جلسه با این پرسش آغاز میشود که دین چه فایدهای دارد، و او پاسخ را به شأن انسان برمیگرداند. سپس به بحث جلسهٔ قبل میرسد: اسناد تورات در برابر وضع آکادمیک تاریخ قرآن، تومارهای صنعا و اختلاف قرائتها با نمونهٔ سورهٔ کهف. در پایان دو متن دربارهٔ منشأ قرآن را بررسی میکند، یکی دربارهٔ ریشهٔ فارسی و یکی دربارهٔ واژهشناسی سریانی-آرامی.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
مقدمه: فایده دین در برابر اخلاق غربی
این پرسش که «اصلاً دین چه فایدهای دارد؟» بارها از من شده است؛ معمولاً حضوری، و این بار بهطور تصادفی از چند جهت با ایمیل و با مضمونی مشترک، که نمیتوانم با ایمیل به آن جواب بدهم. چون موضوعی است که ممکن است مبتلابهِ دیگران هم باشد، با اینکه به بحث قبل و بعد ربطی ندارد و دلیل این کار هم خیلی منطقی نیست، چند دقیقهٔ اول جلسه را به آن میپردازم و بعد بحثمان را ادامه میدهیم.
این پرسش بهویژه برای جوانهایی پیش میآید که از ایران خارج میشوند و در کشورهای غربی زندگی میکنند، مخصوصاً شاید آمریکا یا کانادا و شاید کمتر اروپا. فرض کنید به یک کشور غربی میروند و بهویژه وارد جمعهایی میشوند و میبینند مردم با همدیگر خیلی خوشرفتارند، مهرباناند، شادند، دروغ نمیگویند، از نظر اخلاقی خیلی چیزها را میان خودشان رعایت میکنند و به نظر میرسد زندگی خوبی دارند و راضی هم هستند.
آنوقت، بهویژه برای کسی که از ایران رفته، این حس پدید میآید که مردم اینجا شاد نیستند، دروغ میگویند و در روابط اجتماعیشان دستکم به نظر میرسد آشفتگیهایی هست: حق همدیگر را رعایت نمیکنند، رانندگی بلد نیستند، نظم اجتماعی ندارند؛ روابط فردی در ایران هم به نظر نمیرسد چنگی به دل بزند؛ این همه کلاهبرداری. ایران مرتب رکوردهایی ثبت میکند و فکر میکنم رکورد تعداد شکایتها به دادگستری را هم ایران زده است. دستکم آماری که وجود دارد وحشتناک است: چند میلیون شکایت در سال گذشته به محاکم قضایی رسیده است؛ فکر نمیکنم در چین و آمریکا کار به چندین میلیون شکایت در سال برسد. رفتن از اینجا که این همه ادعای دیانت هست، به کشوری که مردمش عملاً خیلی چیزها را شاید بهتر از اینجا رعایت میکنند، برای خیلیها این پرسش را پیش میآورد.
پرسش تکراری درباره مقررات دینی
بارها کسانی که میروند و برمیگردند، یا همانجا هستند، از من پرسیدهاند که اصلاً چرا باید این مقررات دینی را رعایت کرد. مثلاً قرار است روزه بگیریم تا اخلاقمان خوب شود؛ ولی به نظر میرسد روزهگرفتن اخلاق مردم مسلمان را خیلی خوب نکرده است و آنها روزه نمیگیرند و شاید اخلاقشان بهتر است. قرار است نماز بخوانیم تا به حالتی معنوی برسیم؛ ولی اینجا خیلی به نظر نمیرسد که در نمازخواندن آن حالتهای معنوی به دست بیاید، در حالی که آنها شاید خیلی ادعای معنوی به آن معنا هم نداشته باشند، و الی آخر. کلاً ما یک سری احکام شریعت را با تأکید خیلی زیاد رعایت میکنیم و بهنوعی معتقدیم وجود دین ضروری است؛ بعد به نظر میرسد بعضی از کشورها و جوامعی که اینها را رعایت نمیکنند، نهتنها عقبافتادهتر نیستند، بلکه از جهاتی از نظر اخلاقی و رفتاری جلوتر هم هستند.
بهویژه تأکید میکنم بر این فضای تا حدی زندهتر و شادتر کشورهای غربی که مردمش به نظر میرسد از زندگیشان راضیاند و از آن استفاده میکنند، در حالی که اینجا حالتهای افسردگی و دلمردگی بیشتر است. به هر حال، این پرسشِ خیلیها پرسشی تکلیفی و فکری نیست؛ پرسشی خیلی احساسی است. یعنی آدمها با چنین شرایطی مواجه میشوند و احساس میکنندد دینداری چندان قانعکننده نیست.
فکر میکنم در خیلی از جلسات عملاً به این موضوع اشاره کردهام و میتوانم از آن حرفها برای جواب این پرسش استفاده کنم؛ ولی فعلاً سعی میکنم مستقل از حرفهایی که زدهام بحث کنم. فکر میکنم ریشهٔ اینکه چرا دین وجود دارد و درکی که ما از مسئلهٔ دین داریم، اختلاف بر سر شأن انسان است. یعنی این تصور که آدمها به این دنیا آمدهاند تا شاد زندگی کنند و به همدیگر مهربانی کنند؛ همان وضعیت ایدهآلی که شاید در بعضی از جوابهای مسیحیت هم دیده شود. البته من اسناد و مدارک خیلی روشنی ندارم که بگویم این حالت ایدهآلی که مسیحیها از آن حرف میزنند تا چه حد وجود دارد. میگویم حتی اگر فرض کنید عدهای هستند که خیلی به همدیگر کمک میکنند، رفتار خیلی خوبی با همدیگر دارند، مهرباناند و مسائل اخلاقی را رعایت میکنند، فکر میکنم اساس نزول دین و وحی و شریعت این است که این برای انسان کافی نیست.
امت واحده پیش از شریعت
دستکم اشارهای بکنم به بحثهایی که دربارهٔ امت واحده کردهام. در قرآن انعکاس دارد که پیش از آمدن شریعت و دین، مردم در حالتی زندگی میکردند که به آن امت واحده گفته میشود؛ گویی با همدیگر کمتر اختلاف داشتند و زندگی خودشان را میکردند و شاید حتی حیات لذتبخشی هم داشتند. و دین، همانطور که در آن آیهٔ معروف سورهٔ بقره هست، اینطور نیست که وقتی آمد اختلافها را از بین ببرد؛ بلکه علاوه بر اختلافاتی که اگر پدید آمده بود، اختلافهای جدیدی هم ایجاد کرد. شاید بیشترِ جنگها و اختلافاتی که دستکم در هزار سال اخیر میبینیم، بهنوعی به اختلافات مذهبی برمیگردد.
مسئله این است که تصور دینی از انسان خیلی فراتر از موجودی است که فقط زندگی کند، مهربان باشد و به همدیگر کمک کند. شأن انسان از نظر دینی این است که میتواند به مراحل خیلی بالایی از هستی و آگاهی برسد که مطمئناً با همینطور زندگیکردن نمیشود به آن رسید و به تمرینهایی نیاز دارد. شریعت بهنوعی صورتِ وحیشدهٔ همان چیزی است که عرفا به آن طریقت عرفانی میگویند. قرار است انسانها با عمل به یک سری مقررات، از لحاظ وجودی و شناختی به مراحلی خیلی بالاتر از آنچه در زندگی عادی میرسند، برسند؛ این هدف نزول شریعت و دین است.
چیزی که بارها بر آن تأکید کردهام و الان هم میخواهم تکرار کنم این است که این حقیقت پذیرفتنی است: وقتی دین میآید، در کنار اینکه عدهای افراد خاص که در اقلیتاند از دین استفاده میکنند و به آن مراحل بالایی که انسان میتواند برسد میرسند، اکثریت افراد ممکن است از حد معمولشان هم پایینتر بیایند. فکر میکنم این اتفاقی است که معمولاً در جوامع دینی میافتد؛ یعنی یک عالمه ایراد عجیب و غریب، مثل ریاکاری و خیلی چیزهای دیگر، پدید میآید که پیش از تشکیل جامعهٔ دینی اصلاً وجود نداشت. بنابراین فکر میکنم اگر کسی از دین بهره برده باشد، مثلاً روزه گرفته باشد و آن حالات معنوی که در ماه رمضان باید برای مسلمانها پیش بیاید برایش پیش آمده باشد، این پرسش برایش پیش نمیآید که این شریعت برای چیست.
حالت معنوی و کمبود زندگی صرفاً اخلاقی
اگر آدم آن حالتهای معنوی را در حد معمولش، نه حالتهای خیلی بالایش، حس کرده باشد، به این احساس میرسد که صرفِ زندگیکردن و مهربانبودن و اخلاقیبودن کافی نیست و اینها چیزی کم دارند. ولی اگر کسی واقعاً از دین استفادهای نکند و به هیچ شناخت برتری نرسد و به هیچ احساسی عمیقتر از آنچه بهطور عادی داشته نرسد، فکر میکنم واقعاً در برخورد با زندگی بدون دین، اگر به جامعهای برود که از نظر تاریخی در مرحلهٔ امت واحده است، شاید به نظرش برسد که آنها بهتر زندگی میکنند.
یکی از ایمیلها دربارهٔ ماجرای یک میسیونر مذهبی بود که به جنگلهای آمازون رفته بود و با عدهای برخورد کرده بود که در بدویترین شرایط از نظر شناختی زندگی میکردند و جز چیزی را که میدیدند باور نمیکردند. این خیلی کودکانه است؛ اصولاً فقط در مراحل کودکی است که آدم فکر میکند فقط چیزی وجود دارد که الان حاضر است و حسش میکند. مراحل تکامل شناخت انسان دقیقاً این است که شناخت آدم از این حالتهای سادهٔ حسی فراتر میرود و به مراحلی میرسد که چیزهایی را که ندیده، عیناً به اندازهٔ چیزی که دیده، برایش اعتبار پیدا میکنند. اینکه کسی که قرار است تبلیغ دین کند، با چنین آدمهایی برخورد کند و اینقدر تحت تأثیر آنها قرار بگیرد، دقیقاً نمونهٔ کسی است که واقعاً دینداری نکرده و هیچ رشد فکری و روحی پیدا نکرده است.
باز بر این تأکید میکنم که آن امت واحده، یعنی جوامعی از این دست که خوشبختانه به نظر میرسد هنوز جاهایی وجود دارند، جاهایی که وحی و شریعت اصلاً به آنها نرسیده، جداً محسناتی هم دارند؛ یعنی خیلی از پیچیدگیها و شیطنتهایی که در جوامع پیشرفتهتر از نظر فکری هست، آنجا وجود ندارد و سادهتر زندگی میکنند. ولی همان متنی که از کتابی که آن شخص در وصف این آدمها نوشته بود خواندم، بهشدت همین را نشان میداد که ماندن در امت واحده چقدر انسان را از نظر شناختی و آگاهی در مراحل پایین نگه میداشت.
آمریکا و فقدان شریعت تاریخی
اگر بپذیریم که دقیقاً آن جزیرهٔ آنسوی دنیا که اسمش آمریکاست، شمال و جنوبش، منطقهای عاری از شریعت و وحی بوده و دستکم در دوران تاریخی قدیم وحی و شریعت به آن نرسیده است، و دستکم در آن جنگل آمازون به نظر میرسد پیام انبیای ابراهیمی نرسیده، واقعاً طبیعی است که مثلاً سرخپوستهای شمال آمریکا هم، از این نظر که خط و فرهنگ پیشرفتهای ندارند، آنطور زندگیکردنشان زیباییهایی داشته باشد و در عین حال اینگونه عقبافتادگیها هم همراهش باشد. به هر حال تأکیدم بر این است که همهٔ ما باید بپذیریم بدون دین زندگیکردن و اصلاً خبر نداشتن از شریعت، محسناتی هم دارد.
شریعت که میآید، ممکن است عدهای تا حد پیامبران رشد کنند و مثلاً به شهود کل عالم هستی برسند؛ عرفایی پدید بیایند که بتوانند خیلی از حقایق را ببینند و دربارهٔ آن با دیگران صحبت کنند؛ مثل همین پدیدهای که در عرفان اسلامی داریم: ابنعربی داریم، مولانا داریم. اینها به هر حال در شرایط تأثیر قرآن و عبادت و ریاضت به اینجا رسیدند. در آنگونه زندگی که آدمها با همدیگر مهرباناند و از نظر اخلاقی حقوق همدیگر را رعایت میکنند، اینگونه جهشهای آگاهی را نمیتوانید پیدا کنید. این آدمها تمریناتی کردهاند و کارهایی انجام دادهاند که به چنین ویژگیهایی از نظر روانی و شناختی رسیدهاند.
فقط یک نکته اضافه میکنم و این بحث را تمام میکنم. من تا حدی مشکل دارم که کلمهٔ «خوب» را، با یک تصور عمومی از خوببودن، برای آدمهایی به کار ببرم که مهرباناند، از نظر اخلاقی دروغ نمیگویند و حق دیگران را رعایت میکنند و بگویم آدم خوبیاند؛ چون به نظر من بخشی از خوببودن، دستکم نصفِ آن، آگاهبودن است. آدم جاهل و ناآگاهی که هیچ نمیداند و از دور و بر خودش هیچ نمیفهمد و فقط یک زندگی روزمرهٔ خیلی خوب دارد و به کسی هم ظلم نمیکند، صرفِ این واقعاً خوببودن نیست. فکر میکنم یکی از ویژگیهای اسلام در مقابله با مسیحیت این است که بینهایت بر آگاهی و دانش تأکید دارد. اگر آدمی را ببینم که از نظر عملی خوب است ولی هیچ دانش خاصی ندارد، به نظر من، و منظورم از دانش چیزی نیست که از درس و مدرسه و کتاب آمده باشد، یعنی کسی که زیاد کتاب خوانده، بلکه اینکه آگاهی داشته باشد؛ آدمی که خوب است، چطور نمیفهمد که خدایی هست و معادی هست؟
آگاهی و نادانی نسبت به خدا و معاد
فعلاً حقایق مذهبی را یک لحظه بپذیرید. ممکن است کسی آدم خیلی خوبی باشد، ولی سادهترین حقایقی را که باید بفهمد نفهمد و آگاهی نداشته باشد؛ هیچوقت فکر نکند که انسان چگونه و چرا پدید آمده است؛ در تاریکی زندگی کند و فقط مهربان باشد و حق دیگران را هم نخورد. من کلاً فکر میکنم یک جزء خوببودن به آگاهی رسیدن است.
ادیان مسیرهایی طراحی کردهاند تا شما بهنوعی به آگاهیهای برتر برسید؛ از ادیان شرقی گرفته تا ادیان ابراهیمی. فرض کنیم دستکم ادیان شرقی را جزو ادیان ابراهیمی حساب نکنیم؛ اینکه وحیانی هستند یا نیستند جای بحث دارد، ولی به هر حال چیزهایی مثل بودیسم و هندوئیسم را نمیشود در سلسلهٔ انبیای ابراهیمی آورد. به هر حال همهٔ اینها از این حرف میزنند که شما میتوانید به وضعیتی روانی و نوعی آگاهی برتر دست پیدا کنید؛ و هدف دین این است. هدف دین فقط این نیست که روابط اجتماعی مردم را تنظیم کند یا کاری کند که مردم از نظر اخلاقی به همدیگر ظلم نکنند؛ آن بخشی از مسائل دین است.
من یک جزء خوببودن را به هر حال آگاهبودن و به آگاهی رسیدن میدانم. اگر کسی هزار سال هم حق دیگران را نخورد و با دیگران مهربان باشد، از نظر من وقتی به هیچ آگاهی نسبت به جهان و نسبت به هستی خودش نمیرسد، و با اینکه میداند میمیرد هیچ تصوری ندارد که پس از مرگ چه هست، چیزی هست یا نیست، و کنجکاو هم نیست که بداند، این حالت کرختی از نظر آگاهی به نظر من بد است.
جملهای هست که آن را احتمالاً به حضرت علی نسبت میدهم. در فهرستهایی که چاپ میکنند که مثلاً بدترین چیز چیست و بهترین چیز چیست، دیدهام که میگویند حضرت علی گفته است؛ البته احتمالاً خیلی از آنها هیچ سندی ندارد. این جمله هم فکر میکنم به حضرت علی نسبت داده شده است و آن را در فرهنگهای دیگر، از جمله فرهنگهای شرقی، هم دیدهام: اینکه بزرگترین گناه جهل است. واقعاً فکر میکنم جاهلبودن، نادانی و کرختی شناختی، کنجکاوی نداشتن و اهمیت ندادن به اینکه مرگ چیست، زندگی چیست و پس از مرگ چه اتفاقی میافتد، خودش بزرگترین گناه است. دستکم اگر آدم آگاه نیست و علم ندارد، کنجکاو باشد و دنبال علم برود؛ وگرنه خودش گناه خیلی بزرگی است.
جاهلی و کنجکاوی معرفتی
به هر حال من تا حدی مشکل دارم با اینکه وقتی چنین تصویری از یک آدم ترسیم میشود، گفته شود این نوع آدمها آدمهای خوبی هستند.
حال برویم سراغ بحثی که جلسهٔ قبل میکردیم و همان را کمی ادامه بدهم. حرفهایی که این جلسه میزنم تا حدی تحت تأثیر بحثهایی است که جلسهٔ قبل مطرح کردم و حرفهایی که در کلاس رد و بدل شد. تصورم این نبود که لزوماً این بحث در این جلسه ادامهای داشته باشد، ولی فکر میکنم بد نیست به نکاتی اشاره کنم.
جلسهٔ گذشته توضیح دادم که چه چیزی از لحاظ آکادمیک پذیرفته شده است، و این فقط دربارهٔ کتاب عهد عتیق نیست. دربارهٔ عهد جدید که اصلاً خیلی نمیشود بحث کرد؛ عدم استناد آن جزو بدیهیات است. منظورم از عهد جدید همین عهد جدید قانونی موجود است که مثلاً نمیپذیرد انجیلی مثل انجیل توماس هم رسمیت داشته باشد. این نوع ادعا دربارهٔ عهد جدید هیچ سندیتی ندارد، جز اینکه اعتماد کنیم که در فلان شورا، هنگام تصویب، خداوند و روحالقدس کمک کردند که آن مجموعه پدید بیاید. از لحاظ تاریخی انجیل توماس شاید از نظر سند از هر چهار انجیل اعتبار بهتری هم داشته باشد.
کاری به عهد جدید نداریم، چون از نظر اعتبار خودشان هم خیلی بحثی ندارند. ولی دربارهٔ عهد قدیم، که یهودیها دستکم دربارهٔ پنج فصل اول کتابشان ادعای استناد به شخص حضرت موسی و دوران او را دارند، جلسهٔ قبل گفتم که این ادعا در محیطهای آکادمیک کلاً پذیرفته نیست. تحقیقات زبانشناسی و تاریخی مطلقاً به این سمت رفته که ثابت کند حتی آن پنج فصل اول در زمانهای بعد و به دست مؤلفان مختلف نوشته شدهاند؛ تفاوتها، حتی از لحاظ عبارت، در حدی است که به نظر میرسد در جاهای مختلفی جمعآوری شدهاند. اسناد تاریخی همین را نشان میدهند که نوشتههای تورات واقعاً مربوط به دوران حضرت موسی نیست؛ حتی اگر به نسخههای خیلی قدیمی تورات هم نگاه کنید، چیزی نداریم که ثابت کند تورات حتی در ۵۰۰ سال اول نوشته شده است. به نظر میرسد این مطالب بهتدریج جمعآوری شده است.
عدم استناد تاریخی تورات
نوشتهها پس از تبعید بابلی پدید آمدند و به هر حال چیزهایی به دست ما رسیده است. سعی کردم بگویم عدم استناد متن تورات از نظر آکادمیک پذیرفته شده است؛ ولی در طرف مقابل ادعا نکردم که تحریفنشدن متن قرآن، بهعنوان متنی مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش، از لحاظ آکادمیک پذیرفته شده است. این ادعا را نکردم. اگر در محیطهای آکادمیک دربارهٔ تاریخ قرآن مطالعه کنید، اینطور نیست که همهٔ دانشمندان و تاریخدانان و زبانشناسان اجماع داشته باشند که قرآنی که در دست ماست همان قرآنی است که در زمان پیامبر بوده، یا دستکم در زمان عثمان جمعآوری شده است؛ یعنی نظیرِ آن ادعا دربارهٔ قرآن هم پذیرفتهشده نیست.
بحثهایی وجود دارد دربارهٔ اینکه قرآن تا چه حد سندیت دارد. کسی دلیلی ندارد که بگوید قرآن هم، مثل تورات، به این یا آن دلیل چنین تاریخی دارد و مثلاً در آن جعل صورت گرفته است؛ حدس و گمانهایی وجود دارد که دربارهشان بحث میشود. بهعنوان یک مثال خاص، سه نظریهٔ آکادمیک دربارهٔ چگونگی جمعآوری قرآن وجود دارد. یک نظریه این است که در زمان عثمان جمعآوری شده است: پیش از عثمان نوشتههای پراکنده و حافظان قرآن وجود داشتند و اینها به صورت یک کتاب درآمدند. وقتی میگویم جمعآوری، منظورم درآمدن به شکل یک کتاب است. در مسیحیت این اتفاق مثلاً در قرن چهارم افتاد که کتابی با عنوان کتاب مقدس عهد جدید پدید آمد؛ پیش از آن هم نوشتههای پراکندهای بود. دربارهٔ قرآن، نخستین ادعای آکادمیک این است که در زمان عثمان جمعآوری شده است.
ادعای آکادمیک دیگر این است که قرآن در زمان پیامبر جمعآوری شده است؛ نه اینکه این ادعا از طریق مسلمانها باشد، بلکه از کسانی که من نمیدانم دیندار هستند یا نیستند. معروفترین آکادمیسینی که کوشیده این ادعا را ثابت کند، شخص معروفی است به نام جان برتون که اگر اشتباه نکنم ادعایش این است که همهٔ روایتهای مربوط به جمعآوری در زمان عثمان اصلاً جعلی است و قرآن با ترتیب سورهها در زمان پیامبر جمعآوری شده است.
جمعآوری قرآن و ترتیب سورهها
بعضی از مسلمانها چنین گرایشهایی دارند؛ چون فکر میکنند اگر این حرف را بزنند اعتبار متن بالاتر میرود، یا فکر میکنند برای اینکه چرا پیامبر خودش این کار را نکرده جواب مناسبی ندارند؛ بنابراین پیامبر باید این کار را کرده باشد. از اینگونه استدلالها که لابد اینطور بوده است. حقیقتش نمیخواهم خیلی ادعا کنم و متخصص تاریخ قرآن نیستم، ولی یادم نمیآید در اینگونه ادعاها خیلی سند تاریخی دیده باشم که مثلاً بگویند بنا به فلان اسناد و مدارک و متنهایی که وجود دارد، این ادعا درست است. بیشتر بر خود متن بحث میکنند که از قرآن اینطور برمیآید که در زمان پیامبر جمع شده است. مثلاً یک استدلالشان این است که قرآن خودش را بهعنوان کتاب معرفی میکند و وقتی قرآن را میخوانید به نظرتان میآید که این کتاب گویی از مدوّنبودن خودش خبر میدهد. به نظرم استدلال درستی نیست، ولی به هر حال چنین استدلالهایی دارند تا بگویند در زمان پیامبر جمعآوری شده بود.
گرایش دیدگاه سوم آکادمیک که مطرح شده این است که قرآن در دو قرن اول هنوز مدوّن نشده بود. این گروه سوم هم احادیث مربوط به جمعآوری قرآن در زمان عثمان را انکار میکنند و میگویند در قرن سوم بود که قرآن برای نخستین بار به صورت یک کتاب نوشته شد. اگر اشتباه نکنم، آدم معروفی که این نظریه را داده، شخصی است به نام مینگالا، که یک مستشرق است و سعی میکند با بحثهای تاریخی و سندشناسی بگوید دلایل کافی نداریم که قرآن عثمان وجود داشته است؛ به هر حال با دلایلی که من خیلی جزئیاتش را نمیدانم، چنین نظریهای را مطرح کرده است.
دوباره تکرار میکنم: حرفی که جلسهٔ قبل میزدم این نبود که چنین بحثهایی وجود ندارد و همه پذیرفتهاند که قرآن در زمان پیامبر، یا بهخوبی در زمان عثمان، جمعآوری شده است. واقعیت این است که در میان کسانی که در زمینههای آکادمیک کار میکنند، اکثریت مطلق با کسانی است که بنا به اسناد و شواهد تاریخی قبول دارند که قرآن در زمان عثمان جمعآوری شده است و آن دو نظریهٔ دیگر کاملاً در اقلیتاند و به اندازهٔ کافی دلیل و شاهد ندارند. بهویژه دربارهٔ این نظریهٔ سوم صحبت میکنم.
بازگشت به کتاب و درس قرآن
ما دربارهٔ یهودیت بحث میکنیم، ولی چون به کتاب آنها ایرادی گرفتیم، طبعاً به خودمان هم برمیگردد که درسی هم دربارهٔ قرآن داشته باشیم. واقعاً میخواستم در حد همین نصف جلسه باشد، ولی اگر کنجکاویهایی هست، بد نیست کمی بیشتر دربارهاش بحث کنیم؛ بهویژه اینکه کاری را که جلسهٔ قبل میخواستم بکنم انجام ندادم و انشاءالله اگر وقت شود این جلسه انجام میدهم: بحثی دربارهٔ اختلاف قرائت قرآن. بارها از من پرسیدهاند که اینها چگونه است.
ماجرایی هست که شاید شبیه ماجراهایی باشد که در درسهای مسیحیت و یهودیت بر آن تأکید کردم؛ آنجا بر دو کشف مهم تاریخی تأکید کردم. یکی اینکه کتابخانهٔ بهاصطلاح نجعحمادی بهطور ناگهانی کشف شد، و نزدیک به همان تاریخ، کمی پیشتر، تومارهای بحرالمیت کشف شد که اسناد مهمی برای یهودیتاند. بارها تأکید کردم که نجعحمادی چقدر برای مسیحیها اضطرابآور بود: کشف ۵۰ و دو انجیل و متن جدید که شناخته نبودند یا بهطور کامل در دسترس نبودند و فقط قسمتهایی از آنها اینجا و آنجا پیدا شده بود، و یکباره با کیفیت نسبتاً خوب از زیر خاک درآمدند. از آن طرف، تومارهای بحرالمیت برای یهودیها، که هیچ نسخهٔ قدیمی از تورات نداشتند و از این نظر خیلی تحت فشار بودند، نسخهای پیش از میلاد مسیح بود که تا حدود زیادی با عهد عتیقِ موجود و بهاصطلاح قانونی هماهنگی داشت؛ یعنی تأیید میکرد که دستکم متن این عهد عتیق ۲۰۰۰ سال قدمت دارد.
نمیخواهم بگویم ماجرایی که میگویم در تاریخ اسلام همارز آن دو ماجراست؛ چون مسلمانها واقعاً از نظر سندیت قرآن اینقدر تحت فشار نبودند که منتظر باشند یکباره چیزی از زیر زمین دربیاید. ولی اتفاقی در یمن افتاد، در دههٔ ۷۰، یعنی ۱۹۷۰ و خردهای؛ فکر میکنم در نیمهٔ اول دههٔ ۷۰ در کتابخانهای در صنعا مجموعهٔ بسیار بزرگی از تومارهایی کشف شد که قرآن بر آنها نوشته شده بود؛ اینها اجزایی، نه کامل، از اگر اشتباه نکنم شاید ۱۰۰۰ جلد قرآن است. اتفاقی که افتاد این بود که داشتند آنجا را مرمت و بنایی میکردند، دیواری خراب شد و راهرویی پیدا کردند که تا آن زمان ندیده بودند.
کشف تومارهای صنعاء
آن راهرو پر از تومارهایی بود که بر آنها قرآن نوشته شده بود. این ماجرایی دارد که بد نیست بگویم؛ من کلاً از اشاره به اینگونه مسائل دربارهٔ مسلمانها ابایی ندارم و گویی کمی هم خوشم میآید. نمیدانم دربارهٔ نجعحمادی گفتهام یا نه؛ دربارهٔ نجعحمادی معروف است که روستاییانی که آن را پیدا کردند، مثلاً روستاییان مصری، آنها را به خانه بردند و قصد داشتند بهعنوان هیزم استفاده کنند و به هر حال کسی به داد رسید که آنها را نسوزانند. آن بار در یک روستای عقبافتاده در صحرای سینا بود؛ این بار این اتفاق در کتابخانهای در یمن افتاد. آن موقع که اینها را پیدا کردند، برداشتند و به گوشهٔ دیگری بردند و تا چندین سال وضعشان از نظر نگهداری از آن راهرو بدتر بود؛ اینها را مچاله کردند و جایی گذاشتند و مشغول بنایی شدند. احتمالاً از پیدا شدن راهرو خوشحال شدند و پیدا کردن آن تومارها خیلی برایشان احساسی نداشت؛ راهرو را پاکسازی کردند و خوشبختانه اینها را دور نریختند.
شایعاتی هست که در این دورهٔ چندساله این تومارها دوباره کشف شدند؛ مثلاً چند سال بعد، باز در همان دههٔ ۷۰، اواخر دههٔ ۷۰، یک بار دیگر عدهای رفتند و دیدند اینها چیزهای جالبیاند. ادعا الان این است که پیدا شدن قرآنهای بهاصطلاح صنعا، به نظر میرسد، بهشدت آن نظریهٔ سوم را رد میکند؛ چون تقریباً قطعی است که اینها مربوط به قرن اول، یعنی قرن اول و دوم، است. نه همهشان؛ من نمیدانم، ولی در این تومارها قرآنهای قرن اول و دوم وجود دارد و بررسیهای تاریخی این را نشان میدهد، و اختلافات این قرآنها با قرآنهای موجود کاملاً قابل صرفنظر کردن است، چون خط قدیمی دارند. به نظر میآید از روی اینها میکروفیلم کامل تهیه شده است. چیزی که من شنیدهام این است که این قرآنها بهشدت مختصر نوشته شدهاند؛ یعنی فرض بر این بوده که کسی که میخواند حافظ قرآن است. بنابراین اینطور نیست که همهٔ آیه را کلمهبهکلمه بنویسند؛ گویی به آیات اشاره میکنند و خیلی از این متنها اینگونهاند. هیچکس ادعا نکرده که معنای این آن است که بعداً واژهای به آنها کم یا زیاد شده است.
نحوه کتابت و اشاره به آیات
میگویند این بهنوعی شیوهٔ نوشتن قرآن بوده است که بعضی جاها، همانطور که اعراب و نقطه نمیگذاشتند، یک سری چیزها را هم حذف میکردند. من نمیدانم این مسئلهٔ اختصار تا چه حد است. ولی به هر حال پیدا شدن این قرآنها اولاً مکتوبشدن قرآن در قرون اول و دوم را بهنوعی از نظر تاریخی تثبیت کرده است، و دوم اینکه این متنها تقریباً بهطور کامل با متنهای موجود تطبیق میکنند.
ماجرایی هم پیش آمد که بد نیست بگویم تا فکر نکنید خود مسلمانها در یمن تومارها را برداشتند و جمعوجور کردند؛ نه، از اروپا آمدند. شاید برایتان جالب باشد. دولت یمن، دومین بار که اینها را کشف کردند، اعلام کرد که چنین چیزهایی پیدا شده است و خواست که هر دانشگاه یا مؤسسهٔ غربی که حاضر است بودجه را تقبل کند، خودش بیاید و روی اینها کار کند. چند پیشنهاد مطرح شد و آلمان غربیِ آن زمان در چیزی شبیه مزایده یا مناقصه آمد و این کار را به عهده گرفت. تومارها را، که به هم چسبیده بودند، یکییکی جدا و مرمت کردند و از آنها میکروفیلم تهیه کردند و پذیرفتند که آنها را نبرند. فکر میکنم نخستین پیشنهادهایی که از اروپا شده بود این بود که بیایند همه را ببرند و روی آنها کار کنند؛ دولت یمن نپذیرفت و گفت کار باید اینجا و تحت نظارت ما انجام شود. سرانجام هیئتی از آلمان غربی به سرپرستی یک باستانشناس معروف آمد و این کار را برای مسلمانها انجام داد.
در این ماجرای مرمت و بازیابی تومارهای صنعا، چیزی نظر این باستانشناس را، که از طرف آلمان غربی مسئول این کار بود، جلب کرد و بعداً بر اساس آن ادعایی کرد که باعث شد خیلیها از دستش ناراحت شوند: به نظر میآمد که در این تومارها حک و اصلاح صورت گرفته است. او بلافاصله اعلام کرد که این تومارها نشان میدهد قرآن را تغییر دادهاند.
ادعای تطور قرآن از روی تومارها
مثلاً فرض کنید کاغذی که کسی بر آن نوشته باشد و آن را پاک کرده و دوباره چیزی نوشته باشند. او بر اساس آثاری که از نوشتههای قدیمیتر روی این تومارها وجود داشت رسماً اعلام کرد که این نشان میدهد قرآن تطور و تکامل داشته و عوض شده است؛ و جنجالی پدید آمد. ولی فکر میکنم الان در محیط آکادمیک یک نفر هم نباشد که اینگونه به این ماجرا نگاه کند. به نظر میآید این پدیدهای طبیعی است که در آن محیط، که کاغذ و اینگونه چیزها خیلی کم بوده، از کاغذ چندباره استفاده میکردند. تمام آن نوشتههای زیرین را بررسی کردند و چیز جالبی در آن پیدا نکردند که مثلاً بگویند اینجا یک واژهٔ قرآن بوده و عوض شده است. فقط آثاری از نوشتههای قدیمیتر روی این تومارها بوده است که فکر میکنم همه الان پذیرفتهاند معنایش این است که توماری را برداشتهاند، پاک کردهاند و بر آن قرآن نوشتهاند؛ این چیز خیلی عجیبی نیست.
به هر حال پیدا شدن این مجموعهٔ صنعا از نظر سندیت قرآن خیلی به نفع مسلمانهاست؛ چون دستکم این را تثبیت میکند که قرآن در قرن اول و دوم مکتوب شده است و اینطور نیست که کتابت قرآن در قرن سوم انجام شده باشد. این موضوع را گفتم تا کمی بیشتر روشن کنم که وضعیت آکادمیک بررسی تاریخ قرآن چگونه است: هیچ شباهتی به وضعیت عهد جدید و عهد قدیم ندارد. ادعاهایی وجود دارد، ولی به نظر میرسد کسانی که مدعی جمعآوری قرآن در زمانی غیر از زمان عثمان هستند، به اندازهٔ کافی دلیل و مدرک ندارند و اکثریت قریب به اتفاق همان روایت معروف را قبول دارند که قرآن در زمان عثمان جمعآوری شده است.
ثبات متن و حافظان
جلسهٔ قبل سعی کردم بگویم که بدون مراجعه به تاریخ، با مراجعه به خود متن و با اندکی اطلاع از ادبیات عرب، در این متن نشانههایی پیدا میکنید که قرآن با وسواس و دقت زیاد جمعآوری شده است؛ یعنی لازم نیست به احادیث مربوط به جمعآوری قرآن تکیه کنید، مثلاً اینکه سر یک «و» دعوا میشده است. همین که در قرآن انحراف از دستور زبان متداول عرب وجود داشته، و واژههایی بوده که برای همهٔ کسانی که در حجاز زندگی میکردند چندان ملموس و معنادار نبودهاند، و اینها در قرآن ثابت ماندهاند، نشان میدهد که واقعاً تعهد داشتند؛ و با توجه به اینکه تاریخ آن خیلی هم به دوران پیامبر نزدیک است، آدم همین انتظار را دارد که بهراحتی نشود یک «واو» را جابهجا کرد.
ثبات متن و حافظان
با توجه به تعداد زیاد کسانی که ایمان دارند، کسانی که بخشهای بزرگی از قرآن یا همهٔ آن را حفظاند، و دستنوشتههایی که از زمان پیامبر مانده، به نظر میرسد همهٔ شواهد تاریخی نشان میدهد که اگر این روایت جمعآوری قرآن در زمان عثمان را بپذیری، سندیت متن قرآن تا حدود زیادی در اندازهٔ متون هزار سال پیش تثبیت میشود.
دربارهٔ مسئلهٔ اختلاف قرائت، نکتهای که خیلیها بر آن تأکید میکنند این است که خط حجاز، یعنی خط عربیِ آن زمان، از نظر رسمالخط فوقالعاده ناقص بود؛ نه نقطه داشت و نه اعراب. بنابراین شاید تمام این اختلاف قرائتها به این برگردد که اگر متن اصلی قرآن را به خط حجاز ببینید، چون نقطه وجود ندارد، هم «تعملون» میتواند باشد و هم «یعملون»، و این اختلاف ایجاد کرده است. نخستین بار دو سه قرن پس از هجرت است که قرآن با اعراب و نقطهگذاری نوشته شد؛ خط آن زمان این امکانات را نداشت.
یادم نیست کجا خواندم و حرف کیست؛ مستشرقی گفته یا مسلمانها گفتهاند؛ ولی واقعاً جالب است که در متنی که برایش نقطه نگذاشتهاند و اعراب نداشته، اختلافاتی که پدید آمده اینقدر کم است. اگر همین الان متنی را به زبان فارسی بدون نقطه و با حذف چیزهایی بنویسید، به شکلهای مختلف میشود خواندش. شاید این تا حدی به این دلیل است که حافظان قرآن زیاد بودند و هم یک متن مکتوب وجود داشت و هم جریان نقل سینهبهسینه، و این دو در کنار هم باعث شد که خیلی اختلاف ایجاد نشود. وگرنه اگر همین الان یک خط کوفی بدون نقطه و اعراب پیدا کنید که عبارتی عربی باشد، نه قرآنی که قبلاً دیدهاید، واقعاً در خیلی جاها احتمال پیدا شدن مشکل هست.
میخواهم این کار را انجام دهم تا مطمئن باشم که دستکم این جلسه انجام میشود؛ اینکه بقیهٔ بحث بماند خیلی مهم نیست. کتاب خیلی معتبری هست به زبان فارسی با عنوان «۱۴ روایت از قرائت قرآن» که آقای محمدجواد شریعت، که آدم خیلی معروفی در زمینهٔ تاریخ قرآن و علوم اسلامی است، آن را گردآوری کرده است.
اختلاف قرائت و نمونه سوره کهف
جلسهٔ قبل تصمیم گرفته بودم که هرچقدر وقت باقی ماند، آخر جلسه یک سوره را بهعنوان متن نمونه بررسی کنم. انتظار ندارم همه بروند اختلاف قرائتها را موبهمو نگاه کنند؛ من خودم هم این کار را نکردهام. ولی برای اینکه فضای اختلاف قرائت دستتان بیاید که چگونه است و در یک سوره چند جا وجود دارد که ۱۴ روایت مختلف با همدیگر اختلاف دارند، تصمیم گرفتم یک سوره را از نظر اختلاف قرائتش بهطور کامل ببینیم و برای اینکه منصفانه باشد، آن را تا حدی تصادفی انتخاب کنم؛ یعنی نیایم سورهای را انتخاب کنم که بعداً کسی بگوید اختلاف قرائت این سوره کلاً کم است. کتاب را میبینید و حجمش را میبینید، و میتوانم آماری به شما بدهم که در هر صفحه چند اختلاف قرائت مطرح شده است. شهرت دارد که ۲۰۰ مورد اختلاف قرائت وجود دارد که به اختلاف معنا منجر میشود؛ ۲۰۰ مورد. ولی اکثریت اختلاف قرائتها اینگونه است که فرقی نمیکند واژه با سین نوشته شود یا با صاد؛ معنایش همان است و اختلاف در املاست.
هر اختلافی که در این ۱۴ روایت وجود دارد، دستکم تا آنجا که من میدانم، در این کتاب آمده است. میدانید این کتاب به چه میماند؟ به کاری که ادبا میکنند: دیوانی را جمعآوری میکنند و بعد زیر آن علائمی میگذارند که در انواع و اقسام نسخههای خطی موجود، در هرکدام چه آمده است. این به هر حال چیزی در همین مایههاست، دربارهٔ اختلافات قرآن. سورهای انتخاب کردم، و تقریباً همهٔ سورهها از نظر اختلاف قرائت معادلاند: سورهٔ کهف.
در سورهٔ کهف، نخستین اختلاف قرائت در آیهٔ ۱۶ است. این کتاب اینطور نیست که فقط اختلاف قرائت را نوشته باشد؛ مثلاً آیهای را میآورد و بعد دربارهاش بحث میکند. در هر صفحه یک یا حداکثر دو مدخل هست. سورهٔ کهف از نظر آماری انتخاب خوبی است؛ ممکن است سورهای بزرگ باشد و اختلاف قرائتش خیلی کم باشد، یا سورهای اختلاف قرائتش زیاد باشد.
آمار اختلاف قرائت کهف
بهعنوان شاخص، نخستین اختلاف قرائت سورهٔ کهف در آیهٔ ۱۶ است. نافع و ابنعامر «مرفقا» را به فتح میم و کسر فا خواندهاند و باقی قاریان همینطور که من خواندم؛ طبیعی است که همین باشد، چون ما تابع روایت حفص هستیم. یعنی دو نفر «مرفقا» را به شکل دیگری خواندهاند؛ این تقریباً هیچ فرقی ندارد و از نوع معنادار نیست.
در آیهٔ ۱۷، ابنعامر، که آنجا جزو گروه اقلیت بود، واژهٔ مورد اختلاف را مانند «تحمر» و «تسفر» خوانده است. نافع و ابنکثیر و ابوعمرو بر «ز» تشدید گذاشتهاند. اختلاف این دو قرائت سر همین واژه است که تشدید دارد، یا آن قرائت کمی عجیب درست است.
آیهٔ بعدی ۱۸ است؛ در این قسمت احتمالاً در نسخهها کمی مشکل پیش آمده است. اختلاف سر «لملئت منهم رعبا» است: نافع و ابنکثیر بر لام تشدید گذاشتهاند و این هم از نظر معنا هیچ فرقی ندارد. آیهٔ بعدی ۱۹ است و اختلاف سر «ورقکم» است: ابوبکر و حمزه و ابوعمرو «بورقکم» را با سکون را خواندهاند.
در آیهٔ ۲۵، «و لبثوا فی کهفهم ثلاث مائت سنین و ازدادو تسعا»، حمزه و کسانی در روایتشان «ثلاث مائت» را بدون تنوین خواندهاند؛ اصلاً نمیدانم از نظر دستوری چگونه میشود تنوین نداشته باشد، ولی به هر حال اینگونه خواندهاند. باقی قاریان «ثلاث مائت» را با تنوین خواندهاند. باز اینها از نظر معنایی فرقی ندارد.
در آیهٔ بعد، اختلاف در «و لا یشرک» است. اختلاف «ی» و «ت» در اختلاف قرائت خیلی زیاد است؛ اینکه فعل غایب است یا حاضر. یک نفر، ابنعامر، خوانده است «و لا تشرک فی حکمی احدا» و باقی قاریان «و لا یشرک».
نمونههای قرائت ابنعامر
در آیهٔ ۲۸، «یدعون ربهم بالغدات و العشی»، ابنعامر «بالغدوة و العشی» خوانده است. «غدوه» در قرآن زیاد آمده است؛ یعنی غیرعادی نیست. دقت کنید که «غدوه» از نظر املا با «غدات» فرقی ندارد؛ یعنی بیشتر این اختلافها از این است که شما چیزی را میخوانید که اعراب و نقطه و الفهای مقصور ندارد، بنابراین جا برای چنین اختلافاتی هست. «غدوه» به هر حال واژهٔ درستی از عربی است که در قرآن هم به کار رفته است.
در آیههای ۳۴ و ۴۲، «و کان له ثمر» و «و احیط بثمره» در آیهٔ ۴۲: عاصم گفته «و کان له ثمر» و «و احیط بثمره»؛ ابوعمرو گفته «سُمُر» و «و احیط بثمره». جالب است که این یک واژه است و فاصلهاش هشت آیه است؛ یعنی آنجا که «ثمر» خواندهاند، این پایین هم «ثمر» خواندهاند، و بالا «سُمُر»، پایین «سُمُر». باقی قاریان «سُمُر» خواندهاند که جمعش «ثمار» است. این نمونهٔ اختلاف قرائتی است که ما الان از عاصم پیروی میکنیم و او در اقلیت است؛ یعنی باقی قاریان اینجا «سُمُر» خواندهاند. فکر میکنم همهٔ اینها نوعی میوه است؛ زیرا این متن اصلاً مربوط به باغ است و معلوم است که معنایش چیز دیگری نمیتواند باشد. اینها فقط اختلاف در واژههای مشابه همدیگرند.
من سورههای دیگر را هم نگاه کردم و در دو سه تا دیدم که جایی کمی به نظر میرسد بر معنا تأثیر میگذارد. در این سوره تا اینجا فقط همان «یشرک» و «تشرک»، که آن هم خیلی مهم نیست، اختلاف معنادار حساب میشود.
در آیهٔ ۳۶، نافع و ابنکثیر و ابنعامر خواندهاند «لأجدن خیرا منهما منقلبا»؛ البته ابنعامر در مورد قبلی در اکثریت قرار داشت. اختلاف در چیست؟ «منهما» یا «منها». اینجا ماجرای دو باغ است. یادتان باشد سورهٔ کهف جایی است که از آن دو نفر، یکی دو باغ دارد، و آنکه به باغش مغرور شده میگوید وقتی بمیرم هم جایی میروم که خدا بهتر از این باغها را به من میدهد. تفاوت به هر حال در این است که گفته باشد «منهما» و به دو باغش اشاره کرده باشد، یا به کل دارایی و نعمتی که دارد اشاره کرده و گفته باشد «منها»؛ یعنی مستقیماً دربارهٔ دو باغ خودش صحبت میکند یا دربارهٔ کل چیزی که دارد. بعد آیهٔ ۳۸ است: «لکن هو الله ربی و لا اشرک بربی احدا».
