متن ویرایششده بر پایهٔ متن ویکی خورشید؛ با صوت تطبیق داده نشده.
وجود سه دین در سنت ابراهیمی نوعی ویژگی متعادلکننده برای ادیان به همراه دارد؛ در پایان جلسهٔ قبل به این نکته اشاره شد. به آیهای در سورهٔ مائده نیز اشاره شد که وجود این سه دین باعث رقابت میان آنها میشود و این رقابت مزایایی دارد. همچنین گفته شد که وقتی یک جامعهٔ دینی تشکیل میشود، به دلیل اکثریت پیروان، که «الذین فی قلوبهم مرض»اند و بنابراین تابع سنت و والدینشان هستند، نباید انتظار داشت که با ظهور پیامبر بعدی این دین محو شود و پیروانش در برابر دین جدید تسلیم شوند. علت اینکه از دین حضرت ابراهیم یا نوح جامعهٔ دینیای باقی نمانده، این است که پیروان آنها محدود به افرادی زبده بودند. بنابراین تشکیلشدن سه جامعهٔ دینی نکتهای غیرقابل پیشبینی نبوده و این مطلب کاملاً مشخص بوده است. همچنین اشاره شد که دین یهود متمایل به تشریع است و جنبههای تکوینی آن کمرنگترند، و دین مسیح برعکس است؛ و اسلام قرار بوده حالت میانهای را ایجاد کند. دین یهود فشار زیادی بر ادیان میگذارد که شریعت داشته باشند و دین مسیح این نکته را برجسته میکند که دینها به ویژگیهای انبیا توجه داشته باشند. دین اسلام در حال حاضر تا حدود زیادی به جنبههای شریعت متمایل شده است، خصوصاً در میان اهل سنت. در تشیع، که جنبههای خاصی مانند عصمت پیامبران و ائمه در آن مورد تأکید است، اهمیتی که به شریعت داده میشود کمتر است. به همین ترتیب در میان اهل سنت شناخت انبیا مغفولتر مانده، ولی شریعت بسیار پررنگ است.
در طول تاریخ رقابت عددی میان پیروان این سه دین زیاد بوده و این ادیان با هم جنگ داشتهاند، ولی این جنبهها چندان موضوع بحث ما نیست. در جوامعی که این سه دین در کنار هم بودهاند، معمولاً حکومت اسلامی داشتهاند و پیروان این ادیان یکدیگر را تحمل میکردهاند. در جایی که مسیحیت حاکم بوده، معمولاً مسلمانان و یهودیان چندان تحمل نمیشدهاند. نکتهٔ جالب این است که یهودیان از زمانی که وارد بابل شدند و اقلیتبودن را تجربه کردند، خیلی بهتر شدند. اصولاً وقتی عدهای در اقلیت قرار میگیرند، کسانی که معتقد میمانند افرادی بهتر و پایبندتر میشوند.
به نظر من یهودیان در تاریخ اسلام بیش از مسیحیان اثرگذار بودهاند و هماکنون نیز با وجود کمی تعداد، بسیار تأثیرگذارند. یهودیها تقریباً همیشه یک اقلیت جمعیتی بودهاند، ولی از سوی دیگر پراکندهشدنشان در دنیا پس از تخریب معبد باعث شده در همهجای دنیا حضور داشته باشند. یکی از نکاتی که در جلسات مسیحیت مطرح شد این است که ظاهراً دین مسیح اکنون برای افراد زیادی یک مسئلهٔ ذهنی است، ولی یهودیت اینگونه نیست. اینکه چه چیزی موضوع روز است، از نظر بحث ما اهمیت چندانی ندارد. به نظر من دین یهود به عنوان پدیدهای تاریخی بسیار مهم است. بسیاری از انحرافات دینی و همینطور پدیدههای مثبت از این گروه شروع شده است. در یک کلام، کمی تعداد یهودیها از اهمیت دین یهود نمیکاهد.
نکتهای دربارهٔ «بسم الله الرحمن الرحیم»: قبلاً اشاره شد که در کتاب فسوس الحکم ایدههایی هست مبنی بر اینکه انبیا را تجلی اسمای الهی میداند، و اینکه بسیاری از عرفا معتقدند چیزهایی که در خلقت متأخرند، در ظهور تقدم دارند. اسمای مرتبهٔ بالاتر در ظهور جلوترند. مثلاً خلقت انسان در عالم وجودی بر خلقت حیوانات مقدم است، ولی از نظر ظهور، اول حیوانات ظاهر میشوند. این قاعده چیزی شهودی است که بیان میشود و در بعضی جاها از آن استفاده میکنند. با داشتن این ایده به دین موسی میرسیم که تشریعی است. همین نحوهٔ کاربرد دربارهٔ رحمان و رحیم بودن خدا هم هست: رحمانیت خدا در عالم تکوین است و رحیمیت در عالم تشریع؛ همانطور که میگویند رحمانیت رحمت عام است و رحیمیت رحمت در عالم تشریع. اگر بپذیریم که این رحمانیت و رحیمیت از عالم تکوین و عالم تشریع نشئت گرفتهاند، و یهودیت بیشتر با رحیمیت و مسیحیت بیشتر با تجلی رحمانیت مناسبت دارد، آنگاه باید انتظار داشت که اسم جامع خداوند، که الله است، در اسلام تجلی کرده باشد. الله، که اسم اول است، در میان ادیان اسمِ دینِ متأخر است و دینی که رحیمی است، اول ظهور میکند.
در دیدگاه عرفان، اسمای الهی از نظر تجلی و مانند آن با هم ارتباطاتی دارند. فسوس الحکم بر اسم رحمن به عنوان یکی از اسمای مرتبهٔ بالا تأکید دارد. با همان ایدهٔ قبلی دربارهٔ اسماءالله، در تاریخ انبیا هرچه عقبتر بروید، به اسمای مرتبهٔ پایینتر مربوط میشود. اصولاً در دنیا تفکیکی به وجود آمده است (مثلاً عالم خلق و امر، یا تکوین و تشریع) و اسمای الهی با این تفکیک متجلی میشوند؛ اگر این تفکیک نباشد، این اسما تجلی نمییابند. اگر این تلاطم به وجود نیاید، آن تجلی رخ نمیدهد. برای رسیدن به ظهور باید تفکیک و تمایزی ایجاد شود و بزرگترین تمایز ایجادشده، تمایز خلق و امر است؛ اصولاً وجود زوجین در عالم به همین نکته مربوط است. انگار زن در عالم تکوین است و مرد در عالم تشریع. مسیحیت دینی است که بیشتر حالات زنانه و آنیمایی دارد و یهودیت بیشتر حالت مردانه. حرف اساسی این است که وجود این سه دین در کنار هم مشیت الهی است و مفید است. این ایده که قرار بوده با آمدن یک دین بقیهٔ دینها از بین بروند، ایدهٔ درستی نیست.
یک تذکر: ابتدا سخن در مقام دفاع بود و اکنون که انتقاد میکنیم، سعی میکنیم نکات مثبت را نگه داریم. گفتیم این ادعا که قوم یهود تنها جماعتی در تاریخاند که خداوند برای آنها پرده را برداشت و بر آنها تجلی کرد، و اینکه این قوم تنها قومی است که بیآنکه قرار بر عذابشان بوده باشد خداوند بر آنها تجلی داشته، ایدههایی درستاند و قرآن هم به آنها اشاره دارد. بنابراین احساس خاصبودن آنها از جهتی درست است. وقتی چنین اتفاقی میافتد و قوم یهود افزون بر آن تجلی در کنار کوه سینا، سالها همراهی خداوند و معجزات هرروزه را شاهد بودهاند، این باعث شده که در وجدان جمعی یهود تأثیری از تجلی الهی وجود داشته باشد. به هر حال خداوند ارتباط خاصی با این قوم داشته و این قابل انکار نیست. همچنین این قوم از سلالهٔ حضرت ابراهیماند و در برههای از تاریخ، رسالت تبلیغ توحید را در برابر جماعت مشرک به عهده گرفتهاند. بسیاری از اخلاقیات از جامعهٔ یهود به جامعهٔ بشری راه یافته است. حتی جوامعی که اکنون جوامع دینی محسوب نمیشوند، این اخلاقیات را به خوبی جذب کردهاند.
