او میگوید در بحث دربارهٔ یهودیت دو محور اصلی هست و این جلسه هم ادامهٔ جلسهٔ قبل است و هم دربارهٔ محوری که کمتر صحبت کرده. محور دوم این است که چگونه میشود یک یهودی را از اشتباه درآورد؛ میخواهد این جلسه بیشتر روی آن صحبت کند و بعد به بحث تحریف و انحراف دینی برگردد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در بحثی که دربارهٔ یهودیت داریم، دو نکته یا دو محور اصلی وجود دارد. جلسهٔ قبل مقدمهای در این باره گفتم و آن را تکرار میکنم؛ امروز هم ادامهٔ حرفهای جلسهٔ قبل را میگویم و هم دربارهٔ محوری که کمتر دربارهاش صحبت کردهام. نکتهٔ اصلی این است که وقتی دربارهٔ یهودیت بحث میکنیم، شما با فضای ذهنی و دنیای یهودیها و یهودیت آشنا شوید.
یادآوری دو محور اصلی بحث
نهایت سعیام را کردم که نشان دهم دنیا از نگاه آنها چگونه به نظر میرسد، معنای دین نزد آنها چیست، خودشان برای خودشان چه رسالتی قائلاند و اصولاً چه میکنند. در ادامهٔ بحث، غیر از انتقادهایی که به بعضی از ادعاهای آنها داریم، فایدهای که این بحث برای خود ما دارد این است که، همانطور که قرآن مسئلهٔ اهل کتاب را مطرح میکند، از آن درس بگیریم.
همین نکتهای را که من بر آن تأکید میکنم، بهشدت در قرآن میبینید که پیگیری میشود: اینکه درس بگیریم که دین اهل کتاب، مخصوصاً یهودیها، چگونه تحریف شد، چرا به این دین تحریفشده اعتقاد پیدا کردند و چرا اعتقادشان را از دست نمیدهند. دو موضوع در اینجا وجود دارد: یکی درسگرفتن از انحرافهایی که برای یهودیها و برای اهل کتاب پیش آمده است.
من هر دفعه به روایتی اشاره میکنم، هرچند ضرورتی ندارد که از آن روایت استفاده کنم. از نظر من صرفِ اینکه در قرآن اهتمام زیادی هست به بحث دربارهٔ اهل کتاب و انحرافات تاریخیای که برایشان پیش آمده، کافی است؛ هیچ شکی نیست که نتیجهٔ این بحثهایی که در قرآن آمده، برای اهل کتاب فایدهٔ زیادی ندارد، چون آنها قرآن نمیخوانند.
روایتِ پیروی از اهل کتاب
اما برای ما فایده دارد که ببینیم چه بلایی سر برادران دینی ما آمده است؛ اینها همان بلاهایی است که در قرآن ذکر شده و میتواند سر ما هم بیاید. روایتی از پیغمبر هست که من همیشه برای تأکید به آن اشاره میکنم، نه به این عنوان که صرفاً به آن استناد کنم: پیغمبر گفته است که هیچ بلایی نیست که سر بنیاسرائیل آمده باشد و سر شما نیاید.
یعنی همهٔ این چیزهایی که در قرآن میبینید بهنوعی کلیاند و برای همهٔ ادیان خطرش وجود دارد، مخصوصاً برای مسلمانها بهعنوان دینی که به هر حال در جامعهای مستقر میشود؛ و ظاهراً از این روایت برمیآید که همهشان بهنوعی دربارهٔ مسلمانها هم تحقق پیدا میکند.
بنابراین یک نکتهٔ خیلی مهم وقتی دربارهٔ یهودیها بحث میکنیم، مکانیسمهایی است که باعث انحراف دینشان شد؛ مکانیسمهایی که باعث شد مثلاً مسیح را نپذیرند و به دینی درجهٔ دو تبدیل شوند. اگر یهودیها مسیح را شناسایی میکردند و میپذیرفتند، این انحراف تاریخی برایشان پیش نمیآمد و از بدنهٔ ادیان ابراهیمی جدا نمیشدند.
مکانیسمهای مشترک انحراف
در میان بقیهٔ نکاتی که دربارهٔ یهودیت هست، یک موضع این است که این تحریفها را کمی بشناسیم، عواملش را شناسایی کنیم و با خودمان مقایسه کنیم؛ سعی کنیم نمونههای مشابهی را که برای ما پیش آمده پیدا کنیم و ببینیم عواملش چه بوده، چگونه پیش آمده و چگونه میشود آن را رفع و رجوع کرد.
نکتهٔ دیگر، یعنی محور دوم، این بود که یهودیها سرسختی و مقاومت میکنند و نمیپذیرند که بعد از یهودیت دین دیگری آمده است. هنوز خودشان را، در میان ادیان ابراهیمی، تنها دین معتبر در دنیا و تنها دینی میدانند که به آن وحی شده است. با اینکه خودشان به خاتمیت اعتقاد ندارند و از اول، طبق متون خودشان، منتظر ظهور حضرت مسیح بودهاند و هستند، چون مسیح را هنوز ظهوریافته نمیدانند، نتیجهاش این است که همین دین یهود دین آخر است و هم مسیحیها پیرو شیطاناند و هم مسلمانها. دیدگاهشان نسبت به سایر ادیان کاملاً همین است که این ادیان قابل قبول نیستند؛ مردم گمراه شدهاند و پیرو افرادی شدهاند که به دروغ ادعای پیامبری کردهاند.
پس نکتهٔ دوم این است: واقعاً فکر کنید که با یک یهودی آشنا هستید؛ چگونه میتوانید او را از اشتباه درآورید؟ میخواهم این جلسه بیشتر روی این موضوع صحبت کنم و بعد به ادامهٔ همان بحثهایی برگردیم که جلسهٔ قبل دربارهٔ تحریف و انحراف دینی داشتیم.
چگونه یک یهودی را قانع کنیم
نکتهٔ مهم این است که هر چیزی برای قانعکردن یهودیها بگویید، باید دربارهٔ خودتان هم صادق باشد. یعنی اگر مثلاً به یهودیها دربارهٔ مسئلهای تذکر میدهید که علت اعتقادات غلطتان این است که به فلان موضوع توجه نمیکنید، باید خودتان هم دربارهٔ دین خودتان به آن موضوع توجه کرده باشید، حالا آن موضوع هرچه میخواهد باشد.
یعنی بحثکردن با یک آدم غیرمسلمان همیشه این فایده را دارد که اگر مثلاً او را دعوت کنید که عقل را ملاک قرار دهد، خودتان هم در این موضع قرار میگیرید که ببینید در مسائل دینی خودتان چقدر عقل را ملاک قرار دادهاید.
عقل را هم به هر معنایی که میخواهید بگیرید، منطق ارسطویی یا معنایی کلیتر. بالاخره بحثکردن با دیگران و ایزولهنبودن این فایده را دارد که خودتان هم در موضعی قرار میگیرید که معقولتر فکر میکنید و ممکن است ادعاهایتان بهنوعی تعدیل شود.
فکر میکنم نمونهای از این در همین جامعهٔ خودمان در سالهای اخیر پیش آمد. در سالهای بعد از انقلاب، تا وقتی که کمونیستها هنوز بهعنوان رقیب گروههای مذهبی در جامعه حضور داشتند و تبلیغ میکردند، مذهبیها خیلی معقول بحث میکردند.
چون صدای مخالفی وجود داشت؛ اگر مذهبیها حرفهای خیلی عجیب و غریب میزدند، آنها ممکن بود، هرچند با احتیاط، مباحثی علیه آن مطرح کنند.
منظورم از معقول حرفزدن این است که اگر شخصیتهای فکری سالهای اول انقلاب را که رهبری فکری جامعهٔ مذهبی را در دست داشتند نگاه کنید، نه لزوماً افراد زنده، مثلاً مرحوم مطهری جزو شخصیتهای مهم مذهبی سالهای اول انقلاب بود و پیش از آن مثلاً مرحوم شریعتی. اتفاقاً شریعتی ارائهای از دین و از تشیع داشت که باب طبع آدمهایی بود که تحت تأثیر مارکسیسم قرار گرفته بودند.
نمیدانم از این حرف چه برداشتی میکنید، ضد شریعتی است یا نه؛ ولی واقعیتش این است که در آن فضای ملتهب دانشگاهیِ آن دوران، که چپبودن و مارکسیستبودن سابقهٔ روشنفکری داشت، دکتر شریعتی تشیع را طوری ارائه میکرد؛ یعنی خودِ دیدگاهش نسبت به تشیع طوری بود که چیزی انقلابی ارائه میکرد: دینی بهشدت اجتماعی و بهشدت عدالتطلب. بنابراین آدمهایی که مثلاً میان اعتقادات دینی خودشان و مارکسیسم مردد بودند، چون مارکسیسم جاذبهٔ عدالتطلبی و انقلابیگری داشت و این برای جوانها، مخصوصاً در آن دوران، خیلی مطبوع بود، ارائهای که شریعتی از تشیع میکرد هر دو را پوشش میداد. یعنی وقتی با آن نحوهٔ نگاه به تشیع اعتقاد پیدا میکردید و مثلاً به حرفهای دکتر شریعتی گوش میکردید، هم انقلابی بودید، هم عدالتخواه، و در عین حال مذهب و اعتقاد به خدا را هم حفظ کرده بودید و مشکلی به وجود نمیآمد.
یعنی هر دو جاذبه را داشت. اگر برای کسی جاذبههای دینی وجود داشت، میتوانست به این احساس برسد که دین هیچ کمی از جاذبههای مارکسیستی ندارد. مثلاً مرحوم گلسرخی، یکی از این کمونیستها، که من واژهٔ «مرحوم» را دربارهٔ او به کار میبرم و اشکالی ندارد، در دادگاه عجیب و غریبی که زمان شاه مستقیماً از تلویزیون پخش میشد، ادعا کرد که شکنجهاش کردهاند؛ ماجرای خیلی معروفی است. فکر میکنم چند سال پیش تلویزیون جمهوری اسلامی قطعههایی از آن را دوباره پخش کرد؛ شاید در سالگرد اعدامش بود، یادم نیست.
به هر حال این خسرو گلسرخی، که شاعر بود و جزو سردمداران و به اصطلاح شهدای جنبش چپ در ایران حساب میشود، من یادم است که در دادگاهش میگفت حضرت علی اولین سوسیالیست بوده است.
تعبیرهای خود دکتر شریعتی نزدیک به همین بود. یعنی مثلاً ابوذر در حرفهای دکتر شریعتی چهرهای انقلابی و تقریباً سوسیالیست، نزدیک به مارکسیسم، بود؛ انعکاس بعضی از وقایع و شخصیتهای صدر اسلام در حرفهای دکتر شریعتی اینگونه بود و جاذبه داشت.
قرائت انقلابی از صدر اسلام
به هر حال وقتی صدای مخالف در جامعهٔ ایران بود، مخصوصاً وقتی چپها حضور داشتند، طبیعی است که مثلاً جوانهای مذهبی سالهای اول انقلاب، دقیقاً به دلیل حضور همین صدای مخالف، به آدمهایی مثل شریعتی یا مطهری گرایش داشتند که لااقل دین را خیلی با جنبههای عقلی ارائه میکردند، نه همینطوری با جنبههای تقلیدی.
فرق دکتر شریعتی با مطهری این بود که مطهری خیلی در قالب مقابله با مارکسیسم فکر نمیکرد؛ یعنی نسبت به مارکسیسم خیلی واکنش نداشت، به این معنا که مثلاً روایت جدیدی از مسائل دینی، تاریخ دین و شخصیتهای دینی داشته باشد؛ اما در مقابل ماتریالیسم، آثار مرحوم مطهری را که نگاه میکنید، همیشه انگار آدمی که کلاً دین و خدا را قبول ندارد آنجا نشسته و مطهری دارد توضیحاتی میدهد که او هم بتواند همراه شود و آنها را بپذیرد؛ منظورم را میفهمید. نوعی مقابله با ماتریالیسم خیلی در دیدگاههای مرحوم مطهری هست.
