جلسه با نامهای به یک فهرست و پیوند دو کلاس آغاز میشود. سپس دربارهٔ اهل کتاب و آدمهایی بحث میشود که ادعای ایمان میکنند، و جلسه با خلوت با شیاطین و دو تمثیل پایان مییابد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
به نظر من اصولاً وقتی فهرستی برای منظوری ساخته شده و کلاسی برای منظوری تشکیل شده است، از نظر اخلاقی کمی مشکل دارد که آدم از آن کلاس برای منظور دیگری استفاده کند یا در آن فهرست حرفهایی بزند که به آن مربوط نیست. این نکتهٔ اول از سه نکتهای بود که در نامهام به کیویاس نوشتم؛ نامهای که شاید بسیاری از شما دیده باشید و بهجای آنکه پرسشها را برطرف کند، پرسشهای زیادی پدید آورد. من مستقیماً آدم اهل قلم و تایپ نیستم و پاسخدادن برایم کمی سخت بود. بارها نشستم و فکر کردم که به انبوه پرسشهایی که دربارهٔ همان چند کلمهای که نوشته بودم از من شده است، پاسخهای جمعوجوری بدهم؛ نهایتاً چون قرار شد کلاس شروع شود، فکر کردم ممکن است بتوانم اینجا در کلاس دربارهٔ بعضی از آنها صحبت کنم، تا آن حدی که موضوعهای خیلی سیاسی مطرح نشود.
در آن نامه سعی کردم این نکته را توضیح بدهم و آن قسمت خیلی پرسش عجیب و غریبی ایجاد نکرد. ولی ماجرایی پیش آمد که میل دارم برای تأکید بر اینکه این حرف به نظر خودم معتبر است، آن را بگویم.
بخشی از آن نامه دربارهٔ این بود که من شاهد عینی ماجرایی بودم. در کیویاس دربارهٔ آن ماجرا بحث شده بود و به نوعی چیزی گفته شد که درست نبود؛ بعد هم چند ایمیل بهعنوان سند و مدرک آمد که مثلاً فلان خبرگزاری هم اینطور گفته است. نمیخواهم خیلی به محتوای اینها اشاره کنم. نهایتاً احساس کردم بحث تمام شد و همه به نوعی قانع شدند که ماجرا همانطور بوده که فلان خبرگزاری گفته است، در حالی که من آنجا بودم و به نظرم ماجرا چیز دیگری بود. من احساس وظیفهٔ اخلاقی میکنم که بگویم ماجرا چه بوده است.
شاید یکی از چیزهایی که به نوعی باعث شد نامهای به کیویاس بنویسم، احتمالاً همین آیههای قرآن بود که بهشدت تذکر میدهند کتمان شهادت نکنید؛ کتمان شهادت جرم است. فرض کنید چیزی را دیدهاید و چیزی را میدانید، و دادگاهی تشکیل شده که بر اساس چیزی که شما میدانید اشتباه است حکم میدهد. اگر از چیزی اطلاع دارید، وظیفه دارید که در این مورد بروید و شهادت خودتان را بدهید. اینکه این مسئله تا چه حد تعمیم دارد، به نظر من فقط به دادگاه مربوط نمیشود.
به نوعی احساس کردم که لازم است من، بهعنوان کسی که آنجا بودم و این مسئله را دیدم، بگویم که ماجرا اینطور نبود و طور دیگری بود. احساس میکنم باید این کار را میکردم؛ تا حدود زیادی استدلال دارم که برای من به نوعی واجب بود که حتماً در این مورد تذکری بدهم.
یکی از ایمیلهای خصوصی که پس از ایمیل خودم دریافت کردم، از شوهر یکی از خانمهایی بود که در کیویاس هستند و به این کلاس میآیند. محتوایش این بود که فرض کنید آدمهایی که اینجا میآیند از نظر سیاسی از هر طیفی هستند. به نظرم از ایمیلها چنین برمیآمد که اکثریتِ حاکم بر جریان سبز نیست؛ ولی به هر حال طرفهای مقابل هم آنجا هستند.
مشکلی که پیش آمده بود این بود که یکی از اعضا که به کلاس میآمد، موضع سیاسیاش طوری است که هرچه صدا و سیما میگوید از نظرش صددرصد درست است، و با تناقضی مواجه شده بود. من رسماً آمدم و گفتم که حرف فلان شخص محترمی که جزو اعضای نظام این مملکت است و صدا و سیما آن را گفته، کاملاً نادرست است. حالا آن ایمیل این بود که مشکلی پیش آمده است: آن خانم خیلی ناراحت شده و تحت فشار است، مثل اینکه تناقضی برایش پیش آمده است؛ از یک سو اینجا در این کلاس احترامی قائل است و از سوی دیگر اختلاف نظری پیش آمده است. من واقعاً نمیدانم چگونه بگویم؛ آن ایمیل از این جهت برایم ناراحتکننده بود که به نوعی به طرف مقابل حق میدهم.
فرض کنید کسی که ایمیل زده، پدر یک شرکتکننده در این کلاس باشد؛ مثلاً دختری چهارده، پانزده ساله. البته اینجا چنین کسی نداریم و شرکتکنندگان دانشجو هستند؛ مثال را کمی افراطی میکنم تا روشنتر شود. دختر از پدرش اجازه گرفته است و پدرش میپرسد کجا میخواهی بروی؟ میگوید کلاس قرآن. بعد معلوم میشود که اسمش کلاس قرآن بوده، ولی آنجا مثلاً دربارهٔ صدا و سیما حرفهایی زده شده و چیزی مطرح شده که ممکن است واقعاً برای کسی خیلی حاد باشد. آنچه میخواهم بگویم، ادامهٔ همان استدلالی است که در بند اول همان ایمیل نوشتم.
آن مشکل هست. به نظرم کار درستی کردم: موضوعی مطرح شده بود و من، بهعنوان شاهد عینیاش، به نوعی زیر فشاری بودم که باید شهادت بدهم که آنچه دیدم اینطور نبود و طور دیگری بوده است. من این کار را شروع نکردم؛ و اینها هم حق دارند. اگر خانوادهای ادعا کند که ما دخترمان را به کلاس قرآن فرستادیم و این چه بحثهایی است که آنجا مطرح میشود، آیا حق ندارد؟
ممکن است در این کلاس اتفاقی بیفتد که من مجبور شوم واکنشی نشان بدهم. به نظر من مشکلی که برای آن خانم پیش آمده بود این بود که بند سوم نامهام زیادی خشن بود؛ یعنی خیلی بیپرده و صریح، واقعیتی وحشتناک و خشن را آنجا بازتاب دادم. ممکن است کسی اصلاً دوست نداشته باشد با چنین واقعیتهایی مواجه شود و باید به او حق داد. نمیدانم؛ من اینها را میفهمم، و میفهمم چرا این حرف را میزنند.
در ادامهٔ آن استدلالم میخواهم بگویم: وقتی فهرستی را با عنوانی افتتاح میکنید و آدمها میآیند و عضو میشوند، رعایت چارچوبهای آن فهرست جزو حقوق این آدمهاست. اگر همینطور ایمیل بزنید، یا در این کلاس آدمها بیایند و حرفهای نامتعارف بزنند، ممکن است من مجبور شوم جواب بدهم و چارهای جز جوابدادن نداشته باشم؛ و بعد ممکن است پرسش و پاسخها در محدودهای نباشد که شرکتکنندگان اصلاً دوست داشته باشند این حرفها را بشنوند.
میخواهم استدلال خودم را کمی تقویت کنم. فکر میکنم به هر حال مشکلاتی مشابه این پیش آمده است. بعضیها به من، بهعنوان کسی که کیلیستِ مربوط به کلاسهایش را تشکیل میدهد، ایمیل دادند؛ ولی شاید دربارهٔ بسیاری از ایمیلهایی که آنجا زده شد هم چنین ایمیلهایی رفته باشد. شاید آنجا خیلی چیزها مطرح شد که برای اعضای کیلیست چندان جالب نیست که با آن مواجه شوند، و به نظر من حق دارند.
خوشبختانه کار به اینجا رسید که کیلیست خلوت شد و چیز دیگری به جایش افتتاح شد که اسمش را هم — نمیدانم — «سوشیال کالکتیو» گذاشتند؛ از اسمش پیداست که آنجا قرار است هر حرفی زده شود. در این مدت ایمیلهای خصوصی زیادی گرفتم. پس از ایمیلهایی که زده میشد، عدهای اعتراض داشتند و جالب بود که به من ایمیل میدادند و اعتراض میکردند که چرا چنین ایمیلی آنجا زده شده است؛ جواب استاندارد من این بود که اصلاً کیلیست چرا آنجا بود؟ حتی در آن نامهای که نوشتم، به خودم اجازه ندادم به شما بگویم این کار را بکنید یا نکنید؛ گفتم نظر من این است.
من اوضاع را طوری میدیدم که احتمالش میرفت خیلی ناآرامتر از آنچه پیش آمد بشود. حتی انتظار اینکه وضع مسلحانهای پیش بیاید، به نظرم معقول بود. فکر میکردم اصلاً معلوم نیست واقعاً چقدر طول بکشد تا اوضاع آرام شود. به هر حال اینکه آن ایمیل من دلایل سیاسی داشت، بدیهی است؛ ولی نمیفهمم چرا بقیهٔ ماجرا به بحث سیاسی کشیده شد. شاید من زودتر به دانشجویان میگفتم که اینجا بحث نکنید؛ نمیدانم.
ولی احساسم این بود که چیزهایی که در کیلیست پیش میآید به من ربطی ندارد. آقای افشاری دو سه ایمیل زد؛ یکی از آنها تذکری اخلاقی بود. تا جایی که به محتوای سیاسی مربوط است، ایرادی نداشت؛ ولی یکیدو ایمیل از نظر اخلاقی کمی مشکلدار شده بود و ایشان هم صدایش درآمد. پس این احساس مالکیت نسبت به کیلیست آنقدرها وجود ندارد؛ من که اصلاً ندارم، ایشان هم اصلاً ندارد.
ولی به هر حال میخواهم این نکتهٔ کلی را رعایت کنم: در کلاس ریاضی از مذهب حرفزدن، یا در کلاس قرآن دربارهٔ مسائل سیاسی بحثکردن، به نظر من کلاً کارِ جای دیگری است. بعضیها این را رعایت نمیکنند. فکر میکنم احساسشان این است که وقتی جلسهای تشکیل میشود و مردم میآیند — مخصوصاً، فکر میکنم، در کلاسهای درس دانشگاه — من بهعنوان استاد که اینجا میآیم، قراری دارم که این درس را بدهم؛ ولی اینکه برای خودم احساس آزادی کنم که هرچه دوست دارم بکنم، مثلاً بیایم و در کلاس بحث سیاسی کنم، بر این تلقی تلویحی استوار است که مردمی که سر کلاس میآیند موافقاند. به نظر من اینها مشکلات جدیای است که خیلی رعایت نمیشود. معلوم است که میآیند اینجا مینشینند و گوششان را به من سپردهاند؛ حالا من احساس مالکیت کنم که هرچه دلم میخواهد بگویم و کسی هم حق اعتراض نداشته باشد؟ خواستم این نکته را کمی روشن کنم.
در این مدت ایمیلی فرستادم که به نظرم خیلی ساده بود و بعد ایمیلها به من زده شد که اینجا یعنی چه، آنجا یعنی چه. واقعاً میل داشتم متن کوتاهی در جواب بنویسم؛ ولی خیلی بد است که آدم جوابی بدهد و بعد دیگر به هیچ پرسشی جواب ندهد. عدهای به من ایمیل زدند — یادم نیست کدامها خصوصی بود و کدامها عمومی — و از چیزی که در نامه نوشته بودم شاید چنین برداشت کردند که چون شکایت کردهام که بحثهای سیاسی چقدر سطح پایین است، منظورم این است که خودم بینش سیاسی و اجتماعی سطح بالایی دارم. تشخیص اینکه بعضی بحثها سطح پایین است، مستلزم این نیست که من شخصاً دیدگاههای سیاسی سطح بالا یا آگاهیهای سیاسی خاصی داشته باشم. یکیدو ایمیل هم به این مضمون گرفتم که ما خیلی مشتاقیم شما دربارهٔ مسائل سیاسی و اجتماعی هم برنامهای بگذارید؛ من خودم را در این موضع نمیبینم که بخواهم چنین کارهایی بکنم.
چیزی به ذهنم رسید که به نظرم جایش خالی است. همهٔ این ایمیلها برای هر دو فهرست میرفت، یکی فهرست کلاسهای دانشگاه شریف و دیگری دانشگاه تهران؛ و معمولاً خیلی روشن نیست که میان این کلاسها و آن کلاسها چه ارتباطی وجود دارد. میخواهم از این موقعیت استفاده کنم. شاید به ذهن کسی برسد که وقتی یک جا کلاس قرآن است و یک جا کلاس دیگری، پس یک کلاس سیاسی هم میتواند باشد. اینجا که خیلی واضح است چه میکنیم: دربارهٔ قرآن صحبت میکنیم. راستش این را آماده نکرده بودم؛ الان که میآمدم یادم افتاد که بد نیست این موضوع را در کلاس بگویم، چون به طور طبیعی در این کلاس یا آن کلاس موقعیتی پیدا نمیکنم که دربارهٔ اشتراک این دو کلاس صحبت کنم؛ دو جزیرهٔ جدا از هم هستند. فکر میکنم بد نیست بحث مختصری در این مورد بکنم.
ابن عربی جملهای دارد که من خیلی به آن علاقهمندم، و فکر میکنم دیگران هم حرفهایی مشابه آن زدهاند؛ شاید قبلاً هم یکی دو بار در این کلاسها به این جمله ارجاع داده باشم. ابن عربی میگوید هر سخنی سخن خداست. از این نگاه کاملاً معلوم است که حرفِ ابن عربی است — حالا یا ابن عربی گفته، یا یکی از شاگردانش، یا کسی ادایش را درآورده — ولی این نوع برخورد، برخورد اوست.
چیزی که در آثار ابن عربی موج میزند، معمولاً این است که میخواهد به شما بگوید اصلاً باطلی وجود ندارد. وحدت وجودِ ابن عربی این است که همهچیز خداست: همهٔ عالم کار خداست، همهٔ حرفها هم حرف خداست، و حتی اگر کسی حرف باطلی میزند، این هم حرف خداست. این کمی تناقضآمیز است. مثلاً میگوید قوم نوح حق داشتند که مقابل نوح باشند. اگر کسی به این بخش نگاه کند، معمولاً خیلی شگفتزده میشود که به نوعی از قوم نوح دفاع میکند: بله، حرف نوح حق بوده، ولی قوم نوح هم، و بقیه هم، همه به نوعی درست میگویند.
این عملاً چیزی جز همین نظریهٔ ابن عربی نیست که همهٔ حرفها به نوعی حرف خداست. عالمی از پیچیدگیها و چیزهای تناقضآمیز که در آثار ابن عربی میبینید، در واقع نتیجهٔ همین است که میخواهد عملاً به شما نشان بدهد که آنجا اصلاً باطلی وجود ندارد. معنایش این است که دقیقاً باطل وجود ندارد، هرچند ما حق و باطلی میبینیم؛ همهٔ موجودات همانطور که هستند نزد خداوند قابل تحسیناند، انگار چیزی به غیر از خدا وجود ندارد. در ابن عربی، سخنها همه سخن خداست و افعال هم همه افعال خداست. دیدن این خیلی راحت نیست.
اینجا در این کلاس، مستقیماً دربارهٔ سخن خدا، یعنی آنچه رسماً سخن خداست، حرف میزنیم. من کلاً نسبت به همهٔ چیزهایی که در تاریخ بشر گسترش یافته، و همهٔ آثار هنری، احساس خاصی دارم. اگر کسی آن کلاس را تا اینجا دنبال کرده باشد، ایدهٔ کلیای که آنجا هست، فکر میکنم این است که در روانکاوی یونگ به نوعی این امکان پدید میآید که زیر هر چیزی که میبینید، هر اثر هنری و هر حرفی که آدم میزند، فعالیت حقیقتی را ببینید. در واقع زیر همهٔ فعالیتهای بشر و همهٔ آثاری که از بشر صادر میشود، حقیقتی هست، مثل اقیانوسی از حقیقت؛ و میخواهم این اعوجاجها را برایتان باز کنم. انگار همهٔ آدمها به نوعی دربارهٔ حقیقت صحبت میکنند، منتها حقیقتی که در وجود خودشان منعکس شده است. اگر این آینه شکسته باشد یا اعوجاجهایی داشته باشد، آن حقیقت را به صورت تصویری اعوجاجیافته میبینید.
فکر میکنم روانکاوی، با سبکی که از آغاز داشت و مخصوصاً با دیدگاه یونگی، دستوری است که به شما یاد میدهد مدلهایی بسازید تا ببینید که مثلاً در ته همهٔ آثار هنری حقایق بسیار مهمی وجود دارد که ممکن است خود نویسنده و خالق اثر حتی از آن آگاه نباشد؛ ولی حقیقت انگار خودش را همهجا بازتاب میدهد. انگار هیچ موجودی نمیتواند از دست حقایق رها شود: حتی اگر کسی به قصد تحریف حقیقت حرفی بزند یا اثری پدید آورد، میتوانید با تحلیلهایی آن حقیقت را از درون آن بیرون بکشید. به نظر من روانکاوی، با سبک یونگی، ابزاری است که به شما آموزش میدهد چگونه این اعوجاجها را ببینید و از پشت همهچیز آن حقایق بسیار عظیم و ناشناختهای را ببینید که ممکن است به طور خدادادی به آن دسترسی نداشته باشیم. وقتی نقدی یونگی میخوانید، انگار این حقیقت به نوعی خودش را از درون همهچیز تحمیل میکند و بیرون میزند، و میزان اعوجاجهایی که پدید آمده در حدی نیست که مانع دیدن حقیقت شود.
بنابراین پیوند این دو کلاس با هم این است که اگر بخواهید حقیقت، یعنی سخن خدا، را بشنوید، یک راهش این است که مستقیماً قرآن را بخوانید؛ اینجا سخن خدا بیاعوجاج است. و اگر روانکاوی و این چیزها را بلد باشید، شاید بتوانید از درون حرفهای دیگران هم آنچه را پشتش هست ببینید. این حرف را اینجا میزنم: آن کلاس به نظر من به نوعی یادگرفتنِ این است که چگونه سخن خدا را در چیزهایی که به معنای رسمی سخن خدا نیستند، گوش بدهیم.
در مجموع میتوانم بگویم این دو کلاس با هم چیزی را تشکیل میدهند که امروز به آن هرمنوتیک میگویند. هرمنوتیک به نوعی نقد و تفسیر است؛ دانشی تفسیری که همهجور متن را شامل میشود؛ از متون دینی شروع شده و به متنهای هنری و چیزهای دیگر هم کشیده شده است. بنابراین من دربارهٔ سیاست و مسائل جامعهشناسی و مانند اینها کلاس نمیگذارم. این دو کلاس از اول برای من پیوند خیلی روشنی با هم دارند: هر دو از نوع تفسیر متناند؛ البته تفسیر متن به معنایی کمی مدرنتر، نه اینکه حتماً نوشتهای روی کاغذ آمده باشد و بخواهیم آن را تفسیر کنیم؛ به همهٔ آثار هنری میشود اینطور نگاه کرد.
البته آدم میتواند کمی اذیت کند و بگوید وقایع سیاسی هم نوعی متناند که قابل تفسیرند. من هیچ مشکلی ندارم اگر کلاسی هرمنوتیکی مثلاً سیاسی باشد. اتفاقاً الان در آن کلاسهای روانکاوی دربارهٔ دیدگاهها و نقدهای سیاسی یونگ حرف میزنم، چون فضا داغ است، و مشکلی ندارم که این چیزها در آن کلاس مطرح شود. ولی این به درد وقایع و مسائل روزمره نمیخورد؛ بحثهای حوزهای، بحثهای خیلی کلی و نظریات سیاسی را میشود از آن بیرون کشید. از فرصت استفاده کردم تا بگویم این کلاس در ذهن من با چیزهایی که اینجا مطرح میشود خیلی بیربط نیست.
قرار بود هر یک ماه و نیم، دو ماه یک بار جلسهٔ خاصی دربارهٔ یک سوره داشته باشیم و کلیاتش را بگویم. پس از جلسهای که دربارهٔ سورهٔ روم صحبت کردم، جلسهای هم دربارهٔ سورهٔ بقره تشکیل شد و طبیعی بود که با سورهٔ آلعمران ادامه بدهیم؛ ولی خیلی دیر شده است. این ایده از اینجا در ذهن من پدید آمد که از جلسهٔ سورهٔ روم خیلی از شماها راضی بودم. پیش از تشکیل آن جلسه، از چیزهایی که میدیدم و میشنیدم، خیلی این احساس به من دست داد که تعداد خوبی از آدمها دارند سورهٔ روم را میخوانند؛ قرار نبود چنین چیزی بشود. من فقط همهٔ سورهٔ روم را خواندم و با آمادگی در کلاس شرکت کردم؛ در خود جلسه واقعاً یکی دو نفر خیلی خوب جواب دادند، و بیرون از کلاس هم کسانی که خودشان فکر کرده بودند، ایدههایی به ذهنشان رسیده بود. مثلاً یک نفر چیزی گفت که به حرفهایی که من گفتم نزدیک بود و برای خود من هم جالب بود؛ به چیزی دقت کرده بود. دربارهٔ سورهٔ بقره هم که قرار بود جلسهاش تشکیل شود، چنین احساسی داشتم؛ دستکم چند فیدبک خوب گرفتم که عدهای داشتند میخواندند. ولی دربارهٔ سورهٔ آلعمران اصلاً چنین فیدبکهایی نگرفتم.
فکر میکنم نگرانم که این کلاس به این سمت برود که من بیایم و چیزی را بگویم. قبلاً هم چند بار به من گفتند که کار خوبی است که مثلاً دربارهٔ سورهٔ آلعمران جلسهای بگذاریم و خیلی وارد جزئیات نشویم. مشکل من این است که دیدگاههای خاصی که دارم انگار به نوعی تحمیل میشود؛ یعنی فکر میکنم دارم به شما میگویم این سوره را اینطور نگاه کنید، و از اینکه چنین کاری بکنم احساس بدی به من دست میدهد. فکر میکردم سراغ این میروید که خودتان سوره را بخوانید و خودتان دیدگاههایی دربارهٔ سوره داشته باشید، و به نظرم این اتفاق افتاد. آن هم کار بدی نیست: شما مستقلاً کمی روی یک سوره کار میکنید و ایدههایی دارید، بعد من هم چیزهایی میگویم که ممکن است به ایدههای شما نزدیک یا از آنها دور باشد، و شما به هر حال میتوانید کار خودتان و ایدههایتان را ادامه بدهید؛ نه اینکه تصمیم این شود که من سوره را مدیریت کنم و دربارهٔ سورهای، آن هم سورهٔ بزرگی مثل بقره یا آلعمران، چیزهایی بگویم.
چیزی که به ذهنم رسیده این است که شاید این سورهها خیلی بزرگاند و خواندن سورهٔ آلعمران و کارکردن روی آن واقعاً کار سادهای نباشد. خواندن آلعمران، حتی یک بار روخوانیاش، خودش پروژهای است که ممکن است یکی دو ساعت طول بکشد، و اگر همراه با فکرکردن باشد ممکن است خیلی بیشتر طول بکشد. بنابراین شاید علت اینکه تعداد کسانی که سورهٔ آلعمران را میخوانند زیاد به نظر نمیرسد، همین باشد. یک نفر هم پرسید که من هنوز دارم سورهٔ بقره را میخوانم و تازه راه افتادهام. پس به ذهنم رسیده که لزوماً به ترتیب پیش نرویم؛ یعنی بعد از آلعمران دربارهٔ سورهای کمی کوچکتر صحبت کنیم، به این امید که عدهای بخوانند و کمی روی آن فکر کنند. فکر میکنم بد نیست با سورهای کمی کوچکتر رفت و برگشتی داشته باشیم تا همهاش از همین سورههای بزرگِ اول انتخاب نشود.
برویم سراغ بحثهای خودمان، یعنی بحثهای نظری مربوط به بنیاسرائیل و روحانیون یهود و اهل کتاب به طور کلی. من خیلی تأکید میکنم که اینها از نظر من گروه خیلی مهمی هستند؛ و چون نسبت به متقین و کفار پیچیدگیهایی دارند، میبینید که اینجا بحث نسبتاً مفصلی دربارهٔ آنها هست. مطرحکردن این بحث زمینهای است برای فهمیدن کل سورهٔ بقره و کل وضعیت اهل کتاب. باز تأکیدم بر این است که اینها همان کسانی هستند که ادیان را تحریف میکنند؛ نه اینکه بنشینند و فکر کنند که بیایند ادیان را تحریف کنند، ولی به هر حال این عمل را به طور ناخودآگاه انجام دادهاند.
اهمیت زیادی که من به اینها میدهم، ممکن است این پرسش را پیش بیاورد که اگر اینها اینقدر مهماند، چرا در قرآن بیشتر دربارهٔ آنها بحث نشده است؟ جز تقریباً دو بار در سورهٔ بقره و یکی دو بار دیگر که اسم اهل کتاب در قرآن میآید، دیگر بحث منسجمی دربارهٔ آنها در قرآن وجود ندارد. جوابش نظاممند و واضح است: اهمیتشان در همین است که اگر فهمیده باشید اینها چه آدمهایی هستند، هر جای قرآن را باز کنید، تقریباً حضور اینها را میبینید. تمام بحثهایی که با اهل کتاب و با سردمداران اهل کتاب هست، در واقع بحث با همین آدمهاست.
چیزی که میخواهم بگویم این است که با این بحث نظری کلی که اینجا تبیین میشود، صدها آیه در قرآن میتوانید پیدا کنید که به این آدمها مربوط است. قرآن توصیفش از این آدمها را به همینجایی که اسمشان آمده و ویژگیهایشان گفته شده محدود نمیکند، که کار تمام شود. در هر سورهای از قرآن همینها هستند؛ علمای یهودی را میبینید که با آنها بحث میشود، همینها هستند. بنابراین همهٔ این آیهها را میتوانید منابع اطلاعات دربارهٔ اینجور آدمها در نظر بگیرید. پس اهمیتشان در این است که فهمیدن این آدمها به طور کلی کمک میکند آن آیهها را درک کنید، و جزئیاتی که در این آیهها هست کمک میکند دربارهٔ روانشناسی و ویژگیهای این آدمها اطلاعات بیشتری به دست بیاورید.
اگر کسی چنین اعتراضی بکند که دربارهٔ اینها کم بحث شده است، فکر میکنم این جواب قانعکنندهای است که همین اعتراض را مثلاً دربارهٔ مؤمنین هم میتوانید بکنید. کمتر جایی در قرآن مؤمنین تعریف میشوند. مثلاً اول سورهٔ مؤمنون چند صفت آمده است که اولش این است: «مؤمنون الذین هم فی صلاتهم خاشعون». اگر خیلی دوست داشته باشید گزارههای کلی دربارهٔ ایمان و مؤمن بشنوید، در قرآن زیاد پیدا نمیکنید. ولی همهٔ آیههایی که دربارهٔ پیامبران و پیروان واقعی پیامبران است، به نوعی مشخص میکند که مؤمن کیست و چه میکند. مثلاً سورهٔ مؤمنون یا واقعه سورهای است که تعریفی از مؤمن ارائه نمیدهد، ولی مثال خیلی روشنی از اینکه مؤمن چهجور آدمی است در آن زده میشود. اصولاً روش قرآن این است که بحثهای انتزاعی و کلی در آن سهمی ندارد، و اگر مسئلهٔ کلیای را مطرح میکند، آن را بیشتر با مثالها و نمونههای خاص میفهمید.