اگر جوامع اروپایی از نظر رعایت عدالت اجتماعی از ما بهترند، هرچند جوامع دینی نیستند، جای خوشحالی دارد؛ زیرا نکتهٔ خوبی است که دنیا به سمت برخی شعارهایی که ادیان تبلیغ میکردند رفته باشد و آن شعارها تجلی پیدا کرده باشند. هرچند در برخی موارد، نظیر عفاف، موضوع برعکس است و دنیا از آن شعارها دور شده است. فرهنگ اروپایی همین اکنون تا حد زیادی منشأ یونانی و مسیحی دارد و این اخلاقیات چندان در یونان نبوده و بیشتر از مسیحیت آمده است. وقتی دین مسیحیت ظهور کرد، رسالت دین یهود تمام شد، ولی یهودیان نپذیرفتند و همچنان رسالت ختمشدهشان را ادامه میدهند و همچنان منتظر ظهور مسیحاند.
یکی از مشکلات اساسی در بحث دین یهود این است که آیا مسیح واقعاً ظهور کرده یا نه. بحث دربارهٔ این موضوع به مسئلهٔ تحریف یا عدم تحریف کتب دینی یهود برمیگردد. اگر از یهودیها بپرسید چرا این مسیح را قبول ندارید، معمولاً جواب این است که این مسیح با آن مسیحی که برای ما توصیف شده هماهنگی ندارد.
در جلسات اول، که در تبیین و دفاع از یهودیت بود، بحث شد که چرا به اعتقاد یهودیان تورات تحریف نشده است. تقریباً تمام استدلال یهودیها برای نپذیرفتن مسیح استناد به کتابهایشان است و بنابراین مسئلهٔ تحریف بسیار مهم میشود.
یهودیها برای تورات این شأن را قائلاند که کتاب خداست. میگویند خداوند عالم تکوین را آفرید و سپس شریعت خود را برای تکمیل عالم تکوین برای انسان فرستاد. یهودیها میگویند خداوند نمیگذارد کلامی که برای بشر فرستاده تحریف شود؛ با ماهیت مسئله جور درنمیآید که از یک سو اینها کلام خدا باشند و از سوی دیگر بگوییم خدا میگذارد تحریف شوند. مسلمانها هم نکتهٔ مشابهی را دربارهٔ قرآن میگویند.
اگر مسلمانها کاری کردهاند، این است که دستکم ظاهر الفاظ قرآن را حفظ کنند. تعداد زیادی حافظ قرآن وجود داشته است. اصلاً از همان لحظهای که وحی میشد، با اینکه کتابت بسیار کم بود، هر طور شده آیات را روی پوست آهو و خشت خام و مانند آن مینوشتند و سعی میکردند حفظشان کنند. در تاریخ اسلام این اهتمام مسلمانها را میبینید که این کتابی است که باید حفظ شود. بنابراین ادعای تحریف قرآن از نظر تاریخی دشوار میشود؛ به این دلیل که چه کسی این کار را کرده، چطور اعتراضی به آن صورت نگرفته، و چطور نسخههای مختلفی از قرآن وجود ندارد. اینها در واقع مسائلی است که به نوعی مسلمانان را متقاعد میکند که در قرآن تحریفی صورت نگرفته است. یهودیها هم چنین استدلالهایی دارند: اینکه برای حفظ تورات، مخصوصاً اسفار خمسه، اهتمام وجود داشته است. من یک بار در همین جلسات، وقتی دربارهٔ کتاب مقدس صحبت میکردم، گفتم که رسم متداول همهٔ جوامع یهودی خواندن اسفار خمسه در طول یک سال است. ختم تورات میگیرند؛ یعنی در طول یک سال، شنبهها که میروند، قطعهقطعه بخشهایی را که معین شده میخوانند، طوری که در پایان سال تورات را ختم کنند، و این ختم با یکی از اعیادشان مصادف میشود. این سنتی است که در میان یهودیها وجود داشته است، و اینها دلایلی است بر اینکه تورات تحریفشده نیست. دلیل دیگری هم هست؛ پس از گفتن این حرفها یادم افتاد که دلیل سومی که اکنون میگویم، همان دلیل دومی است که در ذهنم بود. دلیل سوم وجود انبیا در میان بنیاسرائیل تا زمان ظهور مسیح است. چطور ممکن است کتاب مقدس تحریف شده باشد، در حالی که حضرت زکریا هم حضور داشته و، همانطور که قرآن میپذیرد، بهطور مداوم انبیایی تا ظهور مسیح آمدهاند؛ کتاب آسمانی تحریف شده باشد، ولی این انبیا کاری نکرده باشند و نسخههای صحیحش را نیاورده باشند؟ به نظر نمیرسد کوچکترین فکت تاریخی وجود داشته باشد که نشان دهد کسی از انبیایی که ما آنان را انبیای الهی میدانیم چنین کاری کرده باشد.
نکتهای که شما بر آن تأکید کردید — هرچند دربارهٔ تحریفشدن یا نشدن نمیشود خیلی روی آن تأکید کرد، ولی به هر حال بد نیست که بر آن تأکید کردید — این است که سندیت تاریخی کتاب مقدس یهودیها تا پیش از ۱۹۴۷، که طومارهای بحرالمیت کشف شد، خیلی خیلی بد بود. یعنی تقریباً هیچ دفاع تاریخیای از تورات نمیتوانستند بکنند، چون هیچ نسخهٔ قدیمیای از تورات وجود نداشت. اگر اشتباه نکنم، قدیمیترین نسخههای تورات پیش از کشف طومارهای بحرالمیت، هم از نسخههای قدیمی انجیل و هم از نسخههای قرآن جدیدتر بودند. این از نظر تاریخی خیلی فاجعه است که ادعا کنید کتابی مربوط به نزدیک به ۳۰۰۰ سال پیش است و وقتی بپرسند نسخههایش کجا هستند، بگویید این نسخه مال ۷۰۰ سال قبل است و از جایی پیدا کردهایم. طومارهای بحرالمیت دستکم مربوط به ۲۰۰۰ سال قبلاند و میزان انطباقشان با کتاب مقدس یهودیها برای جامعهٔ یهودی خیلی دلگرمکننده و شادیآور بوده است. اینطور نیست که همهاش منطبق باشد؛ اکنون یک سری فصلهای اضافه وجود دارد، به این دلیل که تدوین کتاب مقدس یهودیها به شکل فعلی پس از طومارهای بحرالمیت است. همانطور که مسیحیها در قرن چهارم کانون را تصویب کردند، یهودیها هم حداکثر در قرن دوم میلادی این کار را کردند. بنابراین پیش از آن و حتی پس از قرن دوم، نزاع بر سر اینکه کدام کتابها باید باشند و کدام نباید، وجود داشته و هنوز هم هست: این کتب آپوکریفا مورد قبول یهودیها نیست، بعضی از مسیحیها معتقدند که جزء کتاب مقدس است، و الی آخر. در زبان فارسی خوشبختانه ترجمههای خیلی خوبی از این بخشهای کتاب مقدس هست. نکتهٔ خیلی بدی است که بهترین ترجمههای کتاب مقدس به زبان فارسی، که آقای پیروز سیار ترجمه کردهاند، همان جاهایی است که خود یهودیها قبول ندارند! ایشان در این ترجمهٔ فارسی منظور بدی نداشته است؛ میخواسته آن قطعههایی از کتاب مقدس را که ترجمه نشده بودند به فارسی ترجمه کند. حالا ما یک ترجمهٔ بد از قسمت متن اصلی کتاب داریم که بیش از صد سال قبل خیلی سردستی ترجمه شده است، و یک ترجمهٔ خیلی خوب از قسمتهایی که مورد قبول یهودیها نیست، که آقای پیروز سیار ترجمه کرده است. انشاءالله ایشان که انجیل، یعنی کتاب عهد جدید، را درآورده، عهد قدیم را هم دربیاورد. البته واقعاً پروژهٔ خیلی بزرگی است. شاید به تأخیر افتادنش هم برای این است که ترجمهٔ کتاب عهد قدیم از نظر حجم کار وحشتناکی است. کتاب عهد جدید را که درآورده، حجمش با ترجمه و حواشیای که ایشان زده و چاپ شده، به اندازهٔ کل کتاب مقدسی است که در بازار هست، یعنی تورات و انجیل با هم. نمیدانم اگر بخواهد تورات را با این شیوه ترجمه کند چند جلد میشود و چقدر وقتش را میگیرد. انشاءالله ترجمههای خوب تورات هم بیاید.
اینها مجموعهٔ ادعاهای عدم تحریف تورات است که باید دربارهٔ آنها بحث هم بکنیم.
اما چرا نسخههای قدیمیتری از تورات به دست نیامده است؟ شما اصولاً چقدر متن از سه هزار سال قبل دارید؟ اینها همهاش کتیبههای سنگی است. انشاءالله به دست میآید؛ من نمیدانم. به هر حال در طول آن سالها، مخصوصاً پس از تبعید بابلی، کتابت به شدت رواج داشته است؛ اینها در منطقهٔ متمدنتری از دنیا زندگی میکردند. هم خودشان، به قول شما، از نظر فرهنگی پیشرفته بودند و هم مصر و بابل که اطرافشان بودند تمدنهای پیشرفتهای بودند و امکانات کتابت خوبی داشتند، و یهودیها در واقع این کارها را خیلی زیاد انجام دادند و متون زیادی مینوشتند. منتها قدیمیترین چیزی که فعلاً پیدا شده مربوط به دو هزار سال قبل است.
پیش از آنکه دربارهٔ این موضوع صحبت کنم که اصلاً تحریف اتفاق افتاده یا نیفتاده، و بررسی تاریخی و مانند آن بکنیم، میخواهم به اهمیت این موضوع بپردازم؛ چون ناخواسته این مسئله را باید موازی با ادعاهای مسلمانها پیش ببریم. در آن جلسه هم اتفاقی افتاد که شاید از نظر من بهتر بود نیفتد؛ بهتر بود اصلاً بحثی دربارهٔ قرآن نشود و فقط گوش بدهید که یهودیها چه میگویند. اما به هر حال هنگام بحث، اگر استدلال مشترکی وجود دارد که قرار است دربارهٔ آن بحث کنیم، خودبهخود باید وارد بحث تحریف قرآن هم بشویم. یعنی اگر شما به عدم تحریف قرآن و به تحریف تورات اعتقاد دارید، اینجا باید استدلالهایی برای عدم تحریف قرآن داشته باشید که دربارهٔ تورات صدق نکند. اگر شواهد تاریخی ارائه میدهید، آنها هم ارائه میدهند؛ اگر مسئله اهتمام است، آنها هم میگویند ما اهتمام داریم؛ اگر کلام خدا تغییرپذیر نیست، آنها هم این ادعا را دارند، اگر شما بپذیرید که تورات کلام خداست. همینطور شیعه، یعنی بخش شیعهٔ مسلمانها، میتواند حضور ائمه را، دستکم برای دو قرن، دلیل بر این بگیرد؛ کما اینکه خیلیها در واقع همینطور به قرآن اعتماد میکنند که تحریفی در آن صورت نگرفته، چون اگر صورت میگرفت، ائمه تذکر میدادند و ساکت نمینشستند. عین همین حرف را آنها هم میتوانند بزنند. به نظر میآید همهٔ حرفهایی که ما میزنیم آنها هم تا حدودی میتوانند بزنند؛ پس فرق ماجرا در چیست؟
یکی از حاضران: پیامبرها پیش از مسیح بودهاند؛ پس از او که پیامبری نداشتیم.
بحرالمیت پیش از مسیح است. ادعا میشود که طومارهای بحرالمیت مربوط به فرقهٔ اسنیهاست؛ فرقهای که خیلیها یحیی را جزء آن میدانند، یا دستکم از نظر نوع منش دینیای که ارائه میکرد، نزدیک به آن فرقه میدانند. بنابراین آن طومارها نسخههاییاند که، دستکم از نظر ما به عنوان مسلمان، حضرت یحیی و حضرت زکریا دیدهاند؛ در زمان حضورشان آن نسخهها وجود داشته است.
اولین نکتهای که میخواهم بگویم فعلاً ربط مستقیمی با مسئلهٔ تحریف یا عدم تحریف تورات ندارد: در قیاس میان اسلام و یهودیت، نکتهای که به نظر من خیلی کلیدی و خیلی مهم است این است که مسلمانبودن چه مقدار به تحریف یا عدم تحریف قرآن وابسته است. اعتقادات یهودیها را که نگاه کنید — اینکه خداوند این قوم را برگزید، پای کوه سینا با آنان معاهدهای بست، و بعد قرار شد مسیحی ظهور کند، و آنان مسیحی را که ظهور کرد نپذیرفتند به این علت که با متونشان سازگار نبود — همهٔ این اعتقادات از متن برمیآید. یعنی سرتاپای دین قوم یهود وابسته به این است که این وقایع اتفاق افتاده باشد، اینها قوم برگزیده باشند، مسیح قرار باشد ظهور کند و الی آخر. اما مسلمانها: دین مسلمانها مثلاً این نیست که حتماً باید پیغمبر عرب ظهور کرده باشد. من میتوانم مسلمان باشم و هیچ چیز از تاریخ دینم ندانم. اسلام دینی وابسته به تاریخ نیست. من از روز اول بر این تأکید کردم که یهودیت از تاریخ یهودیت جداییپذیر نیست. یهودیت دینی نیست که بگویید من فقط به توحید اعتقاد دارم، اصول دین من توحید و نبوت و معاد است و فروع دین من هم اینهاست. شما یهودی هستید اگر همهٔ این ماجراها را بپذیرید: رسالت قوم یهود را بپذیرید، خودتان را با این رسالت هماهنگ کنید، و منتظر ظهور مسیحی باشید که در متن صفاتی برایش گفته شده است. و اگر قوم یهود تا امروز وجود دارد و منحل نشده، یعنی خودش را منحل نکرده، دلیلش این است که بنا به متون خودشان میگویند مسیح ظهور نکرده است. میخواهم بگویم نوع وابستگی اسلام به قرآن با نوع وابستگی یهود به تورات فرق دارد؛ میزان وابستگی آنها بیشتر است. من میتوانم سعی کنم از همهٔ اعتقادات اسلامی با برهان عقلی دفاع کنم: سعی کنم توحید را ثابت کنم، نبوت را ثابت کنم، معاد را ثابت کنم، یا دستکم ایدههای کلی خوبی دربارهٔ آنها بدهم. من به توحید معتقد نیستم چون در قرآن نوشته، به معاد معتقد نیستم چون در قرآن نوشته، که اگر کسی بیاید و بگوید این قرآن تحریف شده است، به اعتقاداتم خدشه وارد شود. اما اگر کسی به یهودیان بگوید این کتاب مقدس را کنار بگذارید، برای وقایع مقدسی که به آن معتقدند جز کتاب مقدس سندی ندارند. دربارهٔ اینکه پای کوه سینا چه اتفاقی افتاد، مورخان غیریهودی آنجا نبودند که این واقعه جایی بازتاب پیدا کرده باشد. میدانید که مورخانی که دوست دارند یهودیها را اذیت کنند، کل ماجرا را زیر سؤال میبرند. اصلاً میگویند اینها نه از دریایی رد شدند و نه پای کوه سینا رفتند؛ کل ماجرای تاریخیِ اینکه اینها برده بودهاند و آمدهاند و رفتهاند را زیر سؤال میبرند. میگویند از نظر تاریخی اصلاً سلیمانی وجود نداشته، داوودی وجود نداشته؛ سلیمان کجا حکومت میکرده؟ میگویند این همه قصر داشته، ولی یک سنگ هم از آنها پیدا نشده است. این مخالفان، مخصوصاً نه مسیحیها بلکه آنهایی که ملحدند، کل کتاب مقدس را زیر سؤال میبرند. میگویند همانطور که افسانههای یونان وجود داشته، اینها هم افسانههای قوم یهود است که برای خودشان بافتهاند که اجدادمان چنین شکوه و عظمتی داشتهاند، در حالی که در هیچ جای تاریخ سند و مدرکی برایش پیدا نمیکنید. کتیبهای در جایی پیدا کنید که نوشته باشد سلیمان پادشاه بزرگی است که در فلانجا حکومت میکند. اگر شهر بزرگی بوده که سلیمان بر آن حکومت میکرده، کجا بوده است؟ مثلاً ما میگوییم کوروش پادشاه بزرگی بوده و هخامنشیان این بناها را ساختهاند و سنگهایی از آنها باقی مانده است. مگر اینکه بگویید اسناد و مدارک ساختمانهایی که یهودیها ساخته بودند با انفجار اتمی از بین رفته است! نکتهای که میخواهم بگویم این است که وقتی دین یهود دینی است که رسماً وابسته به تاریخش است، وابستگیاش به کتابش خیلی بیشتر از مسلمانها و مسیحیهاست. اگر دربارهٔ انجیلها تحقیقاتی انجام بدهید و نشان بدهید که این انجیلها خیلی معتبر نیستند، یک مسیحی چقدر به او برمیخورد؟ مسیحیها ناراحت میشوند، ولی نه خیلی؛ نه آنقدر که اعتقاداتشان کاملاً زیر سؤال برود. ممکن است بگویید که بعضی از جملات این انجیلها ممکن است تحریفشده باشد و نسخهها با هم هماهنگ نیستند. مسیحیها معتقدند که این روح، یعنی جلوهای از مسیح که باید با آن در تماس باشند، از طریق خواندن کتاب مقدس منتقل میشود؛ حالا کمی کمتر باشد یا کمی بیشتر. اگر کتاب مقدس مسیحیها مثل کتاب مقدس یهودیها پر از احکام بود، در دینی که وابسته به احکام است، اینکه حکمی تغییر کرده باشد یا نه خیلی مهم میشد. مسیحیها چون اینطور نیستند، شاید حتی کمتر از مسلمانها برایشان اهمیت دارد که کتابشان چقدر سندیت تاریخی دارد. پیش از آنکه این بحث را شروع کنم، میخواهم تأکید کنم که اکثر اعتقادات ما چندان وابسته به این نیست که در قرآن چیزی نوشته شده یا نه، آنطور که دین یهود وابسته است. مثلاً خوارج میگفتند سورهٔ یوسف کلاً در قرآن نیست، یعنی جعلی است؛ حالا سورهٔ یوسف باشد یا نباشد، چه چیزی به اعتقادات شما وارد میشود؟
یکی از حاضران: ما مسلمانها این اعتقاد را داریم که قرآن کلامی است که از طرف خدا به پیامبر رسیده است، و بنابراین توحید و نبوت و معاد و همهٔ اینها را هم از قرآن میگیریم.
