او با یادآوری سورهٔ آل عمران و پیوندش با بقره آغاز میکند و میگوید محتوای سوره نمایش انحرافهایی است که در درون جوامع دینی پدید میآید. سپس میخواهد دربارهٔ انگیزههایی صحبت کند که باعث میشود شرک پس از استقرار توحید دوباره رواج پیدا کند و تا حدی آن را بر جامعهٔ خودشان تطبیق دهد. در پایان به مواردی از جامعهٔ خودش میرسد، از جمله خواندن نماز در سه وقت.
آل عمران و انحراف درون جامعهٔ دینی
به نظر او سورهٔ آل عمران کاملاً به سورهٔ بقره ارتباط دارد. تقسیمبندی سهگانهٔ آغاز سوره دوباره میآید، با تأکید بیشتر بر تنزیل کتاب و بیشتر دربارهٔ درون جوامع دینی؛ به گفتهٔ او مفهوم کتاب و واکنش آدمها در برابر کتاب آسمانی از محتوای مرکزی سوره است. دعای «ربنا لا تزغ قلوبنا» را او خواستن این میداند که مؤمنان دچار زیغ قلب و بیماریهای قلبی نشوند و خود و جامعه را به فتنه نکشند.
به گفتهٔ او بخشی از سوره انحرافهای درون جامعهٔ یهودی را در طول تاریخ نشان میدهد و بعد دین جدید و شریعت آن را اعلام میکند؛ ولی در آل عمران این نمایش تاریخی نیست و در زمان حال، در جامعهٔ مدینه، دارد اتفاق میافتد. تصویر جنگ احد را او برای نمایش همین پدیده انتخابشده میداند: عدهای برخلاف دستور عمل کردند و سستی ایمان کسانی که ادعای ایمان داشتند ظاهر شد.
مدینه ایدهآل نیست
او میگوید خیلیها فکر میکنند مدینه جامعهای ایدهآل بوده، ولی این پدیده همانجا هم هست و از خود قرآن برمیآید. به گفتهٔ او این گمان که ذکر بنیاسرائیل برای نشاندادن بدی آنهاست توهمی است که به گمان او با روحیهٔ ضدیهودی امروز به مردم میچسبد؛ آوردن همین محتوا در جامعهٔ زمان پیامبر نشان میدهد مسئله اختصاصی آنها نیست و آدمها ادعای ایمان میکنند در حالی که در باطن کفر دارند.
در جامعهٔ کوچک، مثلاً خانوادهٔ یعقوب، این پدیده هم هست ولی به گفتهٔ او ممکن است خیلی مخرب نباشد، و تحریف دین آنجا رخ نمیدهد چون پیامبر حاضر است و مرجع همه همان پیامبر است؛ به نظر او با بزرگ شدن جامعه از زمان پیامبر اختلال در اجرای فرمان او پیش آمد. او میگوید تحریف دین در همهٔ ادیان رخ داده، در مسیحیت حتی به اصول دین رسیده و در اسلام هم اتفاقهایی افتاده، و شرکِ کنار زده شده دوباره به درون جامعهٔ دینی راه باز میکند، چنانکه در غیبت کوتاه موسی بتپرستی واقعی پیش آمد.
حسن جامعهٔ دینی
او میپرسد پس حسن جامعهٔ دینی چیست. میگوید داستان مسیح و ماجرای مریم، زکریا و یحیی در آل عمران نقطهٔ اوجی است که در جامعهٔ دینی پدید آمد: آنجا مکانهای مقدس و تعالیم دینی هست و مریم با آرامش وقف عبادت میشود. پس دستکم انگیزهٔ نخبهپروری در جامعهٔ دینی هست؛ و اینها به نوعی در اوج انحراف بنیاسرائیل متولد شدند، وقتی نبوت زکریا انگار به رسمیت شناخته نمیشد.