بدون اینکه بخواهم بحثهای گذشته را، که میانشان فاصله افتاده، خیلی یادآوری کنم، یک نکته را میخواهم یادآوری کنم که خیلی بر آن تأکید کردم: از نظر مفهومی باید حساب این موجودات را از کسانی که در قرآن منافق خوانده میشوند جدا کنیم. اینجا توصیفی بیشتر روانشناختی از گروهی از آدمها داریم. منافق واژهای است که بیشتر جنبهٔ جامعهشناختی دارد؛ گروهی است که در اجتماع تشکیل میشود و کارهای خاصی میکند.
من کلی بحث کردم، چون در جلسهٔ اول مقاومتهایی شد، که از مجموعهٔ آیاتی که اینجا هست چنین به نظر نمیرسد که اینها آدمهایی باشند که میدانند ایمان ندارند و به دروغ ادعای ایمان میکنند. فکر میکنم اینجا بیش از اندازه دربارهٔ این بحث کردم که اینطور نیست، و نباید تصورمان از این آدمها این باشد که دروغ میگویند، به این معنا که تظاهر به ایمان میکنند و خودشان میدانند که مؤمن نیستند. توصیف قرآن از این آدمها این است که مؤمن نیستند و ادعای ایمان میکنند؛ بلافاصله هم میگوید: «و ما هم به مؤمنین»، و در آیههای بعد مرتب با تعبیرهایی مثل «و ما یشعرون» و «لا یشعرون» و «لا یعلمون» میگوید اینها وضعیت خودشان را واقعاً درک نمیکنند.
انتهای جلسهٔ قبل سراغ این رفتم که آیهها را از روی متن بخوانیم و کمی وارد جزئیات شویم؛ امروز سعی میکنم این کار را تا آخرش انجام بدهم و دربارهٔ آن دو تمثیل هم صحبت کنم. معمولاً وقتی میآیم، خیلی یادم نیست هفتهٔ قبل دقیقاً چه گفتم، و طبعاً پس از دو ماه برایم خیلی سخت است که یادداشتهایم را نگاه کنم و بگویم چهها گفتهام. خانم میرزامؤمن سه جلسه را پیادهسازی کرد، بیآنکه پروژهای تعریف شده باشد؛ معمولاً خیلی حرفش میشد و پروژههایی تعریف میشد، ولی هیچکس این کار را نمیکرد. دیروز ظرف نیم ساعت از هر سه جلسه پرینت گرفتم و با دقت نگاهشان کردم و همهچیز در ذهنم تازه شد. فکر میکنم آخرین چیزی که جلسهٔ قبل گفتم، اشاره به همین آیه بود و اینکه معنایش دقیقاً چیست.
اول از این نکته شروع کنم که نوع برخورد قرآن با این آدمها، از نظر نحوهٔ مطرحکردنشان، تقریباً شباهتهایی به سلیقهٔ ما دارد. ما معمولاً دوست داریم با سبک و سیاقی که به آن عادت داریم پیش برویم و به چیزهای خیلی انتزاعی علاقهمندیم. مثلاً مفهومی را که میخواهیم معرفی کنیم، خیلی دوست داریم اول تعریف کنیم؛ جملهای بگوییم که این یعنی این، تعریفی (دیفینیشنی) بیاوریم، بعد چند ویژگی (پراپرتی) بگوییم، و همینطور ذهنیتمان دربارهٔ آن شکل بگیرد.
فکر میکنم اینجا تقریباً چیزی مطابق سلیقهٔ امروزی ما رعایت شده است: اینها تعریفی دارند. تعریفشان این است که کسانیاند که «من یقول آمنا بالله و بالیوم الآخر و ما هم به مؤمنین». هر کسی که ادعا میکند به خدا و روز قیامت ایمان دارد ولی مؤمن نیست، جزو اینهاست. اینکه این موجود در چه حدی از خودآگاهی و ناخودآگاهی قرار دارد، خیلی مسئله نیست. به هر حال در ابتدا چیزی شبیه تعریف هست؛ بعد صفاتی از آنها گفته میشود و در آیهای هم اشاره میشود به اینکه چرا اینها این صفات را پیدا کردهاند.
توصیفاتی داریم: در چند آیهٔ پشت سر هم ویژگیهای خاصی از آنها گفته میشود، بعد گفته میشود چرا اینطور شدهاند؛ بعد دو تمثیل میآید که اصلاً با روش کار ما در دنیای مدرن جور نیست. ما معمولاً در کتابهای امروزیمان از تمثیل استفاده نمیکنیم، ولی قرآن زیاد از تمثیل استفاده میکند. دو تمثیل در انتهای آن هست؛ بهعلاوه، بعداً راهحل اینکه اینها چه باید بکنند تا اینطور نباشند هم آمده است. پس این بخش تقریباً از جاهایی است که خوشایند ما باشد. در قرآن خیلی وقتها نه گزارش کلیای شبیه تعریف وجود دارد و نه فهرستی از ویژگیها.
ممکن است دربارهٔ چیزی که از آن صحبت میشود، فقط نمونهای خاص گفته شود؛ مثلاً گفته شود کسانی که مثل فلان هستند. نمیخواهم خیلی بر این مسئله تأکید کنم، ولی اتفاقاً این روشها در هوش مصنوعی رواج خوبی پیدا کرده است. اگر با کانسپت لرنینگ آشنا باشید، در هوش مصنوعی میتوانید نرمافزاری تعریف کنید که مثالها را بگیرد و خودش یک کانسپت بسازد. اینطور نیست که من برای معرفی یک کانسپت حتماً تعریف خیلی مشخصی بدهم؛ میتوانم چند نمونه بدهم و از درون این نمونهها آن کانسپت را دربیاورم. این روشها مزایایی دارند: علاوه بر اینکه راهگشا هستند، ممکن است دادن تعریفها خیلی ممکن نباشد.
در آن فضای چندهزارسالهای که از زمان ارسطو شروع شد، دربارهٔ اینکه منطقی بحثکردن چگونه است واقعاً وسواسی وجود داشت؛ دو هزاره مدام دربارهٔ تعریف و مشخصکردن حدّ یک چیز بحث شد، و در حوزههای علمی ما همین حالت استاندارد بحثهای منطقی بود. این در قرآن اصلاً رعایت نمیشود. به هر حال فکر میکنم در این ۲۰، ۳۰ سال اخیر کمی به جای دیگری رسیدهایم و فضای فعلی کمی فرق کرده است؛ هرچند خیلی دقیق نمیدانم.
کسانی که الان در کاگنتیو ساینس دربارهٔ نحوهٔ کار ذهن انسان مطالعه میکنند، در این زمینه حرفی دارند که به نظر من خیلی قابل تأمل است و، به اصطلاح، نسبت به وضعیتی که چند هزار سال از ارسطو به بعد وجود داشته، ساختارشکنانه است: ادعایشان این است که ذهن انسان اصولاً همیشه با استعاره کار میکند و میفهمد. آدمهای مهمی این حرف را میزنند؛ لیکاف تقریباً معروفترینشان است و آدم مهمی در کاگنتیو ساینس حساب میشود. اگر این حرف پیش برود، یعنی شواهد خوبی پیدا کند — و الان هم شواهد زیادی دارد — دربارهٔ اینکه اصلاً مغز و ذهن چگونه کار میکند؛ اگر زیر همهٔ ادراکات ما استعاره وجود داشته باشد، وحشتناک است که این راه چقدر انحرافی بوده است: ۲ هزار سال سعی کردیم استعاره و این چیزها را از متون حذف کنیم و گفتیم اینها غیردقیق و بدند، و گزارههایی از آن دست که مینوشتند و استدلالهای قیاسی خوباند. در طول تاریخ چنین ارزشگذاریای وجود داشته است.
به هر حال فکر میکنم اینجا جای خوبی است برای اینکه این تنوع روشهای سخن را که در قرآن میبینید و با وضعیت موجود خیلی هماهنگ نیست، ببینید. تقریباً همانطور که شنیدید، لایهبهلایه که جلو میروید، به نظر میآید از انواع و اقسام ابزارها استفاده شده تا مشخص شود این موجودات چهاند و چه میکنند.
میخواهم دربارهٔ ویژگیهایشان بحث کنم. ولی پیش از اینکه وارد این شویم که اینها چه مشخصاتی دارند، اشاره کنم که نهایتاً جایی، پس از اینکه چند ویژگی دربارهٔ این آدمها گفته میشود، آیهای کلی هست: «اولئک الذین اشتروا الضلاله بالهدی». اینها کسانی هستند که ضلالت را بر هدایت ترجیح دادند؛ به نوعی معامله کردند، هدایت را دادند و ضلالت را گرفتند؛ «فما ربحت تجارتهم و ما کانوا مهتدین».
فکر میکنم در اولین جلسهای که صحبتهایم را دربارهٔ اینها شروع کردم، به این اشاره کردم که اصلاً وجود این آدمها وابسته به نزول هدایت است. یعنی پیش از اینکه دینی باشد و از طرف خداوند هدایتی یا شریعتی نازل شود، چنین موجوداتی با این ویژگیها وجود نداشتند. اینها ضایعات نزول دین و شریعت و هدایت از طرف خداوند هستند، و میخواهم تأکید کنم که این آیه صراحتاً همین را میگوید. وجه مشترک همهٔ اینها این است که به نوعی هدایت به آنها عرضه شده و آنها هدایت را رد کرده و ضلالت را انتخاب کردهاند. انتهای این آیه، مثل یک تعریف، به نوعی میگوید چه شد که اینها اینطور شدند.
چون یک سری ویژگیها گفته میشود، باید دقیقاً فهمید که چرا کسی که هدایت به او ارائه میشود و ضلالت را انتخاب میکند، این ویژگیها را پیدا میکند. تمثیلها هم بعداً باید خیلی باز شوند. به هر حال فهمیدن این مجموعه کار سادهای نیست.
قصد ندارم خیلی بحث کنم. معمولاً برنامهٔ ما این نیست که دربارهٔ این آیات یا آیات بعدش کاری شبیه آنچه مثلاً دربارهٔ سورهٔ نور یا سورهٔ مریم انجام دادم بکنم، یعنی آنها را باز کنم و به همهٔ جزئیات بپردازم. سعی میکنم جزئیات را خودم روشن کنم و تا حدی هم مبانیای برای فهمیدنشان بدهم؛ چون فهمیدنشان برمیگردد به اینکه اصولاً دربارهٔ انسان و روانشناسی انسان چیزهایی بدانید. باید مبانیای داشته باشید تا نوع خاصی از روانشناسی را درک کنید. پس میخواهم مدلی از انسان ارائه کنم که در آن مدل وضعیت این آدمها روشن شود.
ما اصولاً در دورهای زندگی میکنیم که این بحثها هنوز خیلی پیش نرفته است؛ چون الان بیشتر به فکر چیزهای «مهمتری» مثل تسخیر فضا، ارتباطات ماهوارهای، گسترش تماس با موبایل، اساماس و اینجور چیزها هستیم. انسان در این چند هزار سال خیلی روی خودش مطالعه نکرده است؛ بیشتر دربارهٔ اسباببازیهایی که درست میکند مطالعه میکند. واقعیت این است که فکر میکنم الان هم مدلهایی به اندازهٔ کافی پیچیده نداریم.
به هر حال فکر میکنم فهمیدن عمیق این بحثها خیلی به این مربوط است که کلاً مکانیسمهای شناختی و رفتاری انسان را خوب شناخته باشیم. فکر میکنم خیلی سخت است اگر بخواهیم مدلی داشته باشیم که نشان بدهد ارزشدادنِ هدایت به یک آدم و انتخاب او چیست، چه تابعی است، و چگونه یک سری ویژگی از آن نتیجه میشود. نمیخواهم خیلی ادعا کنم، ولی برایم خیلی بیارزش نیست که با همین مدلهای موجود حرفهایی در این مورد بزنم؛ ولی قرار نیست بحث ما دربارهٔ این موضوعات باشد.
قبلاً هم گفتم و دوباره تکرار میکنم که این آیهها، و اصولاً این قسمتهای این سوره، برای من خیلی جذاب است و این خطر وجود دارد که خیلی در آن فرو بروم و نتوانم از آن خارج شوم؛ مدام سعی میکنم تنظیم کنم که این اتفاق نیفتد. بگذارید آن چیزِ شبیه تعریف و این تعلیل، یعنی اینکه اینها چگونه اینطور شدند، و این صفات را سریع مرور کنم؛ یکی دو موردی را که گفتم مرور میکنم و جواب پرسشی را هم میدهم.
اولین ویژگیشان این است که اصولاً اهل فریباند؛ در واقع موجوداتی خودفریباند. انگار میخواهند دیگران را فریب بدهند، ولی آخرش واقعیت این است که دارند خودشان را فریب میدهند. چون قبلاً دربارهٔ این صحبت کردهام، نمیخواهم خیلی بحث کنم. فقط کسی از من پرسید که — همان جلسهٔ اول — چرا اولین باری که فعل خدعه اینجا صرف شده، «یخادعون الله» است و بار دوم میگوید «یخدعون». آیه این است: «يُخَٰدِعُونَ ٱللَّهَ وَٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ وَمَا يَخْدَعُونَ إِلَّآ أَنفُسَهُمْ وَمَا يَشْعُرُونَ» (بقره، ۹). این پرسش از نظر صرف و نحو بد نیست که آدم به آن توجه کند.
فکر میکنم جواب استاندارد به آن، که به نظر من کاملاً درست است، این است که «یخادعون» از باب مفاعله است، و یکی از چیزهایی که باب مفاعله میتواند بر معنای فعل بیفزاید این است که آن را «در صدد کاری برآمدن» ترجمه کنید، نه «کاری را انجام دادن». در باب مفاعله یکی از انواع تغییراتی که در معنای فعل داده میشود همین است؛ چیزی مثل ارادهٔ کاری، قصد کاری. «یخادعون الله» — ببینید، «یخدعون» اینجا غلط است — یعنی اینها قصد فریب دارند؛ میخواهند خدا را فریب بدهند، یعنی در صدد برمیآیند که فریبی ایجاد کنند. فکر میکنم واضح است که این دو مثل هم نیستند.
دستکم من آنقدر وارد نیستم که بخواهم همه را بگویم؛ کمی هم واقعاً عجیب و غریب است که بعضیها فهرست بلندبالایی از انواع و اقسام معانیای میآورند که باب مفاعله میتواند داشته باشد. به هر حال یکی از معانی باب مفاعله در صدد انجام کار برآمدن است، و اینجا دقیقاً همین مناسبت دارد. نمیتوانید از واژهٔ فریب استفاده کنید و بگویید اینها خدا را فریب میدهند و بعد بگویید اینها خودشان را فریب میدهند. اینها میخواهند مثلاً خدا و کسانی را که ایمان آوردهاند فریب بدهند، ولی نهایتاً به فریب خودشان منجر میشود؛ این یعنی فریب واقعی. تأکیدم هم این است که فریبدادن و در صدد فریب برآمدنِ اینها را خودآگاه نگیرید؛ یعنی فکر نکنید اینها مینشینند و فکر میکنند که چنین کاری انجام بدهند؛ بلکه کارِ خودی درونیتر و ناخودآگاهتر است.
خیلی یادم نیست دربارهٔ این آیه، که در آن از مرض و افزودن آن سخن میرود، چه گفتم. فکر میکنم بحثی که انتهای جلسهٔ قبل کردیم این بود که «لهم عذاب علیم» را توضیح بدهم: اینکه اگر مثلاً اینها چنین ناخالصیهایی داشته باشند، این عذاب بر اینها هست یا نیست؛ بحثهایی از این دست کردم و این آخرین کار خیلی هم هیجانانگیز بود. جواب من این بود که بله؛ کسی که علیرغم این ویژگیها به تقوا و اینها نرسیده، مشمول این میشود؛ ولی اینجا بحث عذاب نار نیست، و به هر حال نوعی سختی و عذاب قطعاً به این آدمها میرسد؛ واقعاً در زندگی خودشان هم راحت نیستند.
نکتهای اینجا هست: اگر ماهیت این مرض را خوب درک کنید، فکر میکنم نشانهٔ اینکه خوب درک کردهاید این است که بتوانید توضیح بدهید چرا این مرض از نوع امراضِ در حال افزایش است. یکی از ویژگیهایی که برای این مرض گفتیم این است که خداوند این مرض را اضافه میکند. اگر آدم خوب درک کند که آنچه اینجا بهعنوان مرض مطرح میکنیم واقعاً چیست، باید بتواند این را درک کند. کمی شک دارم که الان دربارهٔ این موضوع بحث کنم، چون فکر میکنم فهمیدن آن بحثها لازم دارد که کمی اساسیتر بدانیم اتفاقی که اینجا برای این آدمها میافتد چیست. پس این ویژگیها را کمی جلو میبرم و امیدوارم آخرش به همین موضوع برگردیم.
ویژگیِ مرضی که دربارهٔ این آدمها هست این است که اصولاً این آدمها بیمار هم هستند؛ یعنی مشکلاتی دارند و مشکلاتشان از نوع شناختی است. مشکلات شناختیشان دقیقاً از اینجاست که مرض در قلب است؛ قلب به زبان قرآن جایی است که مرکز فهم و درک در انسان است، نه قلب به معنای ما؛ میتوانیم بگوییم قلب جایی است که تفکر و درک عمیق در آن است. بنابراین اینها مشکل شناختی دارند؛ مرضی شناختی.
ویژگی دیگر این آدمها این است که وقتی به آنها گفته میشود در زمین فساد نکنید، میگویند «انما نحن مصلحون». ویژگی دیگری که به اینها نسبت داده میشود این است که اصولاً اهل فساد در زمیناند: «أَلَآ إِنَّهُمْ هُمُ ٱلْمُفْسِدُونَ وَلَٰكِن لَّا يَشْعُرُونَ» (بقره، ۱۲). اینجا دیگر در لفظ صراحت دارد: نه اینکه بخواهند فساد کنند؛ نه، خیلی احساس میکنند که مصلحاند و واقعاً اینطور میفهمند. در بحثهایی که جلسات قبل کردیم، سعی کردم بگویم چه درکی از این آدمها داریم: اینها آدمهایی هستند که هدایت به نوعی از بیرون به آنها عرضه شده است.
بگذارید دستکم کمی بحث کلی کنم تا چیزهایی را که در جلسات قبل گفتم خلاصه کنم. آنچه ما دربارهٔ انسان به آن اعتقاد داریم این است که هر انسانی در درون خودش به نوعی هدایتشده است؛ هدایتی درونی دارد؛ چیزی در اوست که خداست و به او میگوید چه بکند و چه نکند. اگر عقل سالم کار کند و من از آن استفاده کنم، این عقل به من میگوید کارهای درست چیست، حق چیست و باطل چیست. ما در درون خودمان دستگاههایی داریم که با آنها حق و باطل و درست و غلط را تشخیص میدهیم. بنابراین مثلاً این روایت که میگوید «العقل ما عبد به الرحمن»، یعنی عقل آن چیزی است که قرار است به آن گوش بدهید و با آن عبادت و بندگی خدا را کردهاید. یعنی خداوند اصلاً در درون شما نمایندهای دارد؛ ندایی درونی دارید که حق و باطل و درست و غلط را به شما میگوید و اگر از آن پیروی کنید، مشکلی برایتان پیش نمیآید.
اتفاقی که خداوند در طول تاریخ وعدهاش را داده بود و افتاده است، این است که این حقایق که در درون ماست، از بیرون هم به ما گفته شده است؛ یعنی در قالب زبان تجلی کردهاند، و پیامبرانی آمدهاند که رسالتشان این بوده که مجموعهای از حقایق، از جمله حقایقِ باید و نبایدها، یعنی اینکه چه باید کرد و چه نباید کرد، را هم به ما بگویند. بنابراین ما هم نوعی هدایت درونی، به اصطلاح تکوینی، داریم و هم نوعی هدایت تشریعی که از بیرون به ما رسیده است. این آدمها کسانی هستند که در معرض آن هدایت، ندای درونی خودشان را گوش نمیکردند و نکردند و نمیکنند، و طبعاً هدایتی را هم که از بیرون به آنها عرضه شده است نپذیرفتند و به آن عمل نکردند.
حالا ببینید رسیدن هدایت به این آدمها یعنی چه. کسی در زمان پیامبری قرار میگیرد و آن پیامبر چیزهایی میگوید؛ رسیدن هدایت دقیقاً یعنی در معرض سخن پیامبر قرار گرفتن. ما که حالا در زمان هیچ پیامبری نیستیم، در معرض شریعت و حقایق دینی هستیم که به نوعی از کانالهایی به ما رسیده است: قرآن در دستمان هست، روایت هست، کتابهای دینی هست که میتوانیم بخوانیم و حقایقی را در آن درک کنیم؛ باید و نبایدهای دینی، یعنی شریعت، با اعوجاج یا بیاعوجاج، به هر حال در اختیار ما هست. مسائل اخلاقی به ما تذکر داده شده است؛ و همهٔ اینها، مخصوصاً مسائل اخلاقی، در درون ما هم هست. اینکه نباید دروغ بگوییم و اینها، همه چیزهای بدیهیای است که همهٔ ما میدانیم.
اتفاقی که در این آدمها میافتد این است که برای فرار از هدایت، همانطور که آن سخن درونی را در درون خودشان نپذیرفتند و به نوعی در این کار ممارست کردند، این هدایت بیرونی را هم که به آنها میرسد نمیتوانند بپذیرند؛ و در عین حال اینها به معنای متعارف آدمهایی مذهبیاند و در جامعهٔ دینی زندگی میکنند. نپذیرفتن هدایت در مورد این آدمها اینطور نیست که بگویند ما اصلاً اسلام را قبول نمیکنیم؛ نه، مسلماناند. ولی درک خودشان از اسلام را طوری دچار اعوجاج میکنند که بتوانند به کارهای خودشان برسند.
همهٔ تأکیدم این بود که خودفریبی از اینجا پدید میآید که میخواهند کارهایی را که نباید بکنند، بکنند. ذهنیتهایی میسازند و دربارهٔ این کار و احکامی که به آنها گفته شده تحلیلهایی میدهند تا به نوعی کلاه شرعی درست کنند، یا بگویند در این موردی که من این کار را میکنم، دلیلش این نیست، آن است، و به نوعی بتوانند کارهای خودشان را انجام بدهند. در واقع این نتیجهٔ نوعی میل درونی است: در درونشان امیالی، به اصطلاح هواهای نفسانی، وجود دارد که میخواهد از دیدگاه عقل و حق و این چیزها در برود؛ و نه فقط از آن، بلکه از آنچه بیرون هم به آنها میگوید؛ خلاصه سعی میکند تغییراتی پدید بیاورد تا بتواند در برود.
این منشأ اصلی تحریفهایی است که در دین وارد میشود. یعنی این آدمها به این دلیل احکام را تغییر میدهند و برداشتهای جدیدی ارائه میدهند که به نوعی برایشان راحت باشد؛ دین را به چیزهای ظاهری تبدیل میکنند. حکمی که آمده این است که نماز بخوانید، به این معنا که عملی عبادی انجام بدهید و به خدا توجه کنید؛ ولی این آدمها مدام بخش ظاهریاش را اضافه میکنند و به باطنش کمتر توجه میکنند. اینکه چرا همهٔ ادیان به این سمت میروند که احکام ظاهریشان خیلی زیاد میشود و جنبهٔ اخلاقی و معنوی و آموزشهای دینی، که اهمیت دارد، میافتد، علتش این است که به طور معمول با آدمهایی سروکار داریم که چنین ویژگیای دارند که اینجا گفته میشود.
اتفاقی که در این آدمها میافتد این است که درکی که از این هدایتها پیدا میکنند با اعوجاجی همراه است؛ مثل اینکه حتی وقتی گزارههای درست را میشنوند، یک سری گزارهٔ غلط در ذهنشان تولید میشود. بعداً بحثی هست دربارهٔ اینکه واژهها را چطور از معنای واقعی خودشان خارج میکنند؛ در درون خودشان، نه به قصد فریبدادن دیگران. اینجور آدمها اصلاً واژههایی میسازند که به چیزی اشاره نمیکنند؛ و میبینید که در واژههای موضعی هم تغییر معنا ایجاد میکنند. میخواهم سعی کنم این را توضیح بدهم. وضعیت این آدمها این است که به دلیل امیال نادرستی که دارند، و برای توجیه اینکه چرا با حس دینداری میتوانند این امیال نادرست را دنبال کنند، مجموعهای از گزارههای درست را به گزارههای تحریفشده و کاذب تبدیل میکنند. همین را مبنا قرار بدهیم.
درک خیلی سادهای از کار این آدمها این است: کاری که اینها میکنند، اصولاً برای توجیه رفتارها و امیال خودشان است، برای اینکه بتوانند امیال خودشان را دنبال کنند. هدایت درونی ما در قالب زبان نیست؛ نوعی حس است که ما را هدایت میکند، نوعی میل طبیعی که داریم. ولی هدایت بیرونی همان هدایت درونی است که به قالب زبان ریخته شده است. این آدمها وقتی این هدایت به آنها عرضه میشود و مسلمان میشوند، مثلاً به یک عبارت مؤمن میشوند و همهاش را میپذیرند، در درک و معناکردن گزارهها و واژههای آن اعوجاج ایجاد میکنند.
آیا واضح نیست که اگر گزارههایی غلط را وارد سیستمی از گزارهها کنید، با گذشت زمان اعوجاج این مجموعهٔ گزارههای غلط رشد میکند؟ اگر مراحلش را اینطور تحلیل کنید که بیماری شناختیِ این آدمها این است که به دلیلی مجموعهای از درکهای نادرست تولید میکنند، کسی که وارد چنین وضعیت بیماریای شد، به طور طبیعی بیماریاش گسترش پیدا میکند. همینطور آن گرههای (نودهای) خلافی که وجود دارد، هر روز برای انجامدادن این کارها تغییراتی میدهد. گزارههای نادرست هم ویژگیشان این است که وقتی با گزارههای درست ترکیب میشوند، گزارههای نادرست تولید میکنند. در واقع اتفاقی که میافتد این است که در سیستمی یک سری گره و اختلال ایجاد شده و همینطور دارد گسترش پیدا میکند.
در ابتدای کار، بچهها حسهای خیلی درستی دارند؛ آدمها اگر هم کمی گمراه شوند، کمی گمراهاند و ذهنیتها و درکهای عجیب و غریبی از مسائل دینی ندارند. همینطور که آدمها رشد میکنند و بر ضلالت خودشان پافشاری میکنند که در آن حالت گمراهی بمانند، مدام از لحاظ ذهنی به وضعیت بدتری کشیده میشوند؛ تا جایی که ممکن است سادهترین حرفها را هم نفهمند، و همهاش به نوعی در لایههای پیچیدهای از مجموعهای از چیزهای کاذب که در ذهنشان پدید آمده فرو رفته است.
استدلالی در این مورد هست: این نوع مرض که در ذهنشان کذب تولید میکند، از آن روست که این کذبها را لازم دارند تا بتوانند با آن خیالات، آنطور که میخواهند، خودشان را ادامه بدهند. طبعاً هر نوع میل نادرستی که به طور مداوم گزارههای کاذب تولید میکند، و ذهنی که گزارهها را با هم ترکیب میکند، دلایل واضحی است که مرضشان زیاد میشود. اعوجاجی که پدید آمده، انحرافی است که همینطور هست، و وقتی پیش میروند به انحرافهای بیشتری میرسند؛ این بیماری حدی ندارد که در آن متوقف شود.
بد نیست به چیزی اشاره کنم که اول حرفهایم گفتم: اینکه حتی سخن کسی که انحراف دارد، سخن خداست. انسان وجودی است که هیچ کاری جز کار درست نمیتواند انجام بدهد؛ پس اگر بخواهد کاری بکند، باید ذهنیتش را طوری شکل بدهد که آن کار درست به نظر برسد. ما تواناییای جز تبعیت از حق نداریم؛ اینطور خلق شدهایم. بنابراین راهحل این است: اگر میخواهید هرطور که دلتان میخواهد زندگی کنید، راحت رفتار کنید، مثلاً زندگی عجیب و غریبی داشته باشید، باید ذهنیتی درست برای خودتان درست کنید.
یادم نیست اینجا اشاره کردهام یا نه که قاعدهای هست: با ناهنجارترین کسی که کسی را کشته است حرف بزنید، آخرش دلایلی به شما میگوید که حق داشته است. فرض کنید چه حقی؟ مثلاً اینکه با موتورشان روی ماشین من خط انداختند. ذهنیت این آدم به جایی رسیده است. معمولاً ممکن است این ذهنیتها را از قبل نداشته باشیم؛ وقتی آن کار را انجام میدهیم، به نوعی در ذهنمان این آدم را در مقولهٔ آدمهایی میگذاریم که حقشان بود از بین بروند، یا در مقولههای کلیتر ارجاعهایی درست میکنیم. بحث خیلی بر سر این مثال نیست؛ میخواهم بگویم به هر حال آدمها وقتی آن کار را انجام میدهند، در واقع بر اساس امیال منحرفی که در خودشان هست به این سمت سوق داده شدهاند؛ ولی یک سری واقعیتها را میپوشانند و یک سری چیزها را تحریف میکنند تا کار خودشان را به نوعی توجیه کنند.
اینکه امیال ما و کارهایی که میکنیم بر ذهن ما تأثیر میگذارد، میخواهم بگویم اساس تمام تفکر معنوی و عرفانی در تمام طول تاریخ است — و نمیخواهم بگویم فقط ادیان — که باید درست زندگی کنیم تا حقایق را درک کنیم. فقط از یونان و آن طرفها نهضتی شروع شد که میشود با تفکر سالوس استدلال کرد؛ چیزی شبیه بحثهایی که آنجا داشتیم، مثلاً بحث فلسفی، که حقایق را بشناسیم و درک کنیم. فکر میکنم ادیان مجموعهای از آن نوع تفکرند که بینش و شناختن را جدا از زندگی و اعمال نمیدانند. یعنی اگر بخواهید بگویید کسی به جایی رسیده که حقایق را نمیبیند، دین به شما نمیگوید بیا این کتاب را بخوان تا حقایق را درک کنی؛ دین به تو میگوید این آدم که حقایق را نمیبیند، حتماً زندگی بدی کرده و کارهای بدی انجام داده است، و اگر میخواهد حقایق را ببیند، باید بیاید کارهای خوب بکند.
مشکلی که داریم این است که مدلی که از انسان داریم، بهدرستی به ما توضیح نمیدهد که اعمال چگونه بر ذهنیتهای ما تأثیر میگذارند. من چیز خیلی سادهای را میگویم: اگر فرض کنید آدمها همیشه میخواهند خودشان را در راستای حق قرار بدهند و از حق تبعیت کنند، و دوست دارند اینطور باشند، پس وقتی کارهای اشتباه میکنند ناگزیرند حقایق را طوری درآورند که کارشان موجه شود؛ و این آدمها همین کار را میکنند. اینها هدایت را از درون میبینند و به آن ارزش میدهند، ولی نمیخواهند و میل ندارند از هدایت تبعیت کنند، چون امیال نادرست دارند. نتیجهاش این است که همهچیز را به هم میریزند و این به مرضی تبدیل میشود که آنها را به تاریکی میکشاند؛ همهچیز از سوابق خودش درمیآید و پیچیده میشود.
چند جلسهای که دربارهٔ آمریکا بود، یادم نیست؛ شاید اشاره کردم، یا میخواستم اشاره کنم که آمریکا زمانی خیلی راحت و صریح میگفت علت مداخلهاش در سرزمینهای خاورمیانه این است که میخواهد از حقوق بشر دفاع کند. بعد جاهایی بود که نتوانستند جلوی خودشان را بگیرند و به جایی حمله نکنند، در حالی که آنجا مشکل حقوق بشر هم نبود؛ مثلاً مجبور شدند از کودتای شیلی حمایت کنند. بعد آنجا را طور دیگری توجیه کردند: درست است که اینجا حقوق بشر رعایت نشده و قبول داریم که این آدم خوبی نبوده، ولی چون فلانطور بوده، مجبور شدیم این کار را بکنیم. بعد مواقعی پیش آمد که آنطور هم نبود، ولی باز نتوانستند جلوی خودشان را بگیرند.
همینطور در طول مثلاً ۱۰۰ سال اخیر نگاه کنید: تئوریها و ذهنیت وزارت امور خارجهٔ آمریکا مدام پیچیده و پیچیدهتر میشود؛ چون یاد میگیرند که فلان مورد با آن قاعدهٔ کلی نمیخواند و باید تبصره بزنند. در کشورها هم قوانین همینطور تبصره پیدا میکنند. قانون کلیِ خیلی سادهای میگذارند؛ بعد جایی موردی پیش میآید و میگویند میخواهیم این کار را بکنیم، مثلاً پسر فلانی اینجا معاف شود. بعد تبصرهای میزنند که کسانی که اینطور و آنطورند؛ بعد ممکن است تعداد زیادی مشمول شوند؛ بعد تبصره میزنند که نه، اگر آنطور باشند، نه؛ بعد دوباره دستهٔ دیگری باید معاف شود. میخواهم بگویم قانونهای ساده اینطور پیچیده میشوند.
اینکه این آدمها اصولاً آدمهایی پیچیدهاند و ذهنیتهای پیچیدهای پیدا میکنند، برای این است که امیال عجیب و غریبی در خودشان دارند که باید همه را به نوعی توجیه کنند. بنابراین از این زاویهٔ دید، آدم مؤمن آدمی است که ذهنش خیلی ساده و قوی است. ولی اگر بخواهید با حفظ چیزی به اسم ایمان و مذهبیبودن هر کاری دلتان میخواهد بکنید، به هر حال دچار مشکل میشوید؛ یعنی ذهنیتهای عجیب و غریبی پیدا میکنید و مدام باید مفاهیم و احکام را اینور و آنور کنید.
به اینجا رسیدم که اینها بقیهٔ مؤمنین را چگونه میبینند. اینها اصولاً آدمهاییاند که اگر آدمی را به آنها معرفی کنید که خیلی صاف و ساده ایمان آورده، به نظرشان واقعاً مؤمن نمیرسد. اینها اصولاً دینی پیچیدهتر و ذهنیتهایی پیچیدهتر دارند، و آدمهایی که خیلی صاف و ساده ایمان دارند، به نظرشان به اصطلاح سبکعقل میآیند.
بگذارید اول بگوییم کفار به مؤمنین چگونه نگاه میکنند. مؤمنین، مثلاً آدمهایی که واقعاً باورشان شده که پس از مرگ زنده میشوند — اگر شما این حرف را درک نکنید و برایتان واضح نباشد که مثلاً آخرتی هست، احساستان دربارهٔ آنها چیست؟ احساستان این است که این آدمهایی که این حرفها را پذیرفتهاند، آدمهای صاف و سادهای بودهاند؛ مثلاً به آنها گفتهاند آخرت هست و باور کردهاند؛ حالا بر اساس اینکه فکر میکنند آخرت هست، خودشان را به خطر میاندازند، چون آدمهای احمقی هستند. آدمهایی که ایمان ندارند، به مؤمنین اینطور نگاه میکنند: یک مشت آدم که اصلاً فریب خوردهاند؛ با مجموعهای از اعتقادات که اصلاً پایه و اساسی ندارد، یا اگر هم داشته باشد، خیلی پیچیده است.
بنابراین از نظر آنها این آدمی که همینطور در جای خودش نشسته و هیچ کتابی هم نخوانده، واقعاً نمیتواند ادعا کند مؤمن است؛ آدم سادهای است که چیزی به او گفتهاند و قبول کرده است. منظورشان این است. ما معمولاً در نظر دوستانمان که آدمهای مذهبی نیستند، همینطور به نظر میرسیم: آدمهایی صاف و ساده. آدمی که واقعاً به نظر میآید باور کرده و جای دیگری را میبیند، از نظر کسانی که ایمان ندارند ساده و سفیه به نظر میرسد؛ چون برایشان وضوح ندارد. برای آدم کافر نهتنها واضح نیست، بلکه شاید برعکس، به نظرش واضح برسد که اینها غلط است. بنابراین کسی که اینها را باور کرده، چه تفاوتی با کسی دارد که به نوعی فریب خورده، چیزی شنیده و باور کرده است؟
آنها خودشان را کاملاً در موضع بالاتر میبینند: ما آدمهایی هستیم که کنجکاوی داشتیم؛ همینها را در مدرسه به ما هم گفتند، ولی با دید عقلانیت انتقادی نگاه کردیم و به این نتیجه رسیدیم که اینها همه غلط است؛ و کاملاً احساس برتری میکنند.
این آدمها، یعنی آدمهایی که ظاهرشان ایمان است، احساسشان نسبت به کسانی که همینطور ساده ایمان دارند، همین است. ذهنیت این آدمها پیچیده است و دینشان پیچیده است؛ چون رأیها را واضح نمیبینند و میخواهند هر رأیی را توجیه کنند. دین اینها، از نظر اعمالی که انجام میدهند، پیچیده است و ذهنیتهایشان پیچیده است؛ طبعاً به آدمهایی که پیچیده نیستند از بالا نگاه میکنند. مثلاً من آدمهایی دیدهام که دربارهٔ بچههای دوران جنگ، که راحت میرفتند و شهید میشدند، به نظرشان میرسید اینها آدمهایی بودند که به آنها گفته بودند بروید، به بهشت میروید.
چون این موضوع بحثی تاریخی و استدلالی هم هست، چیزی که میخواهم بگویم این است که این آدمها اصلاً دین را پیچیده میکنند؛ همهچیز را، از عقاید گرفته تا احکام، در ذهنیاتشان پیچیده میکنند. دین بهسادگی چیزی به آنها میگوید و آنها میخواهند به نوعی از آن در بروند. نتیجهاش این است که وقتی اینها حقایق را نمیبینند و باورشان نمیشود که عدهای ممکن است حقایق را اینقدر ساده ببینند، کلاً آن آدمها را سفیه حساب میکنند و فکر میکنند آنها بهواسطهٔ تقلید از دیگران ایمان پیدا کردهاند. من نگفتم که مؤمنین بهواسطهٔ تقلید ایمان پیدا کردهاند؛ اتفاقاً اصلاً اینطور نگفتم. میگویم کفار مؤمنین را ساده میبینند.
دربارهٔ همبستگی مثبت و منفی هم چیزی گفتم: سواد داشتن به معنای امروزیاش، مثلاً تحصیلات دانشگاهی داشتن یا استدلال و فلسفه بلدبودن، به نظرم خیلی با ایمان همبستگی مثبت ندارد. اتفاقاً دقیقاً همانطور که اینجا گفته میشود، اینها خودشان سادهاند. آیهای در همین سورهٔ بقره هست که به همین واژهای برمیگردد که اینجا به کار برده است؛ میگوید کسی که مثل ابراهیم نباشد، معلوم است که احمق است.
ابراهیم به نوعی آدم سادهای است؛ به چه معنا؟ به معنای بد، نه. دینش چیز سادهای است: نماز بخوان. اصلاً ساده است. حقایق هم ساده است؛ برای آدم مؤمن، آدمی که حقایق را میبیند، ساده است. خیلی ساده است که یاد خدا باشد، یاد آخرت و یاد مرگ باشد؛ همهٔ اینها ممکن است برای آدم مؤمن خیلی خیلی بدیهی و ساده باشد. هرچه خداشناسی آدم بهتر کار کند، رسیدن به این حقایق برایش سادهتر است؛ بنابراین خودش را خیلی پیچیده نمیکند. پیامبر را در قرآن نمیبینید که چقدر ساده حرف میزند؟ اصلاً میگوید: نمیدانید؟ همین است دیگر؛ چرا خدا را عبادت نمیکنید؟ لازم نیست چیز خیلی پیچیدهای گفته شود؛ برای آدمی که همهچیز برایش خیلی واضح است، اینها خیلی ساده است.
از طرف آدمهایی که آن چیزها را نمیبینند، ممکن است این سادگیِ بیان سادگی به حساب بیاید. کلمهٔ «ساده» که شما میگویید، معنای بدی میدهد: ساده به معنای کسی که فریب میخورد. مؤمنین که فریبخورده نیستند؛ اینها هستند که آدمهای فریبخوردهایاند: همهچیز را خیلی پیچیده کردهاند و آخرش در آن میمانند و خودشان را میفریبند. آدمهای مؤمن این زندگی را، همین یک دورهای را که در این دنیا هستند، به بهترین وجه ممکن میگذرانند؛ فریبخورده نیستند و به بهترین وجه ممکن زندگی میکنند.
نمیدانم؛ آنچه میخواهم بگویم این است که منظور من از همبستگی این بود که میان ایمانداشتن به معنای واقعیاش و این نوع ذهنیت پیچیده، یعنی ذهنیت کسانی که ذهنیتهای پیچیده دارند، فلسفه بلدند و عالمی معلومات دارند، در زمان حال همبستگی مثبتی نمیبینم. ولی سادگی به معنای فریبخوردن به این آدمها میخورد. مؤمنین در واقع کسانیاند که اصلاً گول نمیخورند؛ آدمهاییاند که نه خودشان را فریب میدهند و نه فریب کسی را میخورند. مثلاً در قرآن آیهای هست دربارهٔ آدمهایی که وقتی شیطانی دورشان میگردد، فوری زنگ خطرشان به صدا درمیآید؛ در حالی که اینها آدمهاییاند که فریب میخورند: فریب شیطان را خوردهاند، خودشان را فریب دادهاند و دیگران هم دارند فریبشان میدهند. نمیدانم؛ شاید برداشتی که شما کردید، با آنچه در ذهن من بود یکی نبود.
