او میگوید میخواهد دربارهٔ یهودیت مختصر صحبت کند و مثل جلسات مسیحیت اول تصورات بد و منفی را بگوید. از دین قومی یهودیها شروع میکند، بعد تلمود، حرفهایی که دربارهٔ یهودیها زده میشود و نقد تورات و احکام را در همین قالب میآورد. در میانهٔ جلسه اعلام میکند لحن سخنرانیها را تغییر میدهد تا نگاه خود یهودیها را توضیح دهد و از آن دفاع کند؛ از آن پس از ابراهیم و موسی و کوه سینا میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
شروع بحث خود یهودیت
دربارهٔ یهودیت نمیخواهم بگویم هیچ سمپاتیای ندارم، اما قصد دارم نه به مدت طولانی دربارهٔ خودِ آن صحبت کنم. فرقش با جلسات مسیحیت این است که آنجا به هر دلیلی، از جمله اینکه خودم هم داستانهایی با مسیحیت داشتم، میل داشتم بحث کمی طولانیتر شود و مدتی کاملاً روی مفاهیمی مثل الهیات مسیحی متمرکز شویم.
بیشتر تمایل دارم که دربارهٔ مفاهیم یهودی کمی مختصرتر صحبت کنیم. البته جلوتر که برویم، شاید روشن شود که اگر واقعاً بخواهیم شرح و بحث بدهیم، شاید نشود بهراحتی جمعش کرد.
میلم این است که اول کمی با یهودیت آشنا شویم و بعد سراغ بحثهایی برویم که در قرآن دربارهٔ یهودیت بهطور خاص و اهل کتاب بهطور عام مطرح شده است. به هر حال سعی میکنم اینجا روالی شبیه همان روال جلسات مسیحیت داشته باشم، منتها کمی مختصرتر؛ باید یادتان باشد که آنجا هم همین کار را کردیم.
در جلسهٔ اول آن بحث، تصورات بدی را که مثلاً نسبت به مسیحیت وجود داشت مطرح کردم، بعد چند جلسه با حالتی به اصطلاح دفاعی صحبت کردم و نهایتاً به جایی رسیدیم که دفاعها را هم کمی تحلیل کردیم؛ این بحث خیلی هم طول کشید تا تمام شد.
الان هم کاری که میخواهم بکنم مشابه همان است: اول یک سری تصورات بد و منفی عمومی را که در ذهن شما نسبت به یهودیت هست میگویم، شاید کمی بدتر از آنچه در ذهنتان هست؛ بعد هم از همین جلسه شروع میکنم و سعی میکنم شما را یهودی کنم.
اگر هم نشدید، دیگر من سعی خودم را کردهام. فکر میکنم چند جلسه تعریفکردن از یهودیت کارم را نسبت به مسیحیت کمی سختتر میکند، ولی به هر حال نهایت تلاشم را میکنم. بگذارید کمی دربارهٔ همین تصورات عمومی مربوط به یهودیت بحث کنیم.
تصویر منفی یهود در جهان
شما احتمالاً به هر حال تصوری دارید از اینکه همهٔ دنیا، غیر از خودشان، مخالف یهودیها هستند. بنابراین تصوری منفی، یا شاید بشود گفت خیلی خیلی منفی، در همه جای دنیا عمومیت دارد. شاید فقط از جنگ جهانی دوم به این طرف، بحثهای ضدیهودی هم مثل همهٔ بحثهای نژادپرستانهٔ دیگر جرم محسوب میشود و احتیاطهایی در این مورد وجود دارد؛ احتمالاً میدانید که اگر کسی بحث ضدیهودیای بکند که به اصطلاح جنبهٔ نژادپرستانه داشته باشد، خیلی راحت میشود دادگاهیاش کرد.
فکر میکنم غیر از ایران نمیشود این کار را کرد. بنابراین این یک جلسه را با نهایت شجاعت کمی علیه یهودیها حرف میزنم، و چون ممکن است بعداً از شهر خارج بشوم، در همین جلسه کمی هم به سودشان حرف میزنم که برایم مشکلی پیش نیاید.
بگذارید از تصورات عمومی شروع کنم. شاید مهمترین نکتهای که آدمهای مسیحی یا مسلمان در برخوردشان با یهودیت به ذهنشان میرسد، و احساسشان را بهشدت علیه دین یهود برمیانگیزد، این است که هم ما، هم مسیحیها و هم به نوعی بقیهٔ ادیان، از بودایی گرفته الی آخر، احساسمان این است که دین یک چیز بشری است: مجموعهای از عقاید درست است که اگر از آن تبعیت کنید، مثلاً رشد میکنید. بنابراین همهٔ ادیان به نوعی احساس میکنند خوب است دین خودشان را به دیگران ترویج کنند.
مسیحیها خیلی تلاش کردهاند، مسلمانها هم کارهایی کردهاند که شاید بشود گفت جنبهٔ تبلیغ دین داشته است، و الان هم مسلمانها در حال تلاشاند: کتاب مینویسند و مجانی در اختیار مردم میگذارند. اما وقتی با یهودیها مواجه میشوم، میبینم چنین کارهایی زیاد نمیکنند.
خیلی هم علاقهای نشان نمیدهند که کسی یهودی شود. مقررات یهودیشدن خیلی سخت است؛ یک جورهایی قانونهایی وجود دارد که آدم بیشتر احساس میکند این قوانین را گذاشتهاند تا اگر کسی خواست یهودی شود، پشیمان شود. من از جریانهای سیاسیای که بعد از تشکیل دولت اسرائیل به وجود آمده صرفنظر میکنم. فرض کنید تا نیمهٔ قرن صحبت میکنیم؛ حالا شاید به دلایل سیاسی از اینکه عدهای یهودی شوند استقبال کنند.
دین قومی یهود
اما یهودیها بیرودربایستی بهراحتی این حرف را زدهاند و میزنند که یهودیت دینِ قوم یهود است. قومی وجود دارد، یک نژاد — البته کلمهٔ نژاد را به کار نمیبرم، چون خودشان میل ندارند از نژاد استفاده کنند — که اعتقاد دارند قوم برگزیدهٔ خداوندند و خداوندشان مجموعهای از احکام را ارائه کرده و از آنها خواسته است که از این احکام پیروی کنند. تا حدود زیادی همین احساس را دارند که یک دین خصوصی دارند.
البته نه به این غلظتی که من الان میگویم، چون میپذیرند که کسانی که پیرو ادیان دیگرند و عضو این قوم نیستند، به نوعی به اعضای این قوم تبدیل شوند، ولی این کار چندان سادهای نیست. از آن طرف مقرراتی وجود دارد، که بعداً کمی دقیقتر دربارهاش صحبت میکنم، که کسی که یهودی متولد میشود یهودی است.
یعنی بهراحتی نمیتواند یهودیت را از خودش دور کند. حتی اگر رسماً اعلام کند که مثلاً من احکام یهودیت را رعایت نمیکنم، اینکه از پدر و مادر یهودی متولد شده، یک جوری او را عضو جامعهٔ یهودی میکند و ممکن است از یک سری حقوق خاص برخوردار باشد، هرچند عقایدش تغییراتی کرده باشد. یعنی راحت هم نمیشود مرتد شد، چون این قومیت واقعاً اهمیت دارد. مثل این است که کسی بگوید نژادم مثلاً ژرمن است و حالا مرتد شدهام؛ از نژاد که نمیشود مرتد شد، ارتداد نداریم.
این به دلیل وابستگی دین یهود به قوم است و به اینکه پدر و مادر کسی یهودی باشند. جزئیاتش را، چون اختلافهایی هست دربارهٔ اینکه یهودیت مثلاً چگونه به فرزندان منتقل میشود، بعداً کمی بیشتر بحث میکنم.
ولی به هر حال این نکتهٔ خیلی جدیای است که با تقریب، تا حدود زیادی یهودیت یک دین قومی است که خیلی هم اهل تبلیغ نیست.
و فکر میکنم این با فضای کلی ادیان خیلی مغایرت دارد؛ مسیحیها، مسلمانها و اصلاً اکثر ادیان اینطور به دین خودشان نگاه نمیکنند.
شریعت و کتاب متعلق به قوم
پیروان این ادیان باورشان نمیشود که دینی وجود داشته باشد که پیروانش ادعا کنند خدا از ما چیزهای خاصی خواسته و از دیگران نخواسته، مثلاً ما را انتخاب کرده، به ما شریعتی داده و مجموعهای، مثلاً کتابی، به ما داده که مال ماست. گویی میگویند: شما هم بروید به خدا بگویید به شما هم کتاب و شریعتی بدهد؛ این مال خود ماست. قرار هم نیست که خیلی مردم را دعوت کنیم که یهودی شوند. این در واقع یکی از تنگناهای یهودیت است که به نوعی آن را از بقیهٔ ادیان جدا میکند.
این در نظر بقیهٔ ادیان به نوعی دینی غیرقابلقبول است. یهودیها نه تنها این را انکار نمیکنند، بلکه تأکید دارند که همینطور است، و اگر به آنها بگویید که با بقیهٔ ادیان فرق دارید، خوشحال میشوند؛ مثلاً ناراحت نمیشوند. اصلاً دوست ندارند یهودیت هم یکی از ادیان حساب شود؛ به هیچ وجه هیچ یهودیای یهودیت را در کنار مسیحیت و اسلام و سایر ادیان نمیگذارد.
یعنی یهودیت و دیگر ادیان اصلاً متعلق به یک مقوله نیستند. مسئله حق و باطل و این حرفها نیست؛ یهودیها اصلاً دوست دارند بگویند که جنسِ دینی که ما داریم با بقیهٔ ادیان فرق دارد. معتقدند آن شأنی که برای یهودیت قائلاند، در بقیهٔ ادیان نیست.
از نظر یهودیها، در بقیهٔ ادیان ممکن است افرادی بودهاند، آمدهاند و حرفهای خوبی هم زدهاند، ولی آن عنصر دینیای که در یهودیت هست، از نظر خود یهودیها مطلقاً در هیچکدام از ادیان دیگر وجود ندارد.
اینکه با بقیهٔ ادیان چگونه برخورد میکنند و عقیدهشان دربارهٔ آنها چیست، با اختلافهایی به هر حال عقایدی دارند؛ ولی نکته این است که یهودیها دقیقاً همینطور به دین خودشان نگاه میکنند: دینی که اصلاً مشابهی در دنیا ندارد. میخواهم بگویم که از نظر یهودیها حتی ادعای دین دیگری شبیه یهودیت وجود ندارد.
ببینید، باز حرفی را که اول جلسات مربوط به مسیحیت زدم تکرار میکنم. گفتم ما و مسیحیها مثل دو قومی هستیم که در دو طرف یک کوه زندگی میکنیم: ما احساس میکنیم آنها پشتکوهیاند و آنها هم احساس میکنند ما پشتکوهی هستیم. یهودیها نسبت به همهٔ ادیان همین احساس را دارند.
تفاوت تلقی مسلمان و مسیحی از دین
یعنی از نظر یهودیها همهٔ ادیان یک جورهایی پشتکوهیاند؛ نکته دقیقاً همین است. تلقی مسلمانها از دین با تلقی مسیحیها از دین اساساً متفاوت است.
اگر ما مثلاً به مسیحیها ایراد میگیریم که شما کتاب ندارید، به شما وحی نشده و از این حرفها، اصلاً مفهوم وحی برای آنها فرق میکند. دین از نظر آنها همان مسیح است؛ وحی مسیح است و همهچیز در مسیح متمرکز است، و چون ما مسلمانها چیزی مشابه مسیح نداریم، از نظر آنها دینِ قابل اعتنایی نیستیم. ما هم یک جورهایی فکر میکنیم که اصل دین وحی و کتاب است، بنابراین مسیحیها چیز قابل عرضهای ندارند.
یهودیها هم چیزی دارند که دیگران مشابهش را ندارند، و میخواهم کمکم شما را با آن آشنا کنم. بنابراین تلقیای که آنها از دین دارند تقریباً فقط بر یهودیت صدق میکند. بقیهٔ ادیان اصلاً خیلی نمیتوانند وارد بحث شوند و ادعا کنند که دینیاند که رقیب یهودیت حساب میشود.
من کمی زود وارد جنبههایی شدم که حالت دفاع دارد، حال آنکه قرار است حمله کنم. پس از همینجا شروع میکردم که یهودیها چه بخواهند چه نخواهند، انگِ «نجاتپرست» بودن و قومیبودنِ دین به آنها میخورد. یعنی اصلاً از نظر همهٔ ادیان غیرقابلدفاع است که دینی بیاید و بگوید دینِ خاص یک قوم است.
ما اصولاً نمیفهمیم دین خصوصی یعنی چه. به نظر میآید که اگر دین یک راه زندگیکردن است، خب عمومی است و برای یک قوم خاص خیلی معنی ندارد. برای اینکه حرفهای تندی بزنم، بگذارید این تأکید را که روی جنبهٔ به اصطلاح «نجاتپرستانهٔ» قوم یهود هست، با مقداری مستندات بگویم.
در ادامه کمی جلوتر برویم و دربارهٔ تصویری که از یهودیها در ذهن دیگران هست کمی صحبت کنم. اصولاً همهٔ مردمی که به نوعی با یهودیها سروکار داشتهاند و دارند، احساسشان این است که یهودیها راستش را نمیگویند؛ یعنی در میان خودشان حرفهایی میزنند که مستقیماً به دیگران نمیگویند.
ما شاید خیلی با یهودیها سروکار نداشتهایم، ولی مسیحیها در اروپا خیلی سروکار داشتهاند و خیلی این احساس را دارند.
ظاهر و باطن گفتار یهودی
گویی یهودیها یک سری جلسات خصوصی دارند؛ بیرون که میآیند، ممکن است لبخند بزنند و حرفهایی بزنند که خیلی ناراحتکننده نباشد و خوشایند باشد، ولی بین خودشان حرفهای دیگری برای گفتن دارند. از کجا میشود اینها را درآورد؟
برویم ببینیم در کتابهایشان، در کتابهای مقدسشان، چه نوشته است. کتاب مقدس شرع یهودی تلمود است. میخواهم چیزهایی را از تلمود بخوانم که به همین منظور درآوردهاند تا ببینید اینها در واقع چگونه به سایر آدمها و چگونه به خودشان نگاه میکنند.
مثلاً میدانید که برای همهٔ غیریهودیها اصطلاحاتی به کار میبرند؛ مثلاً در زبان انگلیسی میگویند Gentile، و در زبان عبری دو اصطلاح وجود دارد، یکی «گوییم» و یکی هم «اکنون»، که یعنی آدمهایی که یهودی نیستند. از چیزهایی که در تلمود هست این است که مثلاً میگوید اگر آدمی که یهودی نیست یک یهودی را کتک بزند، مجازاتش مرگ است.
ولی برعکسش نه: اگر یک یهودی یک غیریهودی را بکشد، مجازاتش مرگ نیست. اگر یک یهودی مال یک غیریهودی را دزدیده باشد، لازم نیست پس بدهد. اینها عین عبارتهایی است که از ترجمهٔ تلمود دارم. اگر یک یهودی مال یک غیریهودی را پیدا کند، لازم نیست پس بدهد.
اگر بخواهید مراجعه کنید، فصلهایش را هم میخوانم. تلمود کتابی است که هیچوقت نمیتوانید به تهش برسید؛ آنقدر بزرگ است که در ذهنم جا نمیگیرد. سه چهار دهه قبل، دقیقاً یادم نیست، فکر کنم در دههٔ ۷۰ یا ۶۰، بالاخره تلمود ترجمه و منتشر شد، و علتش هم خب حجم خیلی زیاد آن است؛ چه کسی میخواهد این را ترجمه کند و بخواند؟
فکر میکنم چند صد جلد است. کسانی که مسلماناند و گاهی از اینکه رسالههایی دربارهٔ اعمال شرعی و این حرفها وجود دارد کلافه میشوند، کافی است کمی با احکام شرعی یهودی آشنا شوند تا مثلاً با طیب خاطر همین ذره احکامی را که ما داریم بپذیرند.
این به اصطلاح یک جور احکامِ نامتقارن است که در تلمود نسبت به یهودی و غیریهودی وجود دارد؛ چیزهای مشابه این هم هست.
عبارتهای تلمود درباره غیریهود
دربارهٔ غیریهودیها و ماهیتشان، مثلاً عین این عبارت در تلمود هست که همهٔ بچههای غیریهودی حیواناند. عبارتی هم هست که همهٔ دختران غیریهودی از ابتدای تولدشان به اصطلاح در حالت «نیدا» هستند، که در واقع نوعی ناپاکی است.
در حالی که دختران و زنان یهودی اینطور نیستند. این نیدا، یعنی ناپاکی، برای آنها دورهای به حساب میآید، ولی دختران غیریهودی اصلاً از این حالت درنمیآیند و همیشه در آن حالت ناپاکی هستند.
عبارت دیگری هست، که نمیدانم واقعاً درست ترجمه شده و معنایش همین است یا نه، که غیریهودیها «prefer sex with cows»، یعنی ترجیح میدهند با گاو رابطهٔ جنسی داشته باشند. کلاً نمیدانم معنایش واقعاً این است یا نه؛ اینجا نوشته شده و من هم دارمش، و الی آخر.
نمیخواهم وارد این بحث شوم، ولی چیزی که دربارهٔ یهودیها و محتوای تلمود زیاد بحث میشود این است که بهوضوح در احکام عدم تقارن وجود دارد و بهوضوح عبارتهای توهینآمیزی نسبت به غیریهودیها هست؛ احساس واقعی یهودیها نسبت به غیریهودیها چنین چیزی است، ولی آن را ابراز نمیکنند، چون به هر حال با غیریهودیها سروکار دارند.
و از وقتی دولت اسرائیل تشکیل شده، مدام خیلیها معتقدند که آن واقعیتِ اینکه یهودیها چگونهاند و چگونه فکر میکنند را حالا دولت اسرائیل دارد نمایش میدهد: از آنچه در داخل اسرائیل میگذرد، احکام و قوانین تبعیضآمیزی که نسبت به اعراب میگذارند و نوع برخوردی که اصولاً با اعراب دارند.
بعضی از روحانیون سنتی داخل اسرائیل دربارهٔ اعراب عبارتهایی میگویند که خیلی بدتر از این حرفهاست؛ مثلاً یکی از روحانیون یهودی گفته بود یک میلیون عرب، نه، اصلاً به اندازهٔ، نمیدانم، یک سر انگشت یهودی ارزش ندارند.
این احساس که یهودی موجود خاصی است، خداوند به یهودیها بهگونهای خاص نگاه میکند و بقیه در واقع آن شأنی را که یهودی دارد ندارند، در دنیا دربارهٔ یهودیها زیاد متداول است. میگویند مثلاً از احکامی که به صراحت در تلمود آمده، این است که یهودی میتواند به غیریهودی دروغ بگوید؛ همانطور که مثلاً میتواند مالش را پس ندهد، میتواند دروغ هم بگوید.
وقتی در کتابی میخوانید که یهودیها میتوانند به غیریهودیها دروغ بگویند، دیگر چه اعتمادی به دوست یهودیتان دارید که میگوید نه، ما خیلی به شما احترام میگذاریم؟ همین هم میتواند دروغ باشد. بنابراین فکر میکنم این عدم تقارن همان چیزی است که هضمش برای ادیان خیلی سخت است: اصلاً یعنی چه؟ دروغگفتن خوب است یا بد؟
دین یک چیز انسانی است؛ مگر میشود به کسی بگویی به آن یکی میتوانی دروغ بگویی، ولی میان خودتان نباید دروغ بگویید؟ مثلاً در تلمود آمده است که اگر یهودیای خواست عمل زشتی انجام دهد، از میان یهودیها بیرون برود، مثلاً به جایی برود که یهودینشین نیست و کسی او را بهعنوان یهودی نمیشناسد، آنجا این کار را انجام دهد و دوباره به جای خودش برگردد.
این مجموعهای از تصورات است؛ و اینکه یهودیها به همین دلیل ربا گرفتن از کسانی را که یهودی نیستند شغل خود کردهاند. همیشه در اروپا و هر جایی که بودند، یهودیها شهرت داشتند که از این کارها میکنند. رباخواران معروفی هم هستند، و به هر حال این یک تصور عمومی دربارهٔ یهودیهاست.
نکتهٔ شگفتانگیز این است که برای یهودیهای به اصطلاح ارتدوکس، تورات فرعی است و تلمود کتاب اصلی است. بنابراین تلمود در مقام مقایسه با رساله و این حرفها نیست؛ هرچند ممکن است یک جورهایی کتاب احکام به نظر برسد، ولی واقعاً، نه اینکه من این را بگویم، خود علمای یهود یک جوری تلمود را کتاب اصلی میدانند.
دلیلش را میگویم که چگونه است. مشکلی که وجود دارد، و در مورد مسیحیت هم وجود داشت و سعی کردم خیلی گرفتارش نشویم، این است که مسیحیت مثلاً کاتولیک و پروتستان دارد، و من فکر میکنم تقریباً هیچجا بحثها موکول نشد به اینکه دربارهٔ کاتولیسیسم بحث میکنیم یا پروتستانتیسم.
اینجا هم به هر حال شاخههایی وجود دارد؛ مثلاً یهودیت رفرمیست هم هست و طبعاً مشکلاتی پیش میآید. ممکن است الان بگویید یهودیهایی هستند که اصل را بر تورات میگذارند و تلمود را فرع میگیرند، ولی فکر میکنم اختلاف رفرمیستهای یهودی با پروتستانها از نظر جمعیت خیلی زیاد است.
یعنی همچنان هستهٔ اصلی دین یهود همان ارتدوکسها هستند، و مثلاً جمعیتی به اصطلاح محافظهکار هم هستند. کمی دربارهٔ این سه گروه اصلی صحبت میکنم، ولی نمیخواهم خیلی وارد بحثهای حاشیهای شوم.
شاخههای ارتدوکس و رفرمیست
تا جای ممکن، برای اینکه بحثها کوتاه شود، سعی میکنم دربارهٔ جاهایی بحث کنم که خیلی اختلاف نیست.
دربارهٔ اینکه چگونه میشود از این عبارتها دفاع کرد و معنایشان چیست، شاید بعداً کمی صحبت کنم؛ ولی اینکه ما مشابه اینها را در اسلام دربارهٔ کفار داشته باشیم، فکر میکنم هیچ چنین چیزی در این حد دربارهٔ کفار نداریم.
مثلاً فکر نمیکنم جایی گفته شده باشد که کفار حیواناند یا، نمیدانم، سگاند یا از نطفهٔ اسباند؛ از این چیزهایی که به یهودیها نسبت میدهند. به هر حال در یهود مقداری جنبهٔ نژادی و قومی هست که مشابهش در مسیحیها و مسلمانها نیست.
اینکه در قرآن دربارهٔ کفار مثلاً «اولئک کالانعام» گفته میشود ربطی به این ندارد، چون در مسلمانها هم آدمهایی هستند که «اولئک کالانعام». یعنی واژهٔ کفار آنجا به این معنا به کار نمیرود که شمولش با زندگی در دایرهٔ مثلاً حکومت اسلامی یا گفتن شهادتین تعیین شود. کفار مفهومی است؛ یعنی آدمی که به خدا ایمان ندارد.
نه اینکه مسلمان و غیرمسلمان به آن معنایی که یهودیها میگویند؛ در نگاه آنها مسئله قومی و نژادی است و اصلاً حتی اعتقادی نیست. بنابراین آن آیات مطلقاً چنین معنایی ندارند. اینکه مثلاً فرض کنید میگوید کفار «صم بکم عمی فهم لا یفقهون»، اولاً مربوط به کفر به معنای مفهومی است، نه به این معنا که آدمی ادعای اسلام بکند یا نه.
صم بکم و الذین فی قلوبهم مرض
ممکن است کسی ادعای اسلام هم بکند و مسلمان حساب شود، ولی اگر خدا را نمیبیند و حقایق دینی را نمیفهمد، «اولئک کالانعام» و «صم» دربارهاش صدق میکند؛ کما اینکه عیناً «صم بکم عمی» اول قرآن دربارهٔ «الذین فی قلوبهم مرض» آمده است که جزو مسلمانها هستند. قبلاً هم صحبت کردهام که این چیزها دربارهٔ اکثریت مسلمانها هم صدق میکند.
نکتهٔ مهمتر این است که اینجا اصلاً مسئلهٔ حیوانبودن و جنس موجودات نیست؛ یک جور حالت توصیفی است، مثل کر و کور بودن و «کالانعام» بودن، نه اینکه من بگویم اینها حیواناند. اما یک بار میگویند مثلاً صهیونیستها در اعلامیهای گفتهاند که همهٔ انسانها، یعنی غیریهودیها، از نطفهٔ اسباند.
تمثیل به کار نمیبرند؛ منظورشان این است که اصلاً ماها فقط یک جورهایی آدم حساب میشویم. ما مشابه این را در اسلام نمیتوانیم داشته باشیم، چون در اسلام مسئلهٔ نژاد و قوم مطرح نیست؛ فقط مسئله این است که کسانی که عقاید صالح دارند با آنهایی که ندارند تفاوتهایی دارند.
ماجرا از اینجا شروع میشود که یهودیها منکر این نیستند که قوماند و بهندرت هم قبول میکنند که کسی یهودی شود؛ یهودیشدن راحت نیست. یعنی این یهودیت به آن معنایی که در ذهن شماست دین حساب نمیشود و آنها هم منکر نیستند که اینطورند: دینِ یک قوم است.
خداوند این قوم را انتخاب کرده، به آنها شریعتی و کتابی داده، و قوم هم مشخص است: اینها فرزندان یعقوباند و بهشدت مواظباند که با غیریهودی ازدواج نکنند. فکر میکنم این عبارت در تلمود است که خون یهودی اصولاً ذاتاً با خون غیریهودی فرق دارد؛ یعنی اصلاً یک چیز حساب نمیشود.
فکر نمیکنم ما در اسلام حرفی از این دست داشته باشیم که مثلاً جنس خون مسلمانها با بقیه فرق دارد. «ان اکرمکم عندالله اتقاکم» یعنی فقط یک ملاک وجود دارد برای اینکه چه کسی پیش خدا عزیزتر است: آنکه باتقواتر است. اینها چیزهای عمومی است؛ اسلام اصولاً دینی است که با تقوا و ایمان و عقاید سروکار دارد، نه با خون و قومیت و این حرفها.
یکی از حاضران: چه اندازه از یهودیها کتاب تلمود را قبول دارند؟
اینکه یهودی باشید و تلمود را قبول نداشته باشید، اصلاً یک جورهایی جور درنمیآید؛ یعنی اینطور نیست که مثلاً رفرمیستها اصولاً تلمود را کنار بگذارند.
یکی از حاضران: منظورم از پرسش این بود که از این جملهها کمتر میبینم.
خیلی بهندرت. ممکن است مثلاً بگویید در تورات هم سوگیریهایی هست، یا اصلاً خشونت نسبت به اقوام دیگر به صراحت در تورات آمده است، که خداوند مثلاً همراه قوم یهود میجنگد و قومی را نابود میکند و این حرفها؛ ولی اینجور عبارتهای به اصطلاح نژادپرستانه را واقعاً در تورات پیدا نمیکنیم. بگذارید وارد جزئیات نشویم.
پذیرش تلمود میان یهودیان
تلمود مثل سنت است؛ سنت در مقابل کتاب. ممکن است به نظر برسد که کتاب باید اصل باشد و سنت فرع، ولی من میگویم که چرا تلمود یک جور در مرکز دین یهود قرار دارد.
این مجموعهای از حرفها بود که بد نبود بشنوید، چون معمولاً مهمترین حملهای که به یهودیت میشود این است که اساساً نژادپرستانه است؛ و جالب این است که یهودیها همهٔ دنیا را به ضدسامی بودن و نژادپرست بودن متهم میکنند. به این کار چه میگویند؟ اصطلاحی برایش هست: فرافکنی.
یعنی پیش از اینکه اتهامی به شما بچسبد، آن را به دیگران بزنید؛ پیشدستیکردن، نمیدانم. خلاصه الان در سیاست کشور ما از این کارها زیاد میکنند: به محض اینکه، پیش از آنکه برچسبی به کسی بخورد، فوراً سعی میکنند آن را به دیگران بزنند، و مطلب لوس میشود.
طرف مقابل که میخواهد برچسب را برگرداند، میگویند: آقا، این که این را گفت، حالا آن یکی دارد جوابش را میدهد. مثلاً الان همهٔ دنیا نژادپرستاند و چون نژادپرستاند، برای اینکه از خودشان رفع اتهام کنند، به یهودیهای طفلک میگویند نژادپرست. تکنیک خوبی است؛ شما هم باید از آن استفاده کنید.
فضای کلی یهودیت
هر وقت کار بدی کردید، پیش از آنکه به شما چیزی بگویند، شروع کنید به دیگران چیزهایی گفتن، تا بعد وقتی آنها این کار را کردند، به نظر بیاید که دارند جواب شما را میدهند و مطلب یک جورهایی لوس شود.
این فضای کلیای که یهودیت بهعنوان یک دین دارد، مورد اتهام همهٔ آدمهای غیریهودی است؛ همانهایی که این اتهامها را به یهودیها میزنند. اگر یهودی باشید و واقعاً چنین اعتقاداتی داشته باشید، احتمالاً خیلی از حرفهایی که میشنوید در شما اثر نمیکند.
چون مثل این است که اگر اعتقاد داشته باشید اینها آدم نیستند، مثلاً گربهای بیاید و برای شما میو میو کند؛ این خیلی در عقاید شما تأثیر نمیگذارد. طرف باید اول یهودی باشد تا شأن انسانی داشته باشد، و بعد اگر حرفی زد، شما به حرفهایش دقت کنید.
فکر میکنم این مهمترین نکته است. بعد، دربارهٔ اخلاق یهودیها، مبتنی بر همین عدم تقارنها، یهودیها همیشه یک جورهایی در جوامعی که زندگی میکردند بدنام بودند که آدمهای بدی هستند؛ مثلاً رباخوارند، تمام زندگیشان مسائل اقتصادی است و به مال و منال اهمیت زیادی میدهند.
انتظار شما از آدمهای متدین این است که یک جورهایی وارستگی داشته باشند و مثلاً به فکر مال و دنیا نباشند، در حالی که به نظر میرسد یهودیها بهشدت یک جوری برعکساند: بزرگترین سرمایهدارهای دنیا. نه الان؛ فکر کنید در قرن بیستم. همیشه در اروپا اینطور بوده که بهشدت پولدار بودند و بهشدت از پول خودشان برای پیشبرد مقاصدشان استفاده میکردند؛ مثلاً به شکل رشوهدادن.
یک مشکل همیشگی در اروپا این بود که یهودیها در این چند قرن اخیر در اروپا تحت فشار زندگی میکردند و یک جورهایی جدا از مسیحیها و جدا از جامعهٔ مسیحی زندگی میکردند. میل داشتند احکام خودشان را عمل کنند، و احکامشان ممکن بود با مقررات حکومتی جور درنیاید. هر وقت به اینجاها میرسید، دست به جیب میشدند و شروع میکردند به اینکه یک جورهایی به حکومتها رشوه بدهند و نظر و حمایتشان را جلب کنند تا بتوانند زندگی خودشان را بکنند.
دفن مردگان و تنش با روشنگری
فکر میکنم موردی را قبلاً به مناسبتی نقل کردهام که خیلی معروف است: مسئلهٔ دفنکردن مردهها. یادم نیست گفتهام یا نه، و کجا گفتهام.
زمانی در اروپا، بعد از دوران به اصطلاح روشنگری و بعد از اینکه ساینس یک جوری حجیت و مرجعیت پیدا کرد، مواردی پیش آمد که دانشمندان و پزشکان اعلام کردند که وقتی کسی میمیرد، تا مدتی احتمال دارد دوباره زنده شود.
این اتفاق در فرانسه و آلمان افتاد که نظر حکومت را جلب کردند تا مقررات دفن مردهها را تغییر دهند؛ یعنی مرده را سه روز نگه دارند و بعد دفن کنند. این مطلقاً با احکام یهودی سازگار نبود؛ یهودیها حتماً باید مرده را بلافاصله پس از مرگ دفن میکردند.
یعنی عجله در دفنکردن جزو احکام یهودی است. الان یادم افتاد که فکر کنم این ماجرا مربوط به قرن هجدهم میشود؛ ماجرایی است که یهودیها چه مبارزاتی کردند تا خلاصه هر جوری شده مردههایشان را دفن کنند.
برای همین مسئله انشعابهایی در خود یهودیها به وجود آمد. فکر میکنم این ماجرا مربوط به دوران متفکر یهودی معروفی به اسم Mendelssohn است که سعی کرد از دو طرف این مسئله را حل کند: از یک طرف سعی کرد با حکومت یک جوری مذاکره کند که به یهودیها اجازه بدهند.
از آن طرف سعی کرد علمای یهود را یک جوری قانع کند و میانجیگری کند که این مسئله خیلی حاد نشود. این مشکلی بود که همیشه در اروپا وجود داشت؛ یعنی یهودیها برای اینکه زندگی خودشان را بکنند و بتوانند احکام را رعایت کنند، همیشه از قدرت مالیشان استفاده کردهاند.
احتمالاً میدانید که الان هم یهودیها در معرض این اتهاماند که همچنان این کارهای خودشان را در دنیا ادامه میدهند؛ یعنی حالتهایی به اصطلاح مثل انجمنهای مخفی دارند و در تمام کشورهایی که در آن زندگی میکنند لابی دارند. در آمریکا معروفترین لابی صهیونیستی هست که از دولت اسرائیل شروع شده و بیشتر در سیاست دخالت میکند.
حمایت اکثریت از دولت اسرائیل
این را هم بدانید که با اینکه یهودیهایی هستند که مخالف اسرائیلاند، واقعیت این است که به هر حال اکثریت قاطع یهودیهای دنیا از دولت اسرائیل حمایت میکنند و همینطور کمکهای مالی برای دولت اسرائیل هدیه میفرستند. این در میان یهودیها رسم است که به هر حال باید از دولت اسرائیل حمایت کنند.
این فضا در سیاست و در رسانهها هم هست: اینکه رسانهها دست یهودیهاست، یا اصلاً مال یهودیهاست، یا یک جوری در آنها سرمایهگذاری کردهاند تا بتوانند تبلیغات خودشان را انجام دهند. این حرفهایی که دربارهٔ یهودیها شنیدهاید، تا حدود زیادی هم راست است.
یعنی سرنخ خیلی جاها را اگر کمی دنبال کنید، میبینید خلاصه میرسید به یک سرمایهدار بزرگ یهودی، یا به شرکت بزرگی که یهودیها در آن سهم دارند. اینکه جمعیتی بسیار کوچک اینقدر در دنیا تأثیرگذار است، واقعاً خودش پدیدهٔ جالبی است. مثلاً فرض کنید میشنوید فلان ریاضیدان بزرگ یهودی رئیس فلان دانشکده یا دانشگاه شده است.
دیگر ردخور ندارد که آنجا پر از استادهای یهودی میشود. بگذارید ۵ سال، ۱۰ سال آنجا کار کند؛ یک جوری که خودتان هم نفهمید، ممکن است عدهای از آنجا اخراج شوند و عدهای استخدام شوند، و بعد از مدتی ببینید ترکیب آنجا اصلاً ترکیبی یهودی شده است. از همدیگر حمایت میکنند و در هر جای دنیا که هستند، یک جور اتحاد با هم دارند.
این همیشه بوده، و الان هم بعد از تشکیل دولت اسرائیل شاید این اتحاد یک جورهایی قویتر شده است؛ هرچند تشکیل دولت اسرائیل نکات منفیای هم برای قوم یهود داشته و اختلافهایی میانشان ایجاد کرده است. این دربارهٔ مسائل اجتماعی و سیاسی پیرامون یهودیها بود.
دربارهٔ مسائل دینی پیرامون یهودیها، اولاً یکی از حملههای متداول به یهودیها این است که یک سری از احکامشان را از همین کتابها درمیآورند؛ غیر از آن احکام نامتقارن، که در واقع احکامی خیلی عجیب و غریب و غیرقابلقبولاند.
داستانهای نامعقول تورات
از طرف دیگر، خود تورات است و داستانهایی که در آن هست؛ احتمالاً بعضیهایشان را شنیدهاید که داستانهای نامعقولی هستند. بگذارید به چیزی اشاره کنم که خودم به آن حساسیت دارم و بد نیست اینجا بهعنوان یکی از نکات منفی دربارهٔ یهودیت به آن اشاره کنم: وقتی واقعاً تورات را میخوانید، تصویری که از پیامبران بهعنوان موجودات مقدس و منزه در ذهنتان هست، اصلاً در تورات وجود ندارد.
مثلاً در قرآن که میخوانید، ابراهیم موجودی بسیار استثنایی است؛ انگار چیزی بالاتر از همهٔ عرفاست، انگار اصلاً موجودی الهی است که در کرهٔ زمین زندگی میکند. ولی در تورات، حتی دربارهٔ خود ابراهیم که مقدسترین فرد است، چنین احساسی وجود ندارد.
یعنی در خیلی از قطعههای تورات ممکن است دربارهٔ حضرت ابراهیم حالتهایی نقل شود که دون شأن پیامبر است. بگذارید ماجرای دیگری را بگویم. جد بزرگ همهٔ قوم یهود، یعنی بنیاسرائیل، حضرت یعقوب است. قطعهای در تورات هست دربارهٔ اینکه چگونه یعقوب با فریبدادن برادر خودش و با همدستی مادرش یک جوری جانشین برادرش عیسو شد.
عیسو و یعقوب از سرگذشت فرزندان اسحاق، پسر ابراهیم، است. «اسحاق ۴۰ ساله بود که ربکا را به زنی گرفت.» ربکا دختر فلانی و خواهر فلانی، اهل کجا بود؟ «ربکا نازا بود. اسحاق برای آن نزد خداوند دعا میکرد.» خلاصه ربکا حامله شد و دو بچه در شکمش داشت.
اول عیسو را به دنیا آورد. در یهودیت نخستزادهبودن احکام خاص خودش را دارد. نخستزادهٔ اسحاق عیسو است، و یعقوب، با اینکه دوقلو هستند، با فاصله به دنیا میآید؛ بنابراین جانشین اسحاق باید عیسو باشد. اصلاً اسم یعقوب به معنای کسی است که مثلاً از عقب آمده است.
اینجا دربارهٔ کلمهٔ یعقوب دقیقاً میگوید: «ربکا دوقلو داشت. پسر اول سرخرو بود و بدنش با مو پوشیده شده بود که او را عیسو نام نهادند»، که عیسو یعنی پشمالو، «و پسر دومی که به دنیا آمد، پاشنهٔ پای عیسو را گرفته بود؛ او را یعقوب نامیدند»، یعنی کسی که پاشنه میگیرد.
یعقوب و عیسو
فکر میکنم این معنا دربارهاش هست که به دنبال کس دیگری است و در عقب او میآید. تا اینکه نهایتاً اینها بزرگ شدند و مسئله این شد که کدام جانشین اسحاق شود. «یعقوب مشغول پختن آش بود که عیسو خسته و گرسنه از شکار برگشت. عیسو گفت: برادر، از شدت گرسنگی رمقی در من نمانده، کمی از آن آش سرخ به من بده.»
«یعقوب جواب داد: به شرط آنکه در عوض آن حق نخستزادگی خود را به من بفروشی. عیسو گفت: من از گرسنگی میمیرم، حق نخستزادگی چه سودی برایم دارد؟» یعقوب گفت بگو که حق نخستزادگی تو از آن من خواهد بود؛ و عیسو حق نخستزادگی را به برادر کوچکش یعقوب فروخت.
«بعد یعقوب عدس را با نان به عیسو داد. او خورد و برخاست و نخستزادگی خود را بیارزش شمرد.» بعد ماجرای دیگری هست که یعقوب از اسحاق برکت میگیرد؛ این قسمت در باب ۲۷ پیدایش است. آنچه برایتان خواندم قسمتی از باب ۲۵ بود. بگذارید دیگر عبارتهایش را نخوانم.
یعقوب میخواهد از اسحاق به اصطلاح برکت بگیرد. برکتگرفتن چیزی شبیه آن است که شیعیان معتقدند؛ مثلاً اینکه پیامبر چیزی الهی دارد که به جانشین خودش میدهد. برکتگرفتن به این معنا نیست که مثلاً سفرهاش پربار شود؛ مثل همان انتقال پیامبری است که از اسحاق نهایتاً به یعقوب رسید.
چشم اسحاق خوب نمیبیند و قرار است به عیسو، بهعنوان نخستزادهٔ خودش، برکت بدهد. این قرارداد را هم نمیپذیرد؛ مثلاً نمیشود رفت و به او گفت: این به من آش داد و من هم نخستزادگی را به او دادم. نهایتاً یعقوب به دست خودش چیزی مثل پشم و اینها میبندد، جلوی اسحاق میرود و ادعا میکند که عیسو است.
اسحاق دست میزند و چون بدنش پرموست، فکر میکند که واقعاً عیسو است؛ و اینطور با کلک این برکت به حضرت یعقوب منتقل میشود. واقعاً وقتی چنین چیزی را میخوانیم، انگار کل ماجرا، از اول که حضرت یعقوب برکت گرفت و پیامبر شد و بعداً این در نسلش باقی ماند، همهاش با حقهبازی بوده است.
روایتهای دشوار ابراهیم و داوود
همینطور، که دیگر نمیخواهم به آن اشاره کنم، قطعهای است که مربوط به حضرت ابراهیم و حضرت لوط است: حضرت لوط، نه به ارادهٔ خودش، با دخترهای خودش همبستر میشود. یا، نمیدانم، دربارهٔ داوود که ۹۹ زن دارد و از زن یکی از افسرهای خودش خوشش میآید و آن مرد را به جایی میفرستد که کشته شود تا بتواند زنش را بگیرد.
به نظر من این باز خیلی با پیامبری سازگار نیست. به سلیمان هم که برسیم، دیگر هیچ؛ دربارهٔ سلیمان اتهام بتپرستی و اینها وجود دارد، به دلیل علاقهای که به زنهای بتپرست خودش دارد. البته دربارهٔ داوود و سلیمان، اگر این ایراد را به یهودیها بگیرید، میگویند ما اینها را پیامبر حساب نمیکنیم؛ اینها پادشاهاند.
ولی ابراهیم و، نمیدانم، اسحاق و یعقوب و حضرت لوط و اینها را پیامبر حساب میکنند، و این عبارتها دربارهٔ آنها در تورات هست.
معروفترین قصهای که معمولاً به تمسخر از آن یاد میکنند، کشتیگرفتن حضرت یعقوب با خداست. در تورات اشارهای به این هست که به هر حال یک شب کشتیای برگزار شده است، حالا اینکه طرف مقابل خداوند بوده یا نبوده.
اصلاً ماجرای اینکه نام اسرائیل، به معنای کسی که با خدا یا همراه خدا میجنگد، روی حضرت یعقوب مانده، از همینجاست. لازم نیست این قسمت را بخوانم. به هر حال، چه با خدا بوده و چه با فرشتهٔ خدا، کلاً خیلی معقول به نظر نمیرسد، و الی آخر.
تورات پر از عبارتها و داستانهایی است که چندان معقول به نظر نمیرسند. احکامی هم که در تلمود و تورات هست، ممکن است از نظر عقلی به اصطلاح مورد خدشه باشد، و اصولاً جواب یهودیها هم این نیست که بخواهند خیلی توجیه معقول کنند؛ بلکه اینها را تا حدود زیادی تعبدی میپذیرند.
نمیخواهم بگویم هیچ کسی نیست که اشکالهای مشابهی مثلاً به داستانهای قرآن بگیرد. ممکن است کسی داستانهای قرآن را بخواند، مثلاً فرض کنید آدمی که خیلی ساینتیفیک فکر میکند و به دنیا نگاه میکند، و حتی به معجزاتی که پیامبران در قرآن آوردهاند بهعنوان پدیدهای غیرعقلانی نگاه کند.
ولی تصور من این نیست که لازم باشد به شکلی ساینتیفیک یا جور دیگری نگاه کنید تا نقلشدن چیزهای غیراخلاقی دربارهٔ پیامبر برایتان مشکل ایجاد کند.
هر چقدر هم نسبت به ساینس و همهٔ این چیزهای مدرن ریلکس باشید، پذیرفتن اینکه مثلاً پیامبری با تقلب به دست کسی رسیده، یعنی یعقوب با فریب اسحاق چنین چیزی را به دست آورده، خیلی قابل توجیه نیست.
دربارهٔ احکامشان، مثلاً یکی از احکامی که در چند دههٔ اخیر خیلی رویش جنجال شده، و در کتابی که به فارسی هم ترجمه شده نوشته است که حکمی است که دیگر در محافل سنتگرای یهودی هم یک جورهایی سعی میکنند خیلی به آن اشاره نکنند، در قوانین تغییر دین است. اگر یک غیریهودی بخواهد یهودی شود، تحول خیلی بزرگی دارد اتفاق میافتد.
باید کارهایی بشود که مثلاً خونش پاک شود، و به هر حال اگر زن باشد، باید کاری بکند که از آن حالت ناپاکی فطریای که دارد دربیاید. کلاً در احکام تغییر دین مربوط به زنان مشکلاتی هست.
در احکام مربوط به زنان این است که باید به شکل خاصی غسل کنند، کاملاً برهنه، و حتماً سه روحانی یهودی باید شاهد باشند و تأیید کنند که این کار درست انجام شده است.
احکام تغییر دین و جنجال معاصر
این بارها در محافل و مطبوعات، حتی در اسرائیل، حالت جنجالی پیدا کرده و سعی کردهاند تخفیفهایی بگیرند؛ مثلاً اینکه موقع این کار بتوانند نوعی لباس بپوشند، و الی آخر.
به هر حال اگر تلمود و اینها را نگاه کنید، پر از احکام عجیب و غریب است که احتمالاً در هر قسمتی جور درنمیآید. نمیخواهم خیلی روی این قسمتها تأکید کنم.
از نامعقولبودن متون که بگذریم، بگذارید نکتهٔ دیگری بگویم تا فضای یهودیت کمی برایتان روشن شود و ببینید تا چه حد نسبت به اینجور حملهها بیتفاوتاند. از نظر مطالعات تاریخی تا الان هیچ شکی وجود ندارد که تورات مطلقاً سندیت ندارد.
نمیدانم؛ سندیت داشتن یا نداشتن به هر حال مسئلهٔ دیگری است. شما کتابی را برمیدارید، مثلاً شاهنامهٔ فردوسی، نسخههایش را جمع میکنید و آنها را با هم تطبیق میدهید.
این دربارهٔ همهٔ کتابها، دینی باشند یا نباشند، قابل انجام است: به هر حال نسخههایی هست و مثلاً میتوانید آنها را از نظر زبانشناسی مطالعه کنید و ببینید آیا ممکن است این کتاب متعلق به قرن دوم هجری باشد یا نه.
به این چیزها به اصطلاح مطالعات متنی میگویند. دربارهٔ تورات، واقعاً از مطالعاتی که از ۲۳۰۰ سال قبل انجام شده، هیچ شکی وجود ندارد که این متنها یک نویسنده ندارند. مثلاً الان با حروف انگلیسی میگویند تورات B، تورات E؛ یعنی مشخصاً این قطعهها را یک نفر نوشته و قطعههای دیگر را نفر دیگری.
نویسندگان متعدد تورات
حتی نام خداوند در بعضی از قطعهها یک چیز است و در قطعههای دیگر چیز دیگری، و هزار جور دلیل وجود دارد که سندیت این کتاب را زیر سؤال میبرد. اینکه چه کسی نوشته، از انشاهای متفاوتشان مشخص است. ببینید، یهودیها ذرهای حاضر نیستند از این موضع کوتاه بیایند که تورات مطلقاً عین کلام خداست.
و به هیچ شکلی وارد این بحثها نمیشوند. به نظر میآید مسلمانها کمی اینطورند که اگر کسی بیاید و ایرادی از این دست به قرآن بگیرد، چهار نفر از علمای مسلمان وظیفهٔ خودشان میدانند که جوابگوی آن باشند؛ اگر به قرآن یا فلان کتاب حدیث ایرادی بگیرند، به ایراد منطقی باید جواب بدهند.
یهودیها مطلقاً وارد این بحثها نمیشوند. یعنی یک یهودی نباید هیچ شکی داشته باشد که تورات کتاب خداست و کلماتش عیناً همان کلمات است، یا حتی اینکه نویسندهاش حضرت موسی است. اینطور نیست که اگر یهودی باشید، بخواهید نسبت به اینجور چیزها حساسیت نشان بدهید و جواب بدهید. اصولاً فضا کمی بستهتر از این است که بخواهند مثلاً به یک جور شبهههای شیطانی جواب بدهند.
کمی جلوتر رفتم تا بیشتر با این نوع دیدگاه یهودیها آشنا شوید. مثلاً آدم بزرگی مثل اسپینوزا، که یهودی بود و فیلسوف بزرگی هم بود، به هر حال یک جور تمایلات عقلانی داشت و چیزهایی گفت که از نظر یهودیها ارتداد به حساب میآمد. با وجود اینکه بهراحتی نمیشود یک یهودی را مرتد حساب کرد، نهایتاً شوراهایی تشکیل شد و اسپینوزا رسماً از قوم یهود اخراج شد؛ در اطلاعیهای هم که دادند، حرفهای خیلی تندی دربارهٔ اسپینوزا زدند، که الان جزو اسناد تاریخی است و متن خیلی جالبی دارد. اسپینوزا به هر حال یک جور برخورد عقلانی میکرد.
یعنی بعضی چیزها را میپذیرفت، چون این اسناد و مدارک کافی است برای اینکه بپذیریم که اینطور است و آنطور نیست. بنابراین یهودیت عقیدهای جزمی است در قومی که قرار نیست خیلی به بیرون از این قوم گسترش پیدا کند، و پر از چیزهای نامعقول، احکام عجیب و غریب، عدم تقارن میان انسانها و یک جور حالتهای نژادپرستانه است؛ و دقیقاً همین قوم با یک جور گرایشهای مخفی در تمام دنیا پخش شدهاند، مثل یک سیستم به اصطلاح کنترل.
خیلی شایعه وجود دارد که مثلاً اینها خیلی از جریانهای مخفی سیاسی دنیا را کنترل میکنند، و الی آخر. این معمولاً تصور منفی عمومیای است که نسبت به یهودیت وجود دارد.
سعی کردم بهطور خلاصه و با مختصری اسناد و مدارک بگویم که کسانی که ضدیهودی و مخالف یهودیتاند، چگونه به یهودیت نگاه میکنند.
یکی از حاضران: من پرسش و استدلالی دارم که در واقع متأثر از این بحثهاست. بپذیریم که حرفهایی که دیگران و غیریهودیها میزنند دلیلی دارد. اما با توجه به ذات خود انسان، که غیریهودی هم آن را دارد، احتمالاً خود یهودیها هم با توجه به ذات انسانی باید اشکالاتی مطرح کنند. آیا در اسناد و مدارک آنها این اشکال اصلاً مطرح شده، یا اصلاً وجود نداشته است؟
یعنی چه؟ نفهمیدم؛ ذات انسانی یعنی چه؟
یکی از حاضران: منظورم این است که در درک خود یهودیها این تفکیکها ایجاد نشده است؟
یعنی منظورتان این است که چرا در میان یهودیها آدمهایی پیدا نشدند که مثلاً معقول فکر کنند؟ خب هستند. مثلاً در دوران مدرن رفرمیستهایی هستند که خواستار یک سری رفرم در عقاید یهودی و اینها هستند، برای اینکه معقول شود و با دانش مدرن سازگار شود؛ مثلاً از همین حرفهایی که مسیحیها میزنند که محتوای تورات حالتی اسطورهای دارد.
نگاه ضدیهودی و دفاع انسانی
اینها در دنیای مدرن هستند، و در طول تاریخ هم به هر حال شاید کم و بیش کسانی بودهاند که خیلی وارد جریان اصلی یهودیت نشدند. مثلاً یکی دو آدم خیلی بزرگ هم در تاریخ یهودیت هستند که به نوعی خیلی معقول برخورد میکردند و واقعاً آدمهای دانشمندی هم بودند.
ولی جریان اصلی سنتی یهودی همچنان پابرجاست. شما یک جوری دارید مرا وارد فضایی میکنید که دفاع کنم، و من فعلاً قصد ندارم دفاع را، دستکم از اینجا، شروع کنم.
من سعی کردم بگویم که در واقع چه جرمهایی را به یهودیت نسبت میدهند: اینکه با وجود اینکه دیگران را مثلاً به نژادپرستی متهم میکنند، خودشان اینطورند و اصولاً عامل فساد سیاسی و اجتماعیاند. خواستم آن فضای کلی ضدیهودی را کمی برایتان توصیف کنم و بگویم که اسناد و مدارکی هم هست که نشان میدهد این چیزها راست است.
بگذارید همین چیزی را که به ذهنم رسید بگویم و دیگر تمام کنم: دربارهٔ فضای خود شریعت. یهودیت نسبت به مسیحیت و حتی نسبت به اسلام بینهایت شریعتمحور است؛ یعنی شریعت در دینشان بهشدت جنبهٔ مرکزی دارد و پر از جزئیات و مشکلاتی است که فقها باید یک جوری حلشان کنند.
میخواهم یک مورد را بگویم تا ببینید اصولاً چه جور مشکلاتی دارند که ما مشابهشان را نداریم، و کمی خدا را شکر کنیم که اسلام واقعاً چه فقه سادهای دارد؛ هرچند میگویند خیلی پیچیدهتر از اصلش شده است. بگذارید مشکلی را بگویم که به نظرم خیلی جالب است.
اصطلاحی در یهودیت هست که خیلی مطمئن نیستم تلفظش را درست میگویم: «ممزر». ممزر یک جور حرامزادگی خاص است که مثلاً از این ناشی میشود که فرض کنید زن یهودیای که شوهر دارد، با مردی یهودی یا غیریهودی، فرق نمیکند، صاحب بچهای شود.
یعنی یک جور حرامزادهٔ «محسن»؛ این مفهوم در فقه یهودی خیلی فرق میکند. اگر زنی بدون شوهر بچهای داشته باشد که قانونی نیست، این بچه از نظر یهودیبودن اصلاً مشکل پیدا میکند. بنابراین موجودی داخل قوم یهود پدید میآید که احکام خاصی دارد.
وعده ارض مقدس و میثاق
برای همین خیلی مهم است که این افراد شناسایی شوند، تا مثلاً احکام خاصی دربارهشان اجرا شود، بعضی کارها را حق نداشته باشند انجام دهند، و الی آخر. حالا مشکلی جالب، نه، مشکل بدی که پیش آمده این است: گرایشهای جدید رفرمیستی در احکام سادهسازیهایی انجام دادهاند، و اکثریت بزرگ سنتگراها به هیچ وجه این سادهسازیها را قبول ندارند.
یکی از این چیزها، که شاید بعداً به آن اشاره کنم، مجموعهای از احکام سختگیرانه دربارهٔ طلاق است که در سنت یهودی وجود دارد. موقع طلاق حتماً باید طلاقنامه به شکل خاصی نوشته شود، و اگر غیر از آن کاری انجام شود، مثلاً بروید، نمیدانم، محضر و اینها، طلاق مطلقاً و به هیچ وجه قابل قبول نیست.
حالا در جامعهٔ یهودی رفرمیستها آن کار را انجام نمیدهند و سنتگراها قبول ندارند که این طلاق درست است. بنابراین اگر زن یهودی رفرمیستی آن تشریفات را انجام ندهد و برود قانوناً با مرد دیگری ازدواج کند و صاحب بچه شود، همهٔ این بچهها ممنوعالنسب حساب میشوند.
و چون الان رفرمیستها جمعیتی هستند، چه در خود اسرائیل و چه بیرون از اسرائیل، مثلاً در آمریکا، یک عالمه یهودی هست که الان از نظر سنتگراها اینجور احکام دربارهشان صدق میکند، و این به یکی از مشکلات اجتماعی قوم یهود تبدیل شده است.
چیزی که میخواهم بگویم این است که کسی راهحلی پیشنهاد کرده که کمی فضای بحثهای یهودی را نشان میدهد: یکی از خاخامهایی که سنتگراست و سعی کرده این مشکل را حل کند، راهحل خیلی جالبی پیشنهاد کرده است. پیشنهادش این است که چون رفرمیستها بعضی از احکام موقع عقد را هم انجام نمیدهند، بنابراین خود ازدواج اصلاً باطل است. دقت میکنید؟
بنابراین آن زن اصلاً ازدواج نکرده است؛ پس این یک جور حرامزادگی از نوع اول است و «محسنه» حساب نمیشود. و این خب به هر حال کلی پیشرفت در مسائل فقهی و چیزی نیست.
چون در مسیحیت، و در اسلام هم، دیگر اینقدر نمیبینید که مثلاً یک جورهایی راهحلهای واقعاً جالبی باشد که آدم رضایت بدهد که بابا، اصلاً عقد من باطل بوده و از اولش همهٔ کارهایی که کردهاند غیرشرعی بوده، تا آن بلا سر بچهاش نیاید که از یک سری حقوق اساسیِ یهودیبودن و جامعهٔ یهودی محروم شود.
ببینید، دربارهٔ یهودیت صحبت کردم؛ حالا میخواهم سراغ این برویم که کمی احساسات یهودیها را نسبت به دین خودشان دریابیم، و من سعی کنم همهٔ این چیزها را توجیه کنم و بگویم چرا شما آدمهای گمراهی هستید که این حرفها را جدی گوش میدهید و میخندید. بنابراین از الان سخنرانیهایم را کمی تغییر میدهم.
همانطور به یهودیت نگاه کنید که خودشان نگاه میکنند. در دنیا هیچ دینی وجود ندارد که تاریخش اینقدر جنبهٔ تاریخی داشته باشد؛ یعنی تاریخ این دین جدا از اعتقادات و احکام و اینها نیست. دارم شروع میکنم و سعی میکنم کمی تصور اینکه اصلاً دین چیست را بفهمید.
وقتی یهودیها از دین خودشان حرف میزنند، از چه دارند صحبت میکنند؟ الان اگر من بگویم دین اسلام، به نظر شما تاریخ اسلام جزو دین نیست. اصلاً فرض کنید وقتی میشنوید دین اسلام، چه به نظرتان میآید؟ قرآن؛ چیزی که به نظر میآید موجودی است که خارج از تاریخ قرار دارد.
اگر مثلاً قبول داشته باشید که هیچ تغییری در قرآن صورت نگرفته، قرآن کتابی است که همین الان همان است که در بدو جمعآوریاش، از زمان پیغمبر، وجود داشته است. بنابراین خود شما بهعنوان مسلمان چقدر واقعاً تاریخ اسلام را بلدید؟ زمان پیغمبر چه اتفاقهایی افتاد؟
قبل از پیغمبر چه اتفاقهایی افتاده بود؟ ممکن است بدانید، ممکن است ندانید. کسی به شما نمیگوید که اگر اینها را ندانید، در عقایدتان مشکلی وجود دارد. قرار است توحید و اصول دین را درک کنید، یک جوری به آن برسید و احکام را یاد بگیرید، و مهم نیست که اینها در چه روند تاریخی تولید شدهاند.
مسیحیت مقداری جنبهٔ تاریخی دارد، چون به هر حال مسیح موجودی است که در لحظهٔ خاصی از تاریخ بشر زندگی کرده است؛ ولی با تعبیرهایی که مسیحیها از مسیح دارند، مسیح هم به نوعی، مثل قرآن، جنبهٔ فراتاریخی پیدا میکند. ولی یهودیت اصلاً اینطور نیست.
یهودیت دینی است وابسته به تاریخ. کتاب تورات را که نگاه میکنید، آن کتاب، کتاب تاریخ است: از اول شروع میکند که حضرت آدم خلق شد، چه کسانی بودند، بعد کدام پیغمبرها آمدند، ابراهیم چگونه آمد، قوم ابراهیم چگونه آمد، چگونه به مصر رفتند، چگونه از مصر درآمدند، نمیدانم، در بیابانها بودند، و پادشاهانشان چه کسانیاند.
از اول تورات که نگاه میکنید، درست است که بعضی جاها ممکن است این روند نقل تاریخ با مجموعهای از احکام قطع شود، ولی اصولاً به ترتیب تاریخ همینطور جلو میآید: سموئیل که بوده؟ نمیدانم، نحمیا که بوده؟ کتاب استر، ماجرای استر؛ اینها به هر حال پیغمبر نیستند، اینها داستان تاریخ قوماند. اصولاً تصور شما از دین جدا از وقایع تاریخی است.