لکن هو الله و اختلاف جزئی
نافع به روایت اسماعیل و ابنعامر گفتهاند «لکن هو الله ربی». خیلی عجیب است که اینجا خود آقای شریعت در کتاب، قرائت اقلیت را بالا در متن آیه نوشته و بعد آورده که اکثریت آن الف را نمیگذارند.
در آیهٔ ۴۳، «و لم یکن له فئه» یا «و لم تکن له فئه»: حمزه و کسانی گفتهاند «و لم یکن» و باقی قاریان «و لم تکن». در آیهٔ ۴۴، حمزه و کسانی «هنالک الولایه» را با حرکتی دیگر خواندهاند. اینجا بهنوعی اختلاف معنا پیدا میشود؛ «ولایت» در دو خوانش اختلاف معنا دارد: یکی به معنای مسلطبودن است و دیگری به معنای دوستیکردن، یا آنطور که اینجا نوشته، مثلاً نصرت خدا. با اینکه تفاوت در یک حرکت بود و از همه خفیفتر، اختلاف معنایی دارد. اختلاف معنا در چنین چیزهایی هست.
در آیهٔ ۴۷، ابنکثیر و ابوعمر و ابنعامر گفتهاند «و یوم تسیر الجبال»، نه «نسیر الجبال»؛ یعنی اینکه ما حرکت میدهیم، یا حرکت داده میشود. باقی قاریان گفتهاند «نسیر». در آیههای ۵۱ و ۵۲، «و ما کنت متخذ المضلین عضدا» و «و یوم یقول نادوا شرکائی»، حمزه خوانده است «و یوم نقول نادوا شرکائی»؛ یعنی یا «میگوییم: شریکان مرا ندا دهید»، یا «یقول»، یعنی به آنها گفته میشود. باقی قاریان گفتهاند «یوم یقول».
در آیهٔ ۵۵، «او یاتیهم العذاب قبلا»، عاصم و حمزه و کسانی «قبلا» را مثل «سبلا» خواندهاند و باقی قاریان به شکل دیگر. ما پیرو عاصم هستیم و همین را میخوانیم؛ پس اینجا اکثریت با باقی قاریان است. یادتان باشد که تا آیهٔ ۵۵ به دو مورد رسیدیم که ما، یعنی قرآن موجود، در اقلیتیم؛ اینها معنادار نیست. در «و جعلنا لمهلکهم موعدا»، ابوبکر به روایت از عاصم خوانده است؛ زجاج گفته «مهلک»؛ باقی قاریان میگویند «مهلک». ما باز در اقلیتیم. در آیهٔ ۶۳ هم باز در اقلیتیم: در «و ما انسانیه الشیطان»، کسایی «انسانیه» خوانده و باقی قاریان آن را به کسر «ها» قرائت کردهاند.
مهلک و انسانیه
منظور کسرِ «ها»ست؛ یعنی «انسانیه هی». حفص به ضم «ها» خوانده و باقی قاریان به کسر؛ یعنی در قرآنی که ما داریم «انسانیه هو» است و باقی قاریان همه میگویند «انسانیه هی» و آخرش کسره دارد.
در همان آیات داستان موسی و خضر، از ابنعامر روایت شده که «فلا تسئلنی عن شیء» را به شکل دیگری خوانده است؛ یعنی «از من نپرس» یا «نپرس». آخرش چگونه است؟ نون مشدد، بهعنوان تأکید. در آیهٔ ۷۱، حمزه و کسانی گفتهاند «لیغرق» به جای «لتغرق». این دیگر خیلی عجیب است؛ موسی دارد به خضر میگوید و من نمیدانم چگونه ممکن است مخاطب نباشد؛ مجهول هم نکرده است. شاید نسخهٔ این روایت اشکال داشته است. این روایتها با نسخههایی به ما رسیدهاند و ممکن است اشکال در آن نسخهٔ روایت باشد.
نافع و ابنکثیر و ابوعمر «زاکیه» خواندهاند به جای «زکیه». در «و بلغت من لدنی عذرا»، نافع بدون تشدید خوانده است. اینجا اختلاف سر این است که «لدنیه» است یا «لدنی»، ولی گفته که باید به اشمام خوانده شود، یعنی طوری تلفظ کنیم که ضمه یا کسرهٔ آن معلوم نشود. در قرآنهای ما «من لدنی» است. اشمام چیزی تجویدی است که در جاهایی از قرآن وجود دارد؛ مثلاً در سورهٔ یوسف، در همین روایت عاصم، جایی هست که میگفته باید بهگونهای بخوانید که ضمه و کسره معلوم نشود. این هم اختلاف قرائت حساب میشود؛ گویی سوپرپوزیشنِ ضمه و کسره است.
در «قال لو شئت لاتخذت علیه اجرا»، ابنکثیر و ابوعمر «لاتخذت» را بدون تشدید و با کسرهٔ «خ» خواندهاند. ما به چیزی عادت کردهایم؛ اینهایی که میگوییم «چگونه این را اینطور خواندهاند»، از آن روست که ما آن را خواندهایم؛ هرچه دیده باشیم به نظرمان همان عادی است.
لاتخذت و اقلیت قرائت
نافع و ابوعمر «فاردنا ان یبدلهما» را به شکل دیگری خواندهاند؛ باز صرف فعلش اختلاف دارد. در آیهٔ ۸۵، «فاتبع سببا»، نافع و ابنکثیر و ابوعمر به شکل دیگری گفتهاند؛ باز فرق معنایی ندارد.
میبینید که من هی یکی میخوانم و ورق میزنم؛ چون کتاب سرِ اینکه مفسران دربارهٔ این اختلاف قرائت چه گفتهاند بحث کرده است. فکر نکنید این کتاب فقط همین را مینویسد و بعد صفحه سفید است؛ دربارهٔ هر اختلاف قرائت نزدیک یک صفحه میگوید که مثلاً مجمعالبیان اینجا چه گفته و فلانی چه اظهار نظری کرده، و بعضی دلیل آوردهاند که آن نمیتواند باشد. اینگونه بحثها را هم در این کتاب آورده است؛ کتاب جامعی است برای کسی که علاقهمند باشد بفهمد این اختلاف قرائتها چیست.
در «وجدها تغرب فی عین حمیئه»، ابنعامر و حمزه و کسانی و ابوبکر «فی عین حامیه» خواندهاند. «حامیه» یعنی گرم، و «حمیئه»، که در قرآنهای ماست، به معنای گلآلود است. خیلی فرق میکند؛ اختلاف معنا بین «حامیه» و «حمیئه» وجود دارد. ولی میبینید که در آن داستان، اینکه آن چشمهای که ذوالقرنین به آن میرسد گلآلود بوده، معنای خیلی مهمی ندارد؛ شاید هم روزی برای کسی جالب شود و چیزی از آن بفهمد. به هر حال ما «حمیئه» میخوانیم و اینجا «حامیه» است. چون بحث از خورشید است، «حامیه» معنای بهتری دارد؛ ولی ما گول نمیخوریم و همان چیزی را که در قرآن خودمان نوشته قبول داریم.
در «فله جزاء الحسنی»، حمزه و کسانی «جزاء» را به صورت منصوب با تنوین خواندهاند، به معنای «فله الحسنی جزاء». اینجا یک لحظه مکث میکنم؛ چیزی که خود کتاب نوشته همین است: باقی قاریان «فله جزاء الحسنی» خواندهاند.
در آیهٔ ۹۳، ابنکثیر و ابوعمر «بین السدین» را به یک شکل خواندهاند، و حمزه و کسانی به شکل دیگر. آنچه خود کتاب مینویسد همین است و دنبال این میگشتم که باقی قراء کجا هستند.
بین السدین و ابوعمر
اینجا اختلاف دو گروه اقلیت و اکثریت نیست. علت اینکه طول کشید این است که دو صفحه نوشته است: یک قرائت «بین السدین» از ابنکثیر و ابوعمر وجود دارد و یک قرائت از حمزه و کسانی، و جایی ننوشته است که بقیه چه خواندهاند. الان در قرآن ما، تا آنجا که یادم است، «بین السدین» است. اگر بخواهم همهٔ متن را بخوانم معطل میشوم. نافع و ابنعامر و ابوبکر همه را به رفع قرائت کردهاند و حفص همه را به نصب. فکر کنم اینجا اصلاً اکثریتی وجود ندارد؛ اختلاف سه چهار گروه است که هرکس بهگونهای خوانده است. اختلاف سر آن سدهاست و به هر حال معنایش همان ساختن سد است.
حمزه و کسانی در این آیه دو اختلاف قرائت دارند؛ در «یفقهون قولا» هم اختلاف قرائت هست: حمزه و کسانی «یفقهون» را به شکل دیگری خواندهاند و باقی قراء «یفقهون» گفتهاند. در آیهٔ ۹۴، «یعجوج و معجوج»، باقی قراء آخرش را ضمه دادهاند که طبیعی است؛ جالب است که اینجا عاصم تنها کسی است که بهگونهای دیگر خوانده است.
در آیههای ۹۵ و ۹۶ هم باز اختلاف هست. در «قال ما مکنی فیه ربی»، ابنکثیر به شکل دیگری خوانده است؛ من نمیتوانم چیزی را که اینجا نوشته بخوانم: روی نون اول تشدید گذاشته است. فکر کنم اینجا اشتباه است؛ احتمالاً اشتباه چاپی این کتاب است. من هم که میخوانم ممکن است اشتباه کنم و شما ممکن است اشتباه بشنوید؛ چون اصلاً نمیدانم این را چگونه باید خواند. این روایت نوروزی از ابنکثیر است، نه «مکنی»، و چهار روایت اینطور میگویند. هفت قرائت است و بعد راویان مختلفِ بعضی از آنها هم با هم اختلاف دارند؛ مثلاً ما پیرو روایت حفص از عاصم هستیم. باقی قاریان «مکنی» خواندهاند.
جای دیگری که ابوبکر اختلاف قرائت دارد این است که ابوبکر «ایتونی» گفته و باقی «اتونی»: ابوبکر گفته «ایتونی زبر الحدید»؛ یعنی قطعات آهن به من بدهید. هر دو همین معنا را دارد.
مکنی و اتونی
باز ابوبکر «بین الصدفین» را به شکل دیگری خوانده است. حمزه و ابوبکر «قال ایتونی غترا» خواندهاند و باقی قاریان «اتونی»؛ نمیدانم آن «غترا» هم محل اشکال هست یا نه. به هر حال در داستان ذوالقرنین این اختلافات وجود دارد. در آیهٔ ۹۷ روایتی از یکی از راویان حمزه هست که خواندنش کمی سخت است؛ آن را با تشدید روی «تا» در نظر بگیرید و هرطور دوست دارید بخوانید.
در آیهٔ ۹۸، در «جعله دکا»، باز قرائت اقلیت را بالا نوشته است: حمزه و عاصم و کسانی «جعله دکاً» خواندهاند و آخرش تنوین هم ندارد؛ باقی قاریان به شکل دیگر خواندهاند. در آیهٔ ۱۰۲ روایتی از ابوبکر هست در «افحسب الذین کفروا»، و باقی قاریان «افحسب» خواندهاند. در آیهٔ ۱۰۹، در «قبل ان تنفد کلمات ربی»، حمزه و کسانی «ینفد» خواندهاند. این مجموعهٔ اختلافات سورهٔ کهف بود.