به هر حال نکتهای که میخواستم بگویم این است که چرا اینها آدمهای مؤمن به معنای واقعی کلمه را، اگر کسی باشد، آدمهایی ساده و حتی احمق و سفیه فرض میکنند. در ابراهیم به هیچ وجه چنین مشکلی نیست. ولی ابراهیم اتفاقاً از این طریق به این آیات مربوط است: او نمونهٔ قلب سلیم است، «إِذْ جَاءَ رَبَّهُ بِقَلْبٍ سَلِیمٍ»، و توصیف ابراهیم در قرآن ادامه پیدا میکند؛ یا مثلاً همین که کسی که از ابراهیم تبعیت نکند: «وَمَن يَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَٰهِۦمَ إِلَّا مَن سَفِهَ نَفْسَهُۥ ۚ وَلَقَدِ ٱصْطَفَيْنَٰهُ فِى ٱلدُّنْيَا ۖ وَإِنَّهُۥ فِى ٱلْءَاخِرَةِ لَمِنَ ٱلصَّٰلِحِينَ» (بقره، ۱۳۰). میان ابراهیم و آیات و اصحابش با این آدمها چنین پیوندی هست که درست ضد اینهاست؛ اینها اصلاً مثل ابراهیم نیستند.
اینکه این آدمها چرا «فساد فیالارض» و خرابکاری میکنند، در حالی که ممکن است با ادعاهای خیلی زیادی همراه باشد، واضح است؛ همهاش همان مسئله است. مثلاً واقعاً احساس میکنی که نماز را باید اینطور بخوانی تا اثر کند. کارهای عجیب و غریب و چیزهایی دربارهٔ دین، دربارهٔ رفتارهای دینی و مراسم؛ مراسم خیلی خوب است، ولی آدمها مراسم را تبدیل میکنند به اینکه اینطور بکنید، آنطور بکنید. نمیخواهم خیلی مثالهای اجتماعی بزنم؛ به هر حال آدمهایی که دین در وجودشان تحریف شده، این را به بیرون هم منتقل میکنند؛ یعنی همانطور که خودشان کارهای خراب انجام میدهند، بقیه را هم اینطور خراب میکنند.
آیهای در سورهٔ بقره هست که به نوعی حالت اغراقشدهٔ همین آیات است: «وَمِنَ ٱلنَّاسِ مَن يُعْجِبُكَ قَوْلُهُۥ فِى ٱلْحَيَوٰةِ ٱلدُّنْيَا وَيُشْهِدُ ٱللَّهَ عَلَىٰ مَا فِى قَلْبِهِۦ وَهُوَ أَلَدُّ ٱلْخِصَامِ» (بقره، ۲۰۴). میگوید آدمهایی هستند که میآیند حرف میزنند و تعجب میکنی که چقدر حرفهای خوبی میزنند؛ میگوید اینها وقتی برمیگردند، انگار با تمام وجود تلاش میکنند که همهچیز را خراب کنند. این دقیقاً توصیف آدمهایی است مثل لفظبازیهای چنین گروههایی: کسانی که به اوج رسیدهاند و فکر میکنند خوب فهمیدهاند چه میکنند؛ میآیند کلی حرفهای زیبا میزنند، در حالی که نتیجهٔ کارشان واقعاً فسادهای خیلی شدیدی است.
این آیهٔ «وَمَن یَرْغَبُ عَن مِّلَّةِ إِبْرَاهِیمَ» را میخوانیم؛ ولی الان جزئیاتش را خیلی خوب در ذهن ندارم. آیهٔ بعد این است: «وَإِذَا تَوَلَّىٰ سَعَىٰ فِى ٱلْأَرْضِ لِيُفْسِدَ فِيهَا وَيُهْلِكَ ٱلْحَرْثَ وَٱلنَّسْلَ ۗ وَٱللَّهُ لَا يُحِبُّ ٱلْفَسَادَ» (بقره، ۲۰۵). این حالت دیگری است؛ اوج حالتی است که چنین آدمهایی پیدا میکنند: مثلاً مؤمناند و خیلی هم قسمهای غلیظی میخورند که نیتهای خیرشان چقدر است؛ بعد میروند و میبینید که چه افتضاحهایی ممکن است به بار بیاورند.
اینکه من الان با این ملاک تشخیص بدهم که چنین کسانی دور و برمان هستند یا نیستند، نه، اینطور هم نیست. فکر میکنم آدمها اینطورند که خیلی سرشان در کار این نیست که این یکی سفیه است و آن یکی چیست.
فقط نکتهای بگویم دربارهٔ جایی که شاید بیشتر از همه این احساس پدید میآید که اینها به نوعی آگاهانه این کارها را میکنند: این آیهٔ آخری، «وَإِذَا لَقُوا۟ ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ قَالُوٓا۟ ءَامَنَّا وَإِذَا خَلَوْا۟ إِلَىٰ شَيَٰطِينِهِمْ قَالُوٓا۟ إِنَّا مَعَكُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِءُونَ» (بقره، ۱۴). همین که اینها با شیاطین خلوت دارند، یعنی چه؟ با شیاطین نامرئی، یا نه، با آدمهایی که اینجا اصطلاحاً شیاطین خوانده شدهاند؟ اگر اینطور بگیریم، آدمهایی هستند که شیطانیاند و انسانهای بدی هستند، و اینها با آنها رابطه دارند و میروند به آنها میگویند که ما داریم اینها را مسخره میکنیم؛ با این برداشت، کمی به نظر میآید که اینها دیگر خیلی چیزی نیستند؛ از نظر اجتماعی هم با آدمهای فاسد یا آدمهای عجیب و غریبی ارتباط دارند و در عین حال نسبت به مؤمنین حالت استهزا دارند.
اینکه اینطور بگوییم، برداشتی از آیه است که درست نیست، و میخواهم فقط کمی دربارهٔ آن صحبت کنم. اولاً شیاطینی که اینجا گفته میشود لزوماً انسان نیستند؛ اگر کسی بخواهد بگوید منظور از شیاطین اینجا آدمها هستند، باید کمی دلیل بیاورد. و اینکه خلوتکردن با شیاطین یعنی بروند گوشهای، در اتاقی، با آدمی که شیطانشان است بنشینند؛ کسی که این حرف را میزند، چیزی به این آیه میبندد که احتیاج به توضیح دارد. صراحت آیه این است که شیاطینی هستند که اینها با آنها خلوت میکنند.
میخواهم فقط همین را کمی توضیح بدهم که این خلوت با شیطان یعنی چه. لازم نیست حتماً در محضر کسی باشید تا حرفی به او بزنید؛ ممکن است تنها باشید و حرفی بزنید و در آن لحظه انگار با کسی صحبت میکنید. بدیهی است که حرفزدن معنایش این نیست که حتماً با کسی خلوت کنم؛ به خلوت خودم میروم و در درونم با آدمهای دیگر صحبت میکنم. اصلاً واقعیت این است که من با شما هم که صحبت میکنم، با تصویری از شما که در ذهن من هست صحبت میکنم.
فرض کنید آدمی را خیلی خوب بشناسم؛ به تدریج این آدم روی من تأثیر گذاشته و من تصویری از او ساختهام: چه چیزهایی را میداند، چه چیزهایی را نمیداند، چه چیزهایی را قبول دارد، چه چیزهایی را مسخره میکند، چه چیزهایی به نظرش جالب میرسد. مثلاً وقتی مقابل کسی میایستم و برخلاف آنچه واقعاً در ذهنم هست حرفی برای خوشایند او میزنم، از این روست که فکر میکنم این آدم از اینجور حرفها خوشش میآید. آدمهایی که اصولاً شخصیت خیلی محکمی ندارند، اینطورند که به هر کسی میرسند، برای خوشایند او چیزهایی میگویند. اگر چیزهایی برای آن آدم مهم است، سعی میکنند از آن بدگویی نکنند؛ اگر فکر میکنند از چیزهایی خوشش میآید، از آنها شروع میکنند؛ اگر قبلاً چیزی را مسخره کرده باشد، این آدم جلوی او جرأت نمیکند مثلاً حرف فلان آدم را بزند، چون به نوعی فکر میکند او از آن بدش میآید.
ما با عالمی از تصویرِ آدمهای دیگر در ذهن خودمان زندگی میکنیم و گاهی ممکن است با این تصاویر حرف بزنیم. خلوت میکنیم و انگار خودمان را در برابر آدم دیگری فرض میکنیم و به نوعی جوابش را میدهیم. خیلی از آدمها وقتی ماجرایی پیش میآید، پیش خودشان میگویند اگر فلانی بود اینطور میگفت؛ اگر فلانی بود چه میکرد؟ مثل اینکه وقتی کسی خیلی بر آدمی تأثیر گذاشته، همیشه کنارش ایستاده است و این آدم در حرفهایی که میزند، به نوعی جواب او را هم میدهد. موضوع این است که این تصاویر بیشتر همان شیاطینِ کنترلکنندهٔ آدم است؛ یک بار قبلاً هم این حرف را زدهام.
ممکن است برای جلب رضایت مثلاً پدرتان کارهایی بکنید، و کارهای خیلی بدی هم بکنید؛ فکر کنید پدرتان دوست دارد شما این کارها را بکنید و آن کارها را نکنید؛ در حالی که ممکن است پدرتان هیچوقت واقعاً چنین چیزی از شما نخواسته باشد و این برداشتی کاملاً اشتباه باشد. ممکن است در ذهنتان تصویری تحریفشده از خواستهای دیگران پدید بیاید که بر اساسش کلی از کارهای درست را نکنید و کارهای غلط را بکنید. بعداً ممکن است متوجه شوید؛ مثلاً پس از ۴۰ سال بگویید من تمام زندگیام را اینطور گذراندم و به خاطر تو بود، و او بگوید من کی گفتم؟ من اصلاً نمیدانستم تو این کارها را میکردی.
اینکه میگویم این تصاویر میتواند تصاویر شیطانی باشد، از این روست که واقعیت این است که همهٔ آدمها، عمیق که به آنها نگاه کنید، از کارهای درست خوششان میآید و از کارهای غلط بدشان میآید. اینکه چطور در ذهن آدمی تصویری از آدم دیگر جا میگیرد که به خاطر رضایت او، مثلاً، خیلی اشتباه زندگی میکند، اینجاست که ممکن است خاطرات شیطانی وجود داشته باشد. حالا آیا این خاطرات شیطانی واقعاً در درون آن آدم خاص اتفاق افتاده است؟ آیا آن آدم واقعاً این چیزها را از این شخص خواسته، چون شیطان او را منحرف کرده، یا نه، اصلاً شیطان در این کانال ارتباطی دخالت کرده و تصویری ساخته که آن تصویر به این آدم فشار میآورد که کارهایی را بکند یا نکند؟ در محضر شیاطین بودن یعنی این شیاطین از طریق تصاویر واقعی یا تحریفشده از آدمهایی که اطراف ما هستند، در درون ما زندگی میکنند؛ و این آدمها وقتی خلوتاند، انگار دارند به نوعی جواب این شیاطین را میدهند.
آدمهایی را فکر میکنم واقعاً میشناسم که از زندگیشان ممکن است درک درستی از این ماجراها به دست بیاید. کسانی در خانوادههایی زندگی کردهاند که دین را به مسخره میگرفتند. طرف الان ممکن است گاهی از چیزهای دینی خوشش بیاید، ولی حتی در درون خودش هم جرأت نمیکند از چنین چیزی خوشش بیاید، چون این چیز در آن کانون خانوادگیاش مورد تمسخر بوده است؛ یعنی مجبور است انگار خودش را به حالت مسخرهکردن بزند. چیزی از درون به او فشار میآورد، ولی آن تصویر غالبی که در درونش هست به او فشار میآورد که به نوعی آن را خراب کند.
آنچه میخواهم بگویم این است که این خلوت با شیاطین معنایش این نیست که هر لحظه در محضر کسی در اتاقی خلوت باشند؛ در آن اتاق بنشینند و در محضرش گزارش بدهند که این آدمها چنین حرفهایی زدند و ما مسخرهشان میکردیم. این روایتی کمی فانتزی از این آیه است که مفهوم شیاطین را به نوعی عوض میکند؛ حتماً اینطور نیست که در محضر آدمهایی بوده باشند. البته قرآن دربارهٔ انسان هم واژهٔ شیطان را به کار میبرد؛ ولی در آنچه در قرآن هست، منظور از شیطان اصلاً شیطان است؛ این را هم بگویم.
آنچه میخواهم بگویم این است که این آیه کمی سادهتر میگوید این آدمها با بعضی از شیاطین خلوتی دارند. این شیاطین در واقع همان تصاویر شیطانیای است که در ذهن خودشان هست. ممکن است حتی دوستی داشته باشند که واقعاً در عالم خارج وجود دارد؛ ولی لازم نیست چنین موجودی واقعاً وجود داشته باشد؛ کافی است انعکاسش در ذهن این آدم، انعکاسی شیطانی بوده باشد. لازم نیست پدر، مادر، دوست یا کسی واقعاً به او فشار وارد کند. آنچه من از این آیه میفهمم همین توصیف است که اینها در درون خودشان با چنین موجوداتی سروکار دارند؛ حالا اینکه این درون از خارج تقویت میشود یا نمیشود، مهم نیست.
به دلیل فشارهایی که از درون دارند، بعضی از کارهای مؤمنین به نظرشان مسخره میرسد. مثلاً یک مؤمن به نظرشان آدم مسخرهای میآید. با بعضی از این آدمها که به نظر خیلی صاف و سادهاند و همهچیز را باور میکنند، میآیند و خودشان را خوشنام نشان میدهند، مینشینند و صحبت میکنند؛ تا وقتی با آنهاست، میگوید بله، بله، انسان شریف میشود، فکر رشد میکند و فلان؛ بعد به خانه برمیگردد و آنجاست که میبیند سرش کلاه میرود. همین که اصلاً به نظرشان مسخره میآید که طرف چطور به همهٔ این چیزها باور دارد؛ چیزی مسخره در رفتار مؤمنین ممکن است به نظرشان برسد و لازم نیست کسی را ببینند. در آنها چنین احساسی هست که آنچه مؤمنین استقامت و سادگی مینامند، به نظرشان مسخره میرسد. همین که چیزی به نظرشان مسخره میرسد کافی است؛ اینکه حتماً به کسی بگویند، ملاک نیست.
سعی کردم توضیح بدهم که لازم نیست این را به این معنا بگیرید که اینها دوستان خاصی دارند که میروند و به آنها گزارش میدهند. میگوید: «و إذا لقوا الذین آمنوا»، وقتی مؤمنین را ملاقات میکنند، «قالوا آمنا»، جلوی آنها میگویند ما مؤمن هستیم؛ «و إذا خلوا إلی شیاطینهم»، وقتی با شیاطین خودشان خلوت میکنند، «قالوا إنا معکم»، میگویند ما با شماییم؛ «إنما نحن مستهزئون»، جز این نیست که ما مسخره میکنیم، استهزا میکنیم. «الله یستهزئ بهم»، خداست که اینها را به مسخره گرفته است؛ «و یمدهم فی طغیانهم یعمهون»، و اینها را در طغیان خودشان رها میکند.
حالا میخواهم بگویم حتی اگر شیاطین از میان انسانها باشند، این آدمها اصولاً از این خلوتها زیاد دارند: با خودشان حرف میزنند. اینها آدمهایی هستند که خودشان به ایمان نرسیدهاند؛ در محیط مذهبی آمدهاند، ولی خودشان به ایمان نرسیدهاند. ویژگی چنین آدمی این است که مدام شروع میکند به توضیحدادن و بحثکردن با آدمهایی که اصلاً وجود ندارند؛ انگار حالتی خارجی مدام ذهنش را کنترل میکند. در ذهن خودشان هم به کسی توضیح میدهند که چرا این کارها را کردهاند یا نکردهاند، یا مدام درگیر چیزیاند. این آدمها همیشه در محضر دیگراناند؛ وقتی در خلوت هم هستند، انگار در محضر دیگراناند. حالت در جمع بودن حالت طبیعیشان است؛ یعنی موجوداتیاند که اصلاً وجود ندارند؛ وجودشان وابسته به جمعی است که در آن زندگی میکنند.
آنچه آیه به طور عموم میگوید این است که لازم نیست حتی با تصویر آدمی سروکار داشته باشند. چیزی از انجیل به شما بگویم: در آن بارها آمده است که عیسی از درون این آدمها شیاطین را اخراج میکرد؛ مثلاً ۷۰ یا ۷۰۰ شیطان از درون یک آدم. یعنی در درون آدمهایی که گناهکارند و راههای بدی رفتهاند، واقعاً موجوداتی زندگی میکنند. روایاتی هست که میگوید کاری که شیاطین میکنند این است که میآیند و در قلب مؤمن تخمگذاری میکنند و از این تخمها شیاطین جدیدی پدید میآید؛ این چقدر توصیف خوبی از اینجور گزارشهاست: از درون آن ۷۰ تا باز شیاطین دیگری درمیآید و همینطور تکثیر میشود.
حالا نمیخواهم استدلال کنم که اینجا با شیاطین واقعی، به معنای موجوداتی بیرونی، سروکار داریم. به هر حال معنای آیه این نیست که این آدمها حتی با شخص خاصی ارتباط داشته باشند که کافر باشد یا مثلاً رئیسشان باشد؛ نه، اگر آیه را همینطور معنا کنید، با ظاهر آیه سازگارتر است.
بله؛ ممکن است کسی دقیقاً به دلیل معاشرت با آدمهای خوب همین حالت را داشته باشد. شما اصلاً چرا با آدمهای خوب معاشرت میکنید؟ برای اینکه میخواهید در آن فضا زندگی کنید. ممکن است کسی خودش گاهی میل پیدا کند که کار بدی بکند و به نوعی فکر کند که مثلاً الان فلانی چه میگوید، و آن کار را نکند. همهٔ ما به هر حال از محیطی که در آن هستیم تأثیری داریم؛ اینطور فکر کنید. این هم به نوعی مثل ارتباط با والد است. مهم این است که همهٔ ما چنین وابستگیهایی داریم و نمیتوانیم انکارش کنیم.
بنابراین وقتی به این جمعها و این برنامهها میروید، آن آدمهای خوب تصاویری به شما میدهند و نظارتی میکنند؛ به نفع آدمهاست که با آدمهای خوب، بهتر از خودشان، سروکار داشته باشند. وقتی با کسی معاشرت میکنید که آدم درستی نیست، به شما فشار میآورد که کارهای بد بکنید. ابراهیم در آنچه در آن زندگی میکند، مستقیماً همهاش در محضر خداست؛ فقط فکر میکند که الان این کار را میکنم، خدا چه میگوید؟ اینکه مثلاً آقای دانیال چه میگوید، اصلاً برایش مهم نیست. بله، ایدهآلش این است؛ ولی ما معمولاً به هر حال تأثیرهایی از آدمهای دیگر میپذیریم.
دستکم نتیجهای که میخواهم از این حرفم بگیرم این است که در زمان پیامبر هم آدمهایی بودند که اینطور بودند. چیزی به شما بگویم: پیامبر قرآن را خیلی بدیهی و ساده، بدون پیچیدگیها، میفهمید؛ من همیشه بر این تأکید میکنم. دربارهٔ سورهٔ یوسف یک عالمه بحثهای عجیب و غریب کردیم تا من سعی کنم چیزهایی را توضیح بدهم؛ چون به نظر من پیامبر همهچیزِ سورهٔ یوسف را میفهمید؛ یعنی هزار برابر آنچه ما الان با این پیچیدگیها توضیح دادیم، میفهمید. این اصلاً ربطی به جدیدبودن ندارد. آدمهای زمان پیامبر سورهٔ یوسف را نمیفهمیدند، چون آدمهای سادهای بودند. سادگی ایمان به این معناست که حقایق را میبیند.
من یک عالمه توضیح دادم تا روشن کنم که چرا ما الان که سورهٔ یوسف را میخوانیم، آن را نمیفهمیم. ما بیشتر توجهمان به یعقوب و فراق یوسف است، و ادبیات ما همهاش همین است؛ یا توجهمان به رابطهٔ یوسف و زلیخا جلب میشود — آن سریالها را دیدید دیگر — که چقدر به این قسمتش پرداختهاند؛ در حالی که در ادبیات ما هم انعکاسهایی خیلی بدتر از این هست. ولی وقتی سورهٔ یوسف را برای پیامبر بخوانند، توجهش جلب میشود به اینکه این برادرها، طفلکها، این کار را کردند و چه بلایی سرشان آمد، در این دنیا. نگرانی پیامبر، و نگرانی آدم واقعاً مؤمن، همین است: سورهٔ یوسف را بخوانید؛ دقیقاً آنچه نظرش را جلب میکند این است که ۱۰ نفر گناه بزرگی انجام دادند؛ حالا چه باید کرد؟ بنابراین سورهٔ یوسف را اینطور مستقیم میخواند و انتظار دارد که کارهایی که یوسف میکند، حتماً برای این است که میخواهد برادرها اینطور درست شوند.
حرف شما را کاملاً تأیید میکنم که فهم قرآن به نوعی ساده است؛ ولی پیامبر همراه با پیچیدگیهای زیاد نبود و واقعیتها را واقعاً خیلی روشن میدید؛ و ما دقیقاً میدانیم که برای اینکه واقعیتها را آنطور که باید ببینیم، مجبوریم توضیحات پیچیده بدهیم. البته من که میبینم؛ اما برای شماها پیچیده است. فکر میکنم گاهی اتفاقی میافتد: وقتی سورهٔ یوسف را توضیح میدهم، واقعاً خیلی ساده است؛ ممکن است راه پیچیدهای پیدا کنم برای اینکه به شما بگویم که اینطور است، و خودم هم راه پیچیدهای رفته بودم، ولی آخرش واقعاً ساده است. اینطور نیست که بگوییم سورهٔ یوسف سورهٔ خیلی پیچیدهای است.
عادتهای ذهنی ما باعث میشود چیزهایی را نفهمیم. آنچه کار را پیچیده میکند این است که باید چیزهایی را بشکنیم، خراب کنیم و کنار بگذاریم تا چیز خیلی سادهای را ببینیم. فکر میکنم کلاً دربارهٔ قرآن هم پیچیدگی از خود آن نیست: ما به اینجور بیان عادت نداریم و باید کلی تلاش کنیم تا این چیزها را بفهمیم؛ و مسئله واقعاً فقط ابزار بیانی و سبک بیان نیست. بنابراین قطعاً برای رسیدن به حقایق ممکن است مجبور باشیم توضیحات خیلی پیچیده بدهیم و راه پیچیدهای را طی کنیم.
من کاملاً موافقم که این نوع پیچیدگیها به همین نوع پیچیدگیهایی مربوط است که اینجا وجود دارد. کسی که کاری را انجام میدهد، لزوماً معنایش این است که میخواهد با آن به چیزی برسد؛ و این تغییری با خودش میآورد و باعث میشود کار پیچیده شود. من اصلاً خیلی معتقد نیستم که مؤمنین قرآن را خیلی ساده میفهمند؛ همهشان به دلیل ارجاعهایی که دارند، ممکن است خیلی جاها را حتی نتوانند درست تفسیر کنند.
به نظر من سادگی ایمان، ایمان به خدا و آخرت و ایمان به شریعت است. فکر میکنید برای مؤمنین همهٔ شریعت واضح و روشن است که چرا اینطور است؟ ولی برای پیامبر جزئیات شریعت هم واضح بود. آدمهای دیگر به هر حال اینطور نیستند: اگر من بخواهم توضیح بدهم که فلان حکم شریعت چرا درست است، ممکن است بخواهم هزار دلیل و توضیح عجیب و غریب بیاورم؛ برای خودم واضح نیست. اگر برای من هم واضح باشد، نمیتوانم به شما منتقل کنم؛ بیشتر مشکلم این است که نمیتوانم آن را به شما منتقل کنم.
دو تمثیلِ انتهای این آیهها قرار است ما را به توصیفی از این آدمها برساند؛ ولی پیش از آن: آدم خندهدار کیست؟ همینها هستند؛ کارشان این است. این به نوعی تمسخر است: اینها فکر میکنند مؤمنین مسخرهاند، ولی خودشان مسخرهاند. آدمی که در محیطی با مؤمنین زندگی میکند ولی رفتارها و حرفهای عجیب و غیرعادی دارد، اصلاً به این ایمان نمیآورد و همینطور کلکهایی میزند، خودش مسخرهتر است.
مثل صحنهٔ قشنگی از کمدیهای کلاسیک هارولد لوید: کسی دنبال این است که فرار کند؛ آدمی چنبرهٔ بزرگی را میبرد و این آدم چهار دست و پا پشت آن چنبره حرکت میکند، طوری که هر دفعه آن شخصی که دنبالش است او را نمیبیند. آن یارو که چنبره دستش است، اینطور میپیچد و حواسش نیست؛ حالتی هست که آن یارو دارد نگاه میکند و او را نمیبیند، و این یکی با آن چنبره چهار دست و پا میرود؛ حالت عجیبی دارد. اینها آدمهاییاند که در تنهایی چنین کارهایی میکنند. اگر از نگاه خدا نگاه کنی، میتوانی بگویی اینها چه آدمهاییاند. خودشان جاهایی فکر میکنند الان چیزی گفتهاند که کسی نمیفهمد؛ مثلاً در دلشان گفتهاند؛ ولی خدا آن را شنید. چنین آدمی میگوید من فکر میکنم این کارهای مؤمنین خندهدار است؛ ولی اگر از بالا نگاهشان کنی، کل زندگیشان به نوعی زندگی خندهداری است و رفتارهایی که میکنند مسخره است.
آدمی که اصولاً دنبال آن خدا میرود و تسلیم میشود، آن خندهدار است. مثالی میزنم: بچهٔ کوچکی که با چیزهایی که از چیزی میفهمد بازیهایی میکند؛ یا عدهای که میخواهند با مهرههای شطرنج بازی دیگری بکنند. اینها دقیقاً با قلب خودشان، که به درد کاری میخورد، کار دیگری میکنند؛ و آن قسمت ذهنشان که به درد نمیخورد، میخواهد همهٔ ابزارهایی را که در اختیارشان هست، به نوعی در اختیار کارهایی بگذارد که به درد نمیخورد. در سورهٔ روم آیه و تمثیلی بود دربارهٔ آدمی که از هوای نفس خودش پیروی میکند: مثل کسی است که بهجای اینکه بردهاش برایش کار کند، او برای بردهاش کار میکند. همهٔ این موضوعات اصولاً خندهدار است. ابزارهایی را که در اختیار دارند، به طور مسخرهای در زندگیشان به کار میبرند. به هر حال فریبخورده اینها هستند؛ کسی که کار خندهداری میکند، اینهاست؛ و اینکه خدا اینها را به استهزا میگیرد، یعنی همین. این روال آدم را به چیزی مسخره، به زندگیای خندهدار و درخور تمسخر، میکشاند.
وجه مشترک هر دو تمثیل چیست؟ آدمهایی را برای ما تصویر میکنند که در تاریکی گیر افتادهاند و به نوعی به نور احتیاج دارند تا راه خودشان را پیدا کنند و آن راه را بروند. این وجه مشترک این دو تمثیل است. محیط تمثیل اول کمی تاریکتر است؛ تمثیل دوم محیط سختتر و ترسناکتری دارد، چون تاریکیای است همراه با رعد و برق و این چیزها. جایی در تمثیل دوم میگوید: «یجعلون اصابعهم فی آذانهم من الصواعق حذر الموت». یعنی در محیط دوم به نوعی ترس از مرگ هست، و محیط اول تاریکتر است.