مثلاً کتاب معروفی دارد به نام «علل گرایش به مادیگری»، و علتش هم حضور در دانشگاه در آن زمان بود که ماتریالیسم و مارکسیسم بهشدت مطرح بود.
حتی مثلاً ایشان در دانشکدهٔ الهیات دانشگاه تهران بود و با آقای آریانپور، که نمایندهٔ ماتریالیسم و دیدگاههای الحادی در دانشگاه تهران بود و خیلی هم علاقه داشت این بحثها را سر کلاسها مطرح کند، درگیری فکری داشت.
کار به جایی رسیده بود که زمان شاه حتی حرف مناظره در رادیو پیش آمده بود، که ایشان با آقای آریانپور بنشیند و مناظره کند. کاری به این نداریم. به هر حال، چیزی که میخواستم بگویم این است که تا وقتی صدای مخالف باشد و مخالفان حضور داشته باشند، میان افرادی که مذهبیاند اتحاد بیشتری وجود دارد و بیان دینی هم عقلگراتر است.
وقتی در جامعهٔ ما آن صداها خاموش شدند، حالا خودشان خاموش شدند یا به هر حال بهنوعی حذف فیزیکی شدند، یعنی آن بلندگو دیگر وجود نداشت، دین به طور طبیعی به سمت همان دیدگاههای سنتیتری گرایش پیدا کرد که قرار نیست لزوماً خیلی توضیح عقلانی در آنها داده شود. این واقعیتی است که در جامعهٔ خودمان دیدیم: نوعی برگشت. مثلاً شخصیت دینیِ بعد از مرحوم مطهری مرحوم دستغیب بود.
بعد از اینکه شهید شد، اگر نگاهی به کتابهای آقای دستغیب در مقابل مطهری بیندازید: از مثلاً سال ۶۱ و ۶۲ رادیوی جمهوری اسلامی بهشدت سخنرانیهای دستغیب را پخش میکرد و کتابهای دستغیب، مثلاً کتاب معاد یا گناهان کبیره، پرتیراژترین کتابهای دینی در ایران بودند. فضای ذهنی دستغیب فضای ذهنی آدم مذهبیای است که مخالفی در مقابل خودش نمیبیند و در جامعهٔ مذهبیِ ساکت و آرامی زندگی میکند؛ چون ایشان نه به دانشگاه آمده بود و نه در جامعه با افراد دیگر بحث کرده بود.
اصلاً در ذهنیت دستغیب چیزی وجود ندارد که بخواهید جواب بدهید یا مثلاً تعلیل کنید که چرا این حکم درست است؛ احکام فقط بیان میشوند. ببینید، روحانیای که در مسجد بالای منبر میرود و سخنرانی میکند و همهٔ آدمهایی که در مسجد نشستهاند افراد معتقدی هستند، این درگیری درونی را هم ندارد. اگر بخواهید برای این آدمها دربارهٔ احکام و فلسفهٔ احکام و اینکه چرا دین این را گفته صحبت کنید، اصلاً حوصلهشان سر میرود؛ این پرسش برایشان وجود ندارد. آدم فکر میکند اگر بالای منبر بروید و این پرسش را برای این آدمها مطرح کنید، بیشتر آشفته میشوند.
اصلاً پرسشی در ذهنشان نیست؛ دوست دارند همان احکام را بشنوند و احوالات انسان در آخرت را گوش بدهند. از آن طرف، انتظار ندارید شریعتی در حسینیهٔ ارشاد برای مستمعان خودش دربارهٔ خطراتی که در آخرت وجود دارد صحبت کند؛ مستمعانش هنوز در برزخ میان دیندارشدن و مارکسیستشدن بودند و آمده بودند ببینند که دین بهتر است یا مارکسیسم. فضای ذهنی جامعهٔ ما، بعد از حذف فیزیکی گروههای چپ و مخالف در مثلاً سالهای ۶۰ و ۶۱، از نظر دینی هم به سمت همان بیان سنتی مذهب رفت؛ این اتفاقی کاملاً طبیعی بود که در جامعهٔ ما افتاد.
به هر حال، حتی اگر در زندگی شما دوست یهودیای وجود ندارد، خوب است در درون خودتان یکی بسازید و گاهی کمی با او کلنجار بروید. اینطوری معقولتر باقی میمانید و گرایشهای عقلیتان ضرورت پیدا میکند. دین وقتی خیلی ایزوله میشود، یعنی عدهای پیدا میشوند که همهشان روی خیلی چیزها با هم تفاهم دارند، این اصلاً اتفاق خوبی نیست. ببینید، مسئلهٔ واقعیِ مهم دنیا توحید است. اگر کافری یا ملحدی وجود داشته باشد، مثلاً ۳۰ درصد جامعه ملحد و ۷۰ درصدش مؤمن باشند، در ذهن این مؤمنها، در رقابت با آن ملحدها، مسئلهٔ اصلی ایمان به خداست.
این خوب است که مسئلهٔ اصلی همین باشد؛ یعنی وجود همان اقلیت باعث میشود که این مسئله بهعنوان مسئلهٔ اصلی جامعه باقی بماند. اول انقلاب همینطور بود: مسئله این بود که مذهبی هستید یا مارکسیست؛ سلطنتطلب هم اگر بودید، دیگر نمیگفتید. مثلاً در یک مدرسه یا یک دانشگاه، آدمها همه انقلابی بودند، یا مذهبی یا مارکسیست؛ بنابراین مسئلهٔ اصلی این بود که به خدا اعتقاد دارید یا ندارید. اما وقتی اینطور نباشد و مثلاً فقط مسلمانها باقی مانده باشند، مسئله میشود شیعه یا سنی بودن؛ و اگر صدای سنیها هم دستکم درنیاید، در میان خود شیعهها مسئله این میشود که به ولایت فقیه معتقدید یا نیستید، و همینطور الی آخر. یعنی مسئلهٔ اصلی از چیزهای خیلی کلی و اصولی تبدیل میشود به چیزهای جزئیای که ممکن است خیلی معنادار نباشند و جزو دین هم حساب نشوند؛ میدانید منظورم چیست: اینکه لباس را اینطور میپوشی یا آنطور، کراوات میزنی یا نمیزنی. اختلافات به اختلافهایی از این شکل تبدیل میشود.
من کلاً در جوّ سالهای اول بعد از انقلاب نفس کشیدم و جوّ خوبی بود؛ یعنی فکر میکنم از جهاتی خوب بود، هرچند شاید از جهاتی کمی افراطی بود. مثلاً یک بار یکی از دوستانم در دانشگاه، در همان سالهایی که همهٔ این صداها خاموش شده بود، به من گفت ما آدمهای مذهبیِ سالهای اول انقلاب مارکسیسم را بهتر از دین خودمان میشناختیم؛ از بس که بچههای مذهبی مطالعهٔ مارکسیستی میکردند، چون همهاش بحث بود.
یک بار در میلینگلیست «سوسیال پولیتیکس»، که نمیدانم اسم واقعیاش چیست و املای عجیب و غریبی دارد ولی انگار قرار است همین باشد، یعنی اجتماعیسیاسی، اگر اشتباه نکنم کسی مطلبی فرستاد با این عنوان: «پدیدهٔ جالب اجتماعی».
فیلمی فرستاده بود از اینکه بچههای دانشگاه صنعتی شریف جلوی همین ساختمان ابنسینا دستهدسته جمع شدهاند و با هم بحثهای سیاسیاجتماعی میکنند. این بهشدت فضای سال ۵۸ جامعهٔ ماست. یعنی آن زمان همینطوری در خیابان مثلاً میآمدید جلوی دانشگاه تهران، جلوی قسمت کتابفروشیها، شاید ۳۰ یا ۴۰ گروه را میشمردید که با هم بحث میکردند.
دو سه نفر بحث میکردند، بعد آدمها دورشان حلقه میزدند؛ تا جایی که صدا شنیده میشد این حلقهها بزرگ میشد و عدهای هم آنطرفتر میرفتند. یک بار معلم دینی دبیرستان ما گفته بود که داشتم از جایی رد میشدم، دیدم دو جوان ۱۴، ۱۵ ساله با هم بحث میکنند؛ کمی جلو رفتم، دیدم دربارهٔ هگل بحث میکنند.
پیش خودم فکر کردم که من ۱۵ سال است از این چیزها میخوانم، ولی واقعاً نمیدانم هگل چه میگوید؛ فلسفهٔ هگل خیلی سخت است. اینها تا حالا یک جزوه خواندهاند و دارند دربارهٔ فلسفهٔ هگل با هم بحث میکنند.
به هر حال، حالت افراطی آن سالها به کنار، حضور فیزیکی افکار مخالف کلاً این حُسن را دارد. اگر هم از نظر فیزیکی وجود ندارد، خودتان سعی کنید با این افکار مخالف درگیر شوید.
یعنی بد نیست در درونتان یک یهودی زندگی کند، ولو کوچک. گاهی هم به یک مسیحی سری بزنید و ببینید قانع شده یا نه و حرفش چیست، و آیا حرف جدیدی برای گفتن دارد. اگر مارکسیست هم داشته باشید بد نیست؛ درست است که شوروی از بین رفته، ولی واقعیت این است که گرایشهای چپ و مارکسیستی از بین نرفتهاند.
یهودی و مسیحی درونی
اگر هم موقتاً از بین بروند، خلاصه به شکل دیگری میتوانند سر دربیاورند. به هر حال، این بحث همان محور دوم است: تلاش کنید ببینید اگر آدم یهودیای میشناختید، چگونه میتوانستید با او بحث کنید. اولاً او را خوب درک کنید و سعی کنید نگاهش به دنیا را خوب بفهمید؛ بعد ببینید کجاهایش واقعاً مشکل دارد.
چه اشتباهی میکند؟ چه عاملی باعث شده که این آدم به عقایدی که درست به نظر نمیرسند بچسبد و از آنها صرفنظر نکند؟ حُسنی که این کار برایتان دارد این است که ببینید خودتان آن نقطهضعفها را دارید یا ندارید. شما هم شاید به عقایدی چسبیدهاید و رهایشان نمیکنید که به همان اندازه ممکن است نامعقول باشند.
میخواهم کمی دربارهٔ این موضوع دوم صحبت کنم و بعد برویم سر آن بحث که فکر میکنم در قرآن پررنگتر است: اینکه یهودیها چه مشکلات اعتقادی پیدا کردند، بحثهایی که در قرآن با اهل کتاب و یهودیها هست چه محورهایی دارد و چه چیزهایی انحرافهای اصلیشان حساب میشود.
آن انحراف کلی یهودیت را که در دو سه جلسهٔ اخیر دربارهاش صحبت کردیم، این است: همهٔ حرفهای یهودیها را میتوانید بپذیرید، چنانکه قرآن هم تا حدود زیادی تاریخ یهودیت و چیزهایی را که در تورات آمده، در کلیاتش، تأیید میکند؛ اما تاریخ یهودیت به جایی رسید که مسیح ظهور کرد و یهودیها نفهمیدند که مسیح ظهور کرده است.
چون علائمی را که منتظرش بودند در مسیح ندیدند. دفعهٔ پیش سعی کردم این را بگویم که این بحثهای مربوط به علائم ظهور، فرقی نمیکند دربارهٔ مسیح باشد یا در همین جامعهٔ خودمان، نوعی تلاش برای فروکاستن چیزهای معنوی به چیزهای محسوس و قابل مشاهده است.
واقعیتش این است که به هیچ طریقی نمیتوانید تشخیص بدهید که کسی پیامبر هست یا نه؛ به هیچ طریقی نمیتوانید تشخیص بدهید که کسی اهل حق است و حرف حق میزند یا نه، مگر اینکه خودتان با آن مناسبتی پیدا کرده باشید.
یعنی از نظر معنوی به جایی رسیده باشید که بفهمید این آدمی که الان آمده کیست؛ مثل آن تصویر زیبایی که در قرآن از بعضی از اهل کتاب هست. میگوید وقتی اینها رد میشوند و قرآن را میشنوند، یعنی میبینند پیغمبر قرآن میخواند، چشمانشان پر از اشک میشود، به دلیل «ما عرفوا من الحق»؛ اینها حق را میشناسند.
حرف حق را که میشنوند، میفهمند که این آدمی که این حرف را میزند، حرف حق میزند. این راههای فرعی برای وقتی است که کسی انگار اعتماد به نفس ندارد؛ یعنی اگر فردا امام زمان بیاید و در خانهاش را هم بزند و او در را باز کند و امام زمان یک هفته هم با او در خانه زندگی کند، این آدم نمیفهمد که او امام زمان است یا نه.
یعنی از خصال و حرفهایش نمیفهمد که این آدم در حد پیامبران و معصومین است یا نه. وقتی چنین اعتماد به نفسی ندارید، پناه میبرید به اینکه یک سری علائم ظاهری پیدا کنید.
مثلاً میپرسید که علائم ظهور چیست و بعد چیزهایی درست میکنید؛ ممکن است بعضیاش راست باشد و بعضیاش دروغ. ولی نکتهٔ اصلی این است که واقعاً راهی برای شناختن حق، جز آشنابودن با حق و شناختن باطل در مقابلش، نیست.
انتقادم این بود که این بحثهای علائم ظهور را، که الان در جامعهٔ ما خیلی متداول شده، کمی با همان ماجرای علائم ظهور مسیح مقایسه کنید؛ ماجرایی که اصلاً باعث انحراف اصلی تاریخ یهودیت شد. کار یهودیت به اینجا رسید که منکر مسیح شد و حتی جامعهٔ یهودی بهنوعی اقدام به قتل مسیح کرد، به این دلیل که ویژگیهای مسیح با بعضی از آن علائم ظهور خیلی سازگار نبود.
این خیلی ترسناک است. من دو سه جلسه است که مدام سعی میکنم شما را از این مسئله بترسانم. در واقع دو نکته گفتم دربارهٔ اینکه چرا این انحراف به وجود آمد؛ انحرافی که برای ما هم میتواند ترسناک باشد.
ترس از انحراف دینی
یکی اینکه بیش از اندازه به متون خودشان، که درصدی تحریف در آنها ایجاد شده بود، اعتماد کردند. فکر میکنم هر کسی در هر عقیده و دینی که زندگی میکند، مخصوصاً در ادیان باستانی، باید بداند که در متون تحریفاتی واقع شده است. اگر دربارهٔ متن قرآن ما تا حدود زیادی اسناد و مدارک داریم که تحریف نشده، مطمئناً دربارهٔ روایات نداریم.
بنابراین مطمئن باشید که بخش عمدهای از روایات علائم ظهور که شیعیان نقل میکنند، و مشابهش روایات اهل سنت، مخدوش است. آنقدر مکانیسمهای مختلف در طول تاریخ برای ساختن روایت وجود داشته که به طور طبیعی، به اصطلاح خود علما، احادیث «ظنیالصدور»ند.
یکی از مشکلات یهودیها بیتوجهی به همین نکته بود؛ بهویژه در جاهایی مثل مسئلهٔ ظهور که با تودهٔ مردم سروکار داشته و میخواسته بهنوعی آرزوهای پنهانی مردم را برآورده کند، انگیزههای تحریف زیاد بوده است. یک جلسه دربارهٔ این صحبت کردم.
نکتهای هم که اضافه کردم این بود که این نوع احادیث که حالت پیشگویی آینده دارند، اصولاً از نوعی منطق سمبلیک پیروی میکنند. یکی از مشکلات یهودیها این بود که حتی آن بخش از قطعههای مربوط به ظهور مسیح را هم که به نظر میرسد نسبتاً سالم به دستشان رسیده بود، خیلی کلمهبهکلمه معنا میکردند؛ نتیجهاش این شد که دچار چنین مشکل اساسیای شدند که مسیح ظهور کرد و او را نشناختند.
مشکل اصلی این است که آنها اهل حق نبودند که آدمِ اهل حق را بشناسند؛ وگرنه یک آدم مسیحی هم وقتی میآید و قرآن گوش میدهد، میفهمد که این حق است.
یعنی آدمی که از نظر معنوی به اندازهٔ کافی پیشرفت کرده، اصلاً احتیاجی به خبرِ اینکه قرار است مسیح بیاید هم ندارد. اگر واقعهای معنوی مثل ظهور مسیح در دنیا اتفاق بیفتد، کسی که از نظر معنوی به اندازهٔ کافی رشد کرده، با قلب خودش واقعاً حس میکند که انگار اتفاقی افتاده است.
این داستان معروف، که به احتمال خیلی زیاد درست است، که سه نفر در زمان تولد مسیح از شرق راه افتادند و برای مسیح هدایایی بردند؛ اگر این راست باشد، من باورم میشود که همینطور است. حالا چگونه فهمیدند؟ به هر حال آدمهایی که به اندازهٔ کافی اهل معنویتاند، این چیزها را میفهمند.
میخواهم به این آیهٔ خیلی خیلی قشنگ اشاره کنم که فکر میکنم قبلاً هم یکی دو بار به آن رجوع کردهام؛ هر جا بشود به این آیه اشاره کنم، کوتاهی نمیکنم. آیهای در سورهٔ حج که خداوند به ابراهیم دستور میدهد در میان مردم به اصطلاح اذن حج بدهد.
میگوید: «و اذن فی الناس بالحج»؛ یعنی به مردم بگو که برای حج بیایند. کمی عجیب است. حضرت ابراهیم یک آدم است؛ خداوند او را وسط بیابانی لمیزرع برده که هیچ آدمی هم آنجا زندگی نمیکند و خانهای ساخته است.
چقدر امید دارید که حضرت ابراهیم مثلاً به آبادیهای اطراف برود و اینور و آنور بگوید که چنین خانهای هست، بیایید زیارت کنید، و عدهای واقعاً بیایند؟ حضرت ابراهیم معجزهای هم ندارد؛ ولی نکتهٔ این آیه دقیقاً همین است.
اهل حقی در دنیا وجود دارند که انگار اصلاً لازم نیست اینجور وقایع را ببینند؛ منتظر چنین چیزی هستند. یعنی مثلاً کسی در روستایی زندگی میکند که اگر حضرت ابراهیم را ببیند، او را میشناسد، و احتمالاً پیش از آن هم بهنوعی خبردار شده که چنین اتفاقهایی افتاده است.
این آیه خیلی با صراحت میگوید: «وَأَذِّن فِى ٱلنَّاسِ بِٱلْحَجِّ يَأْتُوكَ رِجَالًۭا وَعَلَىٰ كُلِّ ضَامِرٍۢ يَأْتِينَ مِن كُلِّ فَجٍّ عَمِيقٍۢ». میگوید تو این اذن را بده؛ این در واقع نوعی دلگرمیدادن است، چون خیلی عجیب است. میگوید این اذن را بده و مطمئن باش که عدهای حتماً میآیند.
خدا عدهای را میشناسد که، نه اینکه خبر داشته باشند، ولی بهنوعی منتظر این چیزها هستند؛ این چیزهای معنوی دنیا را میفهمند و بنابراین این دعوت را میپذیرند و حتی احتیاجی به معجزه هم ندارند.
پذیرش دعوت معنوی
بنابراین مشکل اصلی یهودیها همان مشکل اصلی همهٔ مردم دنیاست: اهل حق به معنای واقعی نبودند و از نظر معنوی به جایی که باید میرسیدند نرسیده بودند؛ وگرنه مسیح را میشناختند.
بعد هم اینکه به متون تحریفشدهٔ خودشان صددرصد اعتماد کردند، و به آن قرائت خاصی هم که در جامعهشان وجود داشت، یعنی قرائت کلمهبهکلمه، اعتماد کردند؛ یعنی به فهم خودشان از متن هم اعتماد کردند.
فکر میکنم اگر متون تحریفشده هم نبود، باز ممکن بود مشکل پیش بیاید، اگر مثلاً تمثیلی برخورد نمیکردند. بنابراین مسئلهٔ خیلی خطرناکی است. دارم سعی میکنم توصیف کنم که مشکل چه بوده است؛ فایدهاش برای ما این است که مشکلات مشابه برای ما یا بقیهٔ ادیان پیش نیاید. نمیشود معنویت را به مسائل ظاهری فروکاست؛ این امکان ندارد.
میشود چیزهایی گفت، ولی نهایتاً تنها راه تشخیص حق و حقیقت این است که خودتان اهل حق باشید. وگرنه با گفتن اینکه امام زمان مثلاً جمعه میآید، از آنجا میآید، به اینجا میرود، قبلش چه اتفاقی میافتد و بعدش چه اتفاقی میافتد، هیچکدام از این چیزها کافی نیست برای اینکه بتوانید موارد دروغ و راست را از هم تشخیص بدهید.
پیش و پس از مسیح، مسیحهایی در میان یهودیها ظهور کرده بودند و کردند، و شاید خیلیهایشان، اگر نشانههایشان را میشمردی و آنهایی را که در متون بود تیک میزدی، مسابقهٔ نشانهشناسی دربارهٔ مسیح را میبردند.
مسیح جعلی قطعاً بوده است. مسیح جعلی، اگر در نشانهها باشد که باید با خر وارد اورشلیم شود، حتماً میرود خری پیدا میکند، هرچقدر شده پول کرایهاش را میدهد و با خر به اورشلیم میرود. یعنی دقیقاً مسائل ظاهری را میشود رعایت کرد.
اگر مثلاً گفته باشند که پیش از ظهور مسیح دجالی ظهور میکند، به کسی هم پول میدهد و میگوید تو مثلاً یک ماه زودتر برو و بهعنوان دجال ظهور کن؛ سعی میکند نشانههای دجال را هم داشته باشد. بنابراین اصلاً اینطور نیست که بتوانید از این راه تشخیص بدهید؛ اتفاقاً اگر قبول کنید که این متون و علائم تحریف شدهاند و مثلاً درکشان هم ساده نیست، مسابقه را راحت میشود برد.
چون مسیح واقعی آن قسمتهای تحریفشدهٔ نشانهها را برآورده نمیکند، اما یک مسیح غیرواقعی میتواند سعی کند کل آنها را برآورده کند. ممکن است چندتایش برایش غیرممکن باشد، ولی بقیه را، اینکه چگونه لباس بپوشد و از کدام در وارد اورشلیم شود، همه را، ولو دروغ باشد، میتواند بهخوبی برآورده کند.
دربارهٔ اینکه دلایل وجود امام زمان چیست: برای وجود امام زمان دلایل تاریخی وجود دارد. فکر میکنم در بحثهایی که دربارهٔ سورهٔ مریم کردم، سعی کردم بگویم که بهنوعی دلایل قرآنی هم هست، از نظر ختم سلسلهٔ انبیا با غیبت: سلسلهٔ انبیای اسحاقی در آن سو با غیبت حضرت مسیح ختم شده است، و در این سو هم شیعیان میتوانند بگویند معقولتر است که چیزی مشابه آن، یعنی سلسلهای، وجود داشته باشد که با غیبت ختم شود.
ولی دلایل واقعاً دلایل تاریخی و متنیاند؛ آن بحث جداگانهای است. چون وقتی در بحث میان افراد میپرسید دلیل چیست، یعنی چه دلیلی میشود ارائه کرد. ممکن است کسی، مثلاً آقای ابنعربی، بگوید من با امام زمان ملاقات کردهام.
من مطمئنم که چنین شخصیتی وجود دارد و میگوید که از اولاد پیغمبر بوده است و از این حرفها. ممکن است شما به متن ابنعربی و به شخصیت ابنعربی اطمینان داشته باشید و بگویید که او راست میگوید؛ ولی این برای بحث میان افراد مناسب نیست. یعنی دلایل شیعیان برای مسئلهٔ غیبت امام زمان دلایل تاریخیاند.
تلاشی هم برای ارائهٔ دلایل عقلی وجود دارد؛ منتها دلایل عقلی عمدتاً نمیتواند به دوازده نفر بودن و به این شخصیت خاص برسد.