نه، ما از قرآن نمیگیریم. ما به توحید معتقد نیستیم چون در قرآن نوشته شده است. اگر شما به توحید معتقد باشید چون به شما گفتهاند یا خواندهاید، اصلاً مشکل دارید. شما باید توحید را بپذیرید به این دلیل که مثلاً وحدانیت خدا را درک میکنید. قرآن راهنمای این است که وحدانیت خدا را درک کنید.
آری، ولی حرف من این است که یهودیبودن مسئلهٔ اعتقاد به توحید نیست، مسئلهٔ اعتقاد به نبوت و معاد نیست؛ مسئله این است که قوم یهود را به عنوان قوم برگزیدهٔ خدا پذیرفته باشید. این به یک فکت تاریخی احتیاج دارد. نمیتوانید یهودی باشید و تاریخ یهود را ندانید. برای همین است که کتاب مقدس یهودیها همهاش تاریخ است؛ در واقع میگوید کجا بودهاند و کجا رفتهاند. برای همین است که یهودیت وابسته به کتاب و اسناد میشود، در حالی که اعتقادات ما انتزاعیتر است. ممکن است کسی ادعا کند، کما اینکه متکلمان ادعا میکردهاند و میکنند، که اصول و حتی بعضی از فروع دین را به صورت عقلی استنتاج میکنند. برای همین ما معتقدیم که اگر اعتقاد مسلمانی به معاد به این دلیل است که در کتاب نوشته شده، اعتقادش مشکل دارد. شما باید معاد را درک کنید؛ باید به اصول دین برسید. قرآن متأخر از این است که شما اصول دین را شهوداً درک کرده باشید، نه لزوماً با برهان عقلی: اینکه درک کنید خدا وجود دارد، توحید برقرار است، بهطور کلی انبیایی آمدهاند، و معادی هست. اینطور نیست که ما به اینها معتقد باشیم چون در کتابی نوشته شده است. مسلمانها خوشبختانه این شکلِ قبولکردن را قبول ندارند. جنس وابستگی مسلمانها به کتاب با جنس وابستگی یهودیها به کتاب فرق میکند؛ مال آنها خیلی حساستر است. اگر بخشهای مربوط به مسیحِ کتابشان تحریف شده باشد، اصلاً موجودیتشان زیر سؤال میرود؛ فقط همین بخشش. اگر قبول ندارند که مسیح مسیح بوده، چون از پیامبران گذشته دربارهٔ مسیح چنین عبارتی آمده است، این عبارت کلیدِ این است که آیا اکنون این دین مشروعیت دارد یا نه؛ اینکه کسی باید یهودی باشد یا همهٔ یهودیها باید مسیحی شده باشند. آیا ما چنین چیز کلیدیای در قرآن داریم؟
این مسائل را در یهودیت هم از کتابشان نمیگیرند
چه چیزی در قرآن هست که به نظر میرسد استدلالها از روی کتاب گفته میشود؟
نه؛ معاد، که جزئیاتش در قرآن گفته میشود.
بله. خیلیها میگویند که در قرآن نوشته شده که پیغمبر خاتمالانبیاست و بنابراین دیگر پیغمبری پس از پیامبر اسلام ظهور نمیکند. اگر این اعتقاد را از کتاب بگیرید، آنگاه خیلی واضح است که، چون بیش از یک آیه نیست که چنین چیزی در آن نوشته شده باشد، مسئلهٔ تحریف کل ماجرای خاتمیت را زیر سؤال میبرد. هر اعتقادی که اینگونه باشد، یعنی بر عبارتی در کتاب مقدس بنا شود، و هر چیزی که صرفاً با استفاده از متن آیات بگیرید، مسئلهٔ تحریف را دربارهٔ آن اعتقادات حساس میکند. (به اعتقاد من خاتمیت چندان اینطور نیست و میتوانم دربارهٔ آن توضیح بدهم؛ یعنی لزومی ندارد به قرآن استناد کنید و میتوانید آن را به گونهٔ دیگری بیان کنید.) ما خوشبختانه نه در اصول دینمان و نه در فروع دینمان وابسته نیستیم؛ مسلمانبودن جنبهٔ تاریخی ندارد و ما خیلی چیزها را در واقع بدون استناد به متن قرآن هم میتوانیم درک کنیم. حالا خیلی وارد جزئیات نشویم. بحث دربارهٔ تحریف را من کمی انجام میدهم؛ بعد وقت میشود دربارهٔ اینکه تکلیف خاتمیت چه میشود و اصولاً نوع وابستگی ما به قرآن چیست بحث کنیم، چون اکنون قرار است مسئلهٔ تحریف تورات و قرآن را بهطور موازی پیش ببرم.
معاد
ختم نبوت
یکی از حاضران: ولی فروع را از نظر تاریخی و از درون سنت، از احادیث و مانند آن، میآوریم.
در احکام، بیش از آنکه وابسته به متن قرآن باشیم، به سنت وابستهایم. بله، اگر تحریفی رخ داده باشد، دربارهٔ احکام هم شک و شبهه وجود دارد. من میخواهم بگویم موجودیت مسلمانها آنقدر زیر سؤال نمیرود؛ نمیخواهم بگویم اصلاً زیر سؤال نمیرود. اگر کسی بیاید و بگوید قرآن کلاً تحریف شده است، خیلی بدیهی است که مسلمانها آسیب میبینند، ولی همهچیزشان زیر سؤال نمیرود. یهودیها همهچیزشان زیر سؤال میرود.
یکی از حاضران: اینکه میگویند کسی صدای قرآن را از پیامبر میشنود و ایمان میآورد، یعنی این قبول نیست؟
نه، قبول نیست. اولاً آن قرآنی که پیغمبر میخوانده و آنها ایمان میآوردند، آن قرآنی نیست که اکنون در دست شماست! (ناگهان دوباره یهودی شدم!) شما میگویید پیغمبر آن قرآن اصلی را میخواند و مردم ایمان میآوردند، و بعداً تحریف شده است؟! بعد هم، همهاش که تحریف نشده؛ آن تکههایی که میخوانند و عدهای ایمان میآورند، قسمتهای تحریفنشدهٔ آن است. مثلاً میگویند کسی داشته از دیواری بالا میرفته و این آیه را شنیده است: «الم یأن للذین ءامنوا أن تخشع قلوبهم لذکر الله»؛ این آیه را شنیده و بعد توبه کرده است؛ معلوم است که این آیه مصون از تحریف بوده! اگر بخواهید این دلایل تاریخی را ملاک قرار بدهید، قطعاً مسیحیها و یهودیها هم از این داستانها زیاد دارند. شما به اسناد تاریخیای ارجاع میدهید که خیلی خیلی ضعیفتر از خود قرآن است. خود این خبر از کجا به شما رسیده است؟ از کانالی که خیلی نامعتبرتر از کانالی است که کتب مقدس از آن گذشتهاند. بنابراین اساس استدلال زیر سؤال میرود.
بگذارید بحث دربارهٔ تحریف را با این استدلال شروع کنم که میگوید خداوند وقتی کلام خودش را میفرستد، انگار جزء وظایف خداوند هم هست که کلام خودش را حفظ کند؛ این واقعاً چقدر اعتبار دارد؟
نمیخواهم وارد بحث قرآنی بشوم. این آیه که میگوید «انا نحن نزلنا الذکر و انا له لحافظون»، حتی اگر به عدم تحریف همین آیه معتقد باشیم، آیا واقعاً به این معناست که خداوند حافظ متن قرآن است؟ یعنی «ذکر» اینجا یعنی قرآن؟ و «حافظ» بودن هم یعنی مصونیت کلمات؟ این استدلال چقدر قوی است؟ واژهٔ ذکر در خود قرآن برای غیر قرآن هم به کار میرود. ذکر چیز خیلی کلیای است. نزول ذکر هم لزوماً به معنای نزول خود قرآن نیست. نمیخواهم بگویم این آیه این معنا را نمیدهد، اما اگر بخواهم تنها با همین یک آیه معتقد شوم که خداوند به یک معنا متعهد شده که قرآن را حفظ کند، این استدلال چقدر قوی است؟ من با اساس این استدلال اصلاً مشکل دارم، چه یهودیها بگویند چه مسلمانها: اینکه خداوند کلام خودش را میفرستد و بعد متعهد میشود که کلام خودش را حفظ کند، حالا مردم هر کاری میخواهند بکنند. مثل این است که من هدیهای به مردم بدهم. خداوند هدیهای به بشر داده و خود بشر است که باید در برابرش پاسخگو باشد. حالا خداوند نگهبانهایی هم بگذارد که مثلاً این قرآنی را که داده حفظ کنند، که چه بشود؟
بگذارید نکتهای بگویم. اولاً حفظ تورات و حفظ قرآن باز هم یک تفاوت ماهوی با هم دارند. اگر شما، آنطور که مسلمانها هستند، قائل به ختم نبوت باشید، این استدلال باز کمی قویتر میشود. اگر قائل به آن نباشید، همانطور که یهودیها نیستند، این استدلال باز خیلی ضعیفتر میشود. مثلاً فرض کنید بگویم صحف ابراهیم وجود داشته است؛ بله، مسلمانها هم معتقدند. ولی قرار نبوده این صحف ابراهیم تا ابد وجود داشته باشد و مردم ببینند. این مال همان دوران بوده و اطرافیان ابراهیم مثلاً تا چند نسل صحف ابراهیم را داشتهاند. بنابراین مسلمانها هیچ مشکلی با این ندارند که خداوند کلامی به حضرت ابراهیم داده و بعد هم از بین رفته است. چرا؟ برای اینکه، خلاصه، میگویند قرآنی آمده که آخرین کتاب الهی است و قرار است تا ابد باقی بماند. یهودیها معتقد نیستند که موسی آخرین پیغمبر خداست؛ اعتقاد دارند که نبوت ادامه پیدا کرده، بخشهایی از کتاب مقدس بعداً اضافه شدهاند، و بعداً مسیحی میآید که پیامبر بزرگی است. اگر شما خاتمیت را برای پیامبر خودتان قبول نکرده باشید، همین مطلب استدلالِ اینشکلی را که خداوند کلام خودش را فرستاده و حفظش میکند زیر سؤال میبرد: خداوند با انبیای پیش از موسی حرف زده و آن کلامها برای ما نمانده است. اگر بگوییم کلام آخر خداوند، یعنی پیام نهاییای که خداوند برای بشر فرستاده، از بین نمیرود، میخواهم بگویم این باز کمی جای دفاع دارد. اما دربارهٔ این حرفی که یهودیها میزنند: اگر، همانطور که خودشان ایمان دارند، ظهور قوم یهود و ظهور حضرت موسی و انبیای پس از او حالتی گذرا (transition) برای رسیدن دنیا به حالت ثبات پس از مسیح موعود است، آنگاه وقتی این نگاه عقلی را به آن داریم، مسئلهٔ تحریف یا عدم تحریف تورات کمی سستتر میشود.
یکی از حاضران: مثل این است که پیامبران کشته شدند و خدا جلوی این را نگرفت.
نگرفت. نکتهٔ بعدی دربارهٔ این استدلال این است: چرا خداوند باید کلام خودش را حفظ کند، وقتی مردم به آن عمل نمیکنند؟
ببینید خداوند چه میخواهد. خداوند هدایت مردم را میخواهد. به نظر شما این وضع مطلوبتر است که کلام خدا بدون هیچ تحریفی میان مردم باشد و هیچکس به آن عمل نکند؟ خداوند پیامی برای مردم دارد که اینطور زندگی کنید. ممکن است بخشی از آن در مرحلهای که پیام رسانده میشود دچار اختلال شود، و بخشی هم این است که مردم پیام را میشنوند و عمل نمیکنند. مثل این است که خداوند کلام را برای مردم بفرستد، خودش هم کلام را حفظ کند، و بعد لابد باید مردم را هم مجبور کند که به این چیزها عمل کنند؛ یعنی مثلاً فرشتههایی باشند که وقتی مردم به کلام خدا عمل نمیکنند، بهنوعی آنها را به کلام خدا متمایل کنند. به نظر من قابل تصور است که گناهان مردم آثاری از خود باقی بگذارند که از جمله میتواند از بین رفتن بخشی از این پیام باشد. ببینید، من میتوانم تصور کنم، و از نظر عقلی هیچ مشکلی برایم پیش نمیآید، که قرآن کلام آخر خداوند باشد، ولی به دلایلی، چون مردم به آن عمل نکردند و مسلمانها در واقع تابع کلام خدا نبودهاند، مثلاً بخشی از آن تحریف شده باشد. از نظر عقلی مشکلی در آن نمیبینم. ممکن است، همانطور که دربارهٔ بنیاسرائیل سابقهٔ تاریخی وجود دارد، مسلمانها روزی آدمهای خوبی بشوند و بعد نسخههای قدیمی موثقی از قرآن پیدا شود که نشان بدهد قرآن واقعی در این جاها اینطور بوده است.
میگویم از نظر عقلی چه اشکالی دارد؟ نمیخواهم بگویم این اتفاق افتاده است. من اکنون نه در موضع یهودیت نشستهام و نه هیچ موضع دیگری. میخواهم بگویم این استدلال چقدر خوب کار میکند: اینکه خداوند تعهدی دارد که مردم هر چقدر هم رذالت به خرج بدهند، بهطور معجزهآسایی کلام خودش را میان مردم حفظ کند. من این استدلال را خیلی قوی نمیبینم.
نمیخواهم بگویم هیچ چیزی ندارد، اما به نظر من، همانطور که اجداد ما گناهانی میکنند که آسیبهایی به ما میرسد، ممکن است یکی از این گناهها هم باعث شده باشد که بخشی از کلام خداوند به ما نرسد. آسیبی که به ما میرسد این است. میتوانید بگویید آخر من چه گناهی کردهام که کلام خدا به من نرسیده است؟ شما چه گناهی کردهاید که این همه آسیب اجتماعی را تحمل میکنید؟ یکی از آسیبهایی که اجدادتان به شما رساندهاند این است که قسمتی از کتاب هم مثلاً کم یا زیاد شده باشد. من این استدلال عقلی را خیلی قوی نمیبینم.
این نکته را اینطور در نظر بگیرید: فکر میکنم کسی منکر این نباشد که درک مسلمانها از خیلی از بخشهای کتاب مقدس خودشان به شدت بد است؛ چیزهایی را بد میفهمند. اکنون قرآن را به زبان فارسی ترجمه میکنند و جاهایی را اصلاً غلط ترجمه میکنند. آیا خدا اینها را هم باید درست کند، برای اینکه مثلاً کلام خدا به فارسیزبانها برسد؟ من نمیدانم: اگر مردم بد میفهمند، یعنی کتاب تحریف نشده اما مردم مثلاً هفتاد درصدش را غلط میفهمند، این وضع که کلمات باقی ماندهاند ولی معانیشان درک نمیشود، خیلی فرق دارد؟ اگر قرار است روزی درک شود، میشود نسخهای در جایی باقی مانده باشد، نه این نسخهای که اکنون در دست ماست.
اولاً مسلمانها آنقدر که یهودیها سرتاپایشان وابسته به کتاب است، وابسته نیستند.
ثانیاً دربارهٔ این استدلال، بهطور کلی اعتقاد به خاتمیت این استدلال را خیلی تقویت میکند: اینکه این کتابی است که قرار است تا ابد بماند. بنابراین این استدلال دربارهٔ قرآن بیشتر جا دارد تا برای یهودیها.
نکاتی که تا حالا گفتهام اینهاست:
سوم اینکه من واقعاً کل این استدلال را آنقدر قوی نمیبینم. استناد به آن آیهٔ قرآن را هم خیلی قوی نمیبینم که به این دلیل به عدم تحریف قرآن معتقد باشیم.
یکی از حاضران: این را قبول دارید که خداوند اسباب هدایت را برای همهٔ بندگان بهنوعی مهیا میکند؟
پیش از آنکه حرفتان را ادامه بدهید، سؤالی بپرسم: پیش از آنکه قرآن یا کتاب مقدس دیگری بیاید، آیا اسباب هدایت مهیا میشد یا نمیشد؟ میخواهم بگویم مهیاشدن اسباب هدایت موکول به تحریف یا عدم تحریف کتاب نیست؛ یعنی میتوانید اصلاً کتاب نداشته باشید و اسباب هدایت برایتان مهیا باشد.
یکی از حاضران: شاید بهنوعی، حالا که زبان تکامل پیدا کرده، هدایت وابسته به کتاب هم شده باشد. میخواهم بگویم ممکن است در دورهای کتابی نبوده و هدایت هم به گونهٔ دیگری بوده، ولی اکنون هدایت به گونهٔ دیگری است.
بگذارید این سؤال را بپرسم. منظورم جنبهٔ تاریخیاش نبود، چون همین الان هم فکر نمیکنم مردم دنیا که هدایت میشوند، با خواندن قرآن هدایت شوند. اکثریت مردم دنیا که هدایت میشوند، به راههای دیگری هدایت میشوند: با آدمی آشنا میشوند، ممکن است به سخنرانیای گوش بدهند، واقعهای در زندگی خودشان رخ میدهد؛ یعنی هدایتها مدام در حال ظهورند، و از جمله قرآن هم میتواند بهنوعی باعث هدایت شود. یکی از این هدایتها ممکن است قرآن باشد.
سؤالی که میخواهم از شما بپرسم این است: شما میگویید در تاریخ هم ممکن است اتفاقهایی افتاده باشد که حالا دیگر کتاب لازم است؛ اکنون چند درصد از مردم دنیا با قرآن سروکار دارند؟ میخواهم بگویم اینکه کلمات قرآن اکنون حفظ شده باشد، وقتی مردم آن را نمیفهمند و خیلیهایشان با قرآن سروکار ندارند، چقدر مسئلهٔ قابل استدلالی است؟ راهی که شما میروید برای وقتی است که این قرآن به همهٔ مردم رسیده باشد و مردم آن را خوانده و درک کرده باشند. آنگاه خیلی حساس (critical) میشود که اگر در دنیای مدرن هدایت باید از طریق کتاب بیاید، چطور ممکن است این کتاب تحریف شده باشد.
ببینید، من اصلاً یک اشکال کلی دارم به اینکه خداوند وظیفه دارد؛ نمیدانم چطور بگویم. خداوند انبیا را فرستاده و کتاب را نازل کرده، و به نظر من اکنون دیگر توپ در زمین مردم است؛ یعنی هر گناهی میخواهند بکنند، بکنند. کاری که خداوند باید برای بشر انجام میداد و جزء تعهدات خداوند بود، یعنی اینکه «وقتی به کرهٔ زمین رفتید، من هدایت میفرستم»، انجام شده است. مسیح ظهور کرده، قرآن ظهور کرده؛ مردم مسیح را تحریف کردهاند. مسیح هم بهنوعی کلام خداست و ما به آن معتقدیم. آن را اصلاً به چیز دیگری تبدیل کردند و با خدا معادلش کردهاند. یعنی خدا باید جلوی تحریف مسیحیت را بگیرد، خدا باید جلوی تحریف اسلام را بگیرد؟ من فکر میکنم مردم از روی تنبلی چیزهایی را زیادی بر عهدهٔ خدا میگذارند. خدا همین که کتاب قرآن را نازل کرد، آنچه را وعده داده بود انجام داد؛ حالا دیگر هر اتفاقی افتاده یا نیفتاده باشد. مثلاً کسی بگوید من چه گناهی کردهام؟ اگر در زمان پیغمبر بودم با قرآن اصلی مواجه میشدم و اکنون در این دوران با قرآن فرعی مواجه میشوم. من نمیدانم؛ جواب من همین است که از نظر هدایت هزار جور مضیقه برای ما وجود دارد که نتیجهٔ گناهان اجداد ماست. من چه گناهی کردهام که در جامعهٔ مدرن به دنیا آمدهام؟ من چه گناهی کردهام که اینطور و آنطور شده است؟ یکی از چیزهایی هم که پیش آمده، ممکن است این باشد که شاید کلام خدا آنطور که باید به من نرسیده است.
یکی از حاضران: شما میگویید وظیفهٔ خدا نیست که مثلاً قرآن را حفظ کند؛ شاید خدا به دلایلی بخواهد آن را حفظ کند.
تورات را چطور؟
من آدمی هستم در مالزی که ترجمهٔ مالزیایی قرآن را میخوانم و این ترجمه بهوضوح تحریف شده است. من میتوانم مثلاً دنیا را کاوش کنم و نسخهٔ اصلی قرآن را پیدا کنم؛ مثلاً زیر یک دیوار.
یکی از حاضران: شما گفتید ممکن است بهنوعی هیچ اثری از آن نماند.
من نگفتم هیچ اثری از آن نماند. گفتم برای من قابل تصور است؛ مجدداً تأکید میکنم که من هیچ اعتقادی به تحریف قرآن ندارم. میخواهم ببینم این استدلال کار میکند یا نه. برای من از نظر عقلی قابل تصور است که به دلیل گناهان مردم، همانطور که جوامع بدی به وجود آمده و همانطور که مسیحیت تحریف شده، چنین اتفاقی بهطور موقت بیفتد، بدون اینکه آثار اولیه از بین رفته باشد؛ یعنی قرآن قابل کشف است. اکنون مسلمانها را نگاه کنید: خیلی مسلم است که اکنون مسلمانها در حضیض قرار گرفتهاند. اگر متدین باشید، هیچ نمیتوانید منکر این شوید که این حضیض جامعهٔ اسلامی به این دلیل است که گناه کردهاند و از دین منحرف شدهاند؛ وگرنه مسلمانها باید بهنوعی در اوج باشند و نباید اینطور در ذلت به سر ببرند و مثلاً برنامههای هستهای نداشته باشند! به هر حال، اینکه ما اکنون در تاریخ اسلام در وضعیت بدی هستیم، از جامعهٔ مسلمانها، هم از وضعیت سیاسیشان و هم از وضعیت جوامعشان، مشخص است. برای من قابل تصور است که در چنین دورهای ارتباط قرآن هم با این جامعه قطع شده باشد، با حفظ این نکته که میشود قرآن را مثلاً بازیابی کرد.
میتوانید بروید عربی یاد بگیرید
یکی از حاضران: یعنی این فرض را میگذارید؟
آری، این فرض را گذاشتم. اگر شما راضی میشوید، بیایید این فرض را بگذاریم؛ چون مشکل من شخصاً با وظایفی است که بر عهدهٔ خداوند میگذاریم.
خداوند برای هر انسانی که خلق میکند، بهنوعی هدایت را به او میرساند، و برای کل بشریت هم قرآن را داده است. اینکه قرآن درست ترجمه شود، اینکه قرآن درست فهمیده شود، اینکه یک کلمهاش جابهجا شود یا نشود، به نظر من دقیقاً توپی در زمین مردم است. میخواهند این کارها را بکنند یا نکنند؛ میخواهند قرآن را بخوانند یا نخوانند. در قرآن هست که پیغمبر شکایت میکند: «اتخذوا هذا القرآن مهجورا». حالا اینکه کلام خدا وجود داشته باشد و کسی نخواند بدتر است؛ من گاهی فکر میکنم که اتفاقاً اگر قرآن تحریف شده باشد، روز قیامت مردم بیشتر میتوانند در برابر خدا حرفی داشته باشند که ما نخواندیم چون مثلاً اینطور بود و کلام تو نبود. اگر کلام خدا میان مردم وجود داشته باشد و نخوانند، این برای انسان مثلاً بدتر است، یا اینکه کمی کم و زیاد شده باشد و نخوانند؟ حالا که نمیخوانند! از آن آیهٔ قرآن هم برمیآید که انگار از همان اول هم آنطور که باید اهتمام نداشتند و نمیخواندند. مشکل من با اینجور استدلالهاست. مسئول حفظ دین، و بهطور کلی جامعهٔ دینی و هدایتی که به این صورت از طرف انبیا به مردم میرسد، خود مردماند. اگر انسان این را حفظ نکند، بلایی سر خودش میآید: این تحریف میشود. ما مطابق متن قرآن این ادعا را پیش چشم خودمان داریم که تورات، که هدا و نور برای بنیاسرائیل بود، جلوی چشم همه تحریف شد. مسلمانهایی که خیلی ادعا دارند که تورات همهچیزش بهکلی تحریف شده است، اصلاً میخواهند بگویند نبودِ اشارهٔ کافی به مسئلهٔ معاد و آخرت و مانند آن هم نتیجهٔ تحریفات است، و در زمان حضور انبیا هم در طول هزار سال این تحریف انجام شده است. طومارهای بحرالمیت تحریف شدهاند، زکریا بوده، یحیی بوده؛ ما به چنین چیزی معتقدیم؛ یعنی من نمیفهمم چطور چنین چیزی میشود. تنها ادعایی که ممکن است کسی بکند مسئلهٔ خاتمیت است: اینکه آن متن خیلی مهم نبوده که تحریف بشود، چون متنی موقت بوده، ولی این متن خیلی مهم است.
یکی از حاضران: من خیلی مشکلی ندارم با اینکه کمی تغییراتی صورت گرفته باشد، اما با اینکه حرف کلاً عوض شود مشکل دارم. مثلاً کسی میآید و میگوید دکتر توسرکانی این حرف را زده است و من با توجه به آن کاری میکنم.
هیچوقت این کار را نکنید!
یکی از حاضران: حالا حرفی را میگویند که خدا زده، در حالی که نزده است؛ خدا باید اعتراضی بکند.
دربارهٔ تورات چه شد؟ مردم با استناد به همان متن تحریفشده مسیح را قبول نکردند. خدا چه کرد؟ من دارم این نوع نگاه به وظایف خدا را زیر سؤال میبرم، و خوشبختانه شما هم بهنوعی همراهی میکنید که این سؤال برای شما ایجاد شود. تجربهٔ تاریخی نشان میدهد که خداوند اینطور رفتار نمیکند. این مردم در طول هزار سال بهوسیلهٔ همان کتاب تحریفشده گمراه شدند و اکنون هم ادامهٔ حیات جامعهٔ یهودی وابسته به همان تحریفات است و خداوند هیچ کاری نمیکند. در قرن چهارم میلادی جلسهای تشکیل شد که مسیحیت در آن بهکلی تحریف شد؛ اثر این جلسه که کلاً توحید را زیر سؤال برد، تا همین امروز باقی است و خداوند در آن جلسه هیچ کاری نکرد. یعنی شما وظایفی بر عهدهٔ خداوند میگذارید که خداوند برای خودش قائل نیست و به نظر من هم معقول نیست.
دقیقاً این نوع تصورات نتیجهٔ همینجور استدلالهایی است که شما هم در محیط اسلامی شنیدهاید: اینکه «اینطور نمیشود». مثلاً فرض کنید حکومت اسلامی تشکیل شود و اینها نیت خیر داشته باشند؛ استدلال این است که اگر این حکومت هزار نفر آدم بیگناه را هم کشت، و واضح هم هست که اینها بیگناه بودهاند و کشته شدهاند، نمیشود، چون خدا که نمیگذارد حکومت اسلامی چنین کند؛ پس لابد اینها گناهکار بودهاند.
اینطور نیست. خداوند تعهد کرد که شما را به کرهٔ زمین میفرستم و بعد برایتان هدایت میفرستم؛ انبیا را میفرستم و شما را هدایت میکنند. حالا میخواهید این هدایت را بشنوید و پیروی نکنید، یا میخواهید در خود آن هدایتها دست ببرید.
ببینید، به نظر من بدیهی است که همهٔ ادیان تحریف شدهاند. برای من بدیهی نیست که بخواهم بگویم قرآن تحریف شده است؛ حالا فرض کنید قرآن تحریفشده نیست. آیا آموزشهایی که به عنوان هدایت الهی به شما داده شده، همانی است که خدا میخواهد به شما داده شود؟ صد در صد نه. آیا خدا اینها را هم باید بیاید و اصلاح کند؟! این آخر چه حرفی است؛ من نمیفهمم! این از کجا درآمده که شما برای خدا چنین وظایفی قائل شدهاید؟ بشر اینها را نوشته است: حالا که من را خلق کردی، وظیفه داری برای من پیغمبر بفرستی و کتاب بفرستی؛ من هم نمینویسم، خودت باید بنویسی و نگهش داری؛ بعد نوادههای ما که میآیند و ترجمه میخواهند، باید دخالت کنی که این ترجمهها درست باشد؛ بعد ملائکهای بفرستی که بیایند این را بخوانند!
به نظر من اینطور نیست. اگر معتقد باشید که انبیایی آمدهاند و کتب را آوردهاند، خداوند عهد خودش را عملی کرده است. باقیاش، اینکه مردم این را حفظ کردهاند یا نکردهاند و چه کردهاند، به نظرم کار مردم است. این استدلال برای من چندان معتبر نیست.
یکی از حاضران: ما نمیتوانیم بگوییم دربارهٔ خدا چنین قانونی وجود دارد، اما میتوانیم بگوییم از روند عملکرد خداوند میتوانیم چنین چیزی را انتظار داشته باشیم.
ایشان «روند عملکرد خداوند» را میگویند! این روند عملکرد خداوند چه بوده و شما از کجا فهمیدهاید؟!
یکی از حاضران: اینجا البته یک نکته وجود دارد.
بگویید! چند نکته وجود دارد! کمی دربارهٔ روند عملکرد خداوند بگوییم. به نظر میآید روند عملکرد خداوند، دستکم پیش از قرآن، اجازهدادن به تحریف کتب آسمانی بوده است و در قرآن هم ذکر شده که خداوند این مجوز را صادر کرده است.
یکی از حاضران: به نظر میآید در گذشته گاهی خداوند خیلی مستقیم وارد عمل میشده است.
آفرین! نکتهٔ بسیار ظریفی را اشاره فرمودید! در همان دورانی که خداوند خیلی مستقیم عمل میکرده هم این اتفاق افتاده است. انبیا میآمدهاند. دربارهٔ این طومارهای بحرالمیت من نمیدانم؛ به عنوان خودم سؤال میکنم و شما هم به عنوان خودتان جواب بدهید: به نظر شما طومارهای بحرالمیت تحریفشده هستند یا نه؟ این چیزهایی که اکنون در تورات هست، آنجا هم هست. حضرت زکریا و یحیی هم اینها را دیدهاند؛ حتی شنبهها میرفتند و اینها را میخواندند، ولی هیچ نمیگفتند.
یکی از حاضران: سخت است.
خوب است؛ به سختی افتادید. به نظر من تصوراتی دارید که در اثر همان آموزشهایی است که تحریف شده است، و خوشبختانه ربطی هم به قرآن ندارد: در قرآن نیامده که شما در خانههایتان بنشینید و ما این را همینطور حفظ میکنیم. اگر خداوند میخواست این کار را بکند، اینها را روی کوهی، جایی که بشر نتواند زیاد به آن دست بزند، مینوشت. ببینید، اهتمام برای حفظ هدایت مربوط به بشر است؛ هدایت مربوط به خداست. بنابراین موکولکردنِ حفظ کتاب به اینکه «مگر میشود؟ خداوند خودش فرستاده و خودش حفظ میکند»، به نظر من نه دربارهٔ تورات صدق میکرده و نه دربارهٔ قرآن.
من سعی میکنم دلایلی در مورد عدم تحریف قرآن ارائه بدهم، ولی نه اینکه چون وظیفهٔ خداست، پس «لابد» حفظ شده است. شما باید یا اسناد تاریخی بیاورید، یا بهنوعی سعی کنید روشن کنید که قرآن تحریفشده نیست؛ نه با استناد به صفاتی که برای خداوند قائل میشوید، مثلاً اینکه «حافظ الهدایه علی رغم میل مردم» است. این صفت در خداوند نیست.
یکی از حاضران: ما پیامبرانی داشتیم که نه اولوالعزم بودند و نه چیز جدیدی نسبت به پیامبران قبلی آورده بودند. هدف از فرستادنشان این بوده که بهنوعی رشتهٔ این هدایت رها نشود. یعنی اگر خداوند وظیفهای داشته که این پیامبران را میفرستاده، به همان دلیل هم وظیفه داشته که همیشه نسخهای از کلام واقعیاش در دست مردم باشد. اگر از طریق پیامبر پیامی میفرستد، دستکم خودش مواظب آن باشد!