الگوها و نگاه انتقادی به جامعهٔ خود
به گفتهٔ او یکی از تأثیرهای قرآن الگوسازی است و ما شاید بیش از چند حکم کلی اخلاقی تحت تأثیر شخصیت انبیا قرار میگیریم. وقتی قرآن را میخوانید فضای مثبتی نسبت به جوامع در ذهنتان نقش نمیبندد؛ ستایش از بعضی افراد مدینه را نمیشود به همهٔ جامعه گسترش داد.
او میگوید این حس از قرآن به او منتقل شده که باید یک مقدار با بدبینی به سنتهای جامعهای که در آن متولد شده نگاه کرد، چون بزرگترین عامل انحراف انسانها تقلید است. با این احساس که آدم در بهترین جای دنیا متولد شده باید مبارزه کرد؛ یک طلبهٔ یهودی در اسرائیل و عدهٔ زیادی در ایران و عربستان چنین احساسی دارند، و به گفتهٔ او این نشان میدهد زیادی در آن فضا حل شدهاند. خودش را نمونهٔ کسی میداند که این تلنگر به او خورده، و به آیهٔ سورهٔ اسراء اشاره میکند که میگوید دنبال چیزی که علم نداری مرو؛ او تأکید میکند منظور از تقلید تقلید کورکورانه است، نه پرسیدن از متخصص.
چرا شرک دوباره راه باز میکند
به گفتهٔ او شرک راه باز میکند چون اعتقاد به توحید و عمل بر طبق آن کار سختی است: باید همیشه خود را در محضر خدایی دانست که به همهٔ جزئیات زندگی علم دارد و بازخواست میکند، که او این را مثل راه رفتن روی طناب باریک در سراسر عمر میداند. انسان گرایش دارد حداکثر لذت را برای خود بخواهد، و خدای ناظر که توقع دارد با آزادی لذت بردن تناقض دارد.
گرایش دیگر انانیت است، یعنی میل به تمایز با دیگران؛ به گفتهٔ او توحید آدم را با همهٔ موجودات در شرایطی مساوی قرار میدهد و این برای خیلی آدمها زجرآور است. در مجموع دستکم دو گرایش در انسان هست که توحید را ثقیل میکند.
او میگوید کسی که شناخت قوی دارد فشار را کمتر احساس میکند، ولی اکثریت مردم قوهٔ شناخت ضعیف و تمایلات لذت بردن قوی دارند و توحید به معنای واقعی کلمه برایشان سخت است؛ ایمان به خدایی که هیچ جنبهٔ محسوسی ندارد ممکن است آسیبپذیر باشد و گرایش به گوسالهپرستی در زمان موسی را نمونه میداند. گرایش به محسوس کردن خداوند را در همهٔ ادیان میبیند و میگوید جامعهٔ دینی کمکم، با حفظ ظاهر دینی، به سمت شرکهای پنهان میرود.
پرسش دربارهٔ موسی و رؤیت خدا
یکی از حاضران میپرسد خواستن موسی برای دیدن خدا را چگونه توجیه کنیم. او میگوید این آیه کمی او را اذیت میکند و به نظر میآید موسی آخرش توبه میکند. در دفاع از موسی به گمان او نباید تصور کرد او به آن معنای سخیفی که بتپرستان میخواستند دیدن را میخواست، و مشابهش را دربارهٔ ابراهیم و دیدن معاد میآورد؛ ولی چندان حسی به این دفاع ندارد و میگوید حتی اگر موسی خواستهٔ بدی کرده باشد با حرفش تناقضی ندارد که گرایش به دیدن خدا بهصورت جسم گرایشی پایین است.
او میگوید هرچه شرک را بهتر بشناسیم رگههای شرکآلود زمان و جامعهٔ خودمان را بهتر تشخیص میدهیم؛ به نظر او حتی در نگاه علمی به جهان، در فضای آموزش ساینس، به استقلالی که به مفهوم قانون داده میشود شائبهٔ شرک هست، نه در فرمولها. هنگام خواندن قرآن باید خود را در موقعیتی شبیه ابراهیم فرض کرد، یعنی بفهمیم کدام اعتقادات که جامعه تلقین کرده حق نیست و خود را از آنها دور کنیم؛ مبارزهٔ اجتماعی منظور او نیست.