تفاوت عمدهٔ اولی و دومی این است که در اولی اینها خودشان سعی میکنند آتشی روشن کنند و نوری برای خودشان دست و پا کنند؛ فاعلاند. تصویر اول تصویر آدمی است که در تاریکی گیر کرده و سعی میکند چیزی، آتشی، روشن کند و راه را پیدا کند. در تصویر دوم اینها اصلاً مفعولاند: در جایی قرار گرفتهاند که از بیرون نوری همراه با صدا و رعد و برق و اینجور چیزها میزند. در تمثیل اول خودش سعی میکند نور ایجاد کند؛ در تمثیل دوم محیط نور را ایجاد میکند و اینها در آن محیط سعی میکنند از آن نور استفاده کنند.
این تمثیلها در واقع به وضعیت این آدمها برمیگردد: آدمهایی که زیر کذبهایی که ساختهاند و شناختهای غلط گرفتارند. مشکلشان این است که در لایههایی غرق شدهاند؛ انگار کلی روی خودشان را پوشاندهاند و به ظلمت رسیدهاند. حقایق را نمیبینند؛ چون برای اینکه میلهای آنچنانی را تحقق ببخشند، ذهنیتهای کاذب برای خودشان درست کردهاند، و بعد همین ذهنیتهای کاذب مانع میشود که حقایق را ببینند؛ با این شیشههایی که آن کذبها پدید میآورند، دیگر حقایق را نمیتوان درک کرد.
وجه مشترک این آدمها با کفار این است که از نظر باطنی کافرند: در پوشش قرار گرفتهاند؛ به اصطلاح عرفا در حجابهایی قرار گرفتهاند. این حجابها برای همهٔ ما هست؛ حالا اینکه چقدر غلظت داشته باشد، بستگی به وضع خودمان دارد. این حجابها نتیجهٔ همان شناختهای غلطی است که از اعمال و امیال اشتباه پدید آمده است. بنابراین واضح است که داریم دربارهٔ موجوداتی در ظلمت صحبت میکنیم؛ آدمهایی که در حجاباند و راه را نمیبینند و حقایق را نمیبینند؛ و چنین آدمهایی تلاش میکنند نوری به دست بیاورند. میخواهید این نور را با توصیفی که در سورهٔ نور کردم مقایسه کنید؟
دربارهٔ تمثیل اول چیزی که به ذهنم میرسید این است: همهٔ این آدمهایی که مذهبیاند و به نوعی به آن ایمان قلبی و معنای واقعیاش نرسیدهاند، بارها و بارها تلاشهایی میکنند تا ایمان به دست بیاورند و مثلاً حال مذهبی پیدا کنند. این آدم در محیطی ایمانی زندگی میکند؛ بالاخره نماز میخواند؛ ممکن است در مراسمی، در دعایی، شرکت کند. مراسمی هست برای اینکه جایی جمع شوند و با همدیگر بیشتر به اصطلاح حال کنند، تا تنهایی، که آدم برای خودش در خانهٔ خودش بنشیند.
به هر حال ممکن است آدمی که چنین تربیت مذهبیای داشته و ایمانی هم دارد، وقتی نماز شب بخواند، یعنی تلاشهایی انجام بدهد، هرچقدر هم قوای شناختیاش به دلیل گناهانی که انجام داده ایراد پیدا کرده باشد، گهگاهی شور و حال مذهبی پیدا کند: در جلسهای، در دعای کمیلی، چه میدانم، وسط نماز جماعتی، حالی پیدا میکند. انگار چیزهایی را میبیند؛ در این حالتهای مذهبی ممکن است به طور لحظهای واقعیتهایی را درک کند؛ ولی اینها ناپایدارند. مقتضای این تمثیل همین است که نورهایی که به آنها میرسد ناپایدار است. در واقع انگار خودشان کارهایی میکنند که نور تولید کنند؛ ولی خدا میگوید من این نور را خاموش میکنم، و او نمیتواند از آن استفاده کند.
این دقیقاً مثل این است که مثلاً این مراسم عزاداری را نگاه کنید: برای اینکه برای خودشان نور تولید کنند، سماع و نمیدانم هزار کار دیگر میکنند؛ مینشینند و «هو» میگویند و «هی هی» میگویند، و خلاصه یکیشان هم فلان کار را میکند؛ و واقعاً شوری در آنها پدید میآید. ولی این شور پایدار نیست. در حالتی که این شور و هیجان دینی، مذهبی و عرفانی پدید میآید، واقعاً انگار لحظهای چیزهایی و حقایقی را میبینند، ولی اینها پایدار نیست. محیط مذهبیشان انگار نور را پس میزند؛ نور در دل اینها نمیماند. تمثیل اول در واقع این است که اینها با دست خودشان کارهایی میکنند تا نور پیدا کنند؛ به هر حال این جماعتها مذهبیاند، کارهای ایمانی انجام میدهند و به نورهایی هم میرسند.
تمثیل دوم این است که خدا با همین موجودات زنده کارهایی دارد. حالتی را در نظر بگیرید که کسی در زندگی شخصی خودش هیچ کاری نکرده، ولی اتفاقهایی افتاده است؛ مثلاً یک دفعه با ماشین تصادف کرده و به مرگ نزدیک شده، و پس از اینکه به مرگ نزدیک شده، انگار پردهای جلوی چشمش کنار رفته است: من اصلاً در زندگیام داشتم چه میکردم؟ چرا مثلاً به آخرت خیلی توجه نمیکنم؟ بعد چند روز در این حالتهای شبیه مذهبی هست و این حالت از بین میرود. اینها مثل همان نورهای لحظهای تمثیل دوم است.
لحظههایی در زندگی آدمها پیش میآید که انگار کاری از بیرون در فضای ذهنیشان، در قلبشان، نورهایی روشن میکند. این نور را مقایسه کنید با آن چیز کوچکی که خودشان روشن میکنند و در آن ممکن است فقط اطراف خودشان را ببینند؛ در این نور حتی چیزهای دوری را میبیند که ممکن است به او کمک کند مسیر را تشخیص بدهد. چرا در این تمثیل حالت خوف وجود دارد؟ چون این حالتهای روانی معمولاً برای آدمی است که به این دنیا چسبیده و شاید یک لحظه ذهنش روشن شود؛ مثل آدمی که آمادگی کندهشدن از این دنیا را ندارد. چرا فقط «حذر الموت» دارند؟ آدمی، مهم نیست چه کسی، که یک دفعه حقایق را میبیند، یک دفعه وحشت میکند از اینکه تا حالا اینطور زندگی کرده و از آنجا به بعد باید طور دیگری زندگی کند؛ باید همهٔ این هواهای نفسانیاش را کنار بگذارد و زندگیاش تغییر بزرگی میکند.
آیهای هست که خیلی به آن ارجاع میدهند و میگویند دربارهٔ شخصی به اسم بلعم باعوراست؛ مهم نیست اسمش چیست. در سورهٔ اعراف است. میگوید ما آیات خودمان را به این آدم دادیم، «و لکن اخد الی الارض»؛ این آدم از این نفسانیت و چسبیدگی دل نکند؛ مثل آدمی که به زمین چسبیده و ول نمیکند. میگوید مَثَلش مثل سگ است: سگی که اگر به سمتش بروی پارس میکند و اگر از او دور شوی هم پارس میکند.
آدمی را در نظر بگیرید که مذهبی است و تمام عبادتهایش را انجام میدهد و میگوید خدایا به من حالی بده، تا — نمیدانم — مثلاً از این ظلمات خارج شوم. همهاش میگوید و التماس میکند که خدایا چرا بر من تجلی نمیکنی؟ ولی خدا تجلی را از ترس و اینها شروع میکند، و او میگوید خدایا چه میکنی؟ میگوید این آدم اینطور است: آدمی که میداند خدایی هست، ولی به خدا عادت ندارد و نمیتواند با خدا زندگی کند؛ از نظر عملی، فضای ذهنی و فضای زندگیاش، زندگی الهی نیست. از یک طرف میداند خدا هست و خواستار این است که با خدا رابطه داشته باشد، ولی رابطه با خدا برایش سخت است.
یعنی اگر لحظهای نور بیاید، خدا دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» میگوید که دوباره به همان شرایطی برمیگردد که خدا او را با آن امتحان میکند. این نورها را خدا از محیط میآورد و زندگی ما را لحظهای روشن میکند؛ طرف میفهمد که آخر این زندگی چه وضعی است و دارد مسخره زندگی میکند. لحظهای اصلاً خالی میشود و چیزهایی میبیند؛ راه را تا حدی میتواند تشخیص بدهد که نه، من نباید اینطور زندگی کنم، باید اینطور زندگی کنم؛ این تفاوتها را میتواند تشخیص بدهد. جاهایی اینها خودشان کارهایی میکنند و چیزهایی به دست میآورند، و جاهایی خداوند از آسمان برایشان نور میفرستد. ولی نه آن نور اولیه به دردشان میخورد و نه نوری که از آسمان میرسد.
اینها چنین آدمهایی هستند. به آخر این آیه دقت کنید؛ میگوید: «ثم نذکرهم امراً ف هم لا یرجعون»؛ اینها نمیخواهند برگردند. اینها مثل آدمهایی هستند که از نور دور شدهاند؛ در حالی که دنیا جاهایی دارد که روشن است، اینها رفتهاند در جنگلهای تاریک و جاهایی زیر سقفهایی که نور در آن نیست. چرا اینجا را دوست دارند؟ حالا میخواهند آنجا باشند، جایی که خدا تاریکی را قرار داده، ولی به نوعی شعلهای روشن کنند که نور هم داشته باشند. نمیشود. جایی که خدا تاریک قرار داده، تاریک است؛ اگر چیزی را روشن کنند، خدا خاموش میکند.
خورشید هست و دنیا را روشن میکند؛ ولی در این جنگل کبریتی میزنی و شعلهٔ کوچکی روشن میکنی. ما با کارهایی که انجام میدهیم، انگار در جغرافیای هستی جای خودمان را تعیین میکنیم. اگر کارهای بدی انجام بدهیم، به سمتی میرویم که تاریکی هست؛ و اگر تاریکی ما را در بر بگیرد، باید برگردی. نمیتوانی آنجا باشی و هوای نفس داشته باشی. چه چیزی آنجا این شعله را خاموش میکند؟ همان هوای نفسانی آن را خاموش میکند؛ خدا اجازه نمیدهد.
روایتی هست که خدا میگوید من لذت عبادت را به کسی که غیر مرا دوست دارد نمیچشانم. نمیشود هوای نفس داشته باشی و لذت مناجات و عبادت هم داشته باشی؛ خدا اینطور قرار داده است. اگر میخواهی لذت مناجات را ببری و در آن عبادت کنی و وجودت نورانی باشد، باید چیزهایی را ول کنی.
اینطور بگویم، حالا از تکنولوژی استفاده میکنم: مثلاً با چراغقوه، یا با مواد مخدر؛ فرض کن با مواد مخدر به نوعی نوری پدید میآید و همان کار را میکند؛ ولی لازم نیست. از این قرصها خیلی چیزها هست که از نظر من اینها هم درست است: یکی بخوری، ممکن است واقعاً حالتهایی به آدم دست بدهد؛ ممکن است در آن حالت کشف و شهودی هم داشته باشد؛ ولی خاموش میشود دیگر و نور ثابتی نمیتواند پیدا کند.
این دو تمثیل در واقع تمثیل فضاهای ذهنی تاریک اینهاست که به دلیل رفتارها و اعمال خودشان به جاهایی از تاریکی رسیدهاند. خدا اجازه نمیدهد که آنجا بروند و به خاطرش نور مصنوعی تولید کنند؛ و نوری هم که آنجا از راههای آسمانی به دستشان میرسد، به کارشان نمیآید؛ چون مسلماً آمادگی دیدن حقیقت را ندارند.
این را کنار آن آیه بگذارید. کسی که این تمثیل را میخواند و این چیزها را میشنود، و احتیاج به نور دارد، میپرسد: اگر ما در چنین شرایطی هستیم، چطور میتوانیم به نور برسیم؟ آیةالکرسی را به یاد بیاورید؛ انگار پاسخ این تمثیلهاست: «الله ولی الذین آمنوا، یخرجهم من الظلمات الی النور». کار خدا این است: کسی که ایمان میآورد و رفتار درست انجام میدهد، خدا تعهد میکند؛ کاری که خدا برای کسی که ایمان میآورد میکند این است که «یخرجهم من الظلمات الی النور». همهٔ آدمهایی که مؤمن نیستند، کارشان بهزور به ظلمات کشیده است؛ راهش این است که ولایت خدا را بپذیرند و ایمان بیاورند تا به نور برسند.
آیهٔ بعد هم دقیقاً همین را میگوید؛ اگر از این سو به ولایت نگاه کنی، همان عبودیت است. میگوید: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ ٱعْبُدُوا۟ رَبَّكُمُ ٱلَّذِى خَلَقَكُمْ وَٱلَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (بقره، ۲۱). میخواهی به تقوا برسی؟ اول باید مؤمن شوی و ولایت خدا را بپذیری؛ خدا کارش این است که این کار را برایتان انجام میدهد و شما را به آن سمتی میکشاند که نور هست.
این کلیت این دو تمثیل است، بدون اینکه وارد جزئیات شوم. تمثیلهای جالبیاند، برای اینکه به نوعی احساسی نسبت به درون وحشتناک اینها پیدا کنیم و ببینیم چطور زندگی میکنند: در حالتهای لحظهای مدام چیزهایی را میبینند، ولی به هر حال چشم و گوششان باز نمیشود و مشکلات شناختیشان ادامه پیدا میکند.