حالا سعی میکنم همانطور که یهودیها نگاه میکنند، از دیدگاه یهودی به تاریخ بشر نگاه کنیم و ببینیم دین یهود چگونه به وجود آمده و چرا مهم است که این تاریخها را بدانید. در واقع دین یهود اصلاً به یک سری وقایع خاص تاریخی و یک سری عقاید خاص گره خورده است.
برای همین است که نمیتوانید بهراحتی یهودی شوید: این سابقهٔ تاریخی را ندارید؛ چگونه میخواهید پیدایش کنید؟ خیلی معجزهآساست که قبول کنید آدمی که اجدادش یهودی نبودهاند، حالا یک جورهایی یهودی شده است.
موسی و خروج از مصر
بخشهایی از این تاریخ را همهٔ شما میدانید: از حضرت آدم شروع میشود، بعد مسائل هبوط، آنطور که در تورات نقل شده، تا نهایتاً طوفان نوح؛ اینها را اول کتاب پیدایش در تورات میخوانید. خیلی دوست دارم دستکم نتیجهٔ این جلسات این باشد که کمی علاقهمند شوید پنج فصل اول تورات را بخوانید.
فصل اول تورات کتاب پیدایش است، که در واقع تاریخ یهود از ابتدای حضرت آدم تا زمان حضرت موسی است؛ کتاب دوم کتاب خروج است: ماجرای بیرونآمدن بنیاسرائیل همراه حضرت موسی از مصر و اتفاقهایی که در قرآن هم، با اختلافهایی، دربارهشان صحبت میشود. در کتاب پیدایش شخصیت اصلیای را میبینید که ابراهیم است و خداوند با او عهدی میبندد.
مثل همان کاری که دربارهٔ مسیحیت میکردم، اینجا هم از عقاید اسلامی شما نهایت استفاده را میکنم؛ یعنی هر جا بتوانم به قرآن و عقاید اسلامی ارجاع میدهم تا بپذیرید. سخنرانی عمومی نمیکنم؛ این مجموعه سخنرانیهایی است برای قانعکردن مسلمانها که بیایند یهودی شوند.
هرچند خیلی سخت است، ولی به هر حال سختیهایش را ندیده بگیرید. این عین آیات تورات است که خداوند سرزمینی را به ابراهیم و فرزندانش، در مقابل تبعیتی که از خداوند و احکام میکنند، وعده میدهد. بعداً این به نوعی دوباره تأکید میشود، و در قرآن هم اشاره به این موضوع را میبینید.
هرچند به صراحت تورات نیست، ولی به هر حال در قرآن این آیات را دارید که قوم بنیاسرائیل به جایی میرسند. امروز اصلاً قرآن با خودم نیاوردهام که برایتان بخوانم، کتاب تورات را آوردهام؛ ولی مثلاً در سورهٔ مائده حرف از این هست که اینها به جایی میرسند و قرار میشود وارد آنجا شوند، وارد نمیشوند و بعد در بیابان سرگردان میشوند؛ عیناً همین داستان در تورات هم هست.
یعنی همان جایی است، فلسطین، که اینها قرار است واردش شوند و در آن زندگی کنند. اصلاً شما که قرآن را میخوانید، اینها دارند چه کار میکنند؟ اگر قبول ندارید که قرار است به سرزمین خاصی بروند، هر کس ایدهٔ دیگری دارد، الان بگوید. هیچ ایدهٔ دیگری وجود ندارد.
قوم بنیاسرائیل از مصر راه افتادند که به جایی بروند و آنجا زندگی کنند، و قرار هم هست عدهای را که آنجا زندگی میکنند بیرون کنند. حالا اینکه آن منطقه دقیقاً کجا بوده، هر جایی بوده است. در قرآن این را به صراحت میبینید که قوم بنیاسرائیل حرکت کردند و چون تخلف میکنند و وارد آن سرزمین نمیشوند، دچار ۴۰ سال آوارگی در بیابان میشوند.
بعد، همانطور که در تورات نقل میشود، پس از ۴۰ سال برمیگردند و آنجا را اشغال میکنند؛ همان سرزمین مقدسی که به آن صهیون میگویند، و صهیونیست هم از همین است. پس این نه تنها با قرآن سازگار است، بلکه از قرآن نتیجه میشود که بخشی از ماجرای بنیاسرائیل رسیدن به یک سرزمین مقدس بوده است.
این از زمان حضرت ابراهیم و مقدماتی که برای به وجود آمدن دین یهود حاصل شد. احتمالاً همهتان میدانید که یک تفاوت تورات با قرآن این است که در تورات مکانهای جغرافیایی، اسم آدمها و حتی مثلاً گاهشماری اجداد، همه با جزئیات گفته میشود، و این جزئیات در قرآن نیست.
مثلاً اینکه ابراهیم در کدام شهر زندگی میکرده و اسم پدرش چه بوده. اگر آن فصل اول را بخوانید، جزئیات زندگی حضرت ابراهیم تا حدودی آنجا نوشته شده است. در زندگی حضرت ابراهیم نکتهٔ مهمی هست که میخواهم بگویم ارتباطش با به وجود آمدن دین یهود چیست: خداوند به حضرت ابراهیم امر میکند که بهجای دعوت قوم خودش، از آنها دوری کند.
چرا اینطور است؟ برخلاف پیامبرهای دیگر، که در قوم خودشان مأموریت پیدا میکنند تا قوم را دعوت کنند، حضرت ابراهیم از پیش قوم خودش میرود. غیر از مکالمهای که در قرآن میبینید با پدر خودش دارد و ماجرای شکستن بتها، اصولاً آن حالت پیامبری و ماندن در قوم و اینها را در ابراهیم نمیبینید.
بعد از اینکه از قوم خودش جدا میشود هم، نمیرود قوم دیگری را دعوت کند. اصولاً این حالت دعوتکردن را در زندگی حضرت ابراهیم خیلی نمیبینید؛ بلکه به نظرم میآید به یک جور حالت انزوا میرود. کوچ میکند و میرود مثلاً در کنعان ساکن میشود.
بعداً، طبق روایتی که در قرآن هست، به فرمان خداوند کارهایی در کرهٔ زمین میکند، معبدهایی میسازد و رفتوآمدهایی دارد. خانوادهای تشکیل میدهد و در سنین خیلی بالا به اصطلاح صاحب فرزند میشود؛ این فرزندان بعداً به قوم بزرگی تبدیل میشوند که ذریهٔ ابراهیماند، و ماجرای بنیاسرائیل و قوم به اصطلاح یهود از اینجا شروع میشود.
ولی تا سالهای سال حضرت ابراهیم همراه همسرش، و بعداً همسر دومش، سفرهایی میکنند، در جاهایی توقف میکنند و به دستور خدا معبد میسازند. در قرآن خیلی خیلی زیاد روی این مسئله تأکید شده است که بنای کعبه را در واقع ابراهیم انجام داده، و نیز معابدی که در آن طرف ساخته است.
حتماً همهتان میدانید که میان مسلمانها و یهودیها اختلافنظر هست سر اینکه کدام یک از فرزندان ابراهیم ذبیح بوده و این کار کجا انجام شده است: یهودیها معتقدند ذبیح اسحاق است و این اتفاق در همان معبدی افتاده که ابراهیم در آن سمت، در ارض مقدس، ساخته است؛ و مسلمانها معتقدند ذبیح اسماعیل بوده و آن ماجرا در کنار کعبه اتفاق افتاده است.
میخواهم به این نکته اشاره کنم که خیلی مهم است که حضرت ابراهیم انسانی است که جدا از یک قوم زندگی میکند. در واقع، همانطور که شما هم تصورش را دارید، ابراهیم مبدأ پیدایش قومی است که انگار به جایی وصل نیستند.
اینطور نیست که ابراهیم در میان جمعیتی زندگی کند و فرزندانی داشته باشد؛ انگار اصلاً به یک حالت خلأ میرود و فرزندان خودش را پدید میآورد. اینجا نکتهٔ خیلی اساسیای وجود دارد که یهودیها خیلی بر آن تأکید دارند.
عهد سینا
آنجا خیلی دوست داشتم بگویم «ما مسیحیها» و این حرفها، ولی اینجا به هر حال برایم آنقدر راحت نیست؛ شاید بعداً عادت کنم و بگویم.
یهودیها خیلی روی این نکته تأکید دارند که زبان عبری زبان خداست. فکر میکنم معنای این روشن است؛ قبلاً آنقدر از این بحثها کردهام که فکر نمیکنم فهمیدن معنایش برایتان ثقیل باشد. یعنی در واقع یک زبان یونیورسال و جهانی وجود دارد که میشود با آن حقایق را بیان کرد.
از لحاظ دینی، ما مسلمانها، یا شما مسلمانها، نمیدانم، به این معتقدید؛ یعنی زبان عربی قرآن را به این معنا که مثلاً یک زبان محلی است تلقی نمیکنید، بلکه زبانی میدانید که خداوند با آن سخن گفته است. هر زبانی گنجایش این را ندارد که خداوند با آن سخن بگوید. چند بار روی این بحث کردهام و نمیخواهم زیاد دوباره به آن برگردم.
یهودیها بینهایت روی این تأکید دارند که زبان عبری زبانی مقدس است. زبان عبری چه زبانی است؟ زبان حضرت ابراهیم. اگر حضرت ابراهیم در یک قوم زندگی میکرد، نمیتوانست زبانی مستقل برای خودش وضع کند. در واقع زبان ابراهیم مثلاً یک زبان کلدانیِ اصلاحشده است. زبانهای بشری پر از واژههای بیربطاند و یک سری واژهها را کم دارند.
یک سری صفاتی که باید در آنها باشد وجود ندارد، و یک سری چیزهای نادرست، صفات و اسامیای که در واقع به چیز خوبی اشاره نمیکنند، در آنها وجود دارد؛ چون آنچه آدمها در درونشان میخواهند بیان کنند، به خاطر انحرافاتی که دارند، چیزهای درستی نیست.
ابراهیم، بهعنوان انسانی که کاملاً در صراط مستقیم است، انگار انتخاب شده است، و یکی از کارهایی که میکند این است که انگار زبان پاکی را به وجود میآورد، و این کار را بهطور طبیعی انجام میدهد. یعنی زبان عبری زبان ابراهیم است که فرزندانش هم بعداً به همین زبان صحبت میکنند.
هرچند ریشهٔ کلدانی دارد، ابراهیم به هر حال دیگر از آن واژگان بد، و اگر در گرامر چیزهای بدی هست، از آنها استفاده نمیکند. این تنهایی ابراهیم در زندگیاش و استقلالش از همهٔ اقوام، و اینکه مبدأ پیدایش یک قوم است، در واقع زمینه را فراهم میکند که زبان جدیدی وضع شود.
دربارهٔ اینکه زبان عبری زبان ابراهیم است، خیلی جاها وقتی دربارهٔ واژهٔ عبری میخواهند توضیح بدهند، میگویند عبری از ریشهٔ «امور» میآید، و این قوم، یعنی فرزندان ابراهیم، را به این دلیل عبری میگفتند که مثلاً از رودخانهٔ فلان، از رود اردن، گذشتند و به این سمت آمدند.
میخواهم تأکید کنم که چه این روایت درست باشد و چه این ریشهشناسی واژهٔ عبری درست باشد یا نه، فکر میکنم واقعاً در فضای کلی افکار یهودیها و مسیحیها این چیزها از قبل هست که عبرانیها فرزندان ابراهیماند و عبری زبانی است که اینها به آن تکلم میکردند، و اینطور نیست که در جای دیگری عبری صحبت میشده است.
بنابراین زبان ویژهٔ اصلاحشدهای در این قوم به وجود آمده است. چرا؟ همهٔ این ماجراها به اینجا ختم میشود که خداوند میخواهد به این زبان با بشر صحبت کند. با زبانهای بیدر و پیکری که انسانهای ناقص ساختهاند، خداوند انگار نمیتواند بهراحتی این تکلم را انجام دهد.
بنابراین به یک زبان پاک نیاز هست، و یکی از کارهایی که ابراهیم میکند همین انضباط است و در واقع به وجود آوردن یک قوم و یک زبان. از همین الان، بیآنکه پرشی کرده باشم، میگویم که شما نه در مسیحیت و نه در اسلام، سخنگفتن خداوند را به آن معنایی که در یهودیت هست ندارید.
در مسیحیت اصلاً سخن، سخن مسیح است و وحی به آن معنایی که حتی مسلمانها میگویند نیست؛ و اگر در مسلمانها هم هست، با واسطه، مثلاً فرشتهٔ وحی، است. در حالی که، همانطور که در خود قرآن نوشته شده، در رابطهٔ میان خداوند و موسی و قوم یهود، این رابطه بیواسطه است.
این را فعلاً مثل میخی همین الان کوبیدم؛ بعداً چیزهایی به آن وصل میکنم. خلاصه قرار است به برتریهای دین و آیین یهود اشارههایی کنیم و سعی کنیم شما را علاقهمند کنیم که از مراحل هفتخوان یهودیشدن بگذرید. واقعاً حالا خودتان که اینطور هستید؛ بچههایتان شاید نجات پیدا کنند.
این ماجرای حضرت ابراهیم است، و حالا ماجرای دو فرزندش، که باز باید عقاید خود شما دربارهٔ آن اصلاح شود تا آمادهٔ پذیرش حقایق شوید. چون مسلمانها فکر میکنند پیامبر اسلام و اعراب از نسل اسماعیلاند و ادعایشان این است که اسماعیل نخستزاده بوده و طبعاً به نوعی برتریهایی حتی نسبت به اسحاق داشته است.
میخواهم برخلاف عقاید مسلمین، عقاید یهودیها را در وصف اسحاق و برتری مطلقش نسبت به اسماعیل بگویم. چیزی که همیشه از یهودیها نقل میشود این است که میگویند اسماعیل مهم نیست، چون کنیززاده است. احتمالاً ماجرایش را شنیدهاید: ساره، همسر حضرت ابراهیم، صاحب فرزند نمیشد.
حضرت ابراهیم به سن کهولت رسید و همچنان فرزند نداشت، و نهایتاً با اشارهٔ خود ساره رفت و با کنیزِ ساره، که اسمش هاجر بود، ازدواج کرد؛ از هاجر فرزندی به اسم اسماعیل به دنیا آمد، و بعداً ماجرایی پیش آمد.
ماجرای اساسی این است که بعد از این اتفاق، فرشتهٔ وحی آمد و، همانطور که در قرآن میخوانید، ابراهیم بهطور معجزهآسایی از خود ساره صاحب فرزند شد. بنابراین مسئلهٔ اهمیت اسحاق و بیاهمیتبودن اسماعیل در مقابل او صرفاً این نیست که، نمیدانم، این را همسر اصلی ابراهیم زاییده و آن، نمیدانم، از کنیزی بوده که در اختیارش قرار گرفته و این حرفها.
مسئله این است که اسماعیل نتیجهٔ ناشکیبایی ابراهیم است. به ابراهیم وعده داده شده بود که ذریهٔ فراوانی خواهد داشت، ولی انگار آنقدر طول کشید که یک جوری در این وعده دچار تردید شد و به اصرار همسرش پذیرفت که با کسی ازدواج کند و از او صاحب فرزند شود؛ در حالی که اگر صبر میکرد، خداوند اسحاق را به او میداد.
شریعت و هویت قومی
اسحاق فرزند مقدسی است که از طریقی به دنیا میآید مثل حضرت مسیح، که در قرآن میخوانید بهطور غیرعادی از یک باکره به دنیا میآید، یا مثل حضرت یحیی، که باز در قرآن میخوانید از زنی نازا به دنیا میآید، یا حتی خود حضرت مریم، که به نظر میآید به هر حال در تولدش نقش و تصرفهای الهی وجود دارد. حضرت اسماعیل آن فرزند الهی است که خداوند دارد به ابراهیم میبخشد.
حضرت اسماعیل اصلاً چنین شأنی ندارد؛ حتی در قرآن خودتان، حالا در تورات که هیچ. یعنی فرزند اصلی ابراهیم، که انگار قرار بوده به او داده شود، اسحاق است، نه اسماعیل که یک جور نتیجهٔ، حالا نگوییم گناه، ناشکیبایی حضرت ابراهیم است. بنابراین مسئله صرفاً کنیززادهبودن و، نمیدانم، زن آزاد و کنیز و این حرفها نیست.
مسئله این است که آن قداستی که در تولد حضرت اسحاق هست، به شهادت خود قرآن در اسماعیل نیست. و اینکه نسل اصلی ابراهیم در واقع از آن شاخه ادامه پیدا میکند، دلیلش این است که او همان فرزندی است که خداوند وعدهاش را داده بود؛ قرار بود ابراهیم ذریهٔ مثلاً زیادی پیدا کند که همهٔ زمین را پر کنند؛ وعدههایی از این دست به ابراهیم داده شده بود.
برای همین است که ابراهیم بعد از تولد اسحاق اسماعیل را از خودش دور میکند. ممکن است بگویید، چه میدانم، داستانی هست که مثلاً اسماعیل اذیت میکند، ساره میخواهد اسماعیل آنجا نباشد و میخواهد هاجر را دور کند و این حرفها؛ ولی میتوانید این تعبیر را بپذیرید که در واقع نکته این است که بعد از اینکه آن فرزند واقعی به دنیا میآید، حضرت ابراهیم به نوعی هاجر و اسماعیل را از خودش دور میکند. همانطور که در قرآن آمده، دستکم این واقعیت وجود دارد که حضرت ابراهیم اسماعیل و هاجر را به بیابانی میبرد، همانجا رها میکند و برمیگردد؛ این را که در قرآن نوشته است.
و برمیگردد؛ کجا برمیگردد؟ با همسر اصلیاش و این فرزند مقدسی که خداوند به او هدیه کرده زندگی میکند. از این فرزند یعقوب به وجود میآید، و از یعقوب ۱۲ سبط بنیاسرائیل، که هرچند جمعیتشان زیاد نیست، میبینید که دنیا را گرفتهاند؛ در همهچیز، اقتصاد و چه میدانم همهچیز، دنیا به هر حال یک جوری تحت کنترل این اقوام ۱۲گانه است.
اینها نکاتی بود که میل داشتم دربارهٔ حضرت ابراهیم و فرزندانش بر آن تأکید کنم: یکی مسئلهٔ انضباط حضرت ابراهیم که به پدیدآمدن زبان عبری میانجامد، زبانی که در اعتقادات یهودی بهشدت مرکزیت دارد، چون خداوند با این زبان با بشر صحبت کرده است؛ و نکتهٔ دیگر اینکه نسل واقعی حضرت ابراهیم نسلی است که از اسحاق به جا مانده است.
باز میخواهم از قرآن چیزهایی برایتان بگویم؛ حالا که فعلاً به قرآن معتقدید، بگذارید از این اعتقادات شما استفاده کنم.
چیزی که قبلاً در همین کلاسها هم گفته شده این است که بعضیها گفتهاند: با توجه به اینکه در تورات نوشته شده به ابراهیم وعده داده شد که سرزمین مقدس به تو و فرزندانت تعلق خواهد داشت، ممکن است اعراب ادعا کنند که فلسطین مال ماست؛ خداوند به ما داده است، خداوند به همهٔ فرزندان ابراهیم داده است. اعراب هم جزو فرزندان ابراهیماند؛ بنابراین اعراب مسلمانی هم که آنجا زندگی میکنند، چون به نوعی جزو فرزندان اسماعیل حساب میشوند، همانطور که یهودیها مالک آن سرزمیناند، مالک آناند.
یهودیها این را نمیپذیرند و معتقدند که آن وعده در واقع وعدهای است که آن سرزمین فقط و فقط به فرزندان اسحاق تعلق میگیرد، نه به فرزندان اسماعیل. باز میخواهم در تأیید این، واقعیتی از قرآن بیاورم: در قرآن هم که ماجرای ورود به سرزمین مقدس و امتناع بنیاسرائیل را میبینید، فرزندان اسماعیل آنجا نیستند که قرار باشد وارد شوند.
کل ماجرایی که در تورات نقل شده و در قرآن هم به اختصار هست این است که همان بنیاسرائیلاند که قرار است بروند و آن سرزمین را بگیرند؛ نمیروند، ۴۰ سال در بیابان میمانند و دوباره میروند و میگیرند. قرار نیست پسرعموهای خودشان را از عربستان دعوت کنند که ما اینجا را گرفتیم و مثلاً یک قسمتش هم مال شماست.
مشخصاً، همانطور که باز در قرآن به آن اشاره شده، البته نه با جزئیات، و در تورات خیلی با جزئیات آمده، این سرزمین میان اسباط بنیاسرائیل تقسیم میشود. در قرآن اشارهای هست به آنجا که از سنگ چشمهای میجوشد و هر سبطی مثلاً آب خودش را دارد؛ این یک جور اشاره به تقسیم اراضی و مثلاً آب و سرزمین میان اسباط بنیاسرائیل است.
قسمت سیزدهمی برای فرزندان اسماعیل باقی نگذاشتند. مثلاً میتوانست احکامی هم بیاید که آقا، یک قسمت از سرزمین را هم خالی بگذارید، چون بعداً قرار است پسرعموهای شما بیایند اینجا.
بنابراین از خود قرآن میتوانید استدلال کنید که همین اسباط ۱۲گانهای که از یعقوب به وجود آمدند، بنا به وعدهای که خداوند به ابراهیم داده بود، مالک این سرزمیناند؛ و خب کمکم دارید قانع میشوید.
همهٔ شما این داستان را باز در قرآن خواندهاید که چگونه اسباط بنیاسرائیل از کنعان منتقل میشوند و همراه با یوسف و ماجرای گمشدن یوسف به مصر میروند، تا اینکه آنجا به بردگی گرفته میشوند، و نهایتاً از میان بنیاسرائیل انسان خاصی به اسم موسی متولد میشود.
دربارهٔ شرح تولدش در قرآن احتمالاً میدانید که به آب انداخته میشود، و اصلاً اسم موسی هم در واقع از همین به آب انداختهشدن میآید؛ فرعون او را میگیرد و همسر فرعون بزرگش میکند، تا اینکه میرود و دوباره برمیگردد تا قوم بنیاسرائیل را نجات دهد.
این مقدمات، تا انتقال بنیاسرائیل به مصر، در سفر پیدایش است؛ یعنی از حضرت آدم تا انتقال بنیاسرائیل به مصر را میتوانید در فصل اول کتاب مقدس بخوانید که این اتفاقها چگونه افتاد. بنابراین آنچه را که مهم بود مختصر به شما گفتم.
اصل ماجرای قوم یهود و برگزیدهشدنشان در واقع از اینجا شروع میشود که خداوند حضرت موسی را مأمور میکند تا قوم یهود را از بردگی زیر دست فرعون نجات دهد: برو و اینها را از آنجا نجات بده. در این شک نداریم.
مأموریت حضرت موسی دعوت فرعون و مصریها به راه خدا نیست؛ نجات بنیاسرائیل است. از همان اول که وحی میشود، میگوید برو و این بندگان من را از آنجا خارج کن. بنابراین از موسی خواسته میشود که بنیاسرائیل را از آنجا نجات دهد، و ماجراهایی اتفاق میافتد.
معجزاتی که حضرت موسی میآورد، بلاهایی که سر فرعون میآید، تا اینکه خلاصه، احتمالاً همهتان میدانید، حضرت موسی اینها را شبانه حرکت میدهد؛ بهطور معجزهآسایی از دریای نیل رد میشوند، فرعونیان آنجا غرق میشوند و قوم بنیاسرائیل از چنگال بزرگترین قدرت امپریالیستی زمان خودش نجات پیدا میکند و به سمت طور سینا، یعنی کوه سینا، حرکت میکند تا از آنجا بعداً به سمت ارض مقدسی برود که قرار است در آن مستقر شوند.
همهٔ ماجرا اینجاست: در واقع خداوند پیامبر بزرگی را فرستاده، این قوم را حرکت داده، و با قوم بنیاسرائیل وعدهٔ ملاقاتی در پای کوه سینا وجود دارد؛ در قرآن گفته میشود کوه طور.
همهٔ این چیزها اصولاً در قرآن هست. البته ممکن است بعضی جزئیات جور دیگری آمده باشد، یا به آن اشاره نشده باشد، یا چیزهایی در قرآن باشد که در تورات نیست؛ ما چنین مواردی هم داریم که بعضی از چیزهایی که در قرآن آمده، عیناً در تورات نیامده است.
ولی واقعاً پیامبر چه کار میکرد؟ پیش پادشاه میرفت. قرآن واقعاً همراهم نیست، ولی موسی پیش فرعون میرود؛ درخواست موسی چیست؟ درست است که با فرعون از خداوند حرف میزند، ولی کاری که در واقع از فرعون میخواهد چیست؟ میگوید اجازه بده این بنیاسرائیل را با خودم ببرم.
همینطور است. البته حضرت موسی به هر حال به هر کسی برسد، ممکن است دربارهٔ خدا حرف بزند؛ بهخصوص وقتی پیش فرعون میرود، باید خودش را معرفی کند که فرستادهٔ خداست، بنابراین بحث پیش میآید که تو فرستادهٔ چه کسی هستی؟
کدام خدا؟ فرعون از او میپرسد خدای تو کیست، و آن چیزهایی که احتمالاً در قرآن هست. ولی چیزی که حضرت موسی از فرعون میخواهد چیست؟ اینکه اجازه بده من بنیاسرائیل را با خودم ببرم. و چیزی که فرعون اجازهاش را نمیدهد در واقع همین است، و همهاش سر همین است.
درخواست موسی از فرعون
نهایتاً فرعون تسلیم میشود؛ مثلاً وقتی نخستزادهها میمیرند و آن بلا میآید. ادعای موسی چیست؟ اینکه اجازه بده اینها را ببرم، این بردههای شما را ببرم. حضرت موسی، غیر از حرفی که با فرعون میزند، که با کار بقیهٔ پیامبرها فرق دارد، نمیرود در مصر تبلیغ توحید کند.
مستقیم رفته پیش فرعون و با او حرف میزند، و کاملاً مشخص است که هدفش بردن بنیاسرائیل است. البته در عین حال جوابهای فرعون را میدهد، و خداوند به موسی میگوید برو و مثلاً «قول لین»، با او نرم صحبت کن و به او بگو آیا میخواهی مثلاً پاک شوی، و الی آخر. ولی کلاً، همانطور که در قرآن نقل میشود، دعوا سر بردن و نبردن بنیاسرائیل است.
بنیاسرائیل همراه موسی به پای کوه طور میروند، و آن لحظهٔ تاریخی، به اصطلاح یک لحظهٔ تاریخی در جهان، پیش میآید که در قرآن بیشتر از هر صحنهای تکرار میشود.
وقتی به چیزی خیلی خیلی اشاره میشود و تکرار میشود، یعنی خیلی مهم است. آن لحظهای که خداوند مستقیماً با موسی حرف میزند در تورات هست و در قرآن هم مشابهش آمده است؛ خیلی شبیهاند.
آنطور که در قرآن و تورات میآید، آتشی هست، مثلاً بوتهای شعلهور؛ خداوند در قرآن مثلاً با «انی انا الله»، و در تورات هم به همین شکل با «من خدا»، خودش را معرفی میکند؛ خداوند مستقیماً و بیواسطه با حضرت موسی صحبت میکند. در قرآن هم، در فضایل پیامبران، اشاره به این هست که میگوید بعضیها را بر بعضیها فضیلت دادیم.
در یکی از این دو سه باری که این آیه در قرآن میآید، گفته میشود که خداوند با بعضیها سخن گفت و تکلم کرد. ویژگی حضرت موسی این است که خداوند مستقیماً با او حرف زد. احتمالاً خیلی وقتها شاید به ذهنتان رسیده که چرا خداوند خودش را آشکار نمیکند.
این سؤالی است که دستکم کودکان و نوجوانان میپرسند: چرا خداوند ظاهر نمیشود تا همهٔ مردم خداوند را ببینند و ایمان پیدا کنند؟ چرا خدا در خفاست، مثلاً در پس یک پرده؟ سؤال خوبی است. یادم نمیآید به چه مناسبتی، شاید وقتی دربارهٔ سورهٔ روم صحبت میکردم، یک بار اشارهای به این موضوع کردم.
ولی نکته این است که خداوند میتواند خودش را آشکار کند، نمیتواند؟ و نمیکند. یک جواب این است که خداوند آشکار است، مردم نمیبینند، و قرار است مردم به جایی برسند که ببینند. اگر من چشم خودم را ببندم و خدا را نبینم و بگویم چرا خدا نمیآید چشمم را باز کند تا ببینم، خب چشمت را باز کن و ببین.
چرا طوری زندگی کردهای که قوای شناختیات دچار اختلالاتی شده که چیزی به این واضحی را نمیبینی؟ همهٔ آنهایی که به جایی میرسند که خداوند را بهوضوح میبینند، احساسشان نسبت به دیگران این است که آن چیز خیلی واضحی است و شما اشکالی دارید که نمیبینید.
اما آیا واقعاً خداوند نمیتوانست محض آزمایش خودش را آشکار کند؟ ممکن است بگویید باشد، مردم کورند و بد زندگی میکنند؛ حالا خداوند لطفی بکند و خودش را بر مردم آشکار کند تا ببینیم مثلاً چه میشود. ممکن است کسی بگوید این کار خوبی نیست، و ممکن است بگوید کار خوبی است؛ تأثیر خوبی میگذارد یا تأثیر بدی میگذارد.
جمعبندی و آمادگی جلسات بعد
همهٔ ماجرا این است که خداوند یک بار این کار را کرده است. خداوند قومی را از فرزندان ابراهیم انتخاب کرد و یک بار در طول تاریخ، نه در پیامبران، نه در آدمهایی که از نظر معنوی به جایی رسیدهاند، نه آدمهای معمولی که مثل خود ما هستند، تا آنجا که میشد ظاهر شود، ظاهر شد. حالا ظاهرشدن خداوند یعنی چه؟
به هر حال یعنی به شکلی که اینها در مقابل خداوند قرار گرفتند و انگار مثلاً صدای خداوند را شنیدند. خداوند با قومی تکلم کرد که از نظر معنوی هم اوضاع چندان درستی نداشتند، ولی برای همین کار انتخاب شده بودند.
در این موعد یک لحظهٔ تاریخی وجود دارد: حضرت ابراهیم بنیاسرائیل را کوچ داد و به پای طور سینا، یا کوه سینا یا کوه طور، آورد، و آنجا اتفاقی برای این قوم بیچاره افتاد.
با صحنهٔ دهشتناکی مواجه شدند؛ خدا آن روز را برای شما نیاورد که اینها چه دیدند. مثلاً در قرآن اینطور به آن اشاره میشود: «و رفعنا فوقهم الطور»، که این کوه را مثلاً به آسمان، بالای سرشان، بردیم.
برای این قوم، بیآنکه چندان موجودات معنویای باشند، در کوه طور یا سینا اتفاقی افتاد. خداوند به یک معنا در اینها ظاهر شد، طوری که دیگر برایشان شکی نماند که اینجا با موجود عظیمی که مثلاً خالقشان است طرفاند.
اینکه این اتفاق چگونه افتاد، در قرآن در واقع با اشارهٔ مختصری به این ماجرا هست، و در تورات بارها به این موضوع و به آن صحنههای دهشتناکی که آنجا پیش آمده اشاره میشود.
امروز پیش از آمدن تنها چیزی که گشتم تا پیدا کنم و پیدا نکردم، همین بود که یکی از کتابهای بعد از کتاب خروج این را مفصلتر گفته است، و حالا واقعاً نمیدانم.
همان چیزی را که در خروج هست برایتان میخوانم. موسی به کوه میرود و پایین میآید: «از کوه فرود آمد، بزرگان بنیاسرائیل را دور خود جمع کرد و هرچه را که خداوند به او فرموده بود به ایشان بازگفت.»
«همهٔ قوم یکصدا جواب دادند: هرچه خداوند از ما خواسته است انجام میدهیم.» اینها بعد از اینکه با آن معجزات از دست فرعون رها شدند و از رود نیل گذشتند، حال و هوای دیدن معجزه و اینها را دارند، ولی اینجا اتفاقی ماورای این چیزها، ماورای دیدن معجزه، دارد برایشان میافتد.
اینجا یک جوری دارند با خداوند مواجه میشوند. «موسی پاسخ قوم را به خداوند عرض کرد.» فعلاً رابطهٔ میان قوم و خداوند با واسطهٔ موسی است. «خداوند به موسی فرمود: من در ابر غلیظ نزد تو میآیم تا هنگامی که با تو گفتگو میکنم، قوم به گوش خود صدای مرا بشنوند و از این پس گفتار تو را باور کنند.»
اینجا حرف از این است که قوم بنیاسرائیل مکالمهٔ خداوند با موسی را میشنوند. چیز دیگری را هم جلوتر برایتان میخوانم: «قوم اسرائیل رعد و برق و بالا رفتن دود را از کوه دیدند.»
تصویر این لحظهٔ خاص در تورات این است که کوه پر از دود و آتش و صدای شیپور بود و وضع غریبی آنجا پیش آمد که به هیچ شکلی قابل توجیه نبود؛ و میگوید این صدای شیپور را شنیدند و از ترس لرزیدند. «آنها در فاصلهٔ دور از کوه ایستادند و به موسی گفتند: تو پیام خدا را بگیر و به ما برسان و ما اطاعت میکنیم. خدا مستقیماً با ما صحبت نکند، چون میترسیم بمیریم.»
تا نزدیکی مرگ رفتند. واقعاً بدم نمیآید این صحنه را بخوانم. لحظهای جاودانه در تاریخ است: بردن قومی غیر از پیامبران به پای یک کوه و معاهدهای که در قرآن میشنوید که خدا با اینها میثاق بست.
خدا «میثاق غلیظ» بست، نمیدانم، فلان؛ همین است. اینطور نیست که مثلاً فقط به موسی گفته باشد برو به قوم بگو که، نمیدانم، عهد میبندم. چیزی ماورای اینها اتفاق افتاده است: مجموعهای از انسانها، همانطور که شما در کودکی و نوجوانی خیلی آرزو داشتید، در این موقعیت قرار گرفتند که به معنای واقعی کلمه، تا حدی که میتوانستند ادراک کنند، با خداوند مواجه شدند.
نه با آن چشم، نمیدانم، باطن و اینها؛ یعنی آن مقداری که میشود. مثلاً در قرآن حرف از این است که موسی از خداوند خواست که تو را ببینم، و خداوند گفت «لن ترانی ولکن انظر الی» مثلاً «جبل».
خداوند در چشم ظاهر چگونه میتواند ظاهر شود؟ مثلاً در قرآن اینطور است که کوه منفجر شد یا موسی مثلاً از دیدن ابهت این صحنه غش کرد. قوم بنیاسرائیل، بهعنوان قومی که برگزیده شدند تا صدای خدا را بشنوند، قومی که برگزیده شدند تا خداوند با آنها عهدی ببندد، چنین تجربهٔ تاریخی عظیمی را از سر گذراندند.
شما کردهاید؟ اصلاً ادعایش را دارید که خداوند با شما عهدی بسته باشد؟ غیر از اینکه میگویید پیامبرتان کتابی از طرف خداوند برایتان آورده که در آن احکامی هست. اصلاً حالتی را در نظر بگیرید که خداوند قومی را به اصطلاح انتخاب کند و یک جوری با آنها معاهدهای ببندد.
معاهده چیست؟ معاهده این است که شما باید از احکام من پیروی کنید و بندگان من باشید. همانطور که شیطان اینهمه ارواح بشری را در اختیار خودش گرفته بود، خداوند خواست و اراده کرد که در کرهٔ زمین قومی را مخصوص خودش داشته باشد. اینها نمایندگان خداوند در کرهٔ زمیناند که قرار است کارهایی را برای خدا انجام دهند.
قرار است بتپرست نباشند؛ ۱۰ فرمان بزرگ از طرف خداوند به آنها داده شد: کسی جز خدا را عبادت نکنند، دروغ نگویند، زنا نکنند، نمیدانم، فلان. اینها قرار شد این ۱۰ فرمان، به علاوهٔ مجموعهٔ دیگری از مسائل اخلاقی و مسائل شریعت، یعنی این معاهده را، انجام دهند، و وعدهٔ خداوند هم در مقابلش به اینها این بود که آن سرزمین مقدس فقط متعلق به شماست.