شرک و انانیت در جامعهٔ خودمان
او میگوید عامل اصلی گرایش مشرکانهٔ یک آدم معمولاً استقرار شرک در جامعه است؛ مشرکان در قرآن میگویند آنچه اجدادمان کردند میکنیم. به گفتهٔ او کسب رضایت والدین پایهٔ شرک است و فکر میکند احسان به والدین که دعوت قرآن است به کسب رضایت آنان تبدیل شده؛ حرمت والدین در همهٔ شرایط واجب است، ولی از ما خواسته نشده رضایتشان را جلب کنیم.
دربارهٔ جامعهٔ خودشان به گمان او بزرگترین انحرافها به توحید مربوط است: به گمان او گرایشهای شرکآلود در شیعه، همچنین در عربستان به شکلی دیگر، واقعاً هست، و در جامعهای که شرک را بزرگترین دشمن میداند میزان تذکر علیه آن در حد صفر است. در توسل به ائمه دستکم در مورد عوام رگههای شرکآلود میبیند؛ میگوید ممکن است دربارهٔ علما شائبهٔ شرکی نباشد ولی توده مردم شائبه دارند.
او به آیهای اشاره میکند که مشرکان در آن میگویند «لِیُقَرِّبُونَا إِلَى اللَّهِ زُلْفَى»؛ میگوید عبارتهای مشابه آن شنیده میشود و ترسناک است؛ ممکن است نسخهای از توسل شرکآلود نباشد، ولی معلوم نیست تعلیمی که به مردم داده میشود همان نسخه باشد.
او میپرسد دعوت به جلب رضایت امام زمان یعنی چه، و آیا با رضایت خدا فرق دارد؛ به نظر او توحید این است که فقط رضایت خدا مد نظر باشد، و این حرف را مهمل میداند. در این نوع حرفها شائبهٔ انانیت میبیند: فرقهگرایی نتیجهٔ انانیتِ سرکوبشده است و هرچه فرقه خاصتر باشد انانیت بیشتر از آن تغذیه میکند؛ به نظر او برای همین است که میگویند رضایت امام زمان، چیزی که سنی نمیتواند بگوید.
نماز پنجوقت و سهوقت در ایران
به گفتهٔ او واضحترین مورد انحراف جامعهٔ ما از تعالیم پیغمبر این است که مردم در ایران نماز را در سه وقت میخوانند، در حالی که حکم اصلی پنج وقت است و هیچ فقیهی آن را نفی نمیکند. جواز جمع ظهر و عصر در موارد خاص، مثل سفر، به نظر او به این تبدیل شده که عملاً همه سه بار میخوانند، در حالی که پیامبر و همهٔ امامان همیشه پنج وقت میخواندند و به گمان او در همهٔ ممالک اسلامی جز ایران هم همین است.
او میپرسد چرا مساجد و رادیو و تلویزیون اذان نمیگویند، و این را بدعتی آشکار در مهمترین حکم دینی میداند، در حالی که همان آدمها دربارهٔ اضافه کردن یک جمله به اذان صبح گیر میدهند که بدعت است. حسش این است که این از زمان صفویه شده، و از کسی که دربارهٔ آغاز آن اسناد و مدارکی دارد میخواهد بگوید.
برای انگیزه دو احتمال میآورد: تمایز از اهل سنت در دورهٔ صفویه، که آنها را جزو کفار حساب میکردند، یا اینکه اقلیتها دنبال پیدا کردن پیروان بیشتر هستند و سراغ سهل و آسون کردن میروند. ولی میگوید در جاهایی که سه وقت خوانده میشود تعداد نمازگزارها وحشتناک کمتر است و اثر عکس گذاشته. میگوید مثالها را آورده تا شاید کسانی که فکر میکنند در جای خوبی به دنیا آمدهاند، این احساسشان دستکم کمی تلطیف شود.
→ متنِ کاملِ این جلسه