او میگوید نکتهای از بحثهای جلسهٔ گذشته مانده که اول دربارهٔ آن صحبت میکند: رابطهٔ ملیگرایی در ایران با تشیع. سپس بحث قیامت در سورهٔ حج را ادامه میدهد، آیه را دوباره میخواند و به چند پرسش جلسهٔ گذشته مفصلتر پاسخ میدهد، و اعلام میکند بعد به سراغ آیات بعدی میرود.
ملیگرایی و پیدایش تشیع در ایران
او میگوید بعضی از مخالفان تشیع ادعا میکنند پا گرفتن تشیع در ایران نتیجهٔ گرایش ملیگرایانه بود: ایرانیها پس از شکست تحقیرآمیز از اعراب با ساختن فرقهای مستقل کوشیدند هویت ملی خود را حفظ کنند. نمیخواهد دربارهٔ درستی تاریخی این ادعا بحث کند، ولی میگوید تا پیش از صفویه ایران شیعه نبود و فقط بعضی نواحی گرایش به تشیع داشتند، و عجیب است که بعد از نه قرن چنین گرایشی برای احراز هویت پیدا شده باشد. به نظر میرسد پیدایش صفویه نتیجهٔ شکست خفتبار خلفا در برابر مغولها و خلأ ایدئولوژیکی بود که در جهان اسلام پدید آمده بود. او میافزاید از ابتدای تاریخ اسلام در شمال ایران و خراسان گرایشهایی به تشیع بود، و طبیعی است فکر کنیم زاییدهٔ عدالتخواهی و ضدیت با حکومت مرکزی بود، نه ملیگرایی.
نکتهٔ مهم برای او این است که اگر مسلم شود گرایش ایرانیها به تشیع نتیجهٔ حس ملیگرایی یا عدالت خواهی بود، این مستقیماً ربطی به درست یا غلط بودن عقاید تشیع ندارد؛ یک عده این حرفها را میزنند تا نتیجه بگیرند تشیع چیز ساختگی و غیراصیلی است. او میتواند فکر کند جریان اصلی و اصیل اسلام تشیع است ولی گرایش یک ملت به تشیع اصیل نباشد. کم و بیش قبول دارد گرایش خیلی از کسانی که ادعای تشیع کردند، از جمله ایرانیها و صفویه، اصیل نبود، و میگوید گرایشهای توده مردم در ایران اصیل نیست؛ ممکن است نمایندههای اصیلی از تشیع را در علما بتوان گفت.
او میگوید اسناد معتبری هست که کسانی با ارادت پرشور و سرسخت به ائمه مراجعه میکردند و ائمه اینها را از خودشان میراندند، چون فکر میکردند مقاصد دیگری را دنبال میکنند؛ موالی هم یک راه نجات خودشان را در ابراز ارادت به ائمه میدیدند. دربارهٔ ماجرای ابومسلم و امام جعفر صادق میگوید نمیداند از نظر سند چقدر معتبر است، ولی هیچ بعید نیست. به نظر او واضح است که هویتطلبی از نظر فرهنگی در نوع گرایش شیعیان در ایران دیده میشود، و در تشیعی که در ۳۰۰-۴۰۰ سال اخیر رسمیت پیدا کرده از همان روز اول که صفویه آمدند اینطور بوده است.
هویت ایرانی و حس درجه یک بودن
او میگوید اگر کسی از حرفهایش بوی ضدیت با ایرانی استشمام کند، این حرف را دربارهٔ اعراب هم میزند؛ همهٔ ملتها در دین خودشان یا گرایشهای فرهنگی خودشان این هویت را احراز میکنند. توده مذهبی در ایران حس میکند ایران مهمترین کشور دنیاست، چون تنها کشور شیعه است و امام زمان که ظهور کند مستقیم به ایران میآید؛ میگوید اینها تخلیات شیرین ملی است. هویت ملی فرانسویها با انقلاب فرانسه گره خورده، هویت آمریکاییها با دموکراسی، و انگلیسیها به اولین پارلمانهای دنیا و قانونگرایی افتخار میکنند.
اگر بخواهند عامل مهمی در انقلاب را بگویند، به گمان او گرایشهای فرهنگی زمان شاه هویت ایرانی را از درجه یک به درجه دو تبدیل کرده بود، و بعد از انقلاب دوباره حس درجه یک بودن آمد. از دوستی نقل میکند که رد شدن یک مقاله را توطئه میدانست؛ به نظر او توهم توطئه نتیجهٔ این است که آدم خودش را بالا بداند، و همین را در برخوردهای توهمتوطئهای ایران میبیند. تأکید میکند این به معنای درست یا غلط بودن این فرهنگ نیست؛ مسئله این است که چگونه با آن برخورد کنیم، و تصور اینکه در این کشور هر فسادی باشد امام زمان چارهای جز آمدن به اینجا ندارد را ساختگی و جزو عقاید ما نمیداند.
به باور او ایرانیها پیرو واقعی ائمه نیستند: اگر حساب کنید مردم چقدر عبادت میکنند، چقدر راست میگویند و چقدر گناه نمیکنند، ایران تقریباً هیچ ویژگی ندارد و شاید متوسط باشد، مگر اینکه عزاداری را پارامتر مهمی بگیرند که شاید رتبهٔ اول را در تعداد مجالس عزاداری داشته باشیم. به نظر او عزاداری که خیلی زیاد انجام میشود اثر اخلاقی و دینی واقعی نشان نمیدهد و حالت تظاهر دارد. او منکر نیست که در ایران آدمهای برجسته داشتهایم، و ابنعربی را مثال میزند که شیعه نیست و ارادت فوقالعادهای دارد؛ ولی دربارهٔ فرهنگ قالبی که توده مردم با آن سر و کار دارند صحبت میکند.
انتقامجویی و نگاه به اهل سنت
او میگوید انحراف یعنی تغییر در وزنی که به کارها و اجزای فرهنگ میدهیم؛ ممکن است عزاداری در سنت امامها هم بوده باشد، ولی آیا اینقدر و با این فرم و محتوا؟ به نظر او چیزی که به وضوح جنبهٔ انحرافی دارد فرهنگ نفرت و انتقامجویی است که از داخل عزاداریها درآمده، و نفرت به تمام اهل سنت تعمیم یافته است.
او از عدهای از دانشآموزانی میگوید که در سعی صفا و مروه شعار یا لثارات الحسین دادند، و میپرسد یک سنی چه میفهمد. فکر میکند حس نفرت و انتقام نتیجهٔ سرکوبی تاریخی است، و حالت انتقامجویی را در ایرانیهایی که مذهبی نیستند هم میبیند، هرچند بدون آمار و مطالعه با اطمینان نمیگوید. یکی از حاضران میگوید مراسم عزاداری این حس را تشدید میکند؛ او پاسخ میدهد به گمان او عزاداری به معنای زنده نگه داشتن یاد ماجرای عاشورا را امامها از ما خواستند، ولی عزاداری به فرمی که حس انتقامجویی در آن به وجود میآید به نظر او اینگونه است.
او میگوید دربارهٔ عقاید واقعی توده مردم صحبت میکند، نه آنچه در کتابها نوشتهاند. دربارهٔ توسل به ائمه میگوید اگر ضبط صوتی در بارگاه امام رضا بگذارید، به نظر او آنچه مردم میگویند به وضوح ظاهر و باطن مشرکانه دارد، هرچند مرجعی در تلویزیون بگوید توسل شرک نیست. به نظرش تشیع برای ایرانیها بهانهای برای هویتطلبی و خودبرتربینی شده است؛ و با اشاره به آیه «إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ» میگوید ما باتقواترین آدمهای روی زمین مطلقاً نیستیم.
او میگوید از نظر تاریخی ایران اختیاری شیعه نشد: صفویه کسی را که سبّ خلفا نمیگفت میکشتند، و علمای اهل سنت یا کشته شدند یا گریختند. به گفتهٔ او قرآن میگوید «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»، ولی ایرانیها خیلی اینگونه نیستند؛ در سفرهای حج دیده که عوام از اهل سنت بدشان میآید و آنان را وارث عمر و یزید میدانند. ممکن است در قشر علما کسانی این حس را نداشته باشند، و او دربارهٔ دین عوