→ بازگشت به یهودیت

جلسهٔ ۱۵ · یهودیت

مقایسه قرآن و تورات در بیان یهودیت

۱۱,۵۳۸ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ متن ویکی خورشید؛ با صوت تطبیق داده نشده.

این جلسه نخستین جلسهٔ تحلیل یهودیت است، با این جهت‌گیری که مواضعی را بیان کنیم که قرآن دربارهٔ یهودیت و به‌طور کلی دربارهٔ اهل کتاب ابراز کرده است. من باز می‌خواهم برای چندمین بار در این جلسات مقدمه‌ای بگویم دربارهٔ شیوهٔ بحث کردن دربارهٔ چنین موضوعی؛ شیوه‌ای که اصطلاحاً می‌شود به آن «عقلانیت انتقادی» گفت، یا اگر مشکلی نداشته باشیم که اسم پوپر را ببریم، شاید بشود گفت «دیدگاه پوپری»؛ هرچند شاید این اسم هم خیلی مناسب نباشد. می‌خواهم در این مقدمه بگویم چه کاری می‌خواهیم بکنیم و اساس بحث از لحاظ نظری چیست، و بعد یکی‌یکی دربارهٔ موارد صحبت کنیم.

دیدگاه‌های پوپری برخلاف نوعی دیدگاه سنتی‌اند. در دیدگاه سنتی، مثلاً اگر من بخواهم الان دربارهٔ یهودیت بحث کنم و آن را اثبات کنم، باید برای گزاره‌هایی که یهودی‌ها به آن معتقدند دلیل و استدلال منطقی بیاورم؛ یا اگر بخواهم دربارهٔ یهودیت بحث کنم، باید استدلال‌هایی علیه بعضی از اعتقاداتشان بیاورم، یا مسائلی را مطرح کنم که به‌اصطلاح شبهه‌ناک باشند و آن‌ها نتوانند جوابگو باشند. اساس دیدگاه‌های پوپری این است که اگر من بخواهم دربارهٔ دیدگاهی که یهودی‌ها نسبت به دین خودشان دارند بحث کنم، هیچ بحثی ارزش منطقی ندارد و عقلانی نیست، مگر اینکه خودم دیدگاه رقیبی برای آن ارائه دهم. یعنی اساس بحث این است که ما میان دیدگاه‌های مختلف انتخاب می‌کنیم. فرض کنید الان من انتقادهای خیلی جدی دربارهٔ یهودیت بیان کنم و آن‌ها هم نتوانند جواب دهند؛ تا وقتی خودم نکتهٔ مثبتی نگفته‌ام که یهودیت چیست و چگونه به وجود آمده، و توجیهی دربارهٔ حوادثی که آن‌ها مدل خودشان را بر اساس آن تبیین می‌کنند ارائه نداده‌ام، بحث من چندان بحث مستدلی به حساب نمی‌آید.

یعنی همیشه در انتقاد کردن از یک مدل باید بکوشید مدل رقیبی بسازید؛ آن‌گاه اساس انتقاد این می‌شود که من نشان دهم مدل من سازگارتر است: نخست از نظر سازگاری درونی، یعنی مدل منسجمی است که همه‌چیز و گزاره‌هایی که در آن هست با هم سازگاری درونی دارند و از مدلی که می‌خواهم از آن انتقاد کنم سازگارتر است؛ و ثانیاً با factهای موجودی که به آن‌ها اعتقاد داریم سازگارتر است، مثلاً مسائل تاریخی یا factهایی که به هر حال روشن و مورد توافق‌اند. این اساس بحث است. بنابراین کاری که باید دربارهٔ یهودیت انجام دهیم، همان‌طور که فکر می‌کنم دربارهٔ مسیحیت انجام دادیم، این است که مدل رقیبی ارائه دهیم دربارهٔ اینکه اصلاً یهودیت چه بوده و چه اهدافی داشته است. طبعاً قصد من این است که چنین مدلی را بر اساس آنچه در قرآن بیان شده مطرح کنم و نشان دهم که از هر نظر سازگارتر است. در حین این بحث به این سمت می‌روم که ناسازگاری درونی دیدگاه‌های یهودی را به شما نشان دهم، و نشان دهم که حرف‌های یهودیت، یعنی دیدگاهی که یهودیت نسبت به خودش دارد، با بعضی از factهای تاریخی، حتی چیزهایی که در متن‌های خودشان هست، سازگار نیست.

این در واقع نوعی قاعدهٔ کلی برای بحث‌های به‌اصطلاح بین‌الاذهانی است: بحثی ارائه شود که پس از ارائه‌اش بتوانیم به توافق‌هایی برسیم. به نظر می‌رسد — به نظر من این‌طور می‌رسد، اما نمی‌خواهم تأکید کنم که حتماً چنین است — که بحث بین‌الاذهانی، دست‌کم تا حدودی، جز این چندان منطقی نیست. دو نفر وقتی می‌توانند توافق کنند که روی فکت‌های مشترکی توافق داشته باشند؛ مثلاً روی اساس یک استدلال منطقی توافق داشته باشند، و آن‌گاه بکوشند آن فکت‌ها را با مدلی منطقی و سازگار تبیین کنند. اگر دو نفر هیچ فکت مشترکی را نپذیرند، به نظر می‌رسد هیچ امکانی برای بحث و توافق میانشان وجود ندارد؛ مثلاً اگر اساس منطق را نپذیرند، امکان بحث وجود ندارد. و اگر طرفین دیدگاه‌های مثبت ارائه ندهند، به نظر می‌رسد که بحث کاملاً به‌اصطلاح fair نیست. fair بودن بحث به این معناست که طرفین حرف‌های مثبت بزنند و به طرف مقابل اجازه دهند از آن‌ها انتقاد کند.

بنابراین در این جلسه می‌خواهم بگویم که قرآن دربارهٔ یهودیت و اهل کتاب چه گفته است؛ فعلاً روی یهودیت متمرکزیم. در عین حال باید در نظر داشته باشیم که کسانی که دین یهود را قبول ندارند، مثل کسانی که اصلاً از بیرون دین به این مسائل نگاه می‌کنند، هم از این قواعد مستثنا نیستند. یعنی یک آدم ملحد هم اگر بخواهد دربارهٔ یهودیت بحث کند، چاره‌ای ندارد جز اینکه یا بگوید اتفاقاتی که یهودی‌ها می‌گویند اصلاً نیفتاده و مثلاً تخیلات یک قوم خیال‌پرداز است — و اصولاً فکر می‌کنم چنین دیدگاهی وجود دارد و در خیلی از جاها بیان می‌شود — و نشان دهد که انواع فکت‌های تاریخی موجود فکت‌های ضعیفی‌اند؛ و بکوشد مثلاً بر اساس دیدگاه‌های جامعه‌شناسانهٔ سکولار بگوید چرا این تحولات به وجود آمد، چرا بعضی‌ها ادعای پیامبری کردند و چرا قوم بنی‌اسرائیل از مصر خارج شد؛ یا انکار کند و بگوید اصلاً خروج از مصر داستانی تخیلی و افسانه است؛ یا اگر این اتفاق افتاده، بگوید چگونه افتاده است.

من نمی‌خواهم وارد این بحث‌ها شوم؛ به نظر من اینجا جای ارائهٔ بحث‌های دیگران دربارهٔ یهودیت نیست. ولی به‌عنوان مثال، فکر می‌کنم دیدگاه اکثر کسانی که دربارهٔ یهودیت بحث می‌کنند این است که به‌شدت از ابهامات تاریخی موجود استفاده کنند و بگویند اصلاً چنین وقایعی اتفاق نیفتاده: نه خروجی از مصر بوده، نه اصلاً موسایی وجود داشته، نه طوفان نوحی در کار بوده؛ این‌ها همه افسانه و داستان‌های تخیلی است. همان‌قدر که انکار می‌کنند چیزی به نام آدم و حوا وجود داشته، انکار می‌کنند که پیامبران دیگری مثل نوح و طوفان نوح، یا مثلاً ماجرای خروج، وجود داشته است: اصلاً بنی‌اسرائیل در مصر نبوده‌اند، یا اگر هم بوده‌اند به این طریق خاص از مصر خارج نشده‌اند، و الی آخر. یعنی بحث‌های سکولار با یهودی‌ها به‌نوعی به بحث‌هایی تاریخی دربارهٔ پذیرفتن یا نپذیرفتن فکت‌های تاریخی برمی‌گردد، به‌اضافهٔ انتقادهایی که به درون خود یهودیت وارد می‌شود. پس من الان می‌کوشم بگویم که قرآن چگونه با این ماجراها برخورد می‌کند و چه چیزهایی را تأیید و چه چیزهایی را نفی می‌کند؛ و کم‌کم به مقایسهٔ دیدگاهی که از طریق قرآن بیان می‌شود با دیدگاه یهودی‌ها بپردازیم.

اساس تئوریک بحث

شما احتمالاً با خیلی از جنبه‌های دیدگاه‌های قرآنی آشنا هستید. بگذارید بحث‌های قرآنی را از اینجا آغاز کنیم که قرآن با صراحت تقریباً همهٔ داستان‌های تاریخی تورات را با تغییراتی می‌پذیرد. یعنی هم حضرت نوحی وجود داشته، هم طوفان نوح، یا سیل نوح، وجود داشته که باعث نابودی انسان‌هایی شده که دست‌کم در بخش بزرگی از کرهٔ زمین زندگی می‌کردند؛ و ماجرای یهودیت، همان‌طور که در تورات ارائه شده، به عهد میان خداوند و ابراهیم برمی‌گردد. ابراهیم در واقع آن شخصیت کلیدی است که در تورات پس از حضرت نوح می‌آید و باعث می‌شود بنیان عهدی شکل بگیرد که بنی‌اسرائیل معتقدند میان آن‌ها و خدا بسته شده است. شاید بشود گفت حضرت ابراهیم در قرآن به‌صراحت شخصیتی مهم‌تر و کلیدی‌تر و مقدس‌تر است، حتی از آنچه در تورات می‌بینیم. بنابراین از دیدگاه قرآن هیچ مشکلی در اساسِ وجود چنین فکت‌های تاریخی نیست؛ همهٔ فکت‌هایی که در تورات آمده تأیید شده‌اند. اختلاف‌ها در نوع برخورد است: قرآن برای پیامبران تقدس، نوعی معصومیت و — چگونه بگویم — سطح بالای شناختی و عملکرد قائل است که شاید در تورات به این شکل نباشد. اختلاف‌ها بیشتر در این جهت است.

مثلاً اگر تورات را مطالعه کرده باشید، چیزهایی دربارهٔ حضرت ابراهیم یا حضرت یعقوب در آن نقل می‌شود. من به ماجرای حضرت یعقوب اشاره کردم، اما کمی ابا دارم بگویم در تورات دربارهٔ حضرت ابراهیم چه چیزی هست؛ هرچند احتمالاً شاید خیلی‌هایتان خوانده باشید. به‌عنوان مثال، دربارهٔ حضرت ابراهیم این نکته هست که دو بار در طول سفرهایی که با همسرش ساره دارد، یک بار در مصر و یک بار در جای دیگری، چون ساره خیلی زیباست، حضرت ابراهیم او را خواهر خودش معرفی می‌کند؛ زیرا فکر می‌کند اگر او را همسر خودش معرفی کند، کسانی که به ساره طمع می‌کنند ممکن است حضرت ابراهیم را بکشند و ساره را تصاحب کنند. وقتی ساره را خواهر خودش یا زنی مجرد معرفی می‌کند، آدم‌هایی، چون ساره خیلی زیباست، متقاضی ازدواج با او می‌شوند، از جمله مثلاً فرعون مصر؛ یعنی حاکم آن منطقه میل دارد این زن را به همسری بگیرد. قطعه‌های خیلی عجیب‌وغریبی در تورات هست که حضرت ابراهیم به‌نوعی موافقت می‌کند؛ بعد، طرف مقابل وقتی می‌فهمد که این زن همسر ابراهیم است، حسابی شاکی می‌شود که تو چرا این کار را کردی؟ مثلاً داشتم به گناه می‌افتادم و به جهنم می‌رفتم! ماجرا به‌نوعی برعکس می‌شود: آن آدمی که نباید خیلی مقید به این چیزها باشد معترض است که تو چرا کاری کردی که من به گناه بیفتم، در حالی که حضرت ابراهیم است که باید مقید باشد.

شروع مقایسهٔ دیدگاه قرآن و تورات

به هر حال این‌ها جنبه‌هایی‌اند که در آن‌ها این داستان‌ها با قرآن متناقض‌اند و نمی‌توانند حقیقت داشته باشند؛ منتها قبول کنید که این‌گونه اختلاف‌ها خیلی اساسی نیستند. آنچه به دیدگاه یهودی به‌اصطلاح قوام می‌دهد و اساس آن است، این است که عهدی از زمان ابراهیم شروع شده است. تفاوت عمده در دیدگاه قرآن دربارهٔ مسائلی که پس از ابراهیم اتفاق می‌افتد، اصالتی است که قرآن برای شاخهٔ فرزندان اسماعیل قائل است، و در طرف مقابل یهودی‌ها چنین اصالتی برای فرزندان اسماعیل قائل نیستند. در واقع اساس بخشی از اختلافات در تبیین ماجراهایی که به شکل‌گیری دینی به نام یهودیت انجامیده، اختلاف نظر دربارهٔ دو فرزند ابراهیم است. نمی‌خواهم فعلاً وارد این بحث شوم که مقایسه کنم و ببینم کدام معقول‌تر است، یا دیدگاهی که یهودی‌ها الان دربارهٔ اسماعیل دارند چقدر با متن‌های یهودی سازگار است. در واقع بیش از آنکه الان بخواهم قضاوت کنم، می‌خواهم بکوشم ابعاد مدلی را که قرآن ارائه می‌دهد بفهمیم؛ همان‌طور که چند جلسه کوشیدیم بفهمیم یهودی‌ها چگونه به این ماجراها نگاه می‌کنند، حالا بفهمیم قرآن چگونه نگاه می‌کند.

دیدگاه قرآن دربارهٔ حضرت ابراهیم دقیقاً این است که عهدی میان خداوند و ابراهیم بسته شده، و قرآن به‌نوعی تأیید می‌کند که دست‌کم یک جنبهٔ این بحث تملک سرزمینی بوده که الان فلسطین است. در تورات به‌صراحت نقل می‌شود که به حضرت ابراهیم گفته شده این سرزمین تا ابد متعلق به فرزندان تو خواهد بود. منتها در قرآن، همان ابتدا که به این عهد اشاره می‌شود، این زمینه فراهم می‌شود که این معاهده دوطرفه است؛ این‌گونه نیست که عهدی با حضرت ابراهیم بسته شده و دیگر به‌اصطلاح قابل تغییر نیست. بلکه بنای عهد بر این است که طرف عهد، یعنی ذریهٔ او، باید به چیزهایی عمل کنند، به عهدی که خودشان بسته‌اند، و در مقابلش چیزی به آن‌ها تعلق بگیرد. آن آیهٔ معروف سورهٔ بقره در واقع انگار از همان لحظهٔ اول، آنجا که به عهد اشاره می‌کند، به‌شدت روی همین تأکید دارد: پس از آنکه خداوند به حضرت ابراهیم می‌گوید تو را برگزیدم و الگو قرار می‌دهم، ابراهیم می‌گوید: «و من ذریتی؟»؛ از فرزندان من چه؟ و این جواب می‌آید: «لاینال عهدی الظالمین»؛ عهد خداوند به آدم‌های ظالم نمی‌رسد.

بنابراین به هیچ وجه مسئله در اینجا این نیست که ارثیهٔ فامیلی‌ای وجود دارد که به حضرت ابراهیم و فرزندانش داده‌اند — چه دو شاخهٔ اسحق و اسماعیل، چه یک شاخه — و دیگر تمام شده است؛ گویی هدیه‌ای بوده که خداوند همین‌طوری به ابراهیم و فرزندانش داده است. اصلاً این‌گونه نیست. نکته این است که در قرآن از همان ابتدا دربارهٔ ابراهیم می‌بینید که عهدی بسته شده و حرف‌هایی زده می‌شود، و ملاک این است که اگر کسانی که پس از حضرت ابراهیم می‌آیند ظالم باشند، این عهد خودبه‌خود ملغی شده است. بنابراین اساس، گناه نکردن و نگه داشتن حرمت شریعت خداست، و الی آخر.

از این به بعد، یعنی از همین مقدمهٔ سورهٔ بقره به بعد، وقتی داستان شروع می‌شود، می‌بینید که دیدگاه قرآن نسبت به بنی‌اسرائیل این است که آن‌ها عهدشکن‌اند. بنابراین آن دیدگاه یهودی که به‌نوعی تأکیدش بر این است که عهدی بسته شده و در مقابلش باید مایملکی در اختیار یهودی‌ها باشد، از اساس زیر سؤال است؛ به این دلیل که این عهد مفادی دارد که باید رعایت می‌شده تا خداوند هم به عهد خودش وفا کند. در اوایل سورهٔ بقره می‌بینید که قرآن این‌گونه برخورد می‌کند: «اوفوا بعهدی اوف بعهدکم». معاهده است، نه هدیه؛ عهدی بسته شده که باید به آن عمل کنند. این تأکید قرآن که خداوند چیزی را همین‌طوری، بدون بها و بدون اینکه طرف مقابل هیچ صلاحیتی داشته باشد، اعطا نمی‌کند، واقعاً فکر می‌کنم خیلی واضح است که معقول است، و از دیدگاه یهودی‌ها هم باید معقول به نظر برسد. در عین حال، هرچند شاید یهودی‌ها منکر این نباشند، شاید تأکید قرآن بر آن به‌نوعی یکی از مهم‌ترین پایه‌های دیدگاه قرآن دربارهٔ یهودی‌ها باشد.

بگذارید دربارهٔ اینکه این دیدگاه از نظر یهودی‌ها قابل درک هست یا نه بحثی بکنیم. من می‌خواهم بگویم که یهودی‌ها نمی‌توانند این را نفی کنند. حتی اگر فرض کنیم فرزندان اسماعیل مشمول عهدی که خداوند با ابراهیم و بعد با فرزندان اسرائیل بسته نمی‌شوند، یهودی‌ها نمی‌توانند انکار کنند که در اینجا بحث از یک معاهده است: اگر آن‌ها رفتارهایی داشته باشند و کارهایی را که به آن‌ها گفته می‌شود انجام دهند، چیزهایی به آن‌ها داده می‌شود، از جمله مثلاً سرزمین. از جمله در تورات گفته می‌شود که وقتی آن‌ها نمی‌پذیرند که وارد سرزمین شوند و بجنگند، چهل سال مجازات می‌شوند و انگار این عهد به حالت تعلیق درمی‌آید. بعدها وقتی به آنجا می‌روند و مستقر می‌شوند و پس از مدتی توحید را کنار می‌گذارند و بت‌پرست می‌شوند، عهد انگار باز به‌طور موقت کلاً ملغی می‌شود و آن‌ها به اسارت برده می‌شوند. و خودشان می‌گویند که پس از مدتی — که به معنای قرآنی دیگر ظالم نیستند و توبه می‌کنند — خداوند دوباره آن‌ها را به آن سرزمین برمی‌گرداند. اساسِ اینکه در اینجا معاهده‌ای هست و بنی‌اسرائیل باید شرایطی را فراهم کنند تا این عهد اجرا شود، از دیدگاه یهودی‌ها نمی‌تواند مورد انکار قرار بگیرد. بنا به متن قرآن و وقایعی که یهودی‌ها خودشان روایت می‌کنند، آن سرزمین ملک طلق یهودی‌ها نیست: دست‌کم یک بار به دلیل تخلفی که کرده‌اند از پشت آن دروازه‌ها برگشته‌اند و یک بار برای سال‌های طولانی از آنجا تبعید شده‌اند؛ و این هدیه‌ای که به آن‌ها داده شده — اگر بشود اسمش را هدیه گذاشت — از آن‌ها پس گرفته شده است.

بنابراین هدیه نیست. خداوند گاهی بنا به فضل خودش به کسی چیزی می‌دهد و بعضی از هدایا مابه‌ازایی هم ندارند؛ اما وقتی شما کاری بکنید، خداوند چیزی به شما می‌دهد و مثلاً می‌گوید اگر شکر کنید آن را زیاد می‌کنم. بنابراین این از نوع هدیه نیست و یهودی‌ها نمی‌توانند ادعا کنند که این هدیه‌ای است که خداوند چون از ابراهیم خوشش آمده به او و فرزندانش داده است. اصولاً از دیدگاه دینی خیلی قابل توجیه نیست که یک نفر آدم خوبی باشد و نسل اندر نسل چیز خیلی بزرگی به فرزندانش برسد؛ و در اینجا دیدگاه قرآن کاملاً معقول به نظر می‌رسد.

اینجا یک بحث ماند که نمی‌خواهم خیلی واردش شوم: اینکه عهدی که میان خداوند و حضرت ابراهیم بسته شده به فرزندان اسماعیل هم تعلق می‌گیرد یا نه.

نکتهٔ دیگری که قرآن بر آن تأکید می‌کند و فکر می‌کنم خیلی مهم است، مفاد عهد است. معاهده‌ای وجود دارد و یهودی‌ها هم به‌نوعی قبول دارند که در اینجا معاهده‌ای هست؛ اما به نظر می‌رسد دربارهٔ آنچه بر عهدهٔ یهودی‌هاست، یعنی اینکه در مفاد این معاهده بر چه چیزهایی تأکید شود و بر چه چیزهایی نشود، اختلاف نظر وجود دارد. در دیدگاه قرآن به‌شدت تأکید می‌شود که یکی از مهم‌ترین مفاد عهدنامه از ابتدا تبعیت از پیامبرانی بوده که قرار است حتی پس از حضرت موسی بیایند. یعنی قرآن آنچه را دربارهٔ کیفیت عهد بستن با یهودی‌ها در پای کوه طور نقل می‌کنند کاملاً تأیید می‌کند، باز با اختلافاتی جزئی در توصیفات؛ ولی در قرآن تأکید خیلی زیادی بر این هست که بخش عمده‌ای از معاهده این است که آن‌ها از رسولانی که فرستاده می‌شوند تبعیت کنند. در حالی که یهودی‌ها همهٔ تأکیدشان بر این است که این عهد فقط و فقط این است که شریعتی، همان‌جا، به یهودی‌ها داده شده — اول ده فرمان و بعد شریعتی به‌دست حضرت موسی — و اساس عهد پیروی از این شریعت است.

به نظر من این نکته مسئلهٔ خیلی حساس و criticalی است: آیا واقعاً صرفاً یکتاپرستی و رعایت ده فرمان اخلاقی و شرعی و انجام دادن آیین‌های شریعت ملاک و محتوای این عهد است، یا بخش عمده‌ای از آن پیروی از پیامبران هم هست؟ اگر قبول کنید که پیروی از پیامبران جزء عهد است، آن‌وقت خیلی واضح است که دیدگاه قرآن این است که پیامبرانی آمده‌اند، یهودی‌ها از آن‌ها تبعیت نکرده‌اند و عهد را شکسته‌اند؛ هرقدر هم که یهودی‌ها الان بگویند همهٔ یهودی‌های دنیا شریعتی را که به آن‌ها داده شده مو‌به‌مو رعایت می‌کنند، باز اگر محتوای عهد پیروی از پیامبران باشد، عهد شکسته شده است. یعنی عهد چیز فریزشده‌ای به نام شریعت نیست. در واقع تفاوت قرآن با دیدگاه یهودی این است که دینی که حضرت موسی آورد، یعنی شریعتی که به بنی‌اسرائیل داده شد، شریعتی متکامل بوده است؛ این‌گونه نبوده که در لحظه‌ای خاص چیزهایی از آن‌ها خواسته شود، بلکه در طول تاریخ با آمدن پیامبران پشت سر هم تکمیل می‌شده است. وظیفهٔ سخت بنی‌اسرائیل در واقع این بوده که پیامبران واقعی را از پیامبران غیرواقعی تشخیص دهند و تحولاتی را که در دین اتفاق می‌افتد به‌نوعی درک کنند و از آن تبعیت کنند؛ و تمام ماجرا به این برمی‌گردد که این شرط رعایت نشده و عهد شکسته شده است. در سورهٔ بقره، همان ابتدا، نخستین جمله‌ای که خطاب به بنی‌اسرائیل است، یعنی «اوفوا بعهدی اوف بعهدکم»، این است که از پیامبرانی که برای شما فرستادیم تبعیت کنید؛ و در واقع اشاره به این است که این اصلاً جزء محتوای عهد بود.

باز می‌خواهم تأکید کنم که یهودی‌ها نمی‌توانند منکر این شوند که شریعت متکامل است؛ بلکه دربارهٔ شریعت یهودی‌ها چیزی بیش از این هم می‌شود گفت. این تصور که معاهده‌ای در پای کوه طور بسته شده، گویی ده فرمان یا چند برگ کاغذ، یک رسالهٔ توضیح‌المسائل، به یهودی‌ها داده شده و دیگر تا آخر دنیا ماجرا این است که باید به آن عمل شود تا مثلاً آن‌ها صاحب آن سرزمین شوند، بنا بر ادعاها و فکت‌ها و متونی که خود یهودی‌ها قبول دارند، قابل پذیرش نیست. چرا این‌طور است؟ برای اینکه یهودی‌ها به‌راحتی می‌پذیرند و جزء عقاید قطعی‌شان است که بخش عمده‌ای از شریعت در زمان حضرت موسی نازل نشده است. بخش عمده‌ای از شریعت، به آن معنایی که الان به آن عمل می‌کنند، اصلاً در نوشته‌ای به نام تورات و کتاب مقدس نیامده؛ سنتی وجود دارد که به‌تدریج در طول تاریخ نگارش شده، و کتاب‌هایی مثل تلمود و میشنا و مانند آن‌ها هستند که در واقع ملاک شریعت‌اند. هیچ‌یک از یهودی‌ها معتقد نیستند که شریعت، به این معنایی که الان به آن عمل می‌کنند، پای کوه طور در معاهده به آن‌ها داده شده است. بنابراین اینکه این تعالیم در یک دوران تاریخی کم‌کم به وجود آمده، جزء عقاید خود یهودی‌ها هم هست. این را هم می‌پذیرند و جزء عقایدشان است که سنتی در طول تاریخ شکل گرفته که یهودی‌ها حتی آن را فراتر از دوران پیامبران می‌برند؛ یعنی بعضی از علمای یهودی هم که پس از دوران پیامبران آمده‌اند بانیِ بخشی از این شریعت بوده‌اند.

یهودی‌ها به‌شدت بر این تأکید دارند که شریعت فقط آنچه در کتاب آمده نیست؛ بلکه اگر آن کتاب‌های بعدی، مثلاً تلمود، را در نظر نگیریم، شریعت برایشان معنا ندارد. چون آنچه به‌عنوان شریعت قبول دارند، نوعی سنت به‌اصطلاح خاخامی است، چیزی که به آن هلاخا می‌گویند، و در فکرشان سنتی است که در طول تاریخ شکل گرفته است. بنابراین محتوای آن عهد خودبه‌خود جنبهٔ تاریخی پیدا می‌کند؛ یعنی در آن لحظه شروع می‌شود، مثل اینکه به آن‌ها گفته می‌شود از این به بعد باید از چیزهایی اطاعت کنید و بقیه‌اش را هم بعداً به شما می‌گوییم. این بعداً گفتن در واقع به‌دست پیامبران و علمایی که بعدها ظهور کرده‌اند به یهودی‌ها ابلاغ شده است. بنابراین عهد چیز فریزشده و ثابتی نیست که بخواهند بگویند ما صرفاً به همین، به نام عهد، عمل می‌کنیم.

پس آنچه فعلاً دست‌کم می‌خواستم بر آن تأکید کنم این است که یهودی‌ها نمی‌توانند مسئلهٔ تبعیت از پیامبرانِ پس از حضرت موسی را انکار کنند. این تبعیت انگار به‌نوعی جزء خود آن عهد است، حتی اگر آن عهد فقط پیروی از شریعت باشد؛ چون شریعت در طول تاریخ تکامل پیدا می‌کند. نکتهٔ اساسی این است که بلاهایی که در خود تورات نقل می‌شود که بر سر یهودی‌ها می‌آید، اتفاقاً همین حالت را دارد: هر وقت پیامبر بزرگی ظهور می‌کند و تورات از او یاد می‌کند و مردم به‌نوعی تخلف می‌کنند و از او اطاعت نمی‌کنند، آن‌وقت اتفاقات بدی برایشان می‌افتد؛ جنگی پیش می‌آید که در آن شکست می‌خورند، یا ماجرایی مثل تبعید بابلی پیش می‌آید که از آنجا کنده می‌شوند و به جای دیگری تبعید می‌شوند. یعنی اصولاً ماجراهایی مثل تبعید بابلی خیلی به این برنمی‌گردد که احکامی از شریعت و اعتقادات زیر سؤال رفته؛ غالباً مسئلهٔ تبعیت نکردن از پیامبری که ظهور کرده هم وجود دارد.

این نکته خیلی مهم است، برای اینکه فکر می‌کنم یکی از اصول اعتقادات یهودی‌ها این است که شریعت تخطی‌ناپذیر است و نمی‌شود پیامبری بیاید و شریعت جدید بیاورد. فکر می‌کنم اینجا جایی است که میان مدلی که قرآن ارائه می‌دهد و مدلی که آن‌ها ارائه می‌دهند اختلاف نظر وجود دارد. ممکن است آن‌ها این قسمت را نقطهٔ قوت خودشان بدانند؛ من هم چند بار بر آن تأکید کردم که باید روی این قسمت بحث کنیم که چگونه ممکن است شریعت تغییر کند و چرا اصولاً شریعت متکامل بوده است. پیش از ورود به این بحث میل دارم به نکته‌ای اشاره کنم که مورد تأیید یهودی‌ها هم هست: نه فقط شریعت حالت به‌اصطلاح تکاملی داشته، بلکه اصول عقایدی که یهودی‌ها به آن معتقدند نیز چنین بوده است. نمونهٔ خیلی واضحش این است که فکر می‌کنم همهٔ یهودی‌ها بر این توافق دارند که در زمان ظهور حضرت موسی، و در اسفار خمسه، یعنی کتاب‌هایی که از زمان حضرت موسی باقی مانده، اصولاً اشاره‌ای به قیامت نشده است؛ اشاره‌ای به آخرت، به این معنا که بهشت و جهنم و مجازاتی وجود داشته باشد، وجود ندارد.

قبول دارید که این جزء اصول عقاید دینی است؛ و این عقاید چند قرن پس از حضرت موسی کم‌کم وارد دین یهود شده و شکل گرفته است، و یهودی‌ها هم می‌پذیرند که این اعتقاد در اسفار خمسهٔ کتاب مقدس وجود ندارد. این به‌نوعی نشان می‌دهد، و یهودی‌ها نمی‌توانند از آن فرار کنند، که نه فقط شریعت، بلکه اصول عقاید هم، که خیلی مهم است، متکامل است؛ یعنی همه‌چیز در ابتدا گفته نمی‌شود. پیامبران دیگری بعدها می‌آیند که دربارهٔ آخرت و مجازات انسان‌هایی که از دنیا می‌روند و اینکه روح چگونه است صحبت می‌کنند، و در ابتدا این عقاید وجود ندارد. دقیقاً به همین دلیل، یعنی چون عقاید مربوط به آخرت در اسفار خمسه ضبط نشده بود، احتمالاً شنیده‌اید که در زمان حضرت مسیح دو فرقهٔ عمدهٔ یهودی وجود داشت، صدوقی‌ها و فریسی‌ها؛ صدوقی‌ها به آخرت اعتقاد نداشتند و آن را خرافات می‌دانستند، زیرا تأکیدشان بر اسفار خمسه بود و آن را قبول نمی‌کردند. یعنی هزار و خرده‌ای سال پس از حضرت موسی اختلاف نظر وجود داشت که آخرت وجود دارد یا نه. اگر عهد را در همان لحظهٔ پای کوه طور و زمان حضرت موسی فریز کنید، صدوقی‌ها راست می‌گفتند؛ در حالی که فریسی‌ها برندهٔ تاریخ یهودند، یعنی تقریباً همهٔ یهودی‌هایی که الان در دنیا هستند، دست‌کم از نظر اعتقاد به آخرت، به‌نوعی فریسی‌اند. یهودی‌ها اگر می‌خواهند شریعت و عقایدشان را از زمان حضرت موسی فریز کنند، باید شک داشته باشند که آخرت وجود دارد یا نه؛ و اگر نه، باید قبول کنند که پس از حضرت موسی حتی بعضی از اصول عقاید بیان شده است.

بیایید دربارهٔ این بحث کنیم که یکی از نقاط قوت بحث یهودی‌ها، که من خیلی بر آن تأکید کردم، این است که اصلاً چگونه ممکن است شریعتی داده شود و بعد آن شریعت تغییر کند؟ چگونه ممکن است خداوند کتابی را نازل کند و بعد کتاب دیگری نازل کند که، دست‌کم از نظر بیان احکام، اختلاف‌هایی با آن کتاب داشته باشد؟ آیا ممکن است کلام خدا تغییر کند؟ خداوند موجودی ثابت و تغییرناپذیر است که در طول تاریخ زمانی برایش نمی‌گذرد؛ بنابراین اگر سخنی بگوید و بخواهد عقایدی را به بشر القا کند، تفاوت داشتن و تاریخی بودن آن چگونه است؟ این‌ها کمی مشکوک است! اگر به این شکل‌گیری تاریخی عقاید نگاه کنید، سکولارها در اینجا خیلی موفق‌اند و هیچ مشکلی ندارند؛ بلکه اصولاً از مدل سکولار حتی می‌توانید پیش‌بینی کنید که ادیان این‌گونه‌اند: از جایی شروع می‌شوند، بعدها آدم‌هایی می‌آیند و چیزهای دیگری می‌گویند، و افت‌وخیزهایی در احکام و عقاید وجود دارد. این نه تنها با اعتقاد سکولار سازگار است، که می‌گوید ادیان پدیده‌هایی بشری‌اند که به دلایلی در جامعهٔ بشری به وجود آمده‌اند، بلکه کاملاً طبیعی و قابل پیش‌بینی است که چنین باشد؛ انتظار نمی‌رود که مثلاً از ابتدا شریعت و احکام و عقاید ثابت و مشخصی بیان شده باشد.

نکته اینجاست که اگر بخواهید این تکامل را نپذیرید، فکت‌های تجربی نشان می‌دهند که این تکامل اتفاق افتاده است؛ و این تکامل به‌نوعی با اعتقاد به کلام و عهدی که از جانب خداوندِ ثابت و بیرون از زمان صادر شده سازگار نیست. اگر تکامل را بپذیرید، با این مشکل ناسازگاری درونی مدلتان مواجه می‌شوید که چگونه ممکن است خداوند چند شریعت به مردم داده باشد؛ یهودی‌ها این را معقول نمی‌دانند. اگر هم بخواهید مثل یهودی‌ها بگویید که نه، این احکام و شریعت همه در ابتدا بیان شده و تا ابد هم همین است، آن‌وقت به نظر می‌رسد با فکت‌های تاریخی مشکل پیدا می‌کنید.

این نخستین جوابی است که به آن نقطهٔ قوت یهودی‌ها می‌دهم. فکر می‌کنم حرفی که یهودی‌ها در برابر مسلمان‌ها و مسیحی‌ها دارند و به نظر می‌رسد قوی است — یکی از حرف‌های قوی‌شان — این است که ما به‌نوعی به ثبات کلام خداوند و شریعت خداوند قائلیم؛ در حالی که مسیحی‌ها اصولاً معتقدند خداوند شریعتی را در زمانی نازل کرده و بعد هم گفته که دیگر آن را نمی‌خواهد و از زمانی به بعد ملغی‌اش کرده است. مسلمان‌ها اعتقادی به ملغی شدن ندارند، اما به تغییر اعتقاد دارند. به نظر می‌رسد اگر اصول اعتقادات دینی را فلسفی کنیم، یهودی‌ها موضع برتری دارند. از آن طرف، من می‌خواهم بگویم که فکت‌های تاریخی یهودی‌ها این تکامل را نشان می‌دهد؛ اگر مسیحیت و اسلام را هم کنار بگذاریم، خود یهودی‌ها نمی‌توانند منکر شوند که حتی عقایدشان در طول زمان تغییر کرده است. بنابراین خیلی مهم است که این تکامل تدریجی شریعت و احکام و اعتقادات را به‌گونه‌ای بپذیریم که با فکت‌ها سازگار باشد، و از آن طرف بکوشیم توجیه کنیم که چنین چیزی چگونه ممکن است.

بله، مسئله همین است: آیا محتوای عهد چیز فریزشده‌ای است، یعنی یهودی‌ها احساسشان این است که شریعتی به آن‌ها داده شده که باید به آن عمل کنند، یا اینکه در طول تاریخ هزار سال طول کشیده تا این عهد به‌اصطلاح قوام پیدا کند؟ اگر هزار سال طول کشیده، بنابراین ادعای قرآن درست است: پیروی از پیامبرانی که بعدها می‌آیند هم در عهد هست. حرف همین است. آن قضیه‌هایی که بعداً ثابت می‌شوند هم وجود دارند؛ منتها آن قضیه‌ها نه به‌دست ریاضی‌دانان بزرگ، بلکه به‌نوعی به‌دست پیامبران بزرگ استنتاج می‌شوند. آری، حرفی نیست که عهد از آنجا شروع می‌شود؛ ولی مفاد عهد نه پای کوه طور و نه در زمان حضرت موسی به‌نوعی فریز نمی‌شود، بلکه همچنان در حال گسترش است. اینکه این گسترش منطقی است، مثل اثبات قضیه، یا اصلاً از مقدمات قبلی نتیجه نمی‌شود، مثل بعضی از احکام، خیلی مهم نیست. مهم این است که بپذیرید جزء این عهد این است که پیامبرانی پس از این می‌آیند که این عهد را تکمیل می‌کنند و حرف‌های آن‌ها را هم باید گوش دهید.

یهودی‌ها می‌توانند این را بگویند که آری، قبول داریم که این عهد فریز نشده بود، بلکه قرار بود در طول زمان، مثلاً هزار سال، باز شود؛ حتی اینکه پس از دوران پیامبران علمایی بیایند و تلمودی به وجود بیاید و عهد باز شود، ولی با محتوایی که عهد اولیه داشت سازگار باشد. آری؛ موضوع این است که شما به‌عنوان یک یهودی الان می‌پذیرید که در طول تاریخ مسئلهٔ تبعیت از پیامبران جزء عهد هست، ولی منکر این هستید که محتوای این عهد بتواند تغییر کند.

یکی از حاضران: یعنی می‌خواهید نتیجه بگیرید که مثلاً از حضرت عیسی و حضرت محمد هم باید تبعیت کنند؟

آری! می‌ترسید؟ ترستان به‌جاست.

یکی از حاضران: فرض کنید این را نپذیرند؛ یعنی بگویند چند اصل اولیه، ده اصل، را موسی داده است و علمای ما بعدها با توجه به اصولی فقهی و منطقی نشسته‌اند و مثلاً با توجه به شرایط احکام دیگری تولید کرده‌اند که پایه‌شان همان اصول اولیه است. این به این معنا نیست که ما فریز شده‌ایم، و به این معنا هم نیست که اصولمان را تغییر داده‌ایم؛ عده‌ای آمده‌اند و نتیجه‌گیری‌های منطقی کرده‌اند، و پیروی از پیامبران را هم جزء آن قبول نداریم.

خیلی خوب است که می‌کوشید تئوری‌ای درست کنید؛ اما این تئوری را برای چه درست می‌کنید؟ برای اینکه ناسازگاری ادعا با فکت‌های تاریخی را توجیه کنید. اما فکت‌های تاریخی آن نیست که شما می‌گویید. یعنی واقعاً مسئله ظهور پیامبران بزرگی است که یهودی‌ها به آن‌ها اعتقاد دارند، در کتاب مقدسشان به آن‌ها اشاره می‌شود، می‌آیند و تبعیت از آن‌ها برای یهودی‌ها مسئله است. مسئله فقط این است که یهودی‌ها با تغییر یک حکم مشکل دارند و این را نمی‌پذیرند، و مدعی نیستند که پیامبری مثل حضرت مسیح بتواند بیاید و چیزی را ملغی کند یا اضافه کند، مثلاً چیزی را که قبلاً بوده تغییر شکل دهد؛ بلکه فقط به‌نوعی بسط دادن می‌تواند اتفاق بیفتد. این چیزی است که اینجا می‌خواهیم حلش کنیم. نکته این است که — سکولارها با این مسئلهٔ تغییرات دین خیلی مشکلی ندارند، برای اینکه برای آن مبدأ الهی قائل نیستند — من می‌خواهم بگویم که در اینجا توپ در زمین مسلمان‌هاست. مسلمان‌ها باید بگویند که چگونه ممکن است پیامبری بیاید و کلام خدا را نقض کند و شریعت دیگری بیاورد. من می‌کوشم بگویم که یکی از اجزای مدل مسلمان‌ها برای نگاه کردن به یهودی‌ها، که در واقع باید پاسخی به یک نقطهٔ قوت دیدگاه یهودی‌ها باشد، این است که بگویند چگونه چنین اتفاقی ممکن است بیفتد، یا حتی بتوانند توضیح خوبی بدهند که لازم است بیفتد.

بدیهی است که در اسفار خمسه هیچ اشاره‌ای به آخرت، به این معنایی که ما به آن معتقدیم، نیست. شیطان هم، به این معنایی که الان یهودی‌ها و مسیحی‌ها و مسلمان‌ها به آن معتقدند، یعنی به‌عنوان موجودی گمراه‌کننده و موجودی متافیزیکی، یا به این صورتی که در اعتقاداتشان هست، اصلاً در اسفار خمسه نیامده است، و الی آخر.

وعدهٔ بهشت به نیکوکاران و جهنم به بدکاران جزء تبلیغات حضرت موسی نیست. من می‌کوشم بگویم که این‌گونه است، یعنی با قرآن سازگار است. این نکته ظرافت خاصی دارد: حضرت موسی می‌داند که آخرت وجود دارد، حضرت ابراهیم هم می‌داند؛ همهٔ آن‌ها به‌نوعی می‌دانند. مسئله این است که چیزی چقدر تبلیغ شود. مثلاً فرض کنید شیطان وجود دارد؛ آیا لازم است که حضرت موسی به مردم آموزش داده باشد که شیطان وجود دارد؟ یا نه؟ بگذارید بحث را از جایی که خودم میل دارم پیش ببرم؛ جواب شما را هم می‌دهم.

اساس بحث، یعنی آنچه فکر می‌کنم مسلمان‌ها باید به آن معتقد باشند، این است که جریان ظهور پیامبران از اول تا آخر جریانی تکاملی است. جوابی که فکر می‌کنم باید به این پرسش بدهیم — و نه تنها یک جواب ممکن است، بلکه می‌خواهیم بگوییم ضروری است که تحولاتی در شریعت اتفاق افتاده باشد — این است که بشر واقعاً، به معنای واقعی کلمه، دست‌کم از دیدگاه فرهنگی، دورانی تکاملی را طی کرده است. یعنی از دوران کودکی شروع کرده و کم‌کم، مثل موجود زنده‌ای که رشد می‌کند، کل بشریت از دوران کودکی به دوران نوجوانی و جوانی و نهایتاً پختگی رسیده است. نکته این است که خداوند از همان دوران کودکی، مثل اینکه چیزی بگوید که یک کودک بفهمد، آموزش‌هایی را آغاز کرده است؛ مثلاً فرض کنید در دوران کودکی چیزهایی گفته شده، در دوران نوجوانی چیزهایی، و در لحظه‌ای همه‌چیز گفته شده و شریعت به‌طور کامل بیان شده است. بنابراین بخشی از رسالت پیامبران نوعی training فرهنگ و نوع بشر برای رسیدن به آن نقطهٔ پایانی است.

آیا برایتان طبیعی است که اگر کسی بخواهد کودکی را تربیت کند، بگوییم این که بچه است و هنوز خیلی چیزها را نمی‌فهمد، قوهٔ تجرید و انتزاعش هنوز به اندازهٔ کافی رشد نکرده، هنوز خوب نمی‌تواند حرف بزند و نوشتن و خواندن را خوب بلد نیست، و الی آخر؛ پس همین‌طور صبر کنیم تا مثلاً چهل‌ساله شود و یک‌دفعه بگوییم بیا این کار را بکن، و هدایتش کنیم؟ یا نه؟ من عمیقاً اعتقاد دارم، و فکر می‌کنم همهٔ فکت‌های تاریخی این را نشان می‌دهند، که بشر، چه از نظر سخت‌افزار، یعنی از نظر زیست‌شناختی، و چه از نظر نرم‌افزار، از دوران اولیهٔ پیدایشش شروع به تکامل کرده است. بشر زبان کاملی نداشته، فرهنگ اصلاً برایش قابل بیان نبوده، و ذهنیتش، مثلاً ذهنیت انتزاعی، را در جاهایی از تاریخ بشر می‌بینید که جوانه‌هایش تازه در حال رشد است. اگر به تکامل خود بشر اعتقاد داشته باشیم، نه تنها این توجیه‌پذیر است، بلکه طبیعی است که بگوییم خداوند از جایی، از هر جا که می‌توانسته دخالت کند و آموزش‌هایی بدهد، از آموزش‌های ساده آغاز کرده، بعضی از اعتقادات را که پیچیده بوده‌اند به تأخیر انداخته، اعتقادات ساده‌تر را اول بیان کرده، و همین‌طور سلسلهٔ پیامبران را فرستاده تا به جایی برسد که آن‌گاه فریز شود. و آن فریز شدن قطعاً پای کوه طور اتفاق نیفتاده، برای اینکه می‌دانیم پیامبران هنوز ادامه پیدا کرده‌اند.

اگر قبول کنید که موضوع در حال تغییر است، یعنی انسان در حال تکامل است، طبیعی است که اعتقاد داشته باشید، اولاً، صلاح نیست بایستید تا این تکامل به یک معنا به آخرین نقطهٔ خودش برسد — که شاید آخرین نقطه هم خیلی معنادار نباشد — و بعد خداوند بیاید دخالت کند؛ بلکه خداوند با دخالت‌های خودش این مسیر تکامل را هدایت می‌کند، و تمام روایت‌ها، از قرآن و تورات و همه، با این موافق‌اند. خداوند اقوامی را که خیلی منحرف می‌شوند پاک‌سازی می‌کند، مثلاً با طوفان نوح. این پاک‌سازی سخت‌افزاری است؛ یعنی بعضی از آدم‌ها انگار به راه‌هایی کشیده شده‌اند که — من دارم مدل قرآن را می‌گویم و می‌خواهم بگویم سازگاری درونی دارد و با فکت‌ها سازگارتر است — همان‌طور که قرآن از قول حضرت نوح بیان می‌کند، قوم نوح به جایی رسیده‌اند که «لا یلدوا الا فاجرا و کفارا». می‌گوید این‌ها انگار به‌نوعی خراب شده‌اند، سخت‌افزارشان انگار اصلاً مشکل پیدا کرده و دیگر این‌گونه نیست که از آن‌ها موجودی به وجود بیاید. حالا می‌خواهید بگویید به دلایل ژنتیک یا چیز دیگر؛ من اصلاً میل ندارم وارد این بحث‌ها شوم و بگویم این از نظر علمی چقدر پایه دارد. از نظر علمی قطعاً همه می‌پذیرند که بشر تاریخ تکاملی فرهنگی دارد، و همهٔ دانشمندان لااقل توافق دارند که تکامل سخت‌افزاری هم داریم.

بگذارید نکته‌ای بگویم که کمی علمی است، اگر اشکال ندارد. مسئله اصلاً اعتقاد به تکامل داروینی نیست. بدیهی است که مغز لااقل بسته به نرم‌افزاری که رویش نصب می‌شود، سخت‌افزارش تغییر می‌کند. مغز چیست؟ درست است که سخت‌افزاری است که در شبکهٔ عصبی‌اش نورون‌ها به هم وصل‌اند، اما واقعیت این است که کاری که این سخت‌افزار انجام می‌دهد به Trainingی بستگی دارد که در آن انجام شده است. بنابراین اگر مغز را سخت‌افزار در نظر بگیرید، همین الان در آدمی که آموزش می‌بیند ارتباط‌هایی میان نورون‌هایش، به معنای سخت‌افزاری، برقرار می‌شود که به آموزش‌هایی که می‌بیند بستگی دارد. پس تکامل داروینی را کلاً در ذهنتان کنار بگذارید؛ بدیهی است که مغز آدم‌ها، یعنی بخش سخت‌افزاری‌شان، بر اساس فرهنگ تغییر می‌کند. در آدمی که فرهنگ دارد، پیشرفته‌تر است و آموزش بیشتری دیده، ارتباط‌های میان نورون‌های مغزش تکامل‌یافته‌تر و پیشرفته‌تر است؛ و بعضی از این تکامل‌ها که در اثر آموزش در این ارتباط‌های نورونی ایجاد می‌شود، از سنی به بعد اصلاً دیگر نمی‌تواند اتفاق بیفتد. این‌ها فکت‌های تثبیت‌شدهٔ علمی است. بنابراین از نظر علمی، از هر دانشمندی بپرسیم، قطعاً — چون مطمئنیم که فرهنگ تکامل پیدا کرده — بشر از فرهنگی تصویری و اسطوره‌ای و خیلی‌خیلی ساده کم‌کم به فرهنگی انتزاعی و علمی رسیده است. اصولاً نمی‌توانید به بشر ابتدایی که در قرون اولیه زندگی می‌کند فلسفه آموزش دهید؛ مغزش انگار کشش نصب شدن چنین نرم‌افزارهایی را ندارد و تفکر انتزاعی خیلی به وجود نیامده است. اگر اعتقادی وجود دارد، خیلی تصویری و حسی است و باید برای آدم‌ها داستان گفت.

اگر قبول داشته باشید که فرهنگ در طول تاریخ تکامل پیدا کرده و بنابراین سخت‌افزار هم تکامل پیدا کرده، آن‌گاه آنچه می‌بینید، و به نظر می‌رسد قرآن هم در واقع آن را آموزش می‌دهد، این است که خداوند نه تنها منتظر نبوده که این تکامل به جایی برسد و بعد اقدام کند، بلکه با اقدام خودش تکامل را تسریع کرده و جاهایی شاخ‌وبرگ‌های اضافی را، به معنای سخت‌افزاری، زده است؛ و همهٔ یهودی‌ها این را قبول دارند. خداوند در تاریخ دخالت کرده تا این تکامل مسیر را با سرعت بیشتری طی کند، و اصلاً رسالت انبیا همین است: سلسله‌ای از انبیا از جایی شروع می‌شوند و بشر را به جایی می‌رسانند که دین به معنای نهایی‌اش برسد.

یک لحظه فقط به فکتی اشاره کنم که یهودی‌ها نمی‌توانند منکرش شوند. یهودی‌ها معتقدند که نوح شریعتی ساده داشته است. چگونه به چنین چیزی اعتقاد دارند؟ اگر قبول دارند که احکام ساده‌ای شریعت نوح بوده و بعد در زمان ابراهیم تغییر کرده تا به پای کوه طور برسد — همین را که قبول داشته باشید — من از یهودی‌ها می‌پرسم: چگونه ممکن است خداوند به نوح شریعتی ساده داده باشد؟ یادتان هست که من دربارهٔ شریعت نوح اشاره‌ای کردم؛ چند اصل ساده دارد، مثلاً دربارهٔ قتل، که به‌نوعی زیرمجموعهٔ مثلاً ده فرمان است. قرآن معتقد است که حضرت نوح شرع داشته است: «شرع ما وصی به نوحا...»؛ حضرت ابراهیم هم شریعت داشته است. از نظر قرآن خیلی طبیعی است که این شریعت‌ها زیرمجموعهٔ همدیگرند و گاهی با هم فرق دارند؛ اتفاقی که می‌افتد این است که این‌ها حالت تکاملی دارند و تغییر می‌کنند. حتی اعتقادات ممکن است جایی بیان نشوند و بعد بیان شوند؛ ممکن است شیطان بعدها موضوعیت پیدا کرده باشد. ولی مسئله این نیست که پیامبرانی که می‌آیند نمی‌دانند شیطان هست. خداوند می‌گوید ما ملکوت آسمان و زمین را به ابراهیم نشان دادیم؛ ولی ابراهیم موظف نیست همهٔ چیزهایی را که دیده بیاید و بگوید، و موظف نیست بیاید و بگوید که شیطان وجود دارد.

فکر می‌کنم در بحث‌های مسیحیت به این اشاره کردم که به نظر می‌رسد در اسفار خمسه، در زمان حضرت موسی، آن‌قدر روی توحید کار می‌شود. Training است. تصور ما از پیامبران این است که مردم در حال آموزش دیدن‌اند؛ مثل کودک کلاس اولی که سواد یاد می‌گیرد و حساب را هم تا ده به او آموزش می‌دهند. این به این معنا نیست که از ده به بعد وجود ندارد، و به این معنا نیست که آن‌ها فکر کنند همین چیزی که به آن‌ها آموزش داده می‌شود آخرش است. مثل یک رشته کلاس درس است که از حضرت نوح شروع شده و چیزهای خیلی ساده‌ای گفته شده، از اجتناب از کشتن انسان، که مثلاً جزء فرامین مهم حضرت نوح است، در حد همان چیزی که مردم آن زمان می‌فهمند.

نمی‌خواهم خیلی بحث کنم، ولی همین‌طور اشاره‌ای می‌کنم برای کسانی که بحث‌های قبل را گوش کرده‌اند: مسئلهٔ وجود امت واحده، یعنی اینکه بشر در دورانی به‌گونهٔ دیگری زندگی می‌کرده و بعدها کم‌کم وارد این دوران جدید حیات خودش شده، از چیزهایی است که به نظر می‌رسد در قرآن کاملاً هست؛ یعنی ما اصلاً دورانی پیش از پیامبران داریم. پیامبران از جایی، به‌ویژه با حضرت نوح، شروع می‌شوند؛ اتفاق‌هایی می‌افتد، حذف سخت‌افزار داریم، تکامل نرم‌افزار داریم، تا نهایتاً به جایی می‌رسد. من می‌خواهم بگویم آن اشکالی که به نظرتان نقطهٔ قوت یهودی‌هاست، در درون مدل خودشان مشکل پیدا می‌کند؛ برای اینکه اعتقاد دارند نوح شریعتی ساده‌تر از شریعت حضرت موسی داشته است. همین را که بپذیرند کافی است: اینکه در زمانی پیامبری از طرف خداوند آمده که همهٔ حرف‌ها را نزده است. بنابراین به‌راحتی می‌شود گفت که حرف‌هایی که زده می‌شود ممکن است به‌نوعی حالت تکاملی داشته باشد.

یکی از حاضران: پرسشی کمی بیرون از بحث دارم. خط نبوت در اینجا مشکل پیدا می‌کند. اگر بگوییم تکامل همین‌طور وجود دارد، ممکن است تا ابد وجود داشته باشد؛ بنابراین شما که معتقدید پیامبری آمد و کار را تمام کرد، ایدهٔ خودتان دچار مشکل می‌شود.

چرا؟ فرض کنید من می‌گویم انسانی تفکر انتزاعی ندارد و زبانش به اندازهٔ کافی به تکامل نرسیده است؛ آن‌گاه کودکی را تربیت می‌کنم و خلاصه در هجده‌سالگی همه‌چیز را به او می‌گویم. به جایی رسیده که همه‌چیز را به او می‌گویم و دیگر هر کاری می‌خواهد بکند؛ یا در چهل‌سالگی همه‌چیز را به او می‌گویم. اگر قبول کنید که این تکامل ممکن است به سراشیبی‌هایی هم بیفتد، این را خیلی خوب می‌شود بیان کرد؛ نمی‌خواهم وارد این بحث شوم. ولی مسئله اصلاً با این دیدگاهی که می‌گویم سازگار است؛ چون آنچه برای هدایت بشر لازم است گفته شود — اینکه شریعتی بیاید و اصول عقاید گفته شود — در لحظه‌ای از زمان قابل گفتن نیست و در لحظه‌ای از زمان قابل گفتن هست و گفته می‌شود. training صورت می‌گیرد، تا اینکه نهایتاً اصول عقاید و شریعتی را که باید رعایت شود در قرآن می‌گویید؛ مثل اینکه مثلاً در چهارده‌سالگی کل ماجرا را به فردی که تربیتش می‌کنید بگویید. چیزهایی را که در دوسالگی نمی‌شد گفت، در سه‌سالگی اضافه کردید، و جایی همه را می‌گویید؛ این که اشکالی ندارد. این به این معنا نیست که این آدم دیگر تکامل پیدا نمی‌کند و چیز جدیدی کشف نمی‌کند. شما حرف‌هایتان را زده‌اید؛ اگر به آن‌ها عمل کند به یک مسیر می‌افتد و اگر عمل نکند به مسیری دیگر.

پرسش ایشان پرسش خیلی خوبی است. خودشان گفتند پرسشی بیرون از بحث است، اما به نظر من آن‌قدر موضوع جالبی است که بخواهیم کمی از بحث بیرون برویم. شما به‌عنوان افرادی که، چه یهودی باشید چه مسلمان، یکتاپرستید و اعتقادات توحیدی دارید، به هیچ وجه نباید تصورتان این باشد که حقیقتی در جهان کشف می‌شود مگر اینکه خداوند آن را به بشر بگوید. شما چیزی غیر از این می‌بینید؟ مثلاً نمی‌دانم نظرتان دربارهٔ این science و اکتشافات چند قرن اخیر چیست. از نظر یک آدم موحد، آیا این‌ها را شیطان به انسان الهام کرده، یا مثلاً خداوند حقایق علمی را به انسان الهام می‌کند؟ من انواع و اقسام موجودات را می‌شناسم؛ تئوری‌ها را کنار بگذارید، یک عالمه فکت کشف می‌کنم و چیزهایی را می‌بینم؛ چیزهایی که خداوند به بشر نشان می‌دهد. خداوند پس از آنکه شریعت را نازل کرد و اعتقادات را گفت، که بیکار ننشسته است. آدم‌هایی هستند که ممکن است موحد باشند یا نباشند؛ فرهنگ بشر در حال تکامل است و کسی جز خداوند این کار را نمی‌کند. ولی آن آموزش‌های عملی و نظری لازم می‌تواند جایی ختم شود.

حرفی که من می‌زنم این است که طبیعی است فرض کنید دوران training، یعنی دورانی که حالت آموزشی داشته باشد، وجود دارد و طبیعی است که باید تکاملی باشد؛ و کاملاً به نظر می‌رسد طبیعی است که آموزش‌ها جایی، وقتی قابل بیان‌اند، بیان شوند. این به این معنا نیست که خداوند دیگر هیچ چیزی به بشر یاد نمی‌دهد؛ ولی دیگر لازم نیست پیامبری بفرستد و آموزش را بدهد.

یکی از حاضران: آن الهامات از ابتدای بشر هم وجود داشته است. من می‌خواهم بگویم این‌ها دو شأن مختلف است. یعنی خداوند یک شأن دارد که به‌طور کلی به بشر الهاماتی می‌کند و بشر را هدایت می‌کند، که شأن ربوبیت اوست؛ و یک شأن هم دارد که وحی و نازل کردن شریعت است. من می‌خواهم بگویم که کاری ندارم؛ این مثال ساده‌ای که شما برای توضیحش می‌گویید، بر مرز مهم دیگری هم استوار است: فقط این نیست که بشر در حال تکامل است، این هم هست که تکامل کران بالایی دارد. یعنی شما می‌گویید — و من می‌گویم باید به اندازهٔ کافی استدلال‌های قابل دفاعی داشته باشید — که فرایندی در حال تکامل است که شریعتش مثلاً تا هجده‌سالگی کافی است؛ مثلاً بازه‌ای وجود دارد که اگر در این بازه به آدم‌ها آن‌قدر چیز بگویید، برای هدایتشان بس است، و بنابراین آن شأن خدا دیگر آن موقع تعطیل می‌شود. حالا یا پایین می‌آید؛ نمی‌دانم، یک اکسترموم دارد.

من پیش‌تر دربارهٔ اینکه یک ماکسیمم دارد صحبت کرده‌ام؛ فکر می‌کنم میان جلسات دوم تا بیست‌ودوم!

یکی از حاضران: دقیقاً یادم هست؛ آنجا هم گفتید که یک کران پایینی لازم است وجود داشته باشد و یک کران بالایی.

بگذارید در این مورد توضیح دهم که اتفاق واقعی چه بوده است. مسئلهٔ دیگری که در همان جلسات دربارهٔ آن بحث کردم زبان بود. دورانی بر بشر گذشته که بیش از چند کلمه وجود نداشته و گرامری هم وجود نداشته است. مثلاً اگر قرار باشد نهایتِ آموزش‌های انبیا کتابی مثل قرآن باشد که مثلاً حقایق را بیان می‌کند، واضح است که از ابتدا نمی‌شود این کار را کرد. نکته این است که زبان از نظر واقع‌نمایی به یک ماکسیمم می‌رسد و بعد واقع‌نمایی‌اش نزول می‌کند. چرا؟ برای اینکه زبان چه کار می‌کند؟ حقایقی در عالم هست و زبان این حقایق را بیان می‌کند؛ من قرار است برای چیزهایی که در دنیا هست واژه بگذارم. همان‌طور که اگر واژه‌شناسی کنید از واژهٔ «تکلم» در زبان عربی برمی‌آید، تکلم به معنای پاره‌پاره کردن است؛ اصولاً کاری که واژگان دست‌کم انجام می‌دهند این است که انگار جهان را افراز می‌کنند. من در جلسات مربوط به داستان آفرینش خیلی از این حرف‌ها زدم؛ حرف‌هایی دربارهٔ شأن زبان و اسماء که درباره‌شان بحث می‌کردیم. بنابراین اتفاقی که واقعاً برای کل بشر افتاده این است: اول با کمبود واژه مواجه هستیم و الان با زیاد بودن این پارتیشن‌ها. یعنی حقیقتی وجود دارد و من ممکن است این حقیقت را هزار پارتیشن کرده باشم، و به‌نوعی پیچیدگی‌های زبانی زائد به وجود آمده است. یعنی الان واژگانی وجود دارند که به هیچ چیز اشاره نمی‌کنند، یا به قسمتی از یک چیز اشاره می‌کنند؛ مثل آن مثالی که دربارهٔ غریزهٔ جنسی زدم. آری، کلماتی وجود دارند که حالت درخت دارند.

زبان این چیزها را از ابتدا بیان نمی‌کند، بلکه کم‌کم. کاری که سلسلهٔ انبیا در واقع انجام می‌دهند این است که این سخن خداوند را بیان می‌کنند؛ مثل اینکه این واژگان کم‌کم به وجود می‌آیند و فرهنگی به حالت ماکسیمم می‌رسد که می‌توانید در آن شریعتی، یعنی کتابی را که واقع‌نماست و واژگانش همه حقیقی‌اند، بیان کنید؛ و هرچه بگذرد این کار سخت‌تر می‌شود. موضوع این است که در تاریخ جایی برای این کار هست؛ این همان کران بالایی است که به آن نیاز دارید. اصلاً معنایش این نیست که خداوند آموزش دیگری به بشر نمی‌دهد، چون همهٔ این چیزهایی که بشر یاد می‌گیرد آموزش خداوند است؛ ولی این‌ها دیگر نیازی به پیامبر ندارند. این‌ها مثل همان اثبات قضیه‌هایی است که ایشان می‌گویند؛ مثل اینکه عرفا مکاشفاتی دارند، کتاب را تفسیر می‌کنند و مستقلاً بیان‌هایی دارند، علمای علوم مثلاً تجربی اکتشافاتی دارند و چیزهایی کشف می‌شود. این‌ها همه حقایقی الهی است، ولی در واقع به‌نوعی در آن لحظهٔ ماکسیمم، کتاب و حقایق به بهترین وجه ممکن بیان شده است. نکته این است که همهٔ این ماجرا نه تنها این را توجیه می‌کند، بلکه تحمیل می‌کند که باید تکاملی اتفاق افتاده باشد.

یکی از حاضران: شما زبان را می‌گویید یا کل فرهنگ را؟

فرهنگ و زبان؛ نرم‌افزارها.

یکی از حاضران: شما می‌گویید زبان در ۱۴۰۰ سال پیش به ماکسیمم رسیده است؛ ولی مثل آدمی که از هجده‌سالگی به چهل‌سالگی رسیده و همچنان باید به او خوراک معنوی داد، از ۱۴۰۰ سال پیش شاید زبان به ماکسیمم رسیده باشد، اما بشر از لحاظ آگاهی تاریخی به مرحله‌ای رسیده که شاید باز هم پیامبر می‌خواهد؛ مثلاً اتفاقی که در رنسانس افتاد و سوءاستفاده‌هایی که مثلاً کلیسا از مسیحیت کرد، همهٔ این‌ها. اگر فرهنگ را فقط به معنای زبان بگیرید، حرفتان موجه است؛ اما از ۱۴۰۰ سال پیش آگاهی تاریخی‌ای به وجود آمده است.

در واقع یک مدل این است که سلسلهٔ انبیا همین‌طور ادامه پیدا کند؛ مثلاً بعضی‌ها می‌گویند هر هزار سال یک پیامبر می‌آید. مدل دیگر این است که این سلسله مثلاً جایی ختم شود. قبول دارید که در این بحثی که من می‌کنم این مسئلهٔ خیلی اساسی‌ای نیست؟ مسئله این است که من می‌گویم آن تکامل را بپذیریم. آن نقطهٔ قوت یهودی‌ها نه تنها نقطهٔ قوت نیست، بلکه نه چندان با فکت‌ها سازگار است و نه از نظر عقلی چندان نکتهٔ مثبتی است. فرض کنید ختم نبوت را فعلاً اصلاً کنار بگذارم. بحثی که ما با یهودی‌ها داریم این است که شریعت به‌طور طبیعی می‌تواند تکامل پیدا کند و عقاید به‌طور طبیعی باز شوند. شما هم همین را می‌گویید؛ می‌گویید این مسئله، یعنی مسئلهٔ تکامل، آن‌قدر قوی است که اصلاً ختم نبوت زیر سؤال می‌رود. باشد؛ فعلاً این را به تعویق بیندازیم. پس بحث مرا قویاً قبول کردید، منتها کمی زیادی قبول کردید!

به نظر می‌آید اعتقاد به معاد خیلی سخت‌تر از اعتقاد به توحید است. اعتراضاتی که در قرآن در برابر پیامبر اسلام ثبت شده بیشتر این است که این باورپذیر نیست: چگونه ممکن است که ما بمیریم و خاک شویم و باز ظهور کنیم؟ خیلی چیز باورناپذیری است. و برای انسانی که ذهن ساده‌ای دارد، ممکن است فشار آوردن به او برای پذیرفتن چنین چیزی چندان صلاح نباشد.

حرف من این نیست که کسی معاد را انکار کرده باشد؛ پرسش این است که آیا معاد در ابتدا جزء آموزش‌های اصلی دین بوده یا نبوده است.

بگذارید؛ من دارم مدل قرآن را بیان می‌کنم. قرار است دربارهٔ سورهٔ اسرا صحبت کنیم؛ بگذارید کمی از اصل آن را پیشاپیش لو بدهم! سورهٔ اسرا همین را می‌گوید: آنچه به بنی‌اسرائیل گفته شد آخرت نبود. بگذارید کمی از سورهٔ اسرا را برایتان بخوانم؛ بد نیست پیش‌زمینه‌ای داشته باشید.

در ابتدای سورهٔ اسرا می‌بینید که همین گفته می‌شود. پس از آیهٔ اول می‌بینید که خداوند موسی را فرستاد و به او کتابی داد و می‌خواست بنی‌اسرائیل را هدایت کند. ببینید به بنی‌اسرائیل چه چیزی — «وقضینا الی بنی اسرائیل...» — و چه وعده‌هایی داده شد. وعده‌ها همه به‌نوعی زمینی‌اند و تاریخ دارند. از کلمهٔ «وعدالاخره» چه می‌فهمید؟ این‌ها دو تحول تاریخی‌اند؛ مثل اینکه آن تحول تاریخی نوعی آخرالزمانِ آن‌هاست و به‌اصطلاح تاریخ مصرف واقعی در زمان دارد. آنچه دربارهٔ آینده به بنی‌اسرائیل گفته می‌شود اتفاق خیلی ملموسی است: شما چنین کارهایی می‌کنید و چنین بلاهایی بر سرتان می‌آید. بلافاصله پس از اینکه این تمام می‌شود — و تأکید من به‌ویژه بر واژهٔ «وعدالاخره»ِ آن‌هاست — آخرت به معنای دیگری به ما آموزش داده می‌شود: آخرتِ کل بشر، نه آخرت بنی‌اسرائیل و پایان کار بنی‌اسرائیل. بلافاصله پس از آن گفته می‌شود: «ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم»؛ به چیزی قوی‌تر و باقوام‌تر هدایت می‌کند. آن چیست؟ «ویبشر المومنین الذین یعملون الصالحات ان لهم اجرا کبیرا»؛ مؤمنان را بشارت می‌دهد که اجر بزرگی برایشان هست، نه در این دنیا، بلکه در آن دنیا. «و ان الذین لا یومنون بالاخره اعتدنا لهم عذابا الیما»؛ یعنی اصلاً جهان دیگری هست که شما وارد آن می‌شوید. و آن آموزش قرآنی را آغاز به بیان می‌کند.

کمی که جلوتر می‌روید، سخن از این است که به بنی‌اسرائیل هم در جایی از دورهٔ تکامل خودشان این گفته شد؛ این نخستین بار نیست که قرآن آن را بیان می‌کند، منتها قرآن خیلی بر آن تأکید می‌کند. ولی به بنی‌اسرائیل هم جایی پس از حضرت موسی این گفته شد. کجا؟ در زبور. جایی در این سوره اشاره می‌شود: «و فضلنا النبین بعضهم علی بعض، و ءاتینا داوود زبورا». چرا به این زبور اشاره می‌شود؟ برای اینکه اگر قرآن را خوانده باشید، می‌گوید در زبور است که «کتبنا ان الارض یرثها عبادی الصالحون»؛ یعنی اینکه زمین میراث صالحان می‌شود را در زبور نوشتیم، نه در تورات. به نظر من این چیزی است که قرآن با صراحت در سورهٔ اسرا می‌گوید؛ اصلاً علت اینکه قرار شد سورهٔ اسرا را همراه با یهودیت بخوانیم همین است.

این نکتهٔ خیلی مهمی است که به نظر می‌آید قرآن با تأکید درباره‌اش حرف می‌زند: در تورات اساساً وعده‌ها زمینی بود؛ وعدهٔ سرزمینی بهشت‌گونه که، به قول خود اسفار خمسه، شیر و عسل در آن جاری است. آیا احساس نمی‌کنید توصیفات تورات دربارهٔ فلسطین خیلی شبیه بهشت به معنای قرآنی‌اش است؟ خیلی ملموس است: آن‌ها قرار است به سرزمینی، به جنات واقعی، بروند و آنجا سکنی بگیرند؛ وعدهٔ آخرتشان هم این است که اتفاقی می‌افتد و کارشان تمام می‌شود. این آموزشی است که صورت‌بندی معاد در حد فهم آن‌هاست. با آن ذهن و آن فهم ابتدایی نمی‌شد به آن‌ها فشار آورد که مثلاً به برخاستن مرده‌ها و چیزهای عجیب‌وغریب اعتقاد پیدا کنند. در زبور هم آنچه نوشته شده آن چیزی نیست که قرآن با آن تأکید و بیان واضح می‌گوید؛ «ان الارض یرثها عبادی الصالحون» شاید چیزی مثل گسترش یافتن آن سرزمین موعود به کل زمین باشد.

این یعنی مفهوم معاد در طول تاریخ ادیان، بنا به روایت قرآن، تغییری کرده و از جای خیلی ساده و ملموسی شروع شده است. لازم است مردم به آخرت اعتقاد داشته باشند، یعنی به وقایعی که در آینده می‌آید: اگر خوب باشند چنین می‌شود و اگر بد باشند چنان. اگر بد باشند، خداوند می‌گوید: «کتبنا»؛ برای بنی‌اسرائیل نوشتیم که شما روزی کارهای بدی می‌کنید و قومی می‌آیند و پوستتان را می‌کنند و شما را به اسارت می‌برند. و وعدهٔ آخرتتان هم همان وعده‌ای است که محقق شد: قومی آمدند، معبد را نابود کردند و آن‌ها را کلاً نابود کردند. آخر کار بنی‌اسرائیل ظهور مسیح و پایان انبیای سلسلهٔ اسحق است که به آن‌ها وعده داده شده بود؛ این نوعی معاد است. این به این معنا نیست که پیامبران معاد را نمی‌فهمند، اما موظف نیستند برای مردم خیلی بر آن تأکید کنند. معاد چه فایده‌ای برای مردم دارد؟ چه چیزِ معاد برای اعتقادات توحیدی لازم است؟ اینکه اعتقاد داشته باشید کار خوب و کار بد پاداش خوب و بد می‌گیرد. اینکه لزوماً مثلاً توصیف بهشت و جهنم را بفهمید، خیلی ضرورت ندارد.

به نظر می‌رسد که برای مردم یک رشته آموزش‌های ساده‌تر داده شده است. همین «ان هذا القرآن یهدی للتی هی اقوم»، اگر اتفاقاً آن صفحه را تا پایین بخوانید، می‌بینید که به طرز قدرتمندانه‌ای همهٔ ابعاد معاد را توصیف می‌کند؛ تمثیل در آن هست، اینکه کتابی نوشته می‌شود و به دست شما داده می‌شود؛ چیزهایی که خیلی انتزاعی و عجیب‌وغریب است. یعنی همین الان هم که مثلاً فکر می‌کنید ذهنمان تکامل پیدا کرده و آن‌ها را می‌خوانید، پیدا کردن چنین تصوراتی خیلی ساده نیست. مثل توحید نیست؛ توحید حالتی انتزاعی دارد، ولی معاد چیزی فراتر از انتزاع است و مسئله به‌نوعی شگفت‌انگیز بودن هم هست. در واقع آوردن استدلال عقلی برای توحید خیلی راحت‌تر از آوردن استدلال عقلی برای معاد، به این معنایی که در قرآن هست، است. به نظر من این آموزشی است که به تعویق افتاده و هیچ اشکالی هم ندارد؛ یعنی همان‌طور که شریعت می‌تواند به تعویق بیفتد، آموزش‌های اعتقادی هم ممکن است به تعویق بیفتند.

مثلاً شیطان. خیلی واضح است که در کل کتاب مقدس شیطان را با این چهره‌ای که مثلاً در قرآن یا مسیحیت دارد کمتر می‌بینید. فکر نمی‌کنم این خیلی تحریف باشد که آنجا مار می‌آید و مثلاً باعث می‌شود از بهشت بیرون بیفتند؛ حرف زدن از مار به‌نوعی آسان‌تر از حرف زدن از موجود انتزاعی‌تری مثل ابلیس است. ولی قرآن جایی است که در آن همه‌چیز بیان می‌شود، یعنی همهٔ چیزهایی که باید بیان شود؛ خیلی چیزها هم بیان نمی‌شود، و قرار است خودتان کشف کنید. ولی به جای خوبی می‌رسد. حالا ایشان معتقدند که باز هم هر سال چیزهایی اضافه می‌شود؛ مثلاً سالنامه‌هایی لازم است که هر سال به آن اضافه شود. اشکالی ندارد؛ من فعلاً بحثی دربارهٔ ختم آن ندارم. می‌گویم مدل قرآنیِ نگاه کردن به بعثت انبیا حتی تکامل اعتقادات را هم شامل می‌شود.

یکی از حاضران: یعنی نظر شما این است که آن‌ها همان اوایل زمان حضرت موسی نافرمانی‌ای کردند که بدبختی‌ای پیش آمد، به‌طوری که هزار نسل برای همدیگر تعریف می‌کنند که ما نافرمانی کردیم و نتیجه‌اش این بود؟ مثلاً شاید نشان دادن باطن اعمال و مانند آن باشد.

منظورتان آن نافرمانیِ نرفتن به سرزمین مقدس است؟

یکی از حاضران: بله.

به هر حال مسئله ملموس بودن وعده‌هایی است که در ابتدا به بنی‌اسرائیل داده شد. قرآن همه‌چیز را به همان شکلی که باید بیان شود بیان کرد و حقایق اصلی دیگر در اینجا پنهان نیست؛ هرچند قبول کنید که حقایقی هم پنهان است. منتها قرآن بعضی چیزها را با ظرائفی بیان می‌کند که همه کس نمی‌فهمد و شاید بعضی‌ها بفهمند. برای همین، فضای به‌اصطلاح نزول کتاب قرآن این است که اعتقادات ظاهریِ اساسی‌ای را که باید بیان شوند در ظاهر بیان می‌کند، و بعضی چیزهای اسرارمانند، مثل توحید به معنای واقعی کلمه، با اشاراتی گفته می‌شود. توحید قرآن واقعاً توحید عجیبی است؛ نمی‌دانم چقدر دقت می‌کنید؛ دست‌کم توحید خیلی شدیدی است! نمی‌دانم وقتی این آیات را می‌خوانید چه احساسی به شما دست می‌دهد: «هوالاول و الاخر و الظاهر و الباطن». مسئله این نیست که یک خدا وجود دارد؛ انگار اصلاً چیز دیگری وجود ندارد. توحید به این معناست که انگار یک چیز وجود دارد و همهٔ چیزهای غیر خدا موهوم‌اند؛ همان چیزهایی که عرفا، به‌ویژه عرفای اسلامی و عرفای مسیحی هم، گفته‌اند. در قرآن اشارات خیلی پیچیده‌ای به توحیدی خیلی خالص و شدید وجود دارد؛ منتها خیلی بر آن تأکید نمی‌شود، و بعضی از آدم‌ها این اشاره‌ها را بهتر می‌گیرند و درک می‌کنند که ماجرا چیست.

یکی از حاضران: چیزی برایم جا نمی‌افتد. در تشیع احکام روحی دارند، حقیقتی دارند؛ مثلاً جمعه با بقیهٔ روزها فرق دارد، یعنی احساس می‌کنی که اگر در آن روز نماز بخوانی تقرب خاصی پیدا می‌کنی. اگر مثلاً گوشت حلال نخوری، تأثیر قطعی‌ای وجود دارد که مستقل از چیزهای دیگر است. چگونه ممکن است این عوض شود؟

این عوض نمی‌شود.

یکی از حاضران: شما مثلاً چند جلسه پیش گفتید که گوشت شتر برای یهودی‌ها حرام است و برای ما مثلاً حلال است. اگر شریعت این‌گونه است که روح یک عمل باعث تقرب به خداوند می‌شود یا مانع تقرب به خداوند می‌شود، چگونه ممکن است عوض شود؟

آهان. چیزی که ممکن است عوض شود این است. فرض کنید من می‌خواهم نوعی training برایتان داشته باشم. یک مثال خیلی خوبش این است: می‌دانید که تکنیک دوندگان استقامت اصلاً این است که دویست متر اول را با سرعت بالا می‌دوند. هنر یک دوندهٔ استقامت این است که دویست متر اول را نسبتاً سریع می‌دود — نه مثل دوندهٔ دویست متر، که پس از دویست متر دیگر قرار نیست بدود — و هنرشان این است که از دویست متر به بعد را با سرعت ثابت بدوند. چرا؟ برای اینکه بدن این‌گونه استقامت بهتری نشان می‌دهد. یعنی اول فشاری بیاوری، مثل اینکه بدن به حدی از تحریک برسد، و بعد آن را تا آخر ثابت نگه داری؛ حالا می‌خواهید ده هزار متر بدوید یا مثلاً چهل و دو کیلومتر و صد و نود و پنج متر، که به ایرانی‌ها مربوط می‌شود! نمی‌دانم ایرانی‌ها هیچ اعتراضی به این دوی ماراتن ندارند؟ با توجه به آن ماجرای تاریخی، در المپیک چنین رشته‌ای وجود دارد که مثلاً خبر شکست ایرانی‌ها را به آتن برسانند! بگذریم.

احکام شریعت یهود سخت‌تر است، چیزهای حرامش بیشتر است و میزان عبادات سنگین‌تر است؛ بعد از جایی به بعد مثلاً حضرت مسیح می‌آید. گرایش ذهن عقب‌افتادهٔ اولیهٔ بشر به شرک بیشتر است؛ باید کمی سخت‌تر به او بگیرید. اگر او را به جایی برسانید که به‌اصطلاح به احکام عادت کند، بعد می‌توانید آسان‌تر بگیرید تا مثلاً تا ابد شریعت ساده‌تری را اجرا کند.

دربارهٔ اثر وضعی که شما می‌گویید: خیلی چیزها اثر وضعی بد دارند، مثلاً مشروب اثر وضعی بد دارد. همین الان در حلال و حرام‌های ما، در حلال‌ها چیزهایی هست که اثر وضعی بد دارد و در حرام‌ها چیزهایی هست که اثر وضعی خوب هم دارد. این‌قدر به‌اصطلاح قاطع نیست که بگویید مثلاً در میان خوردنی‌ها، خوردنی‌های با اثر وضعی بد داریم و خوردنی‌های با اثر وضعی خوب. همهٔ خوردنی‌ها آثار وضعی بد دارند و آثار خوب هم دارند. مثلاً الان دربارهٔ گوشت قرمز خیلی حرف از این هست که آثار وضعی بد دارد؛ ولی آثار وضعی خوب هم دارد و حلال هم هست. نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید یا نه؛ اصولاً دربارهٔ این پدیدهٔ اثر وضعی، برای همهٔ خوردنی‌ها و همهٔ اعمال آثار وضعی خوب و بد وجود دارد. بنابراین خیلی چیز قاطعی نیست که من بگویم چطور این شریعت تا حالا اثر وضعی بد داشت و حالا رفت در شمار آن‌هایی که اثر وضعی خوب دارند.

اتفاقاً حرمت شراب را در قرآن نگاه کنید که با چه لحنی تحریم شده است؛ قمار و شراب. می‌گوید منافعی برای مردم دارند، ولی «اثمهما اکبر من نفعهما». ممکن هم هست که قمار و شراب حلال باشند. این‌طور نیست که بگویید مجموعهٔ چیزهای حلال همین‌هاست و از روز اول تاریخ هم مشخص بوده است؛ اصلاً این‌گونه نیست. قرار است شریعت محدودیت‌هایی بگذارد و، مثل آن شجرهٔ ممنوعه، دور چیزهایی خط بکشد که این‌ها را نباید انجام دهید. اصلاً هیچ حکم شریعت بی‌معنا و قراردادی نیست؛ همین‌طوری درختی انتخاب نمی‌شود که ممنوعه باشد. درختی که آثار وضعی نسبتاً بدتری دارد ممنوعه‌تر هم هست. ولی این‌گونه هم نیست که مثلاً درخت‌هایی کلاً خوب باشند و درخت‌هایی کلاً بد؛ اصلاً این‌گونه نیست.

دربارهٔ جمعه و شنبه و یکشنبه، همین الان هم از علمای اسلام بپرسید، می‌گویند قداست زمان‌ها به کارهایی است که در آن زمان انجام می‌شود. مثلاً حتی دربارهٔ شب قدر، عرفا اصولاً معتقدند که مسئلهٔ شب قدر خیلی آثار وضعی‌اش نیست. وقتی مسلمان‌ها فلان‌قدر روزه گرفتند تا به این شب رسیدند، در این شب اتفاق‌های خاصی می‌افتد، چون عده‌ای می‌روند و عبادت می‌کنند. مثلاً اگر به‌صورت شیعی نگاه کنید، انسان‌های برجسته‌ای همیشه در زمین هستند؛ اینکه چنین کسی در این لحظه عبادتی می‌کند، به‌نوعی انگار زمین و آسمان را به هم می‌دوزد. نمی‌دانم منظورم را می‌فهمید یا نه؛ اتفاق‌هایی که می‌افتد تا حدی به خاطر آن رفتارهاست.

یکی از حاضران: این‌طور که شما می‌گویید، انگار جریان از پایین به بالاست، نه اینکه ملائکه از بالا به پایین بیایند.

از بالا به پایین است، اما موضوع آن فرودگاه است: ملائکه کجا بیایند؟ اگر مردم همه خواب باشند، ملائکه کجا می‌آیند؟ کرهٔ زمین مهبط ملائکه نیست؛ مثلاً قلب مؤمنان مهبط ملائکه است. فکر می‌کنم اصولاً این‌گونه نگاه می‌کنند؛ مسئلهٔ جغرافیا نیست، انسان‌ها هستند که عبادت می‌کنند. شنبهٔ یهودی‌ها هم به‌نوعی مقدس است و یهودی‌ها در شنبه عبادت می‌کنند؛ بنابراین کرهٔ زمین و قلب مؤمنان یهودی محل رفت‌وآمد ملائکه می‌شود. یکشنبه مسیحی‌ها به کلیسا می‌روند و آواز می‌خوانند و مثلاً ملائکه نازل می‌شوند. جمعه‌ها مسلمان‌ها می‌خوابند و ملائکه نازل نمی‌شوند! شیعیان مثلاً صبح جمعه می‌خوابند و استراحت می‌کنند و مثلاً ملائکه نازل نمی‌شوند. این حرف دربارهٔ جمعه به آنجا اضافه شده که گاه‌گداری دربارهٔ نمازهای پنجگانه شما را اذیت می‌کنم. کم‌کم این‌ها اضافه می‌شوند؛ هرچه جلوتر می‌رویم، بعضی حساسیت‌هایی که دارم بیشتر بروز می‌کند.