یک حداقل وظایفی باید برای خدا قائل باشیم! دورهای داشتیم که بهطور مداوم پیامبرانی برای بنیاسرائیل میآمدند تا عهدشان با خداوند، مخصوصاً با تأکید زیاد بر توحید، پایدار بماند. حالا میتوانم جواب شما را در واقع اینطور بدهم که به نظر میآید همان انبیایی که میآمدند، دربارهٔ مسئلهٔ تحریف یا عدم تحریف کلام خدا حساسیت زیادی نشان نمیدادند؛ بلکه بیشتر هدفشان این بود که آن اصول تعلیماتی که در قوم یهود هست باقی بماند. مثلاً بیشترین چیزی که بر آن تأکید میکردند از بین بردن گرایش به بتپرستی بود که مدام در تاریخ قوم یهود پیش میآمد. بنابراین این را نمیبینید؛ اگر مسئلهٔ حفظ کتاب و مانند آن خیلی مهم بود، آن انبیایی که آمدند باید خیلی اهتمام نشان میدادند که این کجیها و کموکاستیهای کتاب را بهنوعی درست کنند، که نمیکردند. بنابراین اکنون که انبیا به آن شکل ظهور نمیکنند، کسانی برای هدایت مردم در هر جامعهای میآیند و حرفهایی میزنند. ممکن است اینها به آن معنا نبی نباشند، ولی تأکیدشان بر چیست؟ مثلاً اینکه توحید باید برقرار بماند، احکام باید برقرار بماند. میخواهم بگویم وظیفهٔ انبیای بنیاسرائیل حفظ کتاب نبود، بلکه حفظ کلیات پیام بود؛ و اکنون هم این حفظ کلیات پیام به دست افرادی که هدایتکنندهاند در جوامع مختلف انجام میشود، مستقل از اینکه کتاب قرآن تحریف شده باشد یا نشده باشد. چیزی که میخواهم بگویم این است که این پدیده را اکنون میبینید که آدمهای هدایتشدهای هستند که میآیند و حرفهایی را به بشر میزنند. پیام الهی که از بین نرفته است؛ همین اکنون هم در دنیا خیلیها از مسئلهٔ توحید و توحیدورزی و کلیات عهد خداوند حرف میزنند.
ببینید، دیدگاه شما هنوز این است که چیزهایی جزء وظایف خداست؛ دارید وظایف مردم را بر عهدهٔ خدا میگذارید. به نظر من این یکی از روندهای تغییر فکر دینی است. ببینید، نکته این است: تمام ادیان و همهٔ ایدئولوژیها، فرقی نمیکند، وقتی به جامعه تزریق میشوند تحریف میشوند. من یک بار که دربارهٔ مسیحیت حرف میزدم گفتم که دلایل خیلی واضحی وجود دارد که دینی مانند ادیان الهی نمیتواند در یک جامعه زیاد بدون تحریف زندگی کند. چیزهایی از آن پررنگ میشود و چیزهایی کمرنگ. ببینید، تحریف دین فقط این نیست که واژهای را از جای خودش جابهجا کنید. وقتی معنیها را جابهجا میکنید، وقتی بر چیزهایی که مهم نیستند تأکید میکنید و بر چیزهایی که مهماند تأکید نمیکنید، آموزشهایی که در جامعهٔ دینی به وجود میآید تحریفشده است. این خاصیت جامعهٔ دینی است، برای اینکه اکثریتشان «لایعقلون» هستند. بنابراین شما بهطور بدیهی با پدیدهٔ تحریف سروکار دارید. حالا وقتی این پدیدهٔ تحریف به وجود آمد و چیزهای نامعقولی به سنت تبدیل شد، برای اینکه الهیبودن و مقدسبودن این سنت نامقدس را حفظ کنید، چارهای نیست جز اینکه خیلی خیلی فشار بیاورید که اینها حرفهای خداست و سعی کنید اسناد و مدارکی جور کنید که اینها الهی شود. میخواهم بگویم کل این روند چنین است؛ اکنون اعتماد خیلی از مردم متدین دنیا، مسلمان و غیرمسلمان، شیعه و سنی، به تعلیمات دینی نادرستی که گرفتهاند، بر این نوع استدلال استوار است که مگر میشود این تعلیمات نادرست باشد و خداوند اینها را حفظ کند؟ همه همین حرف را میزنند. مگر میشود تثلیث درست نباشد و خداوند اجازه داده باشد که کلیسا به چنین کفریاتی آلوده شود؟ مگر میشود بعضی رفتارهایی که شیعیان میکنند عین شرک باشد و خداوند مثلاً بگذارد چنین چیزهایی جا بیفتد؟ میخواهم بگویم همهٔ تاریخ این است که خداوند اتفاقاً میگذارد. تحریفها، چه در عمل و چه در مسائل نظری، به وجود میآیند و خداوند هم این را جزء وظایف مردم میداند که بایستند و نگذارند این تحریفات انجام شود. خداوند در قرآن، قرآنی که از نظر من تحریف نشده، گفته است که وظیفهٔ من این است که هدایت را بفرستم، و هدایت را فرستاده است.
یعنی خداوند نگهداری کلیات برایش مهم بوده و جزئیات نه؟
بله، «والذین جاهدوا فینا لنهدینهم سبلنا». «سبلنا»، نه «سبیلنا»: راههای خودمان را به او نشان میدهیم. راهها منحصر به یک چیز نیست. شما راه زندگی خودتان را پیدا میکنید. شاید راه زندگی شما این باشد که بروید ببینید قرآن کجاهایش عوض شده و تحقیق کنید.
چیزی که من میگویم این است که این برهان خیلی به دل من نمیچسبد، چه وقتی مسلمانها، که ادعای خاتمیت دارند، میگویند و چه وقتی یهودیها میگویند. این توقعی نابهجاست که اتفاقاً از اینجا پدید میآید: وقتی به جایی میرسیم که از کارهایی که کردهایم دفاعی نداریم و وظایف خودمان را درست انجام ندادهایم، و حالا میخواهیم دیگران را قانع کنیم، میگوییم اگر اینطور بود خدا نمیگذاشت اینطور شود. خدا نمیگذاشت تثلیث فلان شود. خدا نمیگذاشت تورات تحریف شود. خدا نمیگذاشت مثلاً احکام اسلام عوض شوند. خدا گذاشته؛ میبینیم که گذاشته، و دربارهٔ اسلام هم میگذارد؛ هیچ فرقی نمیکند که این اتفاقها کجا میافتد. این وظیفهٔ انسانهاست که هدایت را، این نوری را که در میانشان نازل میشود، حفظ کنند. جزء وظایف الهی نیست که مثلاً لشکری از ملائکه را آنجا داشته باشد. به نظر من دربارهٔ قرآن هم این نکته را میبینید. اگر به جمعآوری نسخههای قرآن در دو دههٔ اول نگاه کنید، در زمان پیغمبر این وظیفهٔ مردم است که این کار را انجام بدهند، حفظ کنند و بنویسند. در زمان پیغمبر قرآن جمع نشد که به صورت یک مجلد درآید، و مثلاً دو دهه گذشت تا این اتفاق افتاد. بنابراین اگر اینجا کوتاهیای میبینید، مردم باید در زمان پیغمبر و پس از پیغمبر این کار را میکردند. دربارهٔ قرآن اینطور نیست که خداوند سنگنوشتههایی داده باشد؛ دربارهٔ تورات اتفاقاً الواحی وجود داشت. میگویند در روایات یهودی اینطور است که خداوند اینها را نوشته است، نه اینکه موسی نگارنده باشد. داستانی در این کتاب نقل شده است که خدا دارد مینویسد و موسی میبیند، و خدا دارد برای این نوشته اعراب میگذارد. موسی به خدا میگوید: اینها برای چیست؟ خیلی هم دقت نکن! بعد خدا جواب موسی را میدهد. این است که این حالت نوشتن الواح و تابوت عهد و نگهداریاش، باز بیشتر از قرآن حالت نگهداری را داشته است. وظایف مردم بر عهدهٔ مردم است. رسیدن هدایت به مردم و هدایتشدن مردم منحصر به این نیست که این الفاظ سر جای خودشان بمانند؛ خیلی چیزهای دیگر هم هست. بنابراین اگر استدلال این است که خدا قرار است هدایت و قرآن را به همهٔ مردم برساند، باید معانی قرآن را به همه برساند؛ وگرنه مثل این است که کتابی باشد ولی باز نشود. مثلاً خداوند کتابی از سنگ و آلیاژهای خاصی درست کرده باشد که همه نگاه کنند و مطمئن شوند که بله، این کتاب خداست، ولی نتوانند آن را بخوانند و ببینند در آن چه نوشته شده است. اینکه بگویید الفاظ حفظ شده ولی معانی عوض شده، تعلیمات عوض شده، ترجمهها تطبیق نمیکند و عملاً مردم با قرآن به معنای واقعی تماس ندارند، اصل آن استدلال را، که خداوند وظیفهٔ رساندن هدایت در دوران مدرن را مثلاً با استفاده از کتاب دارد، زیر سؤال میبرد. به هر حال من با این استدلال کمی مشکل دارم.
به نظر میآید در این جلسه بیشتر در قالب ملحدان صحبت کردم تا در قالب مسلمان، ولی اشکالی ندارد. فکر میکنم این استدلال خیلی کار نمیکند.