حداکثر، اگر به اینجا برسد، میگوید که نهایتاً غیبتی اتفاق افتاده است؛ ولی جزئیاتش به هر حال به اعتماد به نقلهای تاریخی موجود مربوط میشود؛ یعنی سندیتش هم مثل خیلی چیزهای دیگر است.
به هر حال شما در اعتقادات دینی خیلی جاها به اسناد و روایات رجوع میکنید. مثلاً مستندات ما برای احکام هم تا حدود زیادی مستندات تاریخیاند: پیامبر اینطور عمل کرده، یا در کتب معتبر حدیثی اینطور آمده، و الی آخر. به هر حال فکر میکنم بحث امامت، یعنی دوازدهامامی بودن یا غیر آن، هم از همین قبیل است.
اسناد و روایات تاریخی
ممکن است بگویید برای اصل امامت دلایل عقلی وجود دارد، ولی مطمئناً برای دوازدهامامی بودن دلیل عقلی وجود ندارد. این نوعی مسئلهٔ تاریخی است که باید اسناد و مدارکش را بررسی کنیم. این نکته خیلی خارج از بحث بود.
موضوع این است که آیا شما الان بهعنوان یک مسلمان اتفاق بد را میبینید یا نمیبینید؟ موضوع این است که اکثریت مسلمانها قبول ندارند که اتفاق بدی برایشان افتاده، و این اتفاقات بد را تشخیص نمیدهند. مثلاً اینکه تحریفاتی رخ داده است؛ چه کسی الان این را قبول دارد؟ سنیها قبول ندارند. شیعیان هم دربارهٔ خودشان قبول ندارند؛ شیعیان میگویند بله، دین تحریف شده، سنیها تحریفش کردند. سنیها هم میگویند بله، دین تحریف شده است؛ عدهای به اسم شیعه پیدا شدند که مثلاً از جانشینان یک یهودی بودند و سعی کردند دین ما را تحریف کنند، ولی الان الحمدلله وضع خیلی خوب است. کلاً همینطور است؛ یعنی همان احساسی که شما الان نسبت به دین خودتان دارید، شما اهل سنت، هر کسی در هر جایی، مسیحیها، مشابه همان احساسی است که یهودیها نسبت به دین خودشان داشتند و دارند.
یعنی هیچکدام از این ادیان قبول ندارند که چنین بلایی سرشان آمده است. پس اتفاق خوب چیست؟ حتماً هدفی در کار بوده و اتفاق خوبی هم باید این وسط افتاده باشد؛ تفاوت چیست؟ فکر میکنم قبلاً دربارهٔ این موضوع خیلی بحث کردهام که خلاصه اتفاق خوبی این وسط افتاده است.
اولاً دربارهٔ مسلمانها اتفاق خوب این است که متن موثقی وجود دارد که همیشه میشود به آن برگشت. دربارهٔ سایر ادیان هم به هر حال وجود این ادیان اتفاق خوبی بوده است؛ یعنی اینطور نیست که چون اتفاقهای بدی در آنها افتاده، اصلشان و تأثیراتشان اصلاً از بین رفته باشد.
به هر حال عدهای که این را میفهمند، یعنی تحت تأثیر قرآن قرار میگیرند. انتظار نداشته باشید که هدایت قرآن مثلاً به همهٔ آدمها برسد.
مهم این است که شما بهعنوان یک فرد، وقتی قرآن را میخوانید، متوجه چنین خطرهایی در جامعهٔ دینی خودتان بشوید و سعی کنید ببینید مشابهش کجا اتفاق افتاده است. قبلاً هم این حرف را زدهام، بگذارید یک بار دیگر هم بگویم: این جنبهٔ قرآن خیلی روی من تأثیر گذاشته است؛ یعنی این حالت که مدام هشدار میدهد که جامعهٔ دینی اصولاً مشکلاتی دارد، و اینکه پیروی از اجداد، یعنی این سنتهایی که در جامعهها به وجود میآید، عامل اصلی شرک است. این در قرآن خیلی قوی است؛ یعنی مدام به آن رجوع میشود.
آدم مدام این تهدید را حس میکند، و اگر آدم کمی سرش را بلند کند و بخواهد واقعیتها را ببیند، به هر حال در جامعهٔ خودش چیزهای مشابه میبیند؛ یعنی متوجه حالت آن اکثریت میشود: «فَتَرَى ٱلَّذِينَ فِى قُلُوبِهِم مَّرَضٌۭ يُسَٰرِعُونَ فِيهِمْ يَقُولُونَ نَخْشَىٰٓ أَن تُصِيبَنَا دَآئِرَةٌۭ ۚ فَعَسَى ٱللَّهُ أَن يَأْتِىَ بِٱلْفَتْحِ أَوْ أَمْرٍۢ مِّنْ عِندِهِۦ فَيُصْبِحُوا۟ عَلَىٰ مَآ أَسَرُّوا۟ فِىٓ أَنفُسِهِمْ نَٰدِمِينَ». یک موقعی دربارهٔ آن بحث کردم.
فرقی نمیکند در چه جامعهای زندگی کنید؛ مکانیسمهایی وجود دارد که اصولاً این تیپ آدمها و اینجور اعتقادات به هر حال اکثریت پیدا میکنند. مثلاً در جوامعی که قرآن توصیف میکند، همیشه آدمی که به پیغمبر ایمان میآورد از دوردست میآید.
دیدگاه قرآن نسبت به جوامع، قریهها و تمدنها خیلی منفی است. فکر میکنم این خیلی مؤثر است که شما به جامعهٔ خودتان هم زیاد خوشبینانه نگاه نکنید؛ یعنی فکر نکنید که یکدفعه همهچیز درست است.
مشکلی که فکر میکنم وجود دارد این است که این چیزها را میخوانند و میگویند اینها مربوط به بنیاسرائیل است؛ خداوند دارد به ما میگوید که بنیاسرائیل چقدر آدمهای بدی هستند، یا مثلاً قوم نوح چقدر آدمهای بدی بودند. یعنی اینطور نمیخوانند که اینها ویژگیهای کلیِ جوامع است که میبینید همهجا بوده، و بترسید که شما هم در چنین جامعههایی زندگی میکنید.
عبرت نگرفتن از بنیاسرائیل
ایمان اصولاً، همانطور که در قرآن میبینید، گوهر کمیابی است؛ ایمان واقعی. اینطور نیست که جامعهای به وجود آمده باشد و مثلاً همهٔ آدمهایش که اظهار ایمان میکنند واقعاً مؤمن باشند. تاریخ پر از جوامعی از این دست است؛ یهودیها هم همینطورند، مسیحیها هم همینطور بودند، و اینها در قرآن انعکاس پیدا کرده است. بگذریم.
به هر حال، فکر میکنم این فضای کلیِ تهدیدآمیز قرآن نسبت به جوامع به طور کلی و جوامع دینی به طور خاص خیلی تأثیرگذار است. ممکن است انتظار داشته باشید که ذکر اینها باعث شود جامعه خلاصه اصلاح شود؛ فکر میکنم این انتظار درستی نیست.
اصلاً نباید خیلی امید داشته باشید که جامعهٔ دینیای با اکثریت آدمهای مؤمن به معنای واقعی داشته باشید. مهم این است که آن اقلیتی که در این جامعه زندگی میکنند، قرآن را داشته باشند.
نمیگویم که هیچ فایدهای ندارد. کافینبودن به این معنا نیست که اگر خبر صادقی باشد که مثلاً مسیح قرار است ظهور کند، منتظر ظهور مسیح نباشید. به هر حال در میان افراد مؤمن آدمهایی هستند که سطحشان خیلی بالاست؛ آنها بر اساس اعتقادشان منتظرند که آن اتفاق بیفتد و میدانند.
مثلاً از حضرت موسی به بعد، کسانی جانشین حضرت موسی هستند و همه میگویند که منتظر واقعهٔ بزرگی باشید؛ اینها باید بگویند. اگر قرار است چنین واقعهای اتفاق بیفتد، چه منطقی وجود دارد که نگویند؟ گفتنش به این معنا نیست که مردم همه بفهمند؛ خلاصه اکثریت آخرش نمیفهمند.
ولی منتظرِ چنین واقعهای بودن مثل اتمام حجتکردن است: دستکم گفتیم که کسی میآید و بعدش چنین اتفاقهایی میافتد؛ و آنهایی که ایمان پیدا نکردند، مشکلاتی دارند. وقتی چنین واقعهٔ بزرگی قرار است اتفاق بیفتد، طبیعی است که دربارهاش حرف زده شود؛ نگفتنش معنایی ندارد.
مثلاً حضرت مسیح، بنا به نقل قرآن، به حواریون خودش میگوید که بعد از من پیامبر بزرگی میآید. این عملاً روی جامعهٔ مسیحی تأثیری نداشته، چون این حرفی که از مسیح نقل شده، حذف شده است. ولی چه معنایی دارد که مسیح این را نگفته باشد؟
منظور این است که واضح است که حضرت مسیح وظیفهٔ خودش میداند که این را بگوید؛ حالا جامعه چه تأثیری از آن میپذیرد یا نمیپذیرد، مسئلهٔ دیگری است؛ خبردادن به اینکه خبر بزرگی در راه است، همین است. این حرف را کمی دربارهٔ معاد هم میشود زد.
یعنی آدمهای خوب به هر حال کارهای خوب میکنند؛ ولی چه دلیلی وجود دارد که پیامبران بیایند و نگویند که معاد هست و چنین خبر مهمی را ندهند؟ مهمترین خبر دنیاست. طبیعی است که دربارهٔ اینجور چیزهای قطعی که در آینده اتفاق میافتد، حرفهایی زده شود.
میخواهم کمی دربارهٔ این موضوع بحثکردن با یهودیها، یعنی یهودیهای فرضی، صحبت کنم: اینکه واقعاً چگونه ممکن بود آدمی یهودی، درون جامعهٔ یهودی، در گذشته یا حال، متوجه شود که مشکلی به وجود آمده و ایمان جدیدی هست که باید به آن گرایش پیدا کند.
قبلاً نکتهای گفتم، فکر میکنم نکتهٔ خوبی بود، و یک نفر هم آن را پیگیری کرد. آن نکته این بود که یهودیها در تاریخ خودشان، یعنی در تاریخ یهودیت آنطور که در تورات ثبت شده، تقریباً میشود گفت یک الگو دارند.
از اول تا آخر تورات را که نگاه میکنید، مسئله این است که هر وقت ایمان پیدا میکنند، خداوند بهنوعی به آنها قدرت میدهد؛ یعنی جامعهٔ مستقری پیدا میکنند و وضعشان خوب است. و هر وقت به بتپرستی گرایش پیدا میکنند، اوضاعشان خراب میشود.
تا جایی که مثلاً ماجرای اسارت بابلی پیش میآید. یعنی کلاً در توراتی که میخوانید، پررنگترین چیز این است که هر وقت رو به خدا میکنند، هر وقت گناه و بتپرستی نمیکنند، به سمت صلاح و عافیت میروند و اوضاع جامعهشان خوب میشود؛ و هر وقت گرایشهای بتپرستانه پیدا میکنند و مثلاً کار را به افراط میکشانند، اصلاً جامعه از هم میپاشد.
اسارت بابلی و منطق تورات
بعد تاریخ یهودیت مقطعی دارد که در آن فردی ظهور کرده که ادعای مسیحبودن کرده و عدهای به او ایمان آوردهاند. بعد از آن، چندین سال که گذشت، اصلاً دنیا پر از حرف دین و توحید شد و امپراتوری روم مسیحی شد؛ یعنی یکدفعه اصلاً فضای دنیا تغییر کرد.
دفعهٔ قبل اشاره کردم که یک جنبهٔ جالب ماجرای اصحاب کهف این است که آنها در همین دوران، یعنی در همین ۳۰۰ سالی که این اتفاقات در دنیا افتاد، در خواب بودند؛ بیدار شدند و دیدند که انگار اصلاً در دنیای دیگری چشم باز کردهاند. پس یک نفر ادعای مسیحبودن کرده است و، به طور تمثیلی، ظهور ملکوت خداوند را هم در عالم شاهدیم.
ظهور پادشاهی، دستکم پادشاهیِ ظاهری؛ یعنی بزرگترین قدرتهای دنیا دیگر بتپرست و آدمپرست نیستند. رومیها رسماً بهنوعی انگار انسانپرست بودند؛ مثلاً خود امپراتور را میپرستیدند و اعتقادات عجیب و غریب مشرکانه داشتند. این اتفاقها در سالهای بعد از آن مسیح افتاد.
از آن طرف، ۴۰ سال بعد از تاریخی که آنها فکر میکنند حضرت مسیح مصلوب شده، رومیها تمدن یهودی را به معنای واقعی کلمه صاف کردند؛ یعنی معبد را صاف کردند، یهودیها را تا جای ممکن کشتند و مصلوب کردند، و جامعهٔ یهودی اصلاً از هم پاشید.
یعنی در سال ۷۰ میلادی بلایی سرشان آمد خیلی خیلی شدیدتر از مسئلهٔ اسارت بابلی. آن دفعه آمدند و آنها را گرفتند و به جایی بردند؛ این دفعه تا جایی که میشد کشتند و آنها در اطراف و اکناف دنیا پراکنده شدند. هنوز هم این اصطلاحِ «یهودی سرگردان» مثلاً در فرهنگ ما هست؛ یهودیها اصلاً سرگردان شدند.
به هر جای دنیا که میرفتی، چند خانوادهٔ یهودی اینجا زندگی میکردند و چندتا آنجا؛ دیگر نه وطنی داشتند و نه جایی.
اگر تورات راست است و اینها به تورات اعتقاد دارند، یک یهودی این را چگونه برای خودش توجیه میکند که چه شد که ما یکدفعه از دست رفتیم؟
توجیه اضمحلال دوم
این را یک جلسه در کلاس گفتم: یهودیها برای این اضمحلال دوم، که خیلی خیلی شدیدتر از دفعهٔ اول هم بود، چه توجیهی دارند؟ باید بگویند بتپرست شده بودیم؛ اما به نظر میآید در اوج تشرّع خودشان هم بودند و شرع را خیلی رعایت میکردند.
یک یهودی واقعاً احساس نمیکند که کار خیلی بدی کردهاند که این بلا سرشان آمد. اگر داستانهای تورات راست است و اینجور نگاه یهودیها به تاریخ درست است، نباید خرابی معبد برای دومین بار را به این معنا بگیرند که گناه بزرگی مرتکب شدهاند که این بلا سرشان آمد؟
نباید نابودشدن جامعهٔ یهودی را به این معنا بگیرند که گناه بزرگی مرتکب شدهاند؟ این گناه بزرگ چه بوده است؟ این همزمان است با اینکه کسی آمده و ادعای مسیحبودن کرده، و میبینید که مسیحیت در فرهنگ دنیا تأثیر عجیب و غریبی گذاشته است؛ واقعاً فرهنگ دنیا را از نظر نگاه توحیدی و دینی متحول کرده است.
اگر با دیدگاه توراتی به تاریخ نگاه کنیم، اینها نشانههای خیلی خوبیاند برای اینکه یک یهودی کمی شک کند که انگار واقعاً در آن سالها اتفاق مهمی افتاده و ما واکنش بدی نشان دادهایم، و اینها بلاهایی است که بعدش سر ما آمده است.
این موضوع را سر کلاس گفتم و از سر کنجکاوی گفتم که اگر کسی را میشناسید، بروید بپرسید که اینها واقعاً چه توجیهی برای این واقعهٔ ۷۰ میلادی دارند. کسی ایمیلی به من زد که در یکی از همین جاهایی که گفته بودید میشود با یهودیها بحث کرد، این را پرسیده بود، و جوابی که به او داده بودند این بود که یهودیها معتقدند در آن سالها در جامعهٔ یهودی نوعی نفرت بیدلیل به وجود آمد که باعث این فاجعه شد.
این حرف حتی در ویکیپدیا هم بود؛ بعداً نگاه کردم. ظاهراً جواب خیلی مرسوم به این سؤال این است که نوعی نفرت بیدلیل در مردم به وجود آمده بود؛ و این تقریباً مثل جوابندادن است.
یعنی این حرف در واقع حرفی همینطوری است. موضوع تورات این است که بگویید گناه عجیبی، مثلاً در حد شرک، اتفاق افتاده است؛ نه چیزی که اولاً نمیشود آن را دید و تشخیص داد، یعنی اینکه نفرتی بیدلیل در قلب مردم به وجود آمده بود که باعث چنین فجایعی شد.
این با فرهنگ خود یهودی و فرهنگ تورات عین جوابندادن است. یعنی در تورات اصولاً جایی نمیبینید که اصطلاحی مثل نفرت بیدلیل در آن باشد؛ میدانید منظورم چیست؟ البته نتیجهای هم گرفته بودند: اینکه از اینجا معلوم میشود نفرت بیدلیل گناه خیلی بزرگی است.
این خیلی جالب است، ولی برعکس است. یعنی: من چیزی برای گفتن ندارم؛ میگویم چیزی هست به اسم گناه ایکس، که بینام و نشان است و خیلی هم نمیشود تشخیصش داد، و از اینجا هم میفهمیم که این گناه ایکس گناه خیلی بزرگی است.
بنا به تورات، تورات کلاً داستان بنیاسرائیل است و نشاندادن این واقعیت به بنیاسرائیل که ببینید: هر وقت به خدا نزدیک شدید، خدا برکاتش را برایتان زیاد کرد، و هر وقت از خدا دور شدید، برکات از شما گرفته شد، نابود شدید و جامعهتان از بین رفت. ایمان داشتید، داوود و سلیمان آمدند و جامعهٔ خیلی پررونقی پیدا کردید؛ بعد ایمانتان را از دست دادید و اینطور شدید. کلاً توراتی که میخوانید، همهاش همین است.
گناه کردید، خدا شما را عذاب کرد؛ دوباره رو به خدا آوردید، خدا به شما نعمت داد. اصلاً میشود گفت موضوع اصلی نقل تاریخ در تورات، و اینکه این کتاب مقدس است، نشاندادن نحوهٔ ظهور خداوند و ارادهٔ خداوند در تاریخ است، و اینکه هر کس بد کند به چنین عواقبی دچار میشود، و الی آخر. بنابراین بزرگترین واقعهٔ تاریخی یهود الان اسارت بابلی نیست؛ تخریب معبد در سال ۷۰ میلادی است که بزرگترین فاجعهٔ تاریخشان بوده، و بنا به منطق تورات باید توجیهی داشته باشد. اینکه نفرتی بیدلیل در قلب مردم به وجود آمده و از اینجا میفهمیم که این گناه حتی خیلی بزرگتر از شرکی بوده که باعث اضمحلال اول شد؛ این توجیهی است که آدمی که سر و گوشش اصلاً نمیجنبد ممکن است قبول کند، ولی اگر کسی واقعاً کمی فکر کند، این چیز قابل قبولی نیست.
این نفرت بیدلیل نسبت به چه بود؟ فکر میکنم نسبت به همدیگر؛ یعنی مثلاً بهنوعی به همدیگر محبت نمیکردند، چنین حرفی، فکر میکنم. نفرت بیدلیل مثلاً از بیرون، از کفار، لابد نبوده؛ از خودشان بوده است.
گناه مرتکب میشدند و هیچ بلایی هم سرشان نمیآمد، تا اینکه پیامبری آمد، به او ایمان نیاوردند و بلا سرشان آمد.
همان اتفاقی که در سال ۷۰ میلادی افتاد: ظهور یک پیامبر و اعتقاد پیدا نکردن به او، ردکردن یک پیامبر و بعد نزول عذاب الهی. این سنت خداوند در قرآن و در تورات است. واقعهٔ ۷۰ میلادی فجیعتر از واقعهٔ اسارت بابلی است؛ چه شده که این اتفاق افتاد؟ با نفرت بیدلیل جور درنمیآید.
یعنی حتی با صرفِ شرکورزیدن هم بهتنهایی ممکن است جور درنیاید؛ باید دعوتکنندهای آمده و اتمام حجتی کرده باشد. یعنی اگر آدمی واقعاً به تورات اعتقاد داشته باشد و تاریخ را با منطق تورات اینطور نگاه کند، باید تردید کند. از آن طرف هم نگاه کنید: بعد از ظهور مسیح دنیا بهشدت اصلاح شده است.
یعنی به سمت سرکوبشدن اعتقادات بتپرستانه رفته است، نه سرکوب به معنای فیزیکی، بلکه به معنای محوشدن تدریجی آن، و پذیرفتهشدن پیام توحید و ادیان ابراهیمی در سراسر دنیا.
دلیل اینکه همین کتاب مقدس پرتیراژترین کتاب تاریخ بوده، مسیحیها هستند، نه یهودیها؛ یعنی ظهور مسیح و مسیحیت در واقع باعث ترویج تورات در دنیا شده است. اینها وقایعی است که ظرف چند صد سال بعد از مسیح اتفاق افتاده است.
مسیحیت و گسترش تورات
از آن طرف یهودیها نابود شدند. اگر بخواهید در نگاه به تاریخ همان دیدگاه تورات را حفظ کنید، این احتیاج به توجیه خیلی بزرگی دارد، به اندازهٔ همین که مسیح ظهور کرد و شما او را قبول نکردید.
نمیدانم واقعاً چه کسی میتواند توجیه خوبی بیاورد. اتفاقاً آن ایمیلی که زدید و بعد من این مسئله را اینور و آنور نگاه کردم، برایم خیلی جالب بود؛ یعنی تقریباً هیچچیز نگفتن است.
نفرت بیدلیل! اگر حتی اسم یک گناه شناختهشده را میبردند و میگفتند در جامعهٔ ما مثلاً فلان گناه شیوع پیدا کرده بود، بهنوعی چیزی گفته بودند. ولی با چیزی که اصلاً جزو فهرست رسمی گناهان نیست و به هیچ طریقی هم قابل تشخیص نیست، من الان میتوانم برای هر اتفاق بدی که در دنیا بیفتد بگویم که دلیلش نفرت بیدلیل بوده است.
میتوانم بگویم؛ چه کسی میتواند بررسی کند که چنین چیزی بوده یا نبوده؟ ممکن است چندتا عکس هم بگیرند از اینکه مردم در خیابان دعوا میکنند؛ ولی از کجا باید تشخیص بدهیم که بیدلیل بوده یا اصلاً دلیل داشته است؟
بله، وسواس. کلاً شریعت وقتی حالتهای وسواسیاش به افراط برسد، اینجور حالتها را ایجاد میکند. میان از بین رفتن احساسات انسانی و افراط در ظواهر شریعت همبستگی مثبتی وجود دارد. دستگاههای روانی ما طوری کار میکنند که این دو، یعنی احساسات انسانی و رعایت افراطی ظواهر، میتوانند با هم همبستگی منفی داشته باشند.
حالا بحث من این است که یک آدم یهودی، اگر منصف باشد، از میان این دو نظریه که قرار است توجیه کنند چرا آن اتفاقها افتاد، کدام باید به نظرش معقولتر برسد؟ اگر منصفانه نگاه کند، میتواند به عقاید خودش شک کند. حالا شما به تاریخ چگونه نگاه میکنید؟
به قول معروف، یک سوزن به خودمان بزنیم و یک جوالدوز به دیگران. جوالدوز را زدیم؛ این سوزن را هم به خودمان میزنیم. اگر تاریخ اسلام را نگاه کنید، آیا این را نمیبینید که تا چند قرن انگار بهشدت رو به پیشرفت است و بعد یکدفعه بهشدت نزول میکند و مسئلهٔ حملهٔ مغول پیش میآید؟
مسلمانها له میشوند؛ پیشرفتشان کلاً متوقف میشود و تمدنشان عملاً در دنیا هیچ است و از بین میرود. آیا میتوانید به تاریخ نگاه کنید و اعتقاد پیدا نکنید که مسلمانها بهنوعی از راه واقعی خودشان منحرف شدند که این اتفاقها افتاد؟
شیعیان میتوانند بگویند بله، اینها منحرف شدند؛ همهجا سنی بودند. اتفاقاً الان شیعیان خیلی میتوانند این حرف را بزنند: ببین، تمام تمدن اسلامی سنی بودند و شیعیان را اذیت میکردند و این بلاها سرشان آمد. اتفاقاً بعد از حملهٔ مغول است که پس از مدتی مثلاً صفویه به وجود میآید و مناطقی از جهان اسلام شیعه میشوند.
پیش از آن کمتر بود؛ مثلاً آلبویه شیعه بودند و مناطق کمتری وجود داشت. حالا شاید شیعیان بخواهند بگویند که بله، این نتیجهٔ ظلمی است که به شیعیان شده، و اینکه سنیها آدمهای منحرفی بودند و تمدن اسلامی را به افول بردند. بعد دورهٔ قاجار در ایران چه؟
مثلاً انتظار دارید که اگر شیعیان بیایند و حکومتی تشکیل بدهند، همهٔ برکات آسمان نازل شود و همهچیز خیلی درست شود؛ ولی واقعاً این اتفاق نیفتاده است. ببین، تاریخ را که نگاه میکنی، چگونه برای خودتان توجیه میکنید که الان مسلمانها در این وضع فجیع زندگی میکنند؟
غیر از این است که باید بهنوعی حس کنی که مسلمانها خیلی مسلمان نیستند؟ درست است که آن واقعهٔ وحشتناک، مثلاً شبیه ۷۰ میلادی، برای مسلمانها پیش نیامده است؛ ولی مسلمانها آنطور که باید باشند نیستند. جایگاهشان در دنیا، یعنی اگر واقعاً عدهای به خدا ایمان داشته باشند، انتظار ندارید که آنها را اینطور فرودست و بدبخت ببینید.
انتظار ندارید که جامعهٔ اسلامی به تمدنی فرودست تبدیل شود و آن سوی دنیا باشد که الان قدرت دستشان است و انگار دنیا را اداره میکنند.
آیا میشود به تاریخمان نگاه کنیم و معتقد باشیم که مسلمانها خیلی خوباند و آنها همه کافرند، ولی دنیا افتاده دست کفار؟ جز اینکه به این احساس برسیم که خود مسلمانها بهشدت ایراد دارند؟ نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه.
فراز و فرود تاریخ مسلمین
من نمیتوانم به دنیا نگاه کنم و فکر کنم که مسلمانها الان خوبهای دنیا هستند و مسیحیها و یهودیها کافرند، و بعد دنیا اینطور است؛ یعنی مؤمنان همه بدبختاند و آن سو عدهای دیگر. این بلایی که سر جهان اسلام آمده، هیچ دلیلی جز مسائل درونی خود مسلمانها ندارد؛ مسلمانها آنطور که باید، مسلمان نیستند.
این همان آیهٔ قرآن است: «ذَٰلِكَ بِأَنَّ ٱللَّهَ لَمْ يَكُ مُغَيِّرًۭا نِّعْمَةً أَنْعَمَهَا عَلَىٰ قَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا۟ مَا بِأَنفُسِهِمْ ۙ وَأَنَّ ٱللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌۭ». اگر مسلمانها میخواهند بازگشتی به دوران شکوفایی تمدن اسلامی داشته باشند، به نظر من باید مشکلات درونی خودشان را حل کنند، بیشتر از اینکه بخواهند مدام مشکلات خودشان را به خارج نسبت بدهند.
موضع مسلمانان الان کاملاً این است که بهنوعی فکر کنند مشکل ما این است که آنها نگذاشتند پیشرفت کنیم. نگاه دینی به تاریخ اینطور نیست که کفار نگذاشتند مؤمنان پیشرفت کنند. مؤمنان اگر مؤمن باشند، خداوند به آنها وعده داده که پشتیبانشان است و برکات آسمان را نازل میکند؛ و واقعیت هم همینطور است.
به هر حال، وقتی این حرفها را دربارهٔ ۷۰ میلادی میزنم و جوالدوزی به این یهودیها میزنم، نباید غافل باشید که دستکم سوزنی هم به خودتان زده میشود. چون باید قبول کنید که وضع مسلمانان و نوسانهایی که تاریخشان داشته، دلایل درونی دارد.
یعنی مسلمانها مدام دور شدند. مثلاً چه انتظاری دارید از مسلمانهایی که، حالا واژهٔ مسلمان را هم خیلی به کار نبریم، یعنی از مناطق جغرافیاییای از دنیا که ادعای اسلام میکنند، در حالی که حاکمانشان همه شرابخوارند و همه زنبارهاند؟ به دربار مثلاً این ترکان مسلمانِ این منطقه بروید؛ همه بچهبازند و همجنسگرا هستند.
چه انتظاری دارید که اینجا برکات آسمان نازل شود، به این دلیل که مثلاً پرچمشان سبز است؟ یعنی غیر از این است که باید نشانههای واقعیِ مسلمانبودن در یک قوم و در حکومتش دیده شود تا آثاری، آثار مثبتی، داشته باشد؟
یعنی وقتی دوران پیش از حملهٔ مغول و تاریخ این منطقه را مطالعه میکنید، از اینکه مغولها به این منطقه حمله کردند احساس بدی به شما دست نمیدهد.
آن تمدنی که اینجا به وجود آمده بود، از اینجا همینطور تا مثلاً بغداد، همان بهتر که نباشد؛ که شاید بعدش چیزی باشد، به اصطلاح دورهٔ رنسانسی پیش بیاید.
یعنی عدهٔ زیادی بمیرند و این آدمها دوباره خودشان را جمعوجور کنند؛ مثل همین اتفاقی که در دوران تبعید بابلی برای یهودیها افتاد. واقعاً یهودیتِ پیش از تبعید بابلی با یهودیتِ بعد از آن خیلی فرق کرد.
یعنی آنها در فشار دوران تبعید تورات را تدوین کردند. وقتی تمدن یهودی بعد از برگشتن از تبعید بابلی را با پیش از آن مقایسه میکنید، میبینید که به هر حال رگههای توحیدی و دینی بیشتری در آن هست.
بنابراین حملهٔ مغول را، که البته نه به آن شدت ولی شباهتهایی به ماجرای ۷۰ میلادی برای یهودیها دارد، طبعاً باید اینطور نگاه کنید که کار مسلمانها از نظر فساد و دوری از اسلام و خدا به جایی رسیده بود که مستحق چنین مجازاتی بودند.
خلاصه این اتفاقها به دست آدمها افتاده است؛ کلاً از دورانی به بعد آن مجازات را به این شکل نمیبینید؛ جنگ میشود. همانطور که در ابتدای سورهٔ اسراء هست، این نگاهی که در تورات هست، بهوضوح در قرآن هم هست.
سورهٔ اسراء در ابتدایش همین را بهصراحت میگوید که شما یک بار این کارهای بد را میکنید و ما آدمهایی را میفرستیم که بر شما مسلط شوند و بلایی سرتان بیاورند. این تأیید همان فضای تاریخیای است که در تورات وجود دارد: اینکه هر بلایی مثلاً سر یهودیها آمده، نتیجهٔ نقطهضعفهای خودشان و دوریشان از خدا بوده و جنبهٔ مجازات الهی داشته است.
وعدهها و تاریخ دینی
این پرسش مطرح شد که آیا از همان ابتدای تشکیل حکومت خلفا همهشان همانطور بودند که گفتم. از معاویه تا عباسیان، که آنقدر طولانی بودند که تا نزدیک حملهٔ مغول ادامه داشتند، ظواهر را تا حدود زیادی رعایت میکردند. من اصلاً قصد ندارم به این سؤالها جواب بدهم؛ دارم این سؤال را مطرح میکنم که بگویید تاریخ را چگونه نگاه میکنید.
فرض کنید این اتفاقها همینطوری میافتد. من میخواهم بگویم که قرآن به تاریخ اینطور نگاه نمیکند؛ همانطور نگاه میکند که بهشدت در تورات هست. یعنی حضرت نوح میآید و به قومش میگوید ایمان بیاورید تا خداوند از آسمان بر شما باران بفرستد و برکات نازل شود. مخصوصاً از همین نوع است، مثلاً فرض کنید حملهٔ مغول: قومی میآید، یک منطقهٔ جغرافیایی را صاف میکند و میرود. تعبیر طبیعیاش در متون دینی ما این است که اینها نوعی حالت مجازات الهی دارند.
حالا ممکن است توجیه کنید که نه، اینطور نبوده. اینکه در آن تاریخ چه اتفاق خاصی افتاده بود، و آیا مدارک تاریخیای هست که در آن موقع حاکمها بهتر شده بودند، من خیلی مقید نیستم که وارد این بحث تاریخی شوم. کلیت تاریخ را که نگاه میکنید، قرار است که اگر جامعهای ایمانی باشد، خداوند از آن حمایت کند؛ مثلاً از قوم یهود در مقاطعی از تاریخشان در مقابل مشرکان حمایت میکند؛ در جنگ، با اینکه مثلاً کاملاً ضعیفتر هم بودند، معجزات الهی پیش میآید و طرف مقابل نابود میشود.
حالا مثلاً چون آلمانِ هیتلری قدرت پیدا کرد و زمین خورد، بیاییم همهٔ جزئیاتش را سالبهسال بررسی کنیم که هر اتفاقی در این جامعه افتاد، فلان گناه باعثش شد؟ ولی این نوسان بزرگ تمدن اسلامی را در هزار و چند سال، جور دیگری نمیتوانم نگاه کنم.
یک بار ممکن است جامعه فقیر شود یا قدرت نظامیاش را از دست بدهد؛ یک بار هم فرهنگش بهنوعی نابود میشود. اگر فرهنگش مانده بود و سیر رشد خودش را ادامه داده بود، آن ظواهر، یعنی اینکه فقیر شدند و قدرت نظامیشان کم شد، حاشیه بود.
اصلش این است که تمدن اسلامی رشد خودش را ادامه بدهد؛ ولی واقعیت اینطور نبوده است. از اوج و افول تمدن اسلامی، با منطق دین، خیلی راحت نمیشود گذشت. هر جوابی بدهید، و من این را جایی مطرح کردم، اگر اصلاً بگویید اینجور نگاهکردن را قبول ندارید، پس آن ایرادی که به یهودیها میگرفتیم منتفی میشود. دارم میگویم که نمیتوانید با یک یهودی چنین بحثهایی بکنید و این سوزن به خودتان نخورد. من معتقدم جوالدوز را بزنیم و سوزن را هم بزنیم. این هم شباهتهایی دارد به سرنوشتی که میبینید در تاریخ برای یهودیها اتفاق افتاده است؛ فقط انگار ما دوست نداریم بعضی چیزها را دربارهٔ خودمان بپذیریم.
من خیلی تمایلی به واردشدن به این جزئیات ندارم.
میگویم همین که بپذیرید تاریخ اسلام را اینطور نگاه کنید کافی است؛ حالا میخواهید آن را کمی عقبتر یا جلوتر ببرید، برای من خیلی مهم نیست. میخواهم بگویم مسلمانها در تاریخشان اوج و حضیضی دارند که به طور طبیعی نگاه یک آدم دینی به این تاریخ باید نگاهی دینی باشد.
نگاه دینی به تاریخ
بنابراین مسلمانها، که الان در حضیض هستند، حالا نه الان، بگویید ۵۰ سال بیشتر در حضیض بودند، باید به این فکر باشند که مشکلات درونی دارند. جامعهای که مشکلات درونی ندارد، رابطهٔ خوبی با خدا دارد و همهچیز را خوب رعایت میکند، امکان ندارد به چنین فجایعی مبتلا شود؛ خداوند وعده داده که مؤمنان را حمایت میکند. تاریخ ما هم مثل تاریخ یهودیت فراز و نشیب دارد.
دربارهٔ وضعیت یهودیها در حال حاضر در دنیا، نکتهای که آنها به آن معتقدند این است که دقیقاً ما در دوران هیتلر، به دلیل ماجرای هولوکاست، مجازات شدیم، که حالا احتمالاً برای همان مسئلهٔ نفرت بیدلیلی بود که در ۷۰ میلادی در میانشان شایع شده بود؛ و دیگر الان خداوند به ما رو کرده و ما خوشبخت شدهایم.
این توجیه یهودی دربارهٔ وقایع اخیری است که اتفاق افتاده است. ولی فکر میکنم تا حدی جای تأمل دارد که اصولاً این ماجرای سیاسیِ به وجود آمدن اسرائیل را ماجرایی دینی بدانید یا ندانید.
اصلاً این ماجرا به معنای واقعی کلمه برای یهودیها، یعنی برای جامعهٔ یهودی، اتفاق افتاده است، یا مسئلهای سیاسی است که مثلاً زد و بندهایی در سطح کلی دنیا اتفاق افتاده؟ فکر میکنم یهودیهای مؤمن هم مخالف اسرائیل هستند.
مگر حکومتهای قبلی یهودیها خیلی مثلاً «علیهالسلام» بودند؟ حکومتهایی هم که در طول تاریخ بودند، همه همینطور بودهاند که مثلاً علمای دینیشان بسیار فاسد بودند، حتی وقتی حکومت داشتند، یا از اینجور چیزها.
یعنی میخواهم بگویم قومی هستند که اکثراً یهودیاند، به نظر میرسد در ظاهر به احکام و شرایع عمل میکنند و حکومتی تشکیل دادهاند، و الان هم در دنیا قدرت دارند. اینکه حالا بیاییم توجیه کنیم؛ من میل ندارم توجیه کنم.
خیلی میل ندارم وارد این بحث شوم که آیا این اتفاق که برای یهودیها افتاده، واقعاً نوعی نعمت الهی برای آنها بوده یا نه. گفتم که آنها اینطور فکر میکنند، و میتوانید در مقابلش بگویید که این اصلاً ماجرایی برای یهودیها نیست.
همین که سعی میکنید اینطور نگاه کنید، برای من کافی است. میگویم اگر دربارهٔ ماجرای ۷۰ میلادی این حرف را به آنها میزنید و به نظر خودمان هم قانعکننده میآید، آنها هم میتوانند این حرفها را به ما بزنند و مثلاً الان همین نکته را مطرح کنند.
بگویید که الان ماجرای اسرائیل چیست؟ آیا واقعهای واقعاً دینی است و معنای مذهبی دارد یا ندارد؟ نمیشود به تاریخ نگاه کنم و فقط تا جایی که در تورات نوشته شده توجیههای دینی داشته باشم؛ یا مثلاً به قرآن نگاه کنم و بگویم تا ۱۴۰۰ سال پیش خداوند کارهایی میکرده و بعد دیگر بقیهٔ چیزها همینطوری است.
ما قرار است یاد بگیریم که به دنیا، به طبیعت و به تاریخ بهگونهای نگاه کنیم، و به اندازهٔ کافی آموزش دیدهایم. تمدن اسلامی، یا آنچه به آن تمدن اسلامی میگویند، حالا چقدرش واقعاً تمدن اسلامی است یا بگوییم تمدنی که مسلمانها ساختند؛ اوج و حضیضهایش چه معنایی دارد؟ حملهٔ مغول معنای دینی دارد یا ندارد؟
این سؤال باید برای آدمی که اینطور نگاه میکند وجود داشته باشد. سؤال تازه این است که آیا تشکیل دولت اسرائیل، آنطور که خود کسانی که در اسرائیل زندگی میکنند و موافق این بازگشت به صهیون بودهاند میبینند، واقعاً نوعی امداد الهی به یهودیهاست؛ جایزهای که به آنها دادهاند یا دلجویی خداوند از آنها برای ظلمهایی که هیتلر به آنها کرد؛ یا اصلاً معنای دینی ندارد و ماجرایی سیاسی است؟
من میتوانم ماجراهای سیاسی شبهدینی به وجود بیاورم که مردم به اشتباه بیفتند.
یعنی دلیلی ندارد که هر کسی مثلاً بیاید و بگوید میخواهم حکومت اسلامی تشکیل بدهم، ولی پشت پرده خبرهای دیگری باشد، و بعد ما بگوییم که اینجا حکومت اسلامی است، پس این امداد الهی شد. میدانید منظورم چیست؟
تشخیص امداد الهی
تشخیص اینکه جزئیاتش کجاها واقعی است و کجاها واقعی نیست، دیگر جای بحثش اینجا نیست. میخواهم بگویم در کلیت، نمیتوانید وقایع تاریخی بعد از ظهور اسلام را اینطور نگاه نکنید؛ همیشه باید اینطور نگاه کنید که اوج و حضیضی وجود دارد که به رفتار خود آن قوم مربوط میشود.
چون وعدهٔ الهی وجود دارد که اگر ایمان بیاورید، خداوند به شما کمک میکند: «کلمهالله هی العلیا». اینطور نیست که قومی واقعاً به خدا ایمان داشته باشند و کارشان همه درست باشد، بعد حسابی هم بدبخت و بیچاره و فلکزده باشند و همینطوری از در و دیوار برایشان بدبختی ببارد.
این با منطق دین جور درنمیآید. میتوانم بگویم اگر این تلقی را بپذیرند، به نظر من پیشرفت خوبی است. من نمیخواهم وارد بحثهای جزئی شوم؛ شما مدام میخواهید وارد بحثهای جزئی شوید.
هدف من این است که اتفاقاً خیلی از این ادعاها نتیجهٔ همینجور عقاید است. یعنی وقتی کسی معتقد است که اگر قومی برای خدا قیام کنند اتفاقهای خوب میافتد، بعد اگر اتفاق خوبی نیفتاد، مجبور است یا بگوید که این قیام، قیام درست و حسابیای نبوده، یا بگوید که اتفاق خوب افتاده است.
یعنی میخواهم بگویم این خوب است؛ به هر حال تلاشی است در جهت اینکه این عقیده حفظ شود. آن جوالدوز را ببینید: هیچ بحثی سرش نکردید؛ هیچ احساس نکردید، آن موقع که خیلی منطقی به نظر میآمد که بله، در ۷۰ میلادی اینطور شد و فلان.
ولی تا به این قسمتهایی رسید که به خودمان مربوط است، هزار جور اما و اگر. من نمیخواهم به هیچ چیز خاصی اشاره کنم. مثلاً در تاریخمان دورهٔ قاجار را داریم. فکر کنید که این دورهٔ قاجار به معنای واقعی کلمه فاجعه است و از هیچ نظر چیزی برای دفاع در آن وجود ندارد.
یعنی نه سیاسی، نه نظامی، نه اجتماعی و نه فرهنگی؛ اصلاً برهوت مطلق است. سالهایی است که میبینید دیگر فرهنگی در ایران وجود ندارد. باز در دورهٔ صفویه اصفهانی هست، مکتب فلسفی و عرفانی اصفهان وجود دارد، مکتبی فقهی آنجا وجود دارد. قاجار برای کشور ما، که کشوری شیعه است، فاجعهٔ مطلق است.
خیلی برای امام حسین عزاداری میکنند؛ خود پادشاه مدام برای امام حسین مرثیهسرایی میکند؛ ولی ۱۰۰ سال اینجا میبینید که حضیض تاریخ این کشور است، در حالی که حکومت، حکومت شیعه است. کمی سخت است قبولکردن اینکه همینطوری بگویید بله، مردم خیلی مؤمن بودند، ولی اینطور شد.
یا اینکه تجدیدنظر کنید که آنقدرها هم خوب نبودند؛ جامعهٔ دینیای که در چنین وضعیتی قرار داشت، جامعهٔ دینی خوبی نبوده است. به هر حال انگار سوزن خیلی اثر کرد.
دربارهٔ بلایای طبیعی هم حرف خاصی برای گفتن ندارم؛ اینکه در ایران وقتی بلای طبیعی میآید، آزمایش الهی است.
ولی اگر در آمریکا بیاید، معلوم است که چون اینها کافرند و خیلی آدمهای بدی هستند، خداوند طوفان و اینجور چیزها برایشان فرستاده است. بحثکردن در این موارد کمی کار سختی است؛ ولی اصولاً منطق کلی دین این است که بلایا به طور طبیعی نتیجهٔ این است که به هر حال مشکلاتی وجود دارد.
یعنی انتظار نداریم در یک جامعهٔ دینیِ مؤمن چنین اتفاقهایی بیفتد. حالا واردشدن به این جزئیات، اینکه این اتفاقی که اینجا افتاد برای چه بود: یک بار میگویند آقایی بعد از زلزلهٔ بم گفته بود که چون اینها زکات خرمای خودشان را ندادند، زلزلهٔ بم آمد. خیلی دقیق!
یا مثلاً همین ماجرای «بوککوئیک» که اخیراً به وجود آمد: وقتی خیلی دقیق صحبت میکنید، در معرض این قرار میگیرید که بگویند آزمایش کنیم؛ یک جا مردم زکات خرمایشان را ندهند تا ببینیم چه میشود؛ آزمایش علمی ترتیب بدهید. ماجرای بوککوئیک هم مشابه همین بود؛ گفتند آزمایش کنیم ببینیم چه اتفاقی میافتد.
مجدداً برمیگردم به همان حرفی که زدم. دربارهٔ یهودیها چیزی ظاهراً قانعکننده وجود داشت، و من سعی کردم از این موقعیت استفاده کنم، نه سوءاستفاده؛ تا دستکم برای یک لحظه این سؤال را ایجاد کنم که این فراز و نشیب عظیم تمدنِ اصطلاحاً اسلامی را چگونه نگاه میکنید.
فراز و فرود یهود
ممکن است کسی بگوید اصلاً ربطی به این ماجرا ندارد؛ یا ممکن است کسی بگوید اصلاً فراز و نشیبی وجود ندارد، تمدن اسلامی همیشه در اوج بوده، همه کافر بودند و فقط ما مؤمن بودیم؛ یا مثلاً شیعیان همین که دههٔ محرم عزاداری کنند در اوجاند و اصلاً حضیضی وجود ندارد، و شما آدمهای دنیازدهای هستید که فکر میکنید اوج و حضیضی وجود داشته است؛ همین که مردم مثلاً ائمه را دارند، همیشه در اوجاند.
به هر حال این هم یک توجیه است. یهودیها هم احتمالاً میتوانند بگویند ما همین که شرع خودمان را عمل میکنیم همیشه در اوجیم؛ حالا معبد صاف شده یا نشده، اینها چیزهای ظاهری است. ولی تورات را بخوانید، قرآن را بخوانید، و ببینید چه چیزهایی گفته میشود که اگر جامعه خوب باشد اتفاق میافتد و کجاها مثلاً بلایی سر مردم میآید.
آنطور نگاه کنید. اینکه فقط هر کس به شرع عمل کند در اوج است، این دیگر خیلی عرفانی است؛ بیشتر از قرآن عرفانی است.
نکتهٔ دیگر دربارهٔ یهودیها: من واقعاً دوست دارم از یک یهودی بپرسم که چرا خداوند این قوم را پای کوه طور برد و خلاصه چیزهایی به آنها نشان داد و شرعی به آنها داد.
آنها قرار بود در دوران پیش از ظهور مسیح الگوی جامعهٔ توحیدی باشند و دنیا، به دلیل حضور چنین انسانهای خاصی، بهنوعی آمادهٔ ظهور مسیح شود. از یهودیها بپرسید اصلاً خداوند چرا شما را قوم برگزیده کرد؛ آنها برای خودشان رسالتی قائلاند.
خداوند ما را آنجا برد و شرعی به ما داد تا بهنوعی تربیت شویم و جامعهای توحیدی در دنیا وجود داشته باشد تا مسیح ظهور کند. حالا اگر مسیح هنوز ظهور نکرده است، بنابراین یهودیها همچنان علمدار توحیدند و حضورشان دارد دنیا را برای ظهور مسیح آماده میکند.
واقعاً احساس یک یهودی الان این است که آنها پرچمدار توحید در دنیا هستند؛ نمیدانم منظورم را میفهمید یا نه. خیلی سخت است که آدم یهودی باشد و واقعاً فکر کند پرچمدار توحید در دنیاست. اینهمه توحید غیریهودی در دنیا وجود دارد. ببینید، واقعاً تا پیش از ظهور مسیح، یعنی تا پیش از سال صفر میلادی، یهودیها پرچمدار توحید در دنیا هستند.
ولی بعد از آن، پرچم توحید دست مسیحیها و مخصوصاً مسلمانها بوده است. اینهمه، میلیاردها نفر مسیحی و مسلمان در دنیا هستند که از یهودیها کمتر موحد نیستند، مخصوصاً مسلمانها؛ حالا دربارهٔ مسیحیها ممکن است بگویید قائل به تثلیثاند.
از نظر پرچمداری توحید و اعتقاد قاطع به توحید و خدا، اگر یکدفعه آدمی از مریخ بیاید و عقاید مردم کرهٔ زمین را بررسی کند، آیا ذرهای احساس میکند که این چند نفری که اینور و آنور دنیا و در اسرائیل هستند، نمایندگان اعتقاد به توحید در دنیا هستند؟
نیستند؛ واقعاً چنین چیزی خیلی تخیلی است. در حالی که تا مثلاً سال ۳۰ میلادی اینطور نیست؛ واقعاً یهودیها پرچمدار توحید در دنیا هستند. یعنی تقریباً همهٔ دنیا بهنوعی اعتقادات شرکآلود دارند و اینها آدمهایی هستند که موحدند، از وحی و ارتباط با خدا و اینجور چیزها حرف میزنند، و همهٔ پیامبران هم درون آنها ظهور میکنند؛ واقعیتی وجود دارد.
دستکم ما این را میپذیریم که همهٔ پیامبرانی که آنجا بودند واقعیت داشتند. نکته این است که الان نه در ظاهر و نه در باطن؛ یعنی باید همینطوری توجیهات باطنی بیاوریم تا توجیه کنید که یهودیها الان در دنیا چه میکنند.
مخصوصاً با این دولت اسرائیل که تشکیل شده است، یهودیها بیشتر پیامآور جنگ و چنین بیرحمیای هستند. الان واقعاً اگر موجودی فضایی بیاید و در کرهٔ زمین بگردد، فکر میکنم یهودیها را نمایندهٔ چیز دیگری در این دنیا بداند، نه نمایندهٔ توحید و خداپرستی.
شریعت یهود در اسرائیل
آیا الان جایی هست که شریعت یهودی واقعاً اعمال شود؟ تا حدود زیادی در اسرائیل اعمال میشود. یک بار گفتم که اسرائیل خیلی شبیه جمهوری اسلامی است.
یعنی از نظر نوع رابطهٔ حکومت و روحانیت شباهت دارد. الان جمهوری اسلامی هم که همهٔ شرع را اجرا نمیکند؛ ولی به هر حال اینطور هم نیست که آزادی عمل کامل داشته باشد. به نظر میرسد الان در این دوران جدید دنبال آزادی عمل کامل است، ولی تا حالا که اینطور نبوده است.
به هر حال روحانیت و قم مثلاً میتوانند فشار بیاورند و جلوی قانونی را بگیرند؛ شورای نگهبان وجود دارد. نمیدانم آنجا سازوکارهای قانونی مشابه شورای نگهبان وجود دارد یا نه، ولی روحانیت اسرائیل، یعنی روحانیت ارتدوکس، بهشدت اعمال نفوذ میکند؛ یعنی دولت اسرائیل اصلاً واهمه دارد از اینکه کاری بکند که غیرشرعی حساب شود.
یک بار ماجرای فرزندانی را گفتم که هویت ندارند؛ دولت اسرائیل نمیتواند راحت برای آنها هویت قائل شود. اینکه چه کسی یهودی است و چه کسی یهودی نیست، این مسائل همه بهشدت شرعیاند.
در ازدواج، طلاق و مسائل خانوادگی و اجتماعی، شرع تا حدود زیادی اعمال میشود؛ ولی در خیلی جاها، در مسائل سیاسی و مانند آن، ببینید، سیاستمداران کلاً در طول تاریخ بالاخره با روحانیت به توازنهایی میرسند. سیاستمداران میخواهند جاهایی چیزهایی را رعایت نکنند و روحانیت هم میخواهد اهرمهایی داشته باشد تا بتواند جلوگیری کند.
الان که حکومت اسرائیل مثلاً دموکراتیک است، خلاصه یک حزب به روحانیت امتیازهایی میدهد و وعدههایی میدهد، آنها از آن حزب حمایت میکنند و حزب رأی میآورد؛ بنابراین پیوندهایی از این شکل به وجود میآید.
مردم اسرائیل هم اصولاً خیلیهایشان مذهبیاند؛ خیلیهایشان، نه همهشان. وضع اجتماعی درون اسرائیل هم خیلی شبیه اینجاست؛ یعنی آدمهای کاملاً معتقد به سکولاریسم و این چیزها وجود دارند، ولی به هر حال حکومت همچنان حالت دینی دارد.
ببینید، دربارهٔ این مسئله، یعنی اصل این فلسفه که یهودیها در دنیا هستند و قرار است رسالتی انجام بدهند، به نظرم میرسد آدمی که کمی منصفانه به دنیا و به جامعهٔ یهود نگاه کند، باید کمی تردید کند که آیا آن رسالتی که برای ظهور مسیح در دنیا داشتیم تمام نشده است؟
با همین وضعی که الان دنیا دارد، فرهنگ یهودی اصلاً در جهت توحید در دنیا تأثیری نمیگذارد. شما تأثیری میبینید؛ مثلاً حالا که اینجای دنیا هستید، در دنیای مسیحی هستید، بهوضوح مسیحیت تأثیر بیشتری در دنیا گذاشته و دارد میگذارد؛ مبلغان مسیحی بیشتر پرچمدار توحید و دیانت در دنیا بودهاند و هستند.
مسلمانها هم همینطور. یهودیها در دنیا خیلی گمناماند. اینکه فکر کنند ارتباطهای پنهانی و معنویای وجود دارد و همین که مثلاً شنبههایشان را رعایت میکنند به ظهور مسیح کمک میکند؛ خلاصه آخرش به چنین اعتقاداتی رسیدند و باید هم برسند: «درست است، هرچه نگاه میکنیم میبینیم اثری نداریم؛ ولی همین که عدهای شنبهها قواعد را رعایت میکنند، برای ظهور مسیح لازم است.» این باز یک جوالدوز. حالا شما کمی، تو را به خدا، به این جامعهٔ ایرانی نگاه کنید که خودش را در دنیا خیلی خیلی مهم میداند و مثلاً فکر میکند دارد دنیا را برای ظهور حضرت آماده میکند؛ آیا واقعاً جامعهٔ ایرانی همین حالت را ندارد؟
کمی؛ کمی، نه خیلی خیلی. یعنی حالتی تخیلی دارد. واقعاً ایرانیها الان چه دارند که به دنیا بدهند؟ چه میدهند؟ دنیا الان چه تأثیری از ایران میپذیرد؟ آیا واقعاً فرهنگی داریم که در دنیا اشاعه بدهیم؟ مدیریت؟ آنهایی که احمقاند مدیریت ما را قبول نمیکنند!
الان واقعاً تأثیر جامعهٔ ایرانی در دنیا چقدر مثبت بوده و چقدر منفی؟ از نظر دینداری میگویم. ممکن است مثبت به نظر برسد؛ ممکن است کسی بگوید بله، مثبت است. من دارم سؤال میکنم.
ممکن است کسی بگوید بله. گفتم که یکی از ائمهٔ جمعه، اگر اشتباه نکنم، که آن موقع تازه حرفش را شنیده بودم و حضور ذهن داشتم، گفته بود که ما جایی رفته بودیم و من به مسیحیها گفتم اینکه شما کمکم توحید را پذیرفتهاید نتیجهٔ انقلاب اسلامی ایران است.
ممکن است کسی چنین تأثیرات عجیب و غریبی برای انقلاب ایران قائل باشد. من کلاً کاری به انقلاب ندارم؛ به جامعهٔ شیعیِ معتقدِ مستقر در ایران کار دارم: اینکه آیا اینها واقعاً رسالتی در دنیا انجام میدهند؟ رسالتشان چیست؟
رسالت جامعه شیعی
چه چیزی از ایران به دنیا صادر میشود و چه تأثیری میگذارد؟ حالا ممکن است بگویید کسانی که اعتقاداتی از این شکل دارند، فکر میکنم جوابشان این است که بله، ما پرچمدار چیزی در دنیا هستیم و تأثیر مثبتی گذاشتهایم؛ فکر میکنم این حرف را میزنند.
مثلاً مخصوصاً ایرانِ بعد از انقلاب را پرچمدار نوعی دیانت در دنیا میدانند. به هر حال به نظر من مهم است که این سؤال در ذهنتان باشد و فکر کنید که واقعاً ما هم در همان توجیهاتی شبیه توجیهات یهودیها نیفتاده باشیم که رسالتی برای خودمان قائل باشیم، ولی عملاً، به نظر میآید، دستکم دربارهٔ دیانت و توحید در دنیا اصلاً حرفی نزدهایم. از وقتی انقلاب اینجا شد، یا در سالهای پیش از آن، شیعه آنقدر معطوف به درگیریهای داخلی با سنی و اینور و آنور بوده که اصولاً هیچوقت تأثیرات جهانیِ توحیدی و مانند آن در دنیا نداشته است.
دستکم در برنامههای اخیر خیلی اینطور نبوده است؛ بیشتر همین دعواهای فرقهای داخلی را پیگیری کردهاند. بگذریم؛ به هر حال این هم یک نکته است. من دارم سعی میکنم بگویم هرچه دربارهٔ یهودیها بحث کنید، مشابهی برای خود ما هم دارد و سؤال ایجاد میشود.
ممکن است بگویید، واقعاً ممکن است کسی معتقد باشد که ایران در دنیا خیلی تأثیر مثبت دارد، و اشکالی ندارد که کسی چنین اعتقادی داشته باشد. به هر حال میخواهم بگویم این سؤال معتبری است. اگر ادعاهای بزرگی دربارهٔ خودمان میکنیم، کمی واقعبینانه به مسائل نگاه کنیم و ببینیم چه تأثیری داریم.
این پرسش هم هست که ادعای اینکه ما داریم شرایط ظهور را فراهم میکنیم، چقدر قضیهٔ تشیع است؛ یعنی آیا واقعاً در تاریخ تشیع هم همینطور بوده است، در دورهٔ یازدهدوازدهصد ساله، یا فقط در این پنج سال؟ یعنی آیا این تناظر واقعی است یا نه؟ چون ادعاهایش هست، ولی چقدرش اصلی است؟
میخواهم بگویم این مسئله برای یهودیها اصلی است، چون یهودیها مطلقاً اعتقاد دارند که وقایع تاریخیای را از سر گذراندهاند و قوم برگزیدهاند، و باید به هر حال درکی داشته باشند از اینکه برای چه برگزیده شدهاند. وقتی میگویند برگزیده شدهاند، برگزیده شدهاند که چه کنند؟
که خلاصه تأثیری بگذارند؛ و به نظر میرسد تا جایی هم در دنیا تأثیراتی گذاشتهاند. دستکم خودشان را سردمدار خیلی چیزها در دنیا میدانند و خیلی ادعاهای گزاف نمیکنند. ولی اینکه دربارهٔ شیعه چقدر این مسئله هست، فکر میکنم به هر حال ایرانیها خودشان را پیشگام میدانند.
مثلاً اینکه امام زمان ظهور میکند، یارانی را انتخاب میکند و عدهای همراهش هستند. مردم ایران از وقتی که تشیع اینجا سلطه پیدا کرد، برای خودشان چنین شأنی قائل بودند که یاران امام زماناند؛ و فکر نمیکنم این مسئلهٔ خیلی جدیدی باشد.