این جواب چیزی بود که یهودی‌ها شاید به‌عنوان نقطهٔ قوت می‌گویند. نکتهٔ اول این است که فکت‌های خود یهودی‌ها، مثل وجود شریعت برای حضرت نوح که غیر از شریعت ابراهیم و موسی بود، اگر تکامل را نپذیرند، با دیدگاه خود یهودی‌ها سازگار نیست. شریعت یک بار در طول تاریخ نازل نشده که بخواهیم این‌گونه نگاه کنیم و بگوییم کلام خدا تغییر نمی‌کند. آن اشکال فلسفی اشکال درستی نیست: کلام خدا، و خدا، نیست که تغییر می‌کند؛ شنونده است که تغییر می‌کند. مثل اینکه من با یک بچه صحبت کنم: چیزهایی می‌گویم، همان حرفی را که می‌خواهم بگویم کمی در قالب داستان می‌گویم، و چیزهایی را می‌گویم و چیزهایی را نمی‌گویم؛ با یک آدم دانشمند که صحبت کنم، چیز دیگری نمی‌گویم. تغییر در من ایجاد نشده، مخاطب تغییر کرده است. بنابراین هیچ اشکال فلسفی، از این دست که «چگونه ممکن است کلام خدا تغییر کند؟»، وجود ندارد. پس هم فکت‌های تاریخی نشان می‌دهند که این تکامل اتفاق افتاده، هم در شریعت و هم در اصول اعتقادات، دست‌کم در نحوهٔ بیان اصول اعتقادات؛ و هم از طرف دیگر به نظر می‌رسد که این نه تنها به‌طور اصولی و عقلی سازگار است، بلکه از چیزهایی که می‌دانیم نتیجه می‌شود. انتظار داریم که سلسلهٔ انبیا حالت تکاملی داشته باشد.

یکی از حاضران: درک این تغییرات کمی سخت است. اگر چیز سازگاری داشته باشید، آدم می‌تواند آن را با تکامل توجیه کند؛ اما اگر دو چیز ناسازگار وجود داشته باشد، کمی سخت است که آدم بگوید چون بزرگ شد، مثلاً چیزی حرام شد یا حلال شد.

چرا؟ مگر تغییر غیر از ناسازگاری است؟ چیزی حلال بوده و حالا حرام است. اگر حلال‌ها حلال بمانند و حرام‌ها هم حرام بمانند، دیگر چه چیزی تغییر می‌کند؟ اینکه مثلاً مستحب‌ها مکروه شوند؟ آن هم به همان مقدار تا حدی ناسازگار است. اصلاً اساس تغییر همین است. اول تعداد حرام‌ها کم است و حلال‌ها زیاد؛ بعد یک‌دفعه حرام‌ها زیاد می‌شوند، مثلاً در زمان بنی‌اسرائیل. موضوع این است که اینجا یک Training در جریان است؛ آدم‌ها یاد می‌گیرند که چیزی را بپذیرند. فکر می‌کنم بیش از این روی این مسئله بحث نکنیم.

بخشی از مطالب سورهٔ اسرا را هم پیشاپیش گفتم. اگر به این‌ها دقت نکرده بودید، کسانی که سورهٔ اسرا را می‌خوانند کل سورهٔ اسرا را تا آخر بروند و ببینند چه می‌گوید. یعنی این مقدمه، مقدمه‌ای است که همه‌چیز بر اساس همین ادامه پیدا می‌کند: این «یهدی للتی هی اقوم» چیست؟ سورهٔ اسرا می‌گوید که این قرآن چیزی است ورای آنچه مثلاً به بنی‌اسرائیل گفته شد. می‌گویند در سورهٔ اسرا به‌نوعی ده حکم هست که مشابه ده فرمان است: پس از آیات مربوط به آموزش آخرت در سورهٔ اسرا، یک رشته احکام بیان می‌شوند که می‌گویند معادل ده فرمان در قرآن‌اند. طبیعی است که آدم این احساس را داشته باشد، برای اینکه تعدادشان حدوداً ده است و اصلاً در اینجا قرآن با آموزش‌های یهودی مقایسه می‌شود. همین‌طور تا آخر بروید؛ سورهٔ اسرا دربارهٔ این است که قرآن چه می‌گوید. موضوع این سوره به‌نوعی آموزش‌های قرآن در مقایسه با آموزش‌هایی است که پیش‌تر داده می‌شد، نه صرفاً آموزش‌های خود قرآن. مرتب در سورهٔ اسرا این ارجاع به قرآن را می‌بینید؛ و نکتهٔ کلیدی هم مسئلهٔ آخرت است، چیزی که به این شکل به بنی‌اسرائیل آموزش داده نشد.

بگذارید بحث دیگری را باز کنم. اساس اختلاف عمده، یعنی واضح‌ترین اختلاف میان مسلمان‌ها و مسیحی‌ها و یهودی‌ها، بر سر این است که مسیح، که پیشوای مسیحیت است، مسیح بوده یا نه. در واقع مشکل یهودی‌ها از نظر قرآن چیست؟ اینکه مسیح را نپذیرفتند. چرا عهد را شکستند؟ عهد شامل این بود که پیامبران را شناسایی کنند و بپذیرند؛ حضرت مسیح، که به نظر می‌آید حتی از حضرت موسی بزرگ‌تر بود، آمد و آن‌ها نپذیرفتند، و عهد کلاً از بین رفت. این دیدگاهی است که قرآن دربارهٔ یهودیت بیان می‌کند.

یکی از حاضران: مشابه این اتفاق پیش‌تر هم افتاده بود.

مشابهِ نپذیرفتن پیامبران اتفاق می‌افتاد، عهد به‌طور مداوم نقض می‌شد و آن‌ها مجازات می‌شدند. یهودی‌ها منتظر چه بودند و هستند؟ منتظر مسیح. درست است که می‌دانستند پیامبران کوچک‌تر دیگری هم ممکن است بیایند، اما اساس وعدهٔ یهودی‌ها دربارهٔ ظهور پیامبر این است که منجی بزرگی مثل مسیح بیاید. موضوع این است که او آمده و یهودی‌ها نپذیرفتند و هنوز هم نمی‌پذیرند. دقت می‌کنید؟ در واقع قرآن تأیید می‌کند که، همان‌طور که مسیحی‌ها ادعا می‌کنند، همان مسیحی که مسیحی‌ها به او معتقدند همان مسیح موعودی بود که یهودی‌ها منتظرش بودند؛ و چون یهودی‌ها او را نپذیرفتند، کار یهودیت به‌نوعی تمام شده و عهد شکسته شده است.

حالا کمی ببینید؛ من واقعاً دلم می‌خواهد یک یهودی اینجا باشد. می‌دانم که همه‌تان در دلتان به هر حال کمی یهودی هستید! واقعاً دلم می‌خواهد از یک یهودی بپرسم: آیا یهودی‌ها نباید توضیح دهند که چه شد که معبد تخریب شد و چه شد که آواره شدند؟ ببینید تورات، کتاب مقدس، چه آموزش می‌دهد: ماجرای تخریب معبد در بار اول و تبعید بابلی وقتی پیش آمد که آن‌ها گناه کرده بودند. وقتی الان به تاریخ یهودیت نگاه می‌کنم، نقطهٔ اوج و عطف آن تخریب معبد در سال ۷۰ میلادی به‌دست رومی‌ها، آوارگی مطلق یهودی‌ها و اخراجشان از فلسطین، و جانشین شدن تدریجی مسیحی‌ها و مسلمان‌ها در آن سرزمین است. آیا یهودی‌ها نباید معتقد باشند که گناه بزرگی انجام دادند که این بلا بر سرشان آمد؟ این گناه بزرگ چیست؟ مسیحی‌ها و ما که نگاه می‌کنیم، می‌بینیم که خیلی واضح است: چهل سال پیش از سالی که این اتفاق افتاد، پیامبر بزرگی بود که آن‌ها قصد کشتنش را کردند؛ خیلی‌ها به او معتقد شدند و خیلی‌ها هم نشدند. برای من به‌عنوان یک مسلمان این بدیهی است؛ اصلاً انتظار من این است که وقتی مسیح آمد و آن‌ها نپذیرفتند، کارشان تمام شود و به آخر کار خودشان برسند.

دوست دارم از یک یهودی بپرسم: فکر می‌کنید چه گناهی کردید که در سال ۷۰ میلادی این اتفاق برایتان افتاد؟! باید گناه بارز و آشکاری کرده باشند؛ این بزرگ‌ترین بلای تاریخشان است. آن دفعه چند صد سال طول کشید تا برگشتند؛ این دفعه چند هزار سال طول کشیده و هنوز هم هیچ برگشتی در کار نبوده است. اینکه پس از جنگ جهانی دوم برگشتند را کنار بگذاریم؛ نمی‌خواهم وارد بحث هولوکاست شویم! فرض کنید اوایل قرن بیستم بپرسید: آقا، این ماجرای سال ۷۰ میلادی چیست؟ سال ۶۰ میلادی کاری کردید؟ سال ۲۰ میلادی کاری کردید؟ پیامبری آمد و نپذیرفتیدش؟ یکتاپرستی‌تان که زیر سؤال نرفته؛ باید اتفاق مهمی افتاده باشد. کتاب مقدس این‌گونه آموزش می‌دهد و می‌گوید تاریخ را این‌گونه نگاه کنید: وقتی گناه می‌کنید، خدا شما را راه نمی‌دهد؛ وقتی گناه می‌کنید، خدا شما را تبعید می‌کند. کارهای بزرگ که می‌کنید، یکتاپرستی را که کنار می‌گذارید، خدا شما را تبعید می‌کند؛ یا مثلاً احکام شریعت: آیا مثلاً شنبه را خوب رعایت نمی‌کردند که یک‌دفعه این بلا بر سرشان آمد؟

می‌خواهم بگویم فکت تاریخی خیلی واضحی وجود دارد که مورد قبول سکولار و غیرسکولار و مسلمان و مسیحی و یهودی است: نقطهٔ عطفی در تاریخ یهودیت اتفاق افتاده که طبق آموزش‌های کتاب مقدس باید نتیجهٔ گناهی بزرگ باشد. قرآن به ما چه آموزش می‌دهد؟ اینکه آن‌ها قصد کشتن مسیح را کردند؛ معلوم است که اگر قصد کشتن مسیح را بکنند، کارشان باید تمام شود. مسیحی‌ها هم همین را می‌گویند. این واقعهٔ تاریخی ایمان ما را قوی می‌کند؛ ایمان مسیحی‌ها هم قوی می‌شود: مسیح حقیقی بود که این بلا بر سر آن‌ها آمد. آن‌ها مدت خیلی کوتاهی پس از اینکه این جرم را مرتکب شدند، اصلاً نابود شدند و در تمام زمین پراکنده شدند. اگر ماجرای اسرائیل را در نظر نگیرید، این ماجرا دست‌کم دو هزار سال طول کشیده است؛ حدود ۱۹۰۰ سال، از سال ۷۰ میلادی تا حدود ۱۹۴۸ که دوباره برگشته‌اند. هنوز هم معبد را بازسازی نکرده‌اند و مسئله ادامه دارد؛ مسئله تخریب معبد است، نه صرفِ حضور یا عدم حضور آن‌ها در آن سرزمین. می‌خواهم بگویم فکت تاریخی خیلی بزرگی هست که با مدل قرآن و با حرف مسیحی‌ها خیلی سازگار است؛ بلکه چیزی بیش از سازگار بودن است.

سازگار بودن حالتی پس‌نگر دارد: چیزی را پس از آنکه می‌بینم توجیه می‌کنم. اما این چیزی است که من می‌توانم پیش‌بینی کنم. اگر کسی مثلاً در سال ۳۰ میلادی تورات را خوانده بود و به آن اعتقاد داشت و می‌فهمید که مسیح پیامبر خداست و این اتفاقات افتاده است، قطعاً منتظر بود که بلای بزرگی بر یهودی‌ها نازل شود؛ که شد. آن‌ها همه کشته شدند، به صلیب کشیده شدند، تبعید شدند و معبدشان به‌طور کامل تخریب شد؛ بلایی که هیچ‌وقت در تاریخشان اتفاق نیفتاده بود. بنابراین فکت تاریخی تخریب معبد در سال ۷۰ میلادی به‌شدت با مسیح بودن مسیح، که قرآن آن را تأیید می‌کند، سازگار است. از دیدگاه ما همهٔ نقطه‌ضعف یهودی‌ها این است که مسیح را قبول نمی‌کنند و هنوز هم منتظر ظهور مسیح‌اند.

درس‌گفتارها — بایگانیِ پژوهشیdars-goftarha.ir