راستش این کار را به این دلیل کردم که اینقدر دربارهٔ اختلاف قرائت میشنوید که ممکن است کسی بیاید و به شما بگوید ۱۰ تا ۲۰ اختلاف قرائت وجود دارد. اختلاف قرائتها چیستند؟ فکر میکنم همین مثالها منشأشان را هم نشان میدهد: بیش از همه به این برمیگردد که نقطه و اعراب نمیگذاشتند و اختلافهایی پدید آمده است. علیرغم وجود آن سنت شفاهیِ نقل و حفظ قرآن، این اختلافها به هر حال تا حدودی طبیعی است.
راستش تأکیدم بر این بود که یک بار یک سوره را کامل بخوانم. شما شعری از حافظ یا غزلی از دیوان شمس مولانا را بخوانید؛ معادل آنچه ما الان اینجا بررسی کردیم، یعنی مثلاً یک چهلم قرآن. اگر یک چهلم دیوان شمس را نگاه کنید و بهطور آماری میانگین بگیرید، فکر میکنم اختلاف نسخهها بیشتر از آن است که در قرآن هست؛ آن هم برای کتابی مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش، از نظر آکادمیک، و اصلاً موضوع مقدسبودن را کنار بگذارید.
مقایسه با اختلاف نسخههای ادبی
کلاً اینکه کتابی وجود داشته باشد، متنی مربوط به ۱۴۰۰ سال پیش که میدانیم مربوط به همان دوران است و اختلاف نسخههایش در این حد است که مثلاً الان در سورهٔ کهف دیدید، فوقالعاده خوب است؛ چون متونی مثل انجیل توماس یا انجیل متی را اصلاً نمیتوانید با این قیاس کنید. در آنها یک عالمه اختلاف بین نسخهها هست: ممکن است جملههایی باشد یا نباشد؛ بعضی نسخهها چیزهایی را دارند و بعضی ندارند. کلاً دربارهٔ قرآن اختلاف در حد نقطه و اعراب و تشدید است؛ علائمی که وجود نداشته و بعد پدید آمده است.
تأکیدم این بود که این را ببینید که به هر حال، بهعنوان یک کتاب خیلی قدیمی، وضعش خیلی خوب است. همهٔ حرفم این است: تا وقتی ادعای مستند و محکمهپسندی مبنی بر تحریف وجود نداشته باشد، بحث از تحریف قرآن کلاً خیلی جای بحث آکادمیک ندارد؛ مگر اینکه نسخههای جدیدی از قرآن از جایی پیدا شود و راههای جدیدی کشف شود و واقعاً ببینید که مثلاً نسخهٔ قدیمیای هست که کم و زیاد دارد؛ آنوقت بحثهای جدیدی شروع میشود.
این پرسش مطرح شد که این روایتها و قرائتها شفاهی بودند، و اگر نقل شفاهی قرآن معتبر بود، داشتن و نداشتن نوشته چگونه وارد کار میشد. به هر حال اگر بپذیرید که متن قرآن در زمان عثمان نوشته شده است، اختلافات شفاهی بهطور طبیعی به آنچه در آن متن بود محدود شده است. فرض کن الان دو نفر سر «تعمل» و «یعمل» با هم اختلاف دارند؛ میروند و در آن متن نگاه میکنند و یکی میگوید من اشتباه کردهام. وقتی نوشتهای دارید، همین اختلاف قرائتها را محدود کرده است. ولی اینطور نبوده که مثلاً حفص یا کس دیگری کتاب را با خودش بالا بیاورد و بعد از رویش بخواند؛ واقعاً از بر خواندن بوده است. ولی اختلافات به اختلافاتی محدود شده که در آن متن امکان داشته است.
اتفاقاً نکتهای که مطرح شد دلیل خیلی خوبی است که پیش از پدید آمدن اختلاف قرائتها نوشته وجود داشته است؛ یعنی اگر کسی بخواهد بگوید قرآن در قرن سوم برای نخستین بار پدید آمده است، باید توجیه کند که چطور این همه اختلاف قرائت فقط معطوف به یک سری جزئیات نقطه و مانند آن است.
وجود نوشته پیش از اختلاف قرائت
اینکه فلان گرایش در این اختلاف قرائتها آمده است یا نه، پرسشی است که باید از کسی بپرسید که متخصص این کار باشد. من واقعاً در آن مقداری که این کتاب را نگاه کردهام، هیچوقت ندیدم که کسی چیزی گرامری را اصلاح کرده باشد؛ شاید باشد. اتفاقاً طبیعی است که در قسمتهایی که مسئله گرامری است، مثلاً جایی که نباید نصب داشته باشد، اگر کسی به نظرش طبیعی نمیرسد و آنجا هم کسره و همزه نگذاشتهاند، سعی کند به شکل دیگری بخواند. منتها خیلی از آن انحرافهای گرامری فقط در حد نقطه و تنوین نیست و نمیشود کاریاش کرد.
الان همهٔ مسلمانان طرفدار روایت عاصماند؛ یعنی عاصم را انتخاب میکنند و قرآن عمومی که چاپ میشود معمولاً همین است. چرا اینطور شده است؟ تاریخش را نمیدانم؛ دلیلی باید داشته باشد. در کشورهای اسلامی مطلقاً و به هیچ وجه حساسیتی روی قرائتها پدید نیامده است؛ همیشه اینها در کنار همدیگر زیستهاند و هرکس به هرکدامشان که اعتقاد داشته، همان را خوانده است. ولی واقعاً دستکم در یک قرن اخیر به نظر میآید که یکباره چاپ شروع شد و همین را چاپ کردند.
ممکن است ما الان در دورانی باشیم که کسانی بیایند و این کار را بکنند و مثلاً بحث کنند که این روایتِ عاصم در اقلیت است. شیوهٔ متداول آکادمیک در اینگونه موارد اکثریت گرفتن است؛ یعنی اگر چند نسخه وجود دارد، ببینید اکثریت با کدام است و همان را بپذیرید. اگر این کار را بکنید، میبینید که همین الان در سورهٔ کهفِ قرآنی که درسمان است، دستکم دو سه مورد باید تغییر کند؛ و همه این کار را نمیکنند. البته کسانی که خودشان ادیباند و مثلاً با شاعری خیلی مأنوساند، واقعاً گاهی اکثریت نمیگیرند؛ یعنی به نظرشان میآید آنچه در اقلیت نسخههاست باید درست باشد.
اقلیت نسخه و سیاق
مثلاً با سیاق شعر و با آشناییای که با شعر آن شاعر دارند، میگویند این درست است؛ مثل کاری که آقای سایه دربارهٔ حافظ کرده و اسم دیوان حافظی را که چاپ کرده «حافظ به سعی سایه» گذاشته است. در مقدمهاش هم نوشته است که من هیچ اکثریت نگرفتم؛ هرچه به نظرم با زبان حافظ و با شناختی که از آن داشتم نزدیکتر و زیباتر بود، همان را انتخاب کردم.
ولی جالب است که اگر نیاتی پشت این اختلاف قرائتها وجود داشته باشد، انتظارتان باید این باشد که اختلاف در آیاتی دیده شود که از نظر معنا حساساند؛ نه در اینکه چشمه گلآلود باشد یا آبش گرم باشد، یا در داستان موسی و خضر این را گفته یا آن را. نه همه، ولی جاهایی هست که از نظر معنایی واقعاً میشود پذیرفت که مطلقاً نیتی در کار نبوده است؛ طرف فکر میکرده اینطور شنیده، در خاطرش مانده بوده و همین را خوانده است. در بعضی از متون واقعاً اختلافها اینگونه نیست: به نظر میآید معنایی به نظر عدهای جالب نمیرسیده است، بنابراین نقطههای داغ روی جاهایی پدید میآید که حساس است و بحث این است که این باشد یا آن. دستکم در این سوره که انتخاب شد، چنین وضعیتی دیده نمیشود.
همهٔ کتاب را نخواندهام، ولی جاهای دیگری هم که نگاه کردم، هیچوقت اینطور نبوده که واقعاً به نظر برسد اختلاف بر سر یک معناست؛ و میان مسلمانها هیچوقت چنین اختلافهایی پدید نیامده است که فرقهای به شکلی بخواند. این اختلاف قرائتها فرافرقهایاند؛ اینطور نیست که فرقهای یکی را دوست داشته باشد. الان میبینید که در عربستان همین را ترویج میکنند. اصلاً یکی از دلایلش این است که پادشاه عربستان این قرآن را به تعداد بسیار زیاد چاپ کرد و مجانی به همه، مثلاً حجاج، و به همه جای دنیا فرستاد. این رسمالخط خوبی که عثمانطه نوشته، با همین روایت بهاصطلاح حفص، در همه جای جهان اسلام بهنوعی اعتبار پیدا کرد و تثبیت شد؛ بدون غلط املایی، با همهچیزِ درست و یکدست.
تثبیت مصحف
این کار را میخواستم جلسهٔ قبل انجام بدهم که الان انجام شد. در جلسهٔ گذشته بحثهایی شد که هر دو جا داشت کمی دربارهشان بحث کنیم. وقتی گفتم که از لحاظ آکادمیک ادعای پذیرفتهشدهای دربارهٔ اینکه تحریفی صورت گرفته وجود ندارد، و این بار کمی اشاره کردم که ادعاها چیستند و در چه حدیاند، یک نفر به متنی اشاره کرد که دربارهٔ منشأ فارسی داشتن قرآن بحث میکرد، و یکی از حضار هم به آن کتاب معروفِ اخیراً چاپشده اشاره کرد که برای واژهشناسی قرآن از زبان سریانی-آرامی استفاده میکند و در محیط آکادمیک، چون سبکش آکادمیک بود، خیلی مورد بحث قرار گرفته است.
خیلیها اتفاقاً این نویسنده را، که معلوم نیست کیست چون با اسم مستعار نوشته، جزو پیروان همان مینگالا میدانند؛ یعنی میگویند مینگالا این ادعا را شروع کرده بود که وجهی سوری، مثلاً سوری-آرامی، در قرآن هست، و این نویسنده هم بهنوعی میکوشد این بحث را از لحاظ زبانشناسی پیش ببرد. به دلایلی کتابش مورد توجه قرار گرفته است. فضای دنیا طوری است که الان برای نویسندهای که چنین چیزهایی بنویسد خطرناک است؛ برای همین با اسم مستعار مینویسد. از طرفی شوقی هم برای پذیرفتن چنین چیزهایی وجود دارد. به هر حال اوضاع دنیا از نظر بحث دربارهٔ قرآن و اسلام عادی نیست؛ تنشهایی وجود دارد و طرفین عصبانیاند. حقیقتش آن متنی را که دربارهٔ منشأ فارسی قرآن بود همراه نیاوردم.
علت اینکه تصمیم گرفتم دربارهٔ این دو بحث کنم، تا حدی این بود که این دو متن را کنار همدیگر بگذارید. وقتی میگویم آکادمیک، آکادمیکبودن لوازم و روابطی دارد. واقعاً چیزی غیرآکادمیکتر از این متن، که ادعا میکرد منشأی ایرانی و فارسی در قرآن وجود دارد، نمیتواند وجود داشته باشد؛ نه رفرنسی دارد و نه چیز دیگری. فکر کنم متن را برای کیولیست فرستادم؛ اگر نگاه کرده باشید، جزو این متنهای پاپیولار است، از آنها که در کوچهبازار آدمی با اندک سوادی و با نیاتی مینویسد. ادعاهایش را هم واقعاً تا آخر خواندم؛ خیلی زود از عنوانش فراتر میرفت، یعنی هرچه به نظرش میرسید که ممکن است ایرادی باشد، میگفت.
کتاب ادعای ریشه فارسی قرآن
ای کاش متن اینجا بود تا این قسمتی را که دربارهٔ ریشهٔ فارسی و اوستایی قرآن گفته بود، برای خودم یادآوری میکردم و قسمتهایی از آن را اینجا میخواندم. تا آنجا که الان یادم مانده، چون حدود ۱۰ روز پیش خواندم، ادعا اصولاً این بود که سلمان فارسی بیش از هر کس دیگری در قرآن نقش داشته است؛ آدمی فارسیزبان به اسم سلمان.
اینطور در نظر بگیرید: یک سری فکت دربارهٔ قرآن وجود دارد و میخواهیم نظریهای دربارهٔ چگونگی پدید آمدن قرآن بسازیم که اینها را توجیه کند. مثلاً یک فکت دربارهٔ قرآن، که اگر بپذیرید وحی نیست باید توجیهش کنید که پس قرآن چگونه این ویژگیها را دارد، این است که قرآن چقدر از تاریخ انبیای گذشته صحبت میکند و اطلاعاتی در اختیار شما میگذارد که به نظر نمیرسد حضرت محمد در سرزمین حجاز، بدون تحصیلات، در جایی که اصولاً همه بیسوادند، توانسته باشد کسب کند. نظریههایی وجود دارد که پیامبر در مسافرتهای تجاری به شام و آن طرفها با کسانی که مسیحی یا یهودی بودند ملاقاتهایی داشته است، یهودیها هم در مدینه بودند، و از آنها چیزهایی یاد گرفته است، و الی آخر.
این نظریهٔ مربوط به سلمان فارسی از این نظر چیزی را توجیه میکند؛ چون سلمان فارسی شهرت دارد که زرتشتی بوده، بعد یهودی و مسیحی شده و همهٔ ادیان را تجربه کرده و بعد به اسلام رسیده است. بنابراین بلد بوده و به همین دلیل پیامبر دربارهٔ تاریخ آن انبیا اطلاعاتی دارد. شما وقتی فکتهایی را توجیه میکنید، باید چیزهایی هم برای نظریهتان بیاورید. اساس نظریه این است که سلمان فارسی آنجا بوده است؛ مثلاً بر این تأکید میکند که پیامبر به غار میرفته و آنجا کسی نبوده که بفهمد چه کسی کنارش است؛ لابد سلمان فارسی هم به غار میرفته و آنجا با همدیگر مینشستند و مذاکره میکردند.
سلمان فارسی و غار
فکر کنم اوج استدلالها این است که در نوشتههای ایرانی قدیم، مثلاً اوستا که مربوط به دین زرتشتی است، عبارتهایی وجود دارد که عیناً در قرآن آمده است؛ بنابراین این نشان میدهد کسی که به اینها آگاه بوده، گویی آنها را ترجمه کرده و این حرفها را زده است. مثلاً «اشهد ان لا اله الا الله و اشهد ان محمداً رسول الله» دقیقاً ترجمهٔ نیایش زرتشتیها دانسته شده است: «من اقرار دارم و استوارم به دین مزدا یسنی که مخالف دیوپرستی است و زرتشت آورندهٔ این کیش اهورایی است.»
داشتم میخواندم و فکر کردم که اگر مثلاً در آثار سارتر هم بگردم، چند جملهٔ بهتر از این میتوانم پیدا کنم که بگویم قرآن را سارتر نوشته است. اولاً آنچه آنجا هست اینقدر کلی است؛ هر دینی به هر حال شهادتنامهای دارد؛ مسیحیها هم دارند و هرکس چیزی میگوید. شباهت همین حد است، و تقریباً هیچ چیزی در آن نیست که من بگویم آکادمیک است.
سناریو میشود ساخت؛ ولی به هر حال باید سناریو را ارزیابی کنید. واضح است که هرکس هر سناریویی بسازد، هرچقدر هم احمقانه، حتماً میتواند یک سری فکت در تأیید سناریوی خودش بیاورد. شما باید کلاً نگاه کنید؛ مثلاً این همه اختلافات قرار است چگونه توجیه شود؟ فرض کن اصلاً عبارتی را از چیزهای زرتشتی پیدا کردم که عیناً در قرآن آمده است؛ این همه احکام اسلامی که وجود دارد منشأ زرتشتی ندارد.
میخواهم بگویم قرآن با هر متن دیگری به هر حال حتماً چند شباهت دارد: عبارتهایش شبیه است و محتواهایش شبیه است. پس اگر نظریهای بیاورم و بگویم ژان پل سارتر ۱۵۰۰ سال پیش هم یک بار زندگی میکرده است، مثلاً با نظریهٔ تناسخ، و کتابهایش را آن موقع شفاهاً گفته بوده و اینها به پیامبر رسیده است، این هم نمونهاش: مثلاً در فلان کتاب سارتر این جمله هست و در قرآن هم شبیهش هست؛ آن داستان سارتر شبیه داستان پیامبر است؛ و الی آخر. از پائولو کوئیلو هم حتماً میشود.
تئوری تناسخ و شباهتهای سطحی
اگر بگویم تناسخ رخ داده و پائولو کوئیلو قبلاً بوده، حتماً شباهتهایی میشود پیدا کرد و برای این نظریه ساخت. ولی نظریهتان باید معقول باشد. دربارهٔ سلمان فارسی، کدام شاهد؟ اینکه پیامبر به غار میرفته و آنجا تنها بوده، پس لابد سلمان فارسی هم آنجا بوده؟ باید شواهد تاریخی هم بیاورید که اینها مثلاً در دوران نوجوانی پیامبر همیشه با هم بودهاند، که اصلاً اینطور نبوده است.
تا به حال جز همین متن هیچ ارتباطی میان آنها مطرح نشده است. آدمی که بتوان مطرحش کرد، ورق ابن نوفل است. مثلاً شرقشناسهایی که به نظرشان کافی نمیرسد بگوییم پیامبر در چند مسافرت چند چیز یاد گرفته و آمده و قرآن را یکباره سروده است، میگویند ورق ابن نوفل، که از خویشان خدیجه هم بوده، با پیامبر ارتباط مستمر داشته و آدم باسوادی بوده است؛ بنابراین بهنوعی میشود گفت که شاید پیامبر بعضی چیزها را از او یاد گرفته است. این ادعایی است که در محیط آکادمیک مطرح است؛ به این دلیل که این آدم از نظر تاریخی ثبت شده است و فامیل حضرت خدیجه هم بوده. میشود گفت شاید پیامبر مثلاً با او حشر و نشری داشته است؛ شاید یکی دو حدیث هم پیدا کنیم که به روایت تاریخی، پیامبر پیش ورق ابن نوفل میرفته و مینشسته و با هم صحبت میکردهاند. ولی دربارهٔ سلمان فارسی، جز اینکه پیامبر در غار تنها بوده و سلمان میتوانسته آنجا برود و چیزی به او یاد بدهد، شواهد و مدارک تاریخی وجود ندارد.
بعد در این متن یک سری شباهت هم میان متنهای فارسیِ پیش از پیامبر و قرآن پیدا شده است که چند مورد است؛ من یک موردش را گفتم. واقعاً بقیهاش هم از نظر جالببودن در همین حد است. تازه این همه احکام اسلامی هیچ شباهتی به احکام زرتشتی ندارد و این همه اختلاف در جهانبینی اسلامی به آنجا ربط ندارد. نظریه باید همهٔ اینها را با هم توجیه کند؛ نه اینکه فقط نظریهای بیاورم و چند فکت که با آن میخواند. این یک نمونه بود.
باز اگر یکی دیگر از فکتهای این متن صددرصد غیرآکادمیک را پیدا کنم، بد نیست؛ تا خیالتان جمع شود که آن یکی را از این بابت که خیلی بد باشد انتخاب نکردم؛ جزو بهترینهاست. این خیلی جالب است: روایت معروفی هست که پیامبر گفت اگر ابوذر آنچه را سلمان میداند میدانست، کافر میشد.
روایت سلمان و ابوذر
میگوید منظور پیامبر همین است: اگر ابوذر بداند که همهٔ اینها را مثلاً سلمان به من گفته، کافر میشود. الان شما هم که فهمیدید، باید کافر شوید! بگذریم. این متنی صددرصد غیرآکادمیک است که نه رفرنسی دارد و نه چیزی در آن هست؛ یعنی استدلالها پایهٔ محکمی ندارند.
به هر حال توهمی است که ممکن است برای بعضی جذاب باشد. این نظریه ممکن است برای ایرانیهایی که خیلی به ایرانیبودن خودشان افتخار میکنند جذابیتی داشته باشد؛ آنهایی که خیلی ملی فکر میکنند ممکن است دید خوبی نسبت به اسلام نداشته باشند، چون مسلمانها آمدند و پادشاهی ایران را از بین بردند. یعنی توهم شیرینی است؛ ممکن است واقعاً روی کسی تأثیر بگذارد که پس حتی اسلام هم اگر اثری در دنیا گذاشته، به این برمیگردد که ایرانیای به آنجا رفته است و اگر سلمان نبود، اصلاً این اتفاق نمیافتاد.
حالا دربارهٔ آن متن دیگر صحبت کنیم؛ این را واقعاً، باز جدا از بحثهایی که دارم میکنم، دوست دارم. متنی است که چند سالی است منتشر شده است و خوشبختانه دو سال پیش یکی از همکلاسیها اصل کتاب را به من داد. پیش از آن نکتهای را بگویم که فراموش کردم: اصلاً بحث ما دربارهٔ تحریف قرآن است و یک ایرادی که در این پرسش وجود داشت این است که این بحث اصلاً بحث تحریف قرآن نیست. اینکه منشأ قرآن را سلمان گفته یا فلانی، خارج از موضوع بود و آن بحث دیگری هم که الان مطرح میکنم، خیلی در قالب تحریف قرآن نمیگنجد؛ مسئله این است که مثلاً قرآن چگونه ابداع شده است: آیا ریشههای فارسی دارد، ریشههای سوری-آرامی دارد، و الی آخر. به هر حال این متنی است که از نظر محتوا تا حدودی مشابه آن متن است، ولی کاملاً با فرم آکادمیک. میگویم با فرم آکادمیک، چون انعکاس انتشار این کتاب در مجامع آکادمیک خیلی خوب نبوده است.
نقد آکادمیک و سریانی-آرامی
تقریباً همهٔ کسانی که در زمینهٔ قرآنشناسی کار میکنند، و بهویژه زبانشناسها، به متن ایراد گرفتهاند که استانداردهای زبانشناسی و استانداردهای آکادمیک را رعایت نکرده است و مثلاً سواد نویسندهٔ کتاب از جنبهٔ زبان سریانی-آرامی خیلی کم است. یکی از منتقدان صراحتاً نوشته است که اطلاعاتش در حدی است که یک دیکشنری سریانی-آرامی در اختیار داشته باشد؛ یعنی ساختار زبان را کلاً خیلی نمیشناسد و استدلالهایش استدلالهای قوی نیست. این کتاب صفحهای در ویکیپدیا دارد که در انتهایش دربارهٔ برخوردهای آکادمیک نوشته است که اصولاً برخوردهای خیلی بدی با این کتاب کردهاند.
قصدم این بود که کمی دربارهٔ این کتاب صحبت کنم و بگویم چرا نسبت به آن احساس خوبی دارم. نمیخواهم بگویم آکادمیسینهایی که میگویند اینجا استدلالها از نظر زبانشناسی سست است، دروغ میگویند؛ ولی میل داشتم اشاره کنم که آن اول که شنیدم چنین کتابی چاپ شده، این کتاب به چه دلیل برای من جاذبه داشت. قسمتهایی از متن کتاب را هم آورده بودم تا بعضی از استدلالهایش را ببینید.
اساس ادعای کتاب این است که برای فهم واژگان قرآن، خیلی جاها بهتر است به واژهشناسی سریانی-آرامیِ منطقهٔ سوریه و مثلاً شمال عربستان مراجعه کنید. کتاب با این استدلال شروع میشود که قرآن برای اعراب حجاز خیلی مفهوم نبوده و خیلی جاهایش را نمیفهمیدند. فکتهایی از بحثهای تفسیری، مثلاً در قرن اول، میآورد که آدمها سر اینکه معنای این واژه چیست و این عبارت یعنی چه اختلاف داشتند؛ و فکتهای زیادی از طول تاریخ تفسیر میآورد که مفسران چقدر دربارهٔ معنای بعضی از آیات با همدیگر کلنجار رفتهاند و اینکه قرآن از نظر ادبیات کتاب واضح و روشنی نیست. ادعای کتاب این است که برای حل این اختلافات میشود از واژهشناسی سریانی-آرامی کمک گرفت. این ادعای اصلی کتاب نیست، ولی این بحث را میکند که میتوانید به قرآن بهعنوان کتابی نگاه کنید که از کتابها و نوشتهها و شاید گفتار مسیحیهای مثلاً سوریه اقتباس شده است؛ مسیحیها در کلیساها متونی داشتند که مرتب قرائت میکردند، و فکر کنید قرآن گویی ترجمهٔ عربیِ دستوپاشکستهای از آنهاست.
واژگان قرآن و منشأ سریانی
برای همین ممکن است بعضی جاهای واژگان قرآن برای اعراب خیلی شناختهشده نباشد و معنایش هم معلوم نباشد و اختلافنظر پیدا شده باشد؛ ولی اگر به منشأ سریانی-آرامی واژهها رجوع کنید، خیلی از جملههای مشکلی را که در قرآن هست و مفسران نمیفهمند، میشود فهمید. فضای کتاب کلاً چنین فضایی است. اولاً کتاب بهشدت سنگینی است؛ اینطور نیست که همینطور بردارید و بخوانید. من هنوز هم کامل نخواندهام، چون باید اطلاعات واقعاً خوبی در زبانشناسی داشته باشید و وقت بگذارید تا این ادعاها را بررسی کنید. واقعیتش این است که پس از آنکه واکنشهای خوبی هم از طرف مجامع آکادمیک نشان داده نشد، اعتبار کتاب زیر سؤال رفت؛ اینقدر وقتگذاشتن برای خواندنش شاید خیلی صلاح نباشد.
آن موقع که کتاب به دستم رسید، به آن دانشجویی که آن را پیشنهاد کرده بود گفتم اگر چند نفر را میشناسی که حوصله داشته باشند، من حاضرم جلساتی خصوصی و چندنفره بگذاریم و کتاب را کامل و با جزئیات بخوانیم. کلاً یکنفری خواندنش پروژهٔ کمی سختی است. آدم احتمالاً باید جایی به دیکشنری مراجعه کند و به هر حال باید کمی بررسی کند که استدلالها تا چه حد خوب پیش میرود.
بگذریم. میخواهم بگویم چرا به این کتاب علاقهمند شدم. هنوز هم به نظرم کتاب بدی نمیآید و شاید در محیطهای آکادمیک تا حدی واکنش افراطی نسبت به آن پدید آمده باشد. چیزی که مرا جذب میکند این است: من هم، همراه با مؤلف که در شروع کتاب این حرف را میزند، به سنت جاافتادهٔ واژهشناسی قرآنی اعتراض دارم؛ فکر میکنم این را بارها از من شنیدهاید. این برخوردهایی را که در محیطهای آکادمیک متداول است خیلی نمیپسندم که برای فهمیدن معنای آیهٔ قرآن باید برویم ببینیم مثلاً طبری چه گفته و مجمعالبیان چه میگوید. تمام محیطهای آکادمیک مسلمانها، بهویژه اهل سنت، و حتی آکادمیهای غربی، دربارهٔ فهم قرآن و مثلاً حتی شریعت میروند و میگردند که ببینند بزرگان مسلمین چه گفتهاند، و این را نوعی فعالیت آکادمیک استاندارد میدانند.
اگر بحثهای مرا دربارهٔ واژهشناسی شنیده باشید، من اصولاً خیلی به ریشهیابی واژگان معتقد نیستم؛ یعنی به این تأکید بعضی از مفسران که برای فهمیدن معنای یک واژه برویم ببینیم اعراب در آن زمان چه میگفتند. همانطور که زبانشناسانی مثل ایزوتسو کار میکنند و الان متداول شده، اینکه ببینیم آن واژه در آن متن چگونه به کار گرفته میشود، از نظر من برای درک معنای یک واژه اعتبار بیشتری دارد. اینکه این کتاب گویی بر ضد سنت آکادمیک برخورد میکند، اصل این فعالیت برای من جالب است.
ریشهیابی واژه و روش ایزوتسو
اگر این کتاب معتبرتر بود، کمی بهتر نوشته شده بود، اطلاعات زبانشناسی مؤلف بهتر بود و استدلالهای بهتری میکرد و تکانی به محیطهای آکادمیک میداد، به نظر من اتفاق خوبی افتاده بود. فکر کنم در بحثهای واژهشناسی خیلی بر این تأکید کردهام که، همانطور که ایزوتسو درک و استدلال میکند، تعداد زیادی از واژههای قرآن واقعاً واژههای حجازِ آن روز نیستند؛ بلکه قرآن اینها را در معناهای خاصی به کار میگیرد و خودش این واژهها را میسازد؛ از تقوا گرفته تا اسلام، بهویژه مفاهیم اخلاقی و دینی، تا برسد به واژههای دیگر. واژههای زیادی در قرآن هست که به آن معنایی که عرب میفهمیده به کار نمیرفته است.
من بهشدت طرفدار همین نظرم که اینگونه است. درست است که این کتاب میخواهد ادعای عجیبی را ثابت کند، اینکه مثلاً اینها باید به واژگان سیروآرامی برگردانده شوند؛ ولی دستکم میکوشد نشان دهد که اینها در زبان عربی واژگان خیلی متداول و معناداری نیستند، و اگر این عبارتها به عربِ همان زمان داده میشد، ممکن بود آن زمان خیلی معنادار به نظر نرسد. مثل مثالی که یک جلسه دربارهٔ آیهٔ «ان اکرمکم عندالله اتقاکم» زدم که نه کرامت در اینجا به آن معنای عربیاش به کار میرود و نه تقوا به آن معنا به کار رفته است. بنابراین معنای کل عبارت برای عربِ آن زمان، اگر با زبان قرآن، یعنی زبانی که خود قرآن میسازد، آشنا نبوده، کاملاً چیزی مهمل و بیمعنا میشود. بالاخره این کتاب از این نظر جالب است.
جاذبهٔ دیگرش را هم بگویم. فکر کنید این ادعاهایی که من مرتب دربارهٔ زبان قرآن بر آن تأکید میکنم درست باشد: اینکه زبان قرآن بهنوعی زبانی یونیورسال است که از زمان حضرت ابراهیم ساخته شده است. فکر کنم در نخستین جلسهای که این صحبتها ضبط شد، دربارهٔ این بحث کردم که یکی از کارهایی که سلسلهٔ انبیایی که در این ناحیه آمدند انجام دادند، ساختن زبانی است که خداوند بتواند با آن صحبت کند.
زبان وحی در منطقه
زبانهایی که ما با عنوان زبانهای این منطقه میشناسیم: زبان عبری، زبان عربی بهعنوان پسرعمویش، یا زبان سریانی بهعنوان جد، یا نمیدانم چه؛ نمیشود به آن برادر یا پسرعمو گفت. به هر حال اینها زبانهاییاند که در این منطقه با همدیگر نسبت دارند؛ مثلاً خیلیها معتقدند که مسیح به زبان آرامی صحبت میکرده، نه به زبان عبری. اینها زبانهایی در این منطقهاند که بهنوعی با همان پدیدهٔ وحی در ارتباطاند.
اگر این ادعا را بپذیرید که زبانی که قرآن به آن نازل شده، نه زبان عبری است و نه زبان عربی، بلکه همانطور که خود قرآن میگوید، زبان عربی مبین است؛ یعنی زبانی بدون آن اعوجاجهایی که مردم در این زبان پدید آورده بودند؛ زبانی که منشأش در ارتباط انسان با خدا شکل گرفته و ابراهیم و فرزندانش کمکم با آن صحبت کردند و گسترشش دادند؛ اگر این زبان زبانی مقدس است، آنوقت قبول کنید که این ادعا خیلی موجه میشود که مثلاً بعضی از واژگان قرآن در زبان سریانی، فکر کنید، صورت اصلیشان هست و این واژه در زبان عربی تحریف شده است. اگر معنای عبری یا سریانیِ همخانوادهٔ واژه را نگاه کنید، ممکن است به آن معنایی که مراد قرآن است نزدیکتر باشد.
میخواهم بگویم اینکه در این منطقه زبانها به همدیگر وابستهاند، و اینکه قرآن واقعاً به زبان عربی حجاز حرف نزده، بلکه گویی ورژنی از زبان عربی است که معنای واژهها در آن نسبت به زبان متداول آن موقع تغییر کرده، و همین برای بعضی از مسلمانها در فهم آیات مشکل ایجاد کرده است، اتفاقاً ادعای خیلی خوبی است؛ میشود گفت شاید بعضی جاها جواب بدهد. اینکه مثالهای این کتاب خوب است یا بد را کنار بگذاریم. میخواهم بگویم وقتی چنین ادعایی را میشنوم، نهتنها ناراحت نمیشوم، بلکه بهنوعی احساس میکنم فکت خیلی خوبی است؛ اینکه بگویم صورت عبری یا سریانی این واژهها به آن معنایی که در قرآن به کار گرفته شده نزدیکتر است. هیچ شکی نیست که ایمان و تقوا و اسلام در قرآن به معنایی غیر از زبان عربِ آن روز آمده است. اگر کسی بیاید و بگوید «اسلام» در سریانی این است و به همین معناست، خیلی عالی است؛ فوقالعاده است.
بنابراین این کتاب را میشود کلی تحلیل کرد؛ ولی متأسفانه آن ضدیتش با فضای عمومی آکادمیک باعث شد که واکنشهای بدی علیه کتاب پدید بیاید. مسلمانهایی که نویسنده از آنها میترسید، خیلی واکنش نشان ندادند؛ آکادمیسینها و زبانشناسها بودند که کتاب را از این نظر که آماتوری است بهشدت کوبیدند.
واکنش آکادمیک به کتاب
وجه مشترک نقدهایشان این است که ممکن است ادعا درست باشد، ولی بیانش خیلی آماتوری است و رفرنسهایش خوب نیست؛ و ادعا میکنند که نویسنده زبان سریانی را در حد آشنایی مختصر و خیلی ساده بلد است. اگر این کتاب محکمی بود، اتفاقاً فکر میکنم اتفاق جالبی میافتاد.
میل داشتم کمی دربارهٔ خود متن کتاب و استدلالهایش صحبت کنم. کتاب به دلیل استدلالی شهرت پیدا کرده است که قبلاً یک بار به مناسبتی به آن اشاره کردم: اینکه حورالعین زنان چشمسیاه بهشتی نیستند و در زبان سریانی معنایش مثلاً انگور سفید درشت است. پس از انتشار این کتاب کاریکاتورهایی کشیده بودند از کسانی که عملیات استشهادی انجام میدهند و فکر میکنند وقتی به بهشت بروند زنهای بهشتی به آنها میدهند: به بهشت رفتهاند و به آنها انگور میدهند؛ یعنی همهٔ کارهایی که به شوق حورالعین کردید، حورالعینش انگور بود.