی، که مثلاً تصویر را جلوی چشمت میگیری و حرکت میدهی تا کمکم آن را ببینی، لازم نیست؛ اگر چشمهایت را به هم نزدیک کنی، همان اتفاق میافتد. خودش واقعاً آن کار را نمیکرد؛ همان تصویر را نگاه میکرد و میگفت این دلفین است، و واقعاً خیلی عجیب بود؛ خیلی سریع هم آن را درمیآورد. میگفت اگر چشمهایت را به هم نزدیک کنی، همان اتفاق میافتد.
بعد من آن کار را کردم. اتفاقی که میافتاد این بود که آن تصویر را میدیدم، ولی نه با آن کیفیت جالب و خاصی که با آن شیوه میدیدی؛ بیشتر توهمی میدیدی. بنابراین تشخیص میدادی که مثلاً این یک دلفین است، ولی وقتی آن کار اصلی را انجام میدادی، این دلفین با حالتی براق و شفاف از تصویر بیرون میآمد و حالت خیلی زیبا و جالبی داشت. و این آدم در تمام این مدتی که این چیزها را به سرعت میدید، نفهمیده بود که هیچوقت واقعاً آن تصویرهای سهبعدی را که آن پشت هست ندیده است؛ چون هالهای از آن چیز را میدید. از او که میپرسیدم «این دلفین است؟» یا «شیر است؟»، میگفت: «آره». ولی چیزی دقیقاً برعکس میدید، چیزی فرورفته، که اصلاً آن حالت براق و شفاف را نداشت.
ببینید، این آدم تا کسی نیاید و به او ثابت نکند، چگونه میتواند بفهمد؟ خیلی سخت است. آدم تا حدی میتواند یک عمر چیزی را ببیند و نفهمد که چیز دیگری را دارد میبیند؛ چون تا وقتی فقط حرف در میان است، خب شاید او این تصاویر را سریعتر هم ببیند. اینکه دیگران این را واضحتر میبینند یا نه، کسی باید بیاید و برایش روشن کند. البته اینجا توضیحش خیلی ساده است، چون میشود به او گفت ما برجسته میبینیم، و او نگاه میکند و میبیند که نه، خودش فرورفته میبیند. ولی ممکن است کسی شیوهٔ دیگری به کار ببرد و برجسته ببیند، فقط وضوحش به آن زیبایی و وضوحی نباشد که دیگران میبینند. حالا چگونه میخواهی به او بگویی که ما واضحتر میبینیم و تو واضح نمیبینی؟ هرچه بگویی، او هم فکر میکند تو همین را میبینی و مثلاً شاید داری اغراق میکنی.
آدمی که ایمان ندارد و آن تجربهٔ خاصِ ایمانآوردن را از نظر روانی تجربه نکرده است، چگونه میتواند بفهمد آدمی که به معنای واقعی ایمان دارد، الان حالش چگونه است — وقتی نماز میخواند، وقتی با خدا ارتباط برقرار میکند، وقتی میگوید «من خدا را قبول دارم»، ایمانآوردن و چنین چیزی — و این چیزی که دربارهاش صحبت میکند چقدر وضوح دارد؟ فکر میکنم نکته هم همینجاست؛ یعنی این تقسیمبندی به این دلیل تقسیمبندی جامعی است که دربارهٔ همین صحبت میکند: در میان مؤمنین آدمهایی هستند که ادعای ایمان دارند، قصد فریب به معنای آگاهانه ندارند و خیلیهایشان نمیدانند ایمان چیست؛ بنابراین لحظهای که میگوید «من جزو مؤمنین هستم»، فکر میکند شاید راست میگوید، ولی این حرف دروغ است؛ این حرف کذب است.
این آدم مثل آن آدمی است که اگر بگوید «من این تصاویر سهبعدی را میبینم»، کذب میگوید، چون آن تصاویر سهبعدی را به معنای واقعی کلمه نمیبیند؛ چیزهایی میبیند، مثل این آدمها که در سایهروشنها و رعد و برقها ممکن است حالی داشته باشند و چیزهایی ببینند. واقعاً ممکن است برای این آدمها به یک معنا، مثلاً با استدلالهای عقلی، ثابت شده باشد که خدا هست؛ ولی این ایمانآوردن نیست. آدمی که با استدلال فلسفی اعتقاد پیدا کرده است که خدا هست، جزو مؤمنین حساب نمیشود؛ اگر بگوید «من ایمان دارم»، این حرف میتواند کذب حساب شود، چون آن تجربهای را که بشود به آن گفت ایمانآوردن، در واقع تجربه نکرده است.
حالتی که هست این است که طیف کاملاً مشخصی از آدمها وجود دارد: مثلاً آدمهایی هستند که دقیقاً به کفار وصلاند، یعنی انگار در قلبشان چیزی منعکس نشده است، و آدمهایی که نزدیکاند به اینکه ایمان بیاورند؛ هرکدام بر حسب اینکه چه مقدار درک شهودی دارند. این آدمها به نوعی ضلالت و هدایت را مبادله کردند، مثل داد و ستد در بازار: هدایت به آنها عرضه شده، ضلالت هم عرضه شده، و اینها ضلالت را انتخاب کردند. یکی دو بار آزمایش میشوند، در لحظههایی که مثلاً هدایت به آنها عرضه میشود؛ میتوانند بیایند و در راهِ رسیدن به این سمت قرار بگیرند، ولی جاذبههایی وجود دارد که اینها را نگه میدارد. من واژهٔ «خدعه» را دقیقاً به همین معنا به کار بردم.
رفتار فریبکارانه همین مفهوم کذب است. مثلاً ممکن است آدم اصلاً میل نداشته باشد از اموالش انفاق کند، ولی این کار را بکند؛ کارهای ریاکارانه — در همهٔ آنها فریب هست. شما میگویید آدم ریاکار مینشیند و تصمیم میگیرد که برود فردا ریایی بکند؛ نه، آدم ریاکار، که در واقع به نوعی آدم فریبکاری است، مثلاً در یک لحظه یکدفعه بخششی میکند و ممکن است در آن لحظه احساس کند که واقعاً دارد بخشش میکند؛ انگیزهٔ واضحش این نیست که مردم تحسینش کنند. آنچه در خلوت میخوانند، خیلی سریع تمام میشود. وقتی مردم نگاهش میکنند، انگار نیرویی پیدا میکند؛ واقعاً حتی ممکن است آن لحظه حالی پیدا کند و نمازش را طول بدهد و بگوید من تحت تأثیر حالتی بودم که به من دست داد.
این حالت از کجا آمده است؟ انرژیای است که از نگاه مردم یکدفعه در وجودش بازتاب پیدا کرده است. بنابراین رفتارهای فریبآمیز و ریاکاری و مانند اینها، همه، مثل کذب، میتوانند حالتهایی بین خودآگاهی و ناخودآگاهی داشته باشند. فکر میکنم فرهنگ ما کلاً اینطور است که به خودآگاهی خیلی اهمیت میدهیم.
من بارها به مناسبتهای مختلف مجبور شدم با آدمها در این مورد بحث کنم که اشتباه میکنید اگر فکر میکنید آدمهایی که بدند، در هر کاری که میکنند، واقعاً احساس میکنند دارند کار بد میکنند؛ به نظر من خیلی نادر است آدمی که قبول کند آدم بدی است. یعنی جنایتکارترین آدمها هم به نوعی برای خودشان دنیایی میسازند؛ همین است که اینجا حرف از این است که آنها دارند خودشان را فریب میدهند. درون این آدمها دنیایی خیالی به وجود میآید که در آن آدم خوبی حساب شوند.
دربارهٔ آدمهای ریاکار هم، در جوامع مذهبی ریاکاری کلاً چیز دیگری است؛ به اصطلاح سندروم خطرناکی است که هرچه آن جمع ایدئولوژیکتر باشد، ریاکاری در آن حالت اپیدمیِ بیشتری پیدا میکند. من تجربهای دارم: یادم هست در دوران نوجوانیام کتابی از یکی از علما دربارهٔ ریا خواندم. این کتاب دربارهٔ اینکه مثلاً در حوزههای علمیه چه میگذرد، تأثیر خیلی بدی بر من گذاشت؛ چون پر از مثالهایی بود که برای شهودیکردن موضوع میزد، و انگار کتاب را کاملاً خطاب به اطرافیان خودش نوشته بود. چیزهایی نوشته بود که اینقدر پیچیده بود که اصلاً به عقل آدم نمیرسید کسی کارهایی از این شکل بکند، از این بابت که مردم دربارهٔ او چه میگویند. مثلاً آن جملههایی که طرف میرود جایی مینشیند و میگوید: «بله، ما سالها در خدمت آن آقا قلممزدها کردیم»؛ یعنی شروع میکند از آن آدم تعریفکردن تا به نوعی نشان دهد چقدر به او نزدیک است؛ و هزار مثال عجیب و غریب دیگر. من واقعاً فکر میکنم در واقع هم همینطور است.
در محیطی مثل حوزهٔ علمیه، مثلاً مشروبخوردن گناه حساب نمیشود؛ آنها مشروب نمیخورند و فکر کنم این معمولاً جزو بدیهیات است. میگویم در مجامع مذهبی، وقتی جایی آدمهایی به دلایل دینی دور هم جمعاند، خطری که تهدیدشان میکند مثلاً ریاست. جایی که همهٔ آدمها ارزشهای کاملاً استانداردی را پذیرفته باشند، به اصطلاح راه برای این جور فسادها باز میشود. اگر جامعهای باشد که ارزشهایی که تشویقشان کنند در آن وجود نداشته باشد، مثلاً اگر الان بخواهید در ملأ عام نماز بخوانید، در جامعهای اینطوری، بعضیها که موقع نمازخواندن نگاهتان میکنند، ممکن است به نظرشان کار مسخرهای میکنید و بعضیها ممکن است به نظرشان بیاید کار خوبی میکنید. بنابراین نگاه آدمهایی که شما را نگاه میکنند، ممکن است تأثیر خاصی بر شما نگذارد: از یک طرف، ممکن است تأثیر نگاه کسی که نگاهتان میکند این باشد که نماز را زودتر تمام کنید، چون احساس میکنید مسخرهتان میکند؛ و از طرف دیگر ممکن است کسی با تحسین نگاهتان کند. این نیروهایی که از جامعه به شما وارد میشود، به نوعی همدیگر را خنثی میکنند. ولی وقتی جمعی را ببینید که همه یک چیز را ارزش میدانند، آنوقت راه برای تظاهر به آن ارزش باز میشود؛ یعنی جامعه انگار چیزی را از شما میخواهد و نیرویی در شما ایجاد میکند که آن کار را در جمع انجام دهید، در حالی که واقعاً اهل این کار نیستید.
به هر حال این مفهوم، چه خودآگاه و چه ناخودآگاه، دربارهٔ هر رفتار غیرواقعی است که صادقانه از وجودتان صادر نشده باشد.
یکی از حاضران: یعنی فریبکاری هر جور کار اشتباهی است که از آدم صادر میشود؟ یعنی اگر من هر گناهی هم بکنم و بگویم آنجا کار درستی کردم، پس اینجور کارها را میتوانم بکنم؟
نه؛ یعنی وقتی گناهی میکنید، کسانی را که جزو «الذین آمنوا» هستند فریب میدهید؟ وقتی کاری میکنید که جزو ارزشهای ایمانی حساب میشود، ولی آن کار بهطور طبیعی از شما صادر نشده است، دارید فریبکاری میکنید؛ مسئله این است که شما دربارهٔ آنچه اینجا بحث میشود، کمی زیادی تند میروید. کارهای ریاکارانه، رفتارهای ریاکارانه، رفتارهایی که نیرنگ در آن است، به این معنا که من کاری انجام میدهم که مورد قبول جمع مؤمنین است — مثل طولدادن نماز، روزهگرفتن، یا هر کار دیگری که ممکن است جمع مؤمنین را فریب دهد — در حالی که این صفتِ طبیعیِ من نیست. نه اینکه اراده کنم این آدمها را، و خدا را همراهشان، گول بزنم؛ بلکه اینکه در جمع مؤمنین رفتارهایی از من سر میزند که مطلوب آنهاست. گناهکردن، نه، اینطور نیست. آری، حتی ممکن است به نوعی بهطور خصوصی هم این پیش بیاید.
ببینید، نکتهٔ اساسی و خیلی واضح اینجا این است که در رفتار متقین کذبی وجود ندارد؛ هماناند که هستند و به همان چیزی که احساس میکنند عمل میکنند: نماز میخوانند؛ دوست دارند نماز بخوانند. جملهای از حضرت مسیح هست که خیلی به آن علاقه دارم؛ البته در انجیل توماس. انجیل توماس را از یک نظر به خاطر همین جملهٔ زیبای مسیح دوست دارم که به حواریون توصیه میکند: «کاری را که دوست دارید انجام دهید». به نظر من این جملهٔ خیلی واضحی است دربارهٔ اینکه انسان به معنای واقعی کلمه کارهایی را که دوست دارد انجام دهد: چنین انسانی همان چیزهایی را دوست دارد، همان زندگیای را که حضرت مسیح داشت. آن فضای مسیحوار خیلی در این جمله هست.
انگار حضرت مسیح انگیزههای خرابکاری را که در بقیهٔ مردم هست، اصلاً نمیبیند. فکر میکنم آدمی که اصلاً با بدی آشنا نیست، وقتی کارهای مردم را میبیند، احساس میکند: خب، اینها چرا این کارها را میکنند؟ به نظرش بدیهی میرسد که همهٔ انسانها کارهای خوب را دوست دارند و از کارهای بد بدشان میآید، چون خوب و بد کاملاً چیز روشنی است؛ بنابراین کافی است به مردم بگویید هر کاری را که دوست دارید بکنید، یعنی کارهای خوب را بکنید؛ چون انسانِ طبیعی بهطور طبیعی کار خوب را دوست دارد.
و اما آنچه شما دربارهٔ آدمها حتی در تنهایی میگویید: مشکلتان این است که چگونه ممکن است «یخادعون الله» اینجا آمده باشد. اینطور جواب بدهم: اولاً آیه «یخادعون الله والذین آمنوا» است، نه صرفاً «یخادعون الله» بهتنهایی؛ و بنابراین میشود گفت معنایش همان چیزی است که من میگویم و همین برایش کافی است؛ یعنی در برابر خدا و کسانی که جزو «الذین آمنوا» هستند، فریبکاری میکنند.
ببینید، صفت مشترکی میان کفار و متقین هست: صدق. برای همین آدمهای سادهایاند. اما این گروه آدمهای پیچیدهایاند که در سطحهای مختلف روانشان اتفاقهای متضادی میافتد. متقین که کاملاً صادقاند؛ دوست دارند نماز بخوانند، نماز میخوانند؛ اگر دوست داشته باشند و حال داشته باشند، نمازشان را طول میدهند. احساسات درونشان کاملاً بهطور طبیعی به حرفها و رفتارهایشان منجر میشود؛ یعنی موجودات مستقلیاند که صادقانه این کارها را میکنند. کفار هم به یک معنا صادقاند؛ نمیدانم چرا این را حس میکنم. بعضی از آدمهایی که مؤمن نیستند، واقعاً صدقِ قابل تحسینی دارند: رفتاری را که دوست دارند، به معنایی که خودشان میفهمند، انجام میدهند.
دروغ نمیگویند؛ من شخصاً خیلی از دروغ بدم میآید. واقعاً روایتهایی هست که میگوید دروغ مثلاً بدترین گناه است و از این قبیل، و من خیلی فکر میکنم که این روایتها زیاد مورد توجه قرار نمیگیرد. دروغ چیز خیلی زشت و کثیفی است. اینکه آدمی چیزی را قبول ندارد و میگوید قبول ندارم، کاری را که دیگران ممکن است بد بدانند و خودش خوب میداند انجام میدهد، و دستکم احساسات خودش را همانطور که هست بیان میکند، به اصطلاح دستکم چیز تحسینانگیزی در آن هست. منظورم این است که این گروه سوم اصولاً آدمهای پیچیدهایاند.
این آدمها خودشان هم دقیقاً نمیدانند الان چه چیزی را قبول دارند و چه چیزی را قبول ندارند، چه کاری را دوست دارند و چه کاری را دوست ندارند؛ در درونشان آشفتگیهایی وجود دارد. اینکه رفتارشان همراه با نیرنگ است، لزومی ندارد آدم آن را به آن گستردگیای که شما میگویید تعبیر کند. در واقع گناهکردن که اصلاً شامل آن نمیشود؛ اصلاً نمیفهمم توجیه گناه چگونه ممکن است شامل این توصیف شود.
منظور این است که رفتارهای خوبی از خودشان نشان میدهند، ولی این رفتارها بهطور طبیعی از آنها صادر نمیشود؛ حتی اگر جامعهای هم وجود نداشته باشد، مثلاً الان در تنهایی کاری انجام میدهند. مثل اینکه آدمی که مؤمن نیست، مثلاً نمازش را در خانهاش هم طول بدهد؛ انگار در خانهٔ خودش هم ادای آدمهای باتقوا و مؤمن را درمیآورد. به هر حال آیا در این چیزی از کذب وجود دارد یا نه؟ رفتاری نشاندادن که مثل رفتار مؤمنین باشد، در حالی که این آدم صادقانه نمیتواند آن رفتار را داشته باشد؛ چیزی باعث شده است که این رفتار را بکند. این خودش میتواند خودآگاه باشد، میتواند ناخودآگاه باشد؛ لزومی هم ندارد که اجتماعی فرض شود.
مثالی که شما میزنید، مثلاً اینکه کسی گناه خودش را توجیه میکند، اینجا نمیگنجد. اینکه خودتان را بهتر از آنچه در درونتان هست نشان دهید و عمل کنید، اینجا میگنجد. و این، از نظر درک و سختی یا راحتیِ قبولکردنش، دقیقاً مثل همین است که آدمی دروغ میگوید و حرف کذبی میزند: ممکن است بفهمد، ممکن است نفهمد.
به نظر من نشاندادن رفتارهای مورد پذیرش، مثلاً رفتارهای ایمانی، هم میتواند از این نظر مراتب داشته باشد که چقدر صادقانه از آدم صادر شود. نمازخواندن مثال خیلی خوبی است: اکثریت قاطع آدمهایی که در جامعهٔ ایمانی هستند، اصولاً چون به آنها گفتهاند نماز بخوان، به نوعی نماز میخوانند؛ نماز بهطور طبیعی از آنها صادر نمیشود. یعنی وقتی وقت نماز میشود، ممکن است اصلاً حال و انگیزهٔ پرستش خدا در آنها وجود نداشته باشد. چیزهایی که بهطور طبیعی صادر میشوند، همراه با لذتاند: آدمی دوست دارد مثلاً خداوند را ستایش کند. چرا کسی بلند میشود نماز بخواند؟ خب، به او گفتهاند و دارد این کار را میکند؛ رفتار طبیعیاش نیست؛ برایش مثل غذاخوردن نیست. نهایتاً افراد متقی و مؤمنِ واقعی آدمهاییاند که اگر انفاق میکنند، از انفاقکردن خودشان لذت میبرند؛ بهطور طبیعی انفاق میکنند؛ یعنی میفهمند که باید انفاق کنند و اینجا جای انفاقکردن است، و این کار را میکنند؛ نماز میخوانند؛ دلشان با رفتارشان و گفتارشان یکی است. اکثریت آدمها اینطور نیستند؛ اکثریت آدمها در این طیف قرار میگیرند که مراتبی از کذب در رفتارشان وجود دارد.
یکی از حاضران: نمازخواندن به هر حال نوعی لذت دارد؛ مثلاً لذتِ امنیت در جمع.
آدم به نوعی نماز میخواند که در واقع خودش را تحسین میکند. هر کسی لذتِ امنیت در جمع را دارد، حتماً جزو همین گروه است.
«الذین فی قلوبهم مرض» مثل همان مسئلهٔ «بالغ» و «والد» است: اینها آدمهاییاند که مذهبشان را از «والد»شان گرفتهاند؛ کلیترین توصیفشان همین است. احتمالاً در جامعهای ایمانی به دنیا آمدهاند، یا ممکن است در آن به دنیا نیامده باشند و این جامعه بعداً ایمانی شده باشد؛ و به نوعی نیرویی اجتماعی، چیزی از بیرون، اینها را دعوت کرده است. کارهایی را انجام میدهند چون به آنها گفته شده است؛ کارهایی را انجام میدهند چون فکر میکنند درست است و بحثنکردن درست است.
حالا سؤال شما این است که این آدمها چگونه میتوانند بفهمند در کدام دسته قرار دارند؟ نگران نباشید، حتماً در این دسته هستید! توصیفهای متقین را بخوانید و ببینید که واقعاً از همان چیزهاست، مثل این تصویر سهبعدی؛ تشخیصش برای خودتان ممکن است خیلی سخت باشد. به هر حال کل ماجرا این است — و شاید این با مسئلهٔ سورهٔ بقره در ارتباط باشد — که نزول شریعت این آدمها را ایجاد میکند.
قبل از اینکه دین و جامعهٔ دینی تأسیس شود، اکثریت آدمها کافرند؛ ادعای ایمان هم نمیکنند و آموزش دینی هم ندیدهاند؛ «والد» دینی اصلاً وجود ندارد. آدمهای استثناییای مثل ابراهیم هم هستند که جزو مؤمنیناند و صدقِ محضاند. رفتار ابراهیم اینطور است؛ کلاً یکی از ویژگیهای ابراهیم صدیقبودن است. صدیق آدم شفافی است: هر چه میگوید، عین آن چیزی است که در قلبش هست و هیچ چیزی غیر از آنچه میگوید در قلبش نیست. انگار هر چه درونش هست، بیرونش هم همان است که شما میبینید. هر کاری که میکند، با تمام انگیزههایش و با همهٔ وجودش آمده است؛ یعنی اگر نماز میخواند، بیتاب شده است و نماز میخواند.
آدمها اصولاً اینطور نیستند. وقتی جامعهٔ ایمانی تشکیل میشود، اتفاقی که میافتد این است که این آدمها به وجود میآیند: آدمهایی که تحت تعلیمات مذهبی قرار میگیرند، آدمهایی که به نوعی چیزهایی به آنها گفته میشود و از طرف جامعه فشاری رویشان هست که کارهایی را بکنند، در حالی که حقیقتاً اهل این کارها نیستند. از اول در سورهٔ بقره این بنا گذاشته میشود — و من دارم بر این تأکید میکنم — که نزول شریعت و نزول کتاب ضایعاتی هم دارد؛ یعنی نوعی فساد که قبلاً وجود نداشت، به وجود میآید. کلاه شرعی درستکردن جزو فساد آدمهای قبل از نوح نبود؛ آنها زندگی طبیعی میکردند؛ به هیچ عنوان اعتقاد نداشتند و نمیگفتند هم که اعتقاد داریم.
نمیخواهم بگویم اگر شریعتی نازل نمیشد، کلاً آدمها دچار ریاکاری نمیشدند؛ چون به هر حال هر جامعهای به سمت فرهنگی و نوعی اعتقاد میرفت و ممکن بود مثلاً بتپرستی «والد» آدمی شود؛ بعد آدمی که چندان اعتقادی به بتها ندارد، ریا کند و مثلاً در جمع از زیبایی این بت و از این حرفها بگوید. به هر حال نمیخواهم بگویم دروغ یا ریاکاری را شریعت و مذهب ایجاد کرده است؛ ولی جامعهٔ ایمانی چنین موجوداتی را در خودش به وجود میآورد.
از اول در سورهٔ بقره اینطور است تا به بنیاسرائیل میرسد. ببینید، بنیاسرائیل نمونهٔ واقعی این آدمها هستند: آدمهایی که روزی دنبال حضرت موسی راه افتادند — نه از سرِ ایمان؛ ایمان که نداشتند — چون چیز خوبی داشت و اینها را دعوت میکرد؛ ولی واقعاً جزو مؤمنین نبودند. اینطور هم دروغ نمیگفتند که ما جزو مؤمنین هستیم؛ معجزاتی دیده بودند و به نوعی میدانستند. مثلاً ببینید، این آیه خیلی آیهٔ خوبی است که میگوید حضرت موسی به آنها میگوید: چرا مرا اذیت میکنید، در حالی که میدانید من رسول خدا هستم؟ بنیاسرائیل واقعاً میدانستند که موسی رسول خداست، ولی جزو مؤمنین نبودند.
ایمانآوردن با دانستن خیلی فرق دارد. این آدمهایی که میدانند و ایمان نیاوردهاند، قطعاً جزو این آدمها هستند؛ وقتی ادعای ایمان میکنند، به معنای خودآگاه دروغ نمیگویند. قطعاً در دنیا عالمهایی هم هستند که میبینند و ایمان نیاوردهاند.
وقتی ایمان عرضه شد و جامعهٔ ایمانی تشکیل شد، در این جامعهٔ ایمانی آدمهایی به وجود میآیند که اینطورند: اهل تقوا نیستند، اهل ایمان به معنای واقعی کلمه نیستند؛ رفتارهایی که از خودشان نشان میدهند، رفتارهای صادقانهای نیست؛ یعنی با قلبشان یکی نیست و کذب است. در واقع این آیات در آغاز سوره شما را آماده میکند تا با موضوع بنیاسرائیل مواجه شوید؛ بنابراین اصولاً وضع همین است: جامعهٔ ایمانی تشکیل شده است از اکثریتی قاطع از «الذین فی قلوبهم مرض» با مراتبشان و اقلیتی از متقین که معمولاً چندان به چشم نمیآید.
در میان افرادی که جزو سابقین مؤمنیناند، آدمهایی بودند بسیار باهوش که میدانستند پیغمبر آدمی است که غلبه میکند؛ آدم کسی را میبیند و به نوعی میفهمد که پیروز میشود. ممکن است کسی چنین برداشتی از آدمی پیدا کرده باشد و انگیزهٔ ناخودآگاهش این باشد که به این آدم نزدیک شود؛ مثل اینکه روی چیزی سرمایهگذاری میکند که برنده است.
میخواهم بگویم این دقیقاً همان حکایتی است که مثلاً دربارهٔ مبارزین قبل از انقلاب اسلامی میتوانید بگویید: آیا همهٔ اینها آدمهای خیلی پاک و صادقی بودند یا نه؟ من کلاً عالمهای چپِ قبل و بعد از انقلاب را زیاد میشناسم؛ این آدمهایی که چپ بودند، واقعاً به دستههایی خیلی روشن تقسیم میشوند. بدترینشان آدمهایی بودند که چون مارکس گفته بود، اصل اعتقادشان این بود و بهشدت روی آن استدلال میکردند که عالم از آنِ کمونیسم است؛ جبر تاریخ این است که همهٔ کشورها از سرمایهداری به سمت کمونیسم میروند. در دنیا هم میدیدید که کشورهای کمونیست یکییکی زیاد میشدند. کاملاً آدمهایی در جناح چپ بودند — منظورم جناح چپِ امروز نیست؛ یعنی کمونیست بودند و به آن معنا چپ بودند — که بهشدت خودشان را آماده کرده بودند تا به مقامی برسند. در خیلی از افرادی هم که در احزاب کمونیست بودند، این روحیه وجود داشت: به خاطر آرمانهای عدالتخواهی که در جنبش چپ بود، وارد جنبش چپ شدند؛ دلشان برای مردم میسوخت و میخواستند کاری برای مردم بکنند. مثلاً وضع اقتصادی مردم را میدیدند، میدیدند سرمایهدارها چگونه پوست کارگرها را میکنند، و وارد چنین برنامهای میشدند؛ برایشان اصلاً مهم نبود که زنده میمانند یا نمیمانند، چه کار میکنند و چه کار نمیکنند.
به این دلیل این را میگویم که دوست دارم به این نکته اشاره کنم: دقیقاً روزی که اتحاد جماهیر شوروی فروپاشید، یعنی وقتی کمونیسم شکست تاریخی خودش را خورد، همهٔ آن آدمهایی که آنطور بودند و آن انگیزهٔ اول را داشتند و دنبال پست و مقام بودند، ظرف یک شبانهروز به آرمانهای خودشان پشت کردند؛ ولی هنوز هم آدمهایی هستند که به آرمانهای مارکسیستی معتقدند و جزو آن گروهیاند که خیلی صادقانه مارکسیست شده بودند. اینکه بگویم در دورانی که احزاب کمونیست مثلاً در ایران، یا در کشورهای دیگر، بهشدت تحت فشار و تعقیب و شکنجه بودند، پس هر کسی که به آن ایمان آورده حتماً آدمی است که خیلی صادقانه این کار را کرده، اصلاً درست نیست.
مثلاً فرض کنید در مدینه، چطور یکدفعه همهشان مؤمن شدند؟ انقلابی روحی در آنها ایجاد شد؟ احتمالاً شنیدهاید که ماجرای اوس و خزرج و دعوت از پیغمبر، ماجرایی بود که برای مدینه و مردم مدینه فوایدی داشت: با همدیگر مشکلاتی داشتند و پیغمبر را دعوت کردند. اینکه خواست خدا بود که اینطور شد، یعنی آنها در جایی افتادند که خودشان هم آیندهشان را نمیدیدند. بعداً، مثلاً وقتی دربارهٔ سورهٔ نور صحبت میکنم، در سورهٔ نور بهوضوح میبینید که جامعهٔ مدینه کمکم در برابر اینکه پیغمبر احکام صادر میکند و جامعه را رهبری میکند، مقاومت نشان میدهند. فتح مکه که جای خود دارد؛ خیلی قبل از آن هم آدمهایی پیدا میکنید که ناخالصی دارند، یعنی انگیزههای دیگری در خودآگاه یا ناخودآگاهشان هست، و فکر میکنم بعداً هم انگیزههایشان متجلی شد.
به هر حال بیش از این به این بحث نمیپردازم. به این راحتی نمیشود این حرف را زد: در هر جنبشِ تحت فشاری ممکن است کسی اگر امید پیروزی داشته باشد، به همان امید بیاید و وارد جنبش شود.
یکی از حاضران: سؤال من این است که واقعاً اگر من خدا را بشناسم، ولی جزو این گروه از آدمها باشم که میگویند «من هم مریضم» و انگیزهٔ مادیام را دارم، پس وضع من الان چیست؟
انگیزهٔ مادی که تنها انگیزه نیست؛ گاهی انگیزه، انگیزهٔ مادی میشود. بله، مسئله این است که راهی باید طی شود. این سؤالتان از این جهت خوب است؛ چیزی را که باید بگویم، الان میتوانم کمی بهتر بگویم و خیلی از بحث دور نمیشویم.
اگر این تعبیر مرا قبول کنید که اصولاً مشکلِ «مرض» همان مشکل این است که در جامعهای به دنیا میآیند که فرهنگی در آن هست، و واقعاً آن احساسات ایمانی و اینها را ندارند، ولی چون از اول به آنها تلقین شده، طوری رفتار میکنند که انگار مؤمناند — اگر این درست باشد، معنای این تعبیر این است که همهٔ ما انگار به نوعی از چنین مرحلهای رد میشویم. یعنی از کودکی تعالیمی را میگیرید و عقایدی پیدا میکنید که در قلبتان نیست؛ اصلاً در آن سن امکان ایمانآوردن ندارید. بنابراین همهٔ آدمها به نوعی از سنین نوجوانی و جوانی تا وقتی وارد آن سیر نشدهاند که جزو مؤمنین شوند، دچار این مشکلاند: کارهایی میکنند که در قلبشان نیست.
یکی از حاضران: یعنی نه اینکه فقط چون پدرمان چیزی به ما گفته؛ واقعاً خدایی در دل آدم هست، وقتی آدم بزرگ میشود هم خدا هست، و تا آن موقع هم بچه به آن خدا اعتقاد دارد.
آری؛ ولی نمازخواندن چه؟ آن هم در دل آدم است؟ همینطور که جلو بروید، میبینید که رفتارهای ایمانی از جایی به بعد ممکن است بهطور طبیعی از آدم صادر نشود؛ چون به او گفتهاند، چون فرهنگ الگوهایی برایش قرار داده، آن کارها را میکند. نکته این است، و همهٔ ماجرا همین است: اگر راه شریعت باز نمیشد و تعالیمی نمیدیدند، اکثریت قریب به اتفاقشان جزو کفار بودند؛ قبول دارید؟ حالا خداوند شریعت را میفرستد و مشکلی که پیش میآید این است: وقتی به آدمی میگویید این کار را بکن، در حالی که هنوز از نظر روانی بهطور طبیعی آمادگی انجام آن را ندارد، دچار این مشکلِ دیگر میشود.
و راهحلش این است که این حالت دوم بهتر است؛ یعنی همین راه کمکم میتواند به نتیجه منجر شود، حتی اگر تظاهر کنید. گاهی آدم تظاهر به خوببودن هم که بکند، چون این خوببودن با درونش سازگار است، کمکم باعث میشود خوب شود. ولی در عین حال مشکل ریاکاری و مریضشدن قلب به این معنا، و کذب و اینها هم پیش میآید. به نظر من بدیهی است که نزول دین و شریعت لطفی است که خداوند کرده است: در مجموع، آدمهایی که به معنای واقعی کلمه جزو جامعهٔ متقین قرار میگیرند، خیلی خیلی بیشتر شدهاند؛ ولی ضایعهاش این است که آدمهایی از این تیپ هم به وجود میآیند.
آنچه شما میگویید این است که از بچگی چیزهایی به شما گفتهاند؛ بعضیهایش واقعاً در قلبتان نشسته و بعضیهایش ننشسته است. ممکن است مثلاً آدمی در حد اعتقاد به خدا صادقانه اعتقاد داشته باشد، ولی به قیامت نه. ایمانتان به آخرت چقدر تقلیدی است؟ به هر حال حرکتی باید انجام شود؛ و همهٔ آدمهایی که در جامعهٔ ایمانی به دنیا میآیند، چون تحت تعلیمات مذهبی قرار میگیرند، همیشه انگار کمی بهتر از آنچه واقعاً هستند عمل میکنند. واقعاً چقدر نیاز روانی دارید که روزی پنج بار — یا حالا سه بار یا دو بار، نمیدانم — نماز بخوانید؟ ما که نمازخوانیم؛ ممکن است کسی نخواند یا کمی به خودش تخفیف بدهد و آن چهار تا را دو تا کند، یا اصلاً یک بار. واقعاً در طول روز چقدر بیتاب میشوید و نیاز دارید که خدا را ستایش کنید؟ اگر نه، پس عمل خیلی صادقانهای انجام نمیدهیم. همهٔ ما که اوقاتی از روز را نماز میخوانیم، البته چیزی از صداقت در آن هست؛ ولی اگر حسم این نیست که الان خدا را مدح و ستایش کنم یا در برابر خداوند سجده کنم، این عمل از نوعی دیگر است.
یک بار این را قبلاً در کلاس گفتم: روایت قشنگی وجود دارد که عرفا خیلی به آن علاقه دارند و نقل میکنند، که پیغمبر چطور نماز را کشف کرد: تجلیای از خداوند را دید و انگار ناخواسته به رکوع رفت؛ بعد وقتی سرش را برداشت، تجلی ذات الهی را دید و ناخواسته به سجده رفت. این حرکات بهطور طبیعی از پیغمبر صادر شد؛ یعنی چیزی میدید و حالتی به او دست میداد که نمیتوانست در برابرش بایستد؛ در آن حالت باید به رکوع میرفت، یعنی به جسم خودش حالت خضوع و خشوع بیشتری میداد تا انگار بتواند آن حالت را تحمل کند. مثل آدمی که وقتی خبر خیلی بدی به او میدهند، پایش سست میشود و مینشیند؛ این کار خیلی صادقانهای است؛ کسی به او نگفته این کار را بکند و بهطور طبیعی از او صادر میشود.
نماز بهطور طبیعی از ما صادر نمیشود؛ اگر اصلاً به ما نگویند نماز بخوان، ممکن است تا آخر عمر هم هیچوقت بهطور طبیعی یا غیرطبیعی از ما صادر نشود. اگر بگویند نماز بخوان، تمرینی است که با آن به سمت این میرویم که حالت بهتری پیدا کنیم؛ یا جزو آن آدمهایی باشیم که ممکن است تا آخر عمر هم هیچوقت اعمال دینی خودمان را صادقانه انجام ندهیم.
موضوع این است که وقتی جامعهٔ دینی تأسیس میشود — و موضوع اینجا در واقع تأسیس جامعهٔ دینی است: جامعهٔ دینیای تأسیس شده بود و حالا جامعهٔ دیگری دارد تأسیس میشود — این ماجرا در جامعهٔ دینی وجود دارد: تعالیم دینی به وجود میآید، شریعتی به وجود میآید که در سورهٔ بقره این شریعت بسط پیدا میکند، و نتیجهاش این است که آدمهایی به وجود میآیند که رفتارشان صادقانه نیست و در آن کذب و نیرنگ هست؛ با مرتبهای از خودآگاهی یا کاملاً ناخودآگاه، خیلی مهم نیست. هر کاری بکنید که — با این تعبیری که من به کار میبرم — بهطور طبیعی از شما صادر نشود، یعنی با تمام وجود، حستان و قلبتان انگار آن کار را نخواهد و شما انجامش دهید، درجهای از کذب در آن هست؛ درجهای از کفر در آن وجود دارد، درجهای از نیرنگ در آن وجود دارد.
این آدمها مشخصاً اینطورند: آدمهایی بینابین، که تعالیم دینی دیدهاند؛ ممکن است خیلی خیلی کافر باشند یا نزدیک به تقوا، و خیلی قابل تشخیص نیست. به هر حال مرزهایی وجود دارد، هرچند نه چندان روشن، که آدمها با همین تعالیمی که دیدهاند از آنها عبور میکنند، به سمت صادقانه عبادتکردن و صادقانه ایمانداشتن به خدا و روز قیامت و الی آخر. شریعت، همانطور که از اسمش برمیآید، راهی است که قرار است شما را به جایی برساند. در مسیری که میروید، هنوز از جاهایی رد نشدهاید و جزو آدمهایی هستید که هنوز شاید نشود اسم متقی یا مؤمن را برایتان گذاشت. نکتهٔ این آدمها این است که آدمهایی در حال راهرفتن نیستند.
فکر میکنم توصیفی که قرآن میکند، نوعی توصیف دینامیک است؛ یعنی بیشتر مهم این است که آدم به آن سمت میرود یا نمیرود، و اینکه به کجا رسیده شاید خیلی مهم نباشد. در «یؤمنون بالغیب» انگار این آدمها به سمت چیزهای پنهانی میروند که آدمها بهطور عادی نمیبینند و مدام آن را باور میکنند، و این هیچ انتهایی هم ندارد. به هر حال متقین آدمهاییاند که در این مسیر قرار گرفتهاند و به نوعی صادقانه رفتار میکنند؛ و بقیهٔ آدمها اگر در راه آن مسیرند و به سمت تقوا و ایمان و اینها میروند، خیلی خوب است. ولی این آدمها فرصت پیدا میکنند که بیایند؛ مثلاً حالی به آنها دست میدهد و به نوعی میتوانند خودشان را بکنند و حرکت کنند، ولی کندن کمی سخت است. انگیزهها مالی و مادی به آن معنایی که شما میخواهید بگویید نیست.
حالا من همینطور حرفهایی را که میخواهم بزنم پس و پیش میزنم. نکتهٔ اصلی ماجرا اینجا چیست؟ مشکل این آدمها چیست؟ به زبان واقعگرایانه، مشکل، به اصطلاح سنتی، دنیاست: علایقی دارند و چیزهایی را دوست دارند که نمیتوانند از آنها دل بکنند؛ انگیزههایی برایشان هست که انگیزههای الهی نیست؛ و نتیجهاش این است که وجودشان، به اصطلاح، یککاسه نمیشود. همین الان که کاری میکنند، چیز دیگری را دوست دارند؛ مثل آدمی که نماز میخواند ولی حواسش جای دیگری است. وقتی نماز میخوانید، اگر حواستان جای دیگری است، یعنی چیزهای دیگری را بیشتر دوست دارید. اگر توصیف مؤمنین در قرآن این است که «اشد حبا لله» هستند، یعنی بیشترین چیزی که دوست دارند خداست، و نماز هم فرصتی است که خدا گفته بیایید با من حرف بزنید، مگر میشود کسی «اشد حبا لله» باشد، با خدا صحبت کند و حواسش جای دیگری باشد؟ نمیشود. آن چیزهایی که موقع نماز به ذهنتان میرسد، آنها را بیشتر دوست دارید.
مثلاً این حاجآقاهای بازاری را در نظر بگیرید؛ نه اینکه اینها خودشان را جا زده باشند و دروغ بگویند، ولی اکثریتشان چیز دیگری را بیشتر از خدا دوست دارند؛ نماز هم که میخوانند، دلشان هنوز در مغازه است. دانشجوها، مثلاً دانشجوهای محترم و اساتید، شاید موفقیتهای علمی را خیلی بیشتر از چیزی مثل ستایش خداوند دوست داشته باشند، و الان که نماز میخوانند، ممکن است مسئلهای را در ذهنشان حل کنند.
به هر حال این مسئلهٔ «مادیبودن» یعنی چه؟ یعنی اینها به نوعی دنیایی است. همهٔ ما گرفتار این هستیم که علایق دنیویای داریم که باعث میشود وجودمان در راه رسیدن به حقیقت قرار نگیرد. اگر آدمی هیچ انگیزهای از نوع انگیزههای دنیایی نداشته باشد، هیچ شکی نیست که حقیقت برایش کشف میشود. تمام نکته این است؛ مثلاً نمونهاش احساس امنیت است. آدمی که به این دنیا چسبیده است، نمیخواهد از این دنیا خلاص شود و نمیخواهد رنج و سختی به او برسد؛ اینها همه از نشانههای این است که مثلاً حب دنیا و لذتطلبی و این حرفها باعث میشود مفهومی با عنوان امنیت و عدم امنیت برایش ملاک شود. حالا این عدم امنیت ممکن است خیلی عمیقاً چیزی روانی باشد یا خیلی مادیتر. به هر حال آدمی که تنها چیزی که در دلش هست خداست، مطمئناً دچار این مشکل نمیشود؛ اصلاً احساس امنیت و عدم امنیت به آن معنا نمیکند و اصلاً برایش مهم نیست که الان چه اتفاقی میافتد.
چیزی یادم رفته بود که الان یادم آمد؛ باید در یادداشتهایم بوده باشد. تنها چیزی که اینجا نوشته بودم و یادم رفت بگویم این است که نقطهٔ مقابلِ قلب مریض در قرآن، واژهای است با عنوان «قلب سلیم» که در داستان ابراهیم آمده است: «إِلَّا مَنْ أَتَى، اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»، فکر کنم. روایت معروفی هست که قلب سلیم قلبی است که هیچ چیزی غیر از خدا در آن نباشد؛ یعنی قلبی که چیزی غیر از خدا در آن باشد، به نوعی مریض میشود. و به همان مقداری که چیزی غیر از خدا در آن هست، حقایق را نمیبیند و جزو این آدمهایی میشود که درجهای از ریا و کذب در رفتار و گفتارشان هست.
به هر حال نکتهٔ اساسی اینجا این است که مردم بهطور طبیعی باید جزو کفار یا متقین باشند؛ این تقسیمبندی، تقسیمبندی واقعی است. اینکه دستهای به وجود میآید که نه این است و نه آن، و باید به نوعی میانشان تمایز گذاشت، نتیجهٔ به وجود آمدن جامعهٔ دینی است؛ یعنی نتیجهٔ این است که شریعت و دین نازل میشود و بعد جامعهای به وجود میآید. حاصل این جامعهای که به وجود میآید این است که آدمهایی که واقعاً متقی نیستند و واقعاً ایمان نیاوردهاند، به نوعی جزو کسانی میشوند که در جامعه زندگی میکنند و ادعای ایمان دارند؛ خودشان فکر میکنند مؤمناند، ولی واقعاً مؤمن نیستند. نکتهٔ اساسی هم این است که گرایشهای دنیوی و گذشته، یعنی رفتارهایی که انجام دادهاند و رفتارهای درستی نبوده است، همه با هم جمع میشود و باعث میشود این آدمها از حقیقت دور شوند. از حقیقت که دور شدید، آنوقت کذب در رفتار و گفتار و همهچیزتان ظاهر میشود.
وقتی آدمی حقایق را به روشنی نمیبیند، بهطور طبیعی چه واکنشی نشان میدهد؟ میخواهم به یکی از توصیفهای خاصی اشاره کنم که در این مجموعه آیات هست. برای آدم مؤمنی که به نوعی حقایق را بهوضوح میبیند، ایمان چیز خیلی ساده و بدیهی است. حالا آدمی که این حقایق را نمیبیند، ممکن است خیلی تلاش کند تا آن حقایق را درک کند؛ مثلاً ممکن است کلی فلسفهبافی کند و وجود خدا را با براهین عقلی اثبات کند، یا برای اینکه سر نماز حواسش جمع شود، تمرینات عجیب و غریبی بکند. واقعیت این است که اگر ایمان داشته باشد و اهل «اشهد ان لا اله الا الله» باشد، اصلاً لازم نیست این کارها را بکند تا این اتفاقها بیفتد؛ همه چیزش همینطور بهطور طبیعی انجام میشود.
اینکه چنین کسی اینهمه کار میکند تا به نوعی خودش را با عقاید و رفتارهای خودش عادت بدهد، دقیقاً به این دلیل است؛ و احساسی که به او دست میدهد این است که آدمهایی که این کارها را نمیکنند، نوعی سفیهاند. یعنی ایمان طبیعیای که آدمها دارند — خیلی راحت میآیند نماز میخوانند، شاید مقدمات خیلی عجیب و غریبی طی نکنند و رفتارهای عجیب و غریبی نکنند و حتی اسمی برای عقاید خودشان بلد نباشند — به نظر او مال آدمهایی از تیپ سفیه است که ایمانشان به درد نمیخورد. چنین آدمی نهتنها ادعای ایمان دارد، بلکه احساس میکند اصلاً فقط خودش ایمان دارد و بقیه ایمان ندارند.
ببینید این ادعاهایی را که اینها میکنند: «إِنَّمَا نَحْنُ مُصْلِحُونَ». رفتارهایشان ممکن است همه به نوعی فسادانگیز باشد، ولی اصلاً تصور خودشان این نیست. ایمان ندارند، ولی نهتنها فکر میکنند ایمان دارند، بلکه ایمانِ آنهایی را که ایمان دارند قبول ندارند؛ چون آنها ساده و طبیعی رفتار میکنند. وقتی کاری برای کسی طبیعی نبود، آن را پیچیده میکند. مثلاً وقتی نماز کسی خیلی واقعی نباشد، چه واکنشی دارد و کمبود نمازش را چگونه جبران میکند؟ ممکن است هزار جور زرق و برق ظاهری به نماز خودش بدهد و آداب پیچیدهای برای خودش درست کند. بعد ممکن است به نظرش برسد آدمهایی که خیلی راحت میآیند نماز میخوانند و مثلاً مستحبات را خیلی به جا نمیآورند، نمازشان اصلاً به درد نمیخورد؛ در حالی که اصلِ نمازخواندن این است که توجه خالص به خدای متعال داشته باشد.
حالا کسی ممکن است حال داشته باشد؛ اتفاقاً شاید باید انتظار داشت که در نمازخواندنِ آدم مؤمنِ واقعی نوسانی وجود داشته باشد: گاهی سریعتر بخواند، گاهی مثلاً سجدههای خیلی طولانی بکند؛ بستگی دارد به اینکه حالش چگونه است. ولی آدمی که همیشه سجدههای طولانی میکند، خودش مشکوک است؛ این آدمی که همیشه سجدههای طولانی میکند و همیشه مستحبات اینور و آنور را به کار میبرد، طوری که نمازش نیم ساعت طول میکشد، شخصاً احساسم این است که کمی مشکلی دارد. فکر نمیکنم خود پیغمبر هم همیشه اینطور نماز میخوانده است. دو روایت از پیغمبر را هم کنار هم میگذارند. این را از آقای محمدرضا جعفری شنیدم که میگفت حال پیغمبر نوسان داشت: یک بار نزدیک نماز که میشد، چنان حالی داشت و چنان مشتاق نماز بود — و این روایت است — که به بلال گفت: «ارحنی یا بلال»؛ یعنی خلاصم کن، نجاتم بده، زودتر این اذان را بگو، بهعنوان مؤذن اذان را بگو تا نماز را شروع کند. آدم لحظههایی اینطوری دارد؛ حتماً در این شرایط ممکن است نمازش خیلی طول بکشد. همین آقای محمدرضا جعفری میگفت پیغمبر حالاتی هم داشت که به عایشه میگفت: «صلینی یا حمیرا»؛ حالتی داشت که دوست داشت مثلاً صدای عایشه را بشنود و عایشه چیزی به او بگوید. ممکن است در این حالت اگر میخواست نماز بخواند، نمازش کمتر طول میکشید؛ چون بهطور طبیعی از او صادر میشود، لزوماً اینطور نیست که همیشه یکجور باشد.
بنابراین این آدمها احساس میکنند خودشاناند که ایمان واقعی دارند؛ نه اینکه دروغ بگویند، واقعاً ممکن است چنین احساساتی داشته باشند: مفسدند ولی فکر میکنند مصلحاند؛ مؤمن نیستند ولی فکر میکنند مؤمناند و دیگران مؤمن نیستند. حالا باز اینکه در چه مرتبهای از خداگرایی یا ناخداگرایی قرار دارند؛ و لحظههایی حس میکنند که مؤمن نیستند، چون نوسان در زندگی اینها هم معلوم است: جرقههایی در وجودشان زده میشود، احساساتی برایشان ایجاد میشود و به این سمت میروند که دستکم حال ایمان را درک کنند؛ ممکن است لحظههایی به آن حالت یقین و ایمان برسند و در حالتهایی هم از آن خیلی دور شوند. به هر حال کل ماجرای این آدمها همین است.
کلیتش این است که درک کنید آن تفسیر و تعبیرِ خیلی عامیانه، که اینها آدمهای کافریاند که خودشان را مؤمن جا میزنند، حتی با این عبارتهایی که اینجا آمده سازگار نیست؛ نه فقط با آن نکتههایی که اول گفتم، بلکه با خودِ متنِ همین عبارتها سازگار نیست. مثلاً «الا انهم هم المفسدون ولکن لا یعلمون»؛ مدام میگوید «ولکن لا یشعرون»، «لا یعلمون»: اینها حال خودشان را درک نمیکنند؛ اینطور نیست که حرفهایی که میزنند، همهاش دروغ باشد؛ به نوعی فکر میکنند مصلحاند، ولی مفسدند.
به هر حال درکی که از این آدمها دارید، باید درکی باشد که عمیقاً بفهمید چرا راهحل این آدمها و راهحل تقوا این است که پس از پایان این عبارتها و پایان این قطعه، مردم به عبادت و بندگی خداوند دعوت میشوند: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره · ۲۱: اى مردم، پروردگارتان را كه شما، و كسانى را كه پيش از شما بودهاند آفريده است، پرستش كنيد؛ باشد كه به تقوا گراييد). اگر درک درستی داشته باشید، باید بفهمید که مشکل این آدمها در واقع این است: اگر عبادت کنند، اگر بندگی خداوند را بکنند، مشکلشان حل میشود و به تقوا میرسند. منظورم این است که باید این مفهوم «الذین فی قلوبهم مرض» را طوری درک کنید که راهحلش عبادتکردن باشد. به آدمی که جزو کفار است، اگر بگویید عبادت کن تا جزو متقین شوی، فکر میکنم بیفایده است؛ این آدم اصلاً آدمی نیست که حرف شما را گوش بدهد. ولی در میان این آدمها کسانی هستند که همین آیه را میخوانند، این پیام به آنها میرسد، و ممکن است به همین عمل کنند و جزو متقین هم بشوند.
یکی از حاضران: میخواستم به شما بگویم عبادت را طوری معنا کنید که چیزی فهمیدنی باشد. یعنی شما حالا آخرش میگویید نمیدانید عبادت چیست؛ جالب است.
از هر دو طرفش به هر حال میشود رفت. اگر کسی «الذین فی قلوبهم مرض» را خیلی خوب بفهمد، مثلاً حال خودش را بهعنوان «الذین فی قلوبهم مرض» خیلی خوب بفهمد، میتواند برود و در درون خودش کنجکاوی کند و ببیند مشکلش چیست و راهحل خودش را بفهمد؛ بعد آن راهحل حتماً چیزی شبیه همان عبادت درمیآید و ابعاد عبادت اینطور برایش روشن میشود. ولی فکر کنم مردم معمولاً برعکساند: نمیفهمند عبادت چیست و نمیفهمند «الذین فی قلوبهم مرض» چیست. یعنی فکر میکنم عبادت در این آیه خیلی روشن نیست. آن جزو محکمات اینجاست، جزو جاهایی که باید از آن کمک گرفت تا به نوعی فهمید. به هر حال از هر دو طرفش میشود به همدیگر کمک کرد؛ شاید بتوانید رفت و برگشت کنید: وقتی کمی این طرف برایتان روشن شد، باید چیزی از آن طرف بفهمید، و الی آخر.
عبادت چیست؟ عامتر از ظاهرِ عبادت است. همیشه در قرآن عبادت عامتر از عبادت به معنای مثلاً نمازخواندن است: عبادت شامل اطاعتکردن از اوامر و نواهی خداوند و پرستشکردن هست، و هر دوی اینها به نوعی میتواند اصل قلمداد شود. یعنی مثلاً اینکه بهطور خاص در برابر خداوند بایستید و حمد خداوند را بگویید، عبادت است؛ بهطور کلی پیرویکردن از اوامر خداوند هم عبادت است. و اصلاً شریعت، که خودش به نوعی انگار این آدمها را ایجاد میکند، دوایش هم خودش است. خداوند توسط شریعت اوامر و نواهیای میکند که اجرا کنید و از این حالت دربیایید.
یعنی آدمهایی که میروند کارهایی انجام میدهند، مثلاً به جهاد میروند، اگر جهاد بروند، این میتواند الگو باشد. این آدمها به هر حال باید به نوعی با انگیزههای درونی خودشان مخالفتهایی بکنند، با چیزهایی که در وجودشان ریشه دارد. باز همان روایت قلب سلیم، روایتی که فکر میکنم روشن است: قلبی که حب به غیر خدا در آن هست، سلیم نیست. بنابراین اینها باید چیزهایی را قطع کنند و ببرند و از چیزهایی صرفنظر کنند. مثلاً شاید خیلی خیلی واضحترین نمونهاش این است که حاضر شوند در جهاد شرکت کنند، یعنی جان خودشان را به خطر بیندازند؛ قطعاً ریشهٔ نوعی از علایق دنیویشان اینطور قطع میشود. ولی باز همین که آدمی به جهاد میرود، چقدر برای خدا میرود، یا برای اینکه اگر نرود فردا مردم توبیخش میکنند؟ این هم باز چیزی است؛ یعنی هر کسی هم که به جهاد برود، لزوماً اینطور نیست.
نکتهٔ اساسی این است: تا وقتی آدم به خلوص و اخلاص نرسیده است — که رسیدنش تقریباً جزو ممکنات است و خیلی سخت است — همیشه در انگیزههایش، حتی در انگیزهٔ عبادتش، ناخالصی هست؛ ولی مثلاً میتواند مدام پاکتر و پاکتر شود. حتی دربارهٔ پیامبران هم این تعبیر به نوعی در قرآن هست که «کانوا من المخلصین»؛ انگار آدمها خودشان نمیتوانند خودشان را کاملاً پاک کنند. از جایی به بعد، مثلاً، چیزهایی که میماند را برایشان خالص میکنند تا جزو خالصشدهها باشند. «مخلَص» اسم مفعول است، نه «مخلِص»؛ یعنی کسی که خود را خالص نکرده، بلکه خالصش کردهاند. راهی را میتوانید طی کنید، ولی تا وقتی این ناخالصی در وجود آدم هست، یک کار کامل هم نمیتوانید انجام دهید. بنابراین ممکن است هیچوقت بهتنهایی به اخلاص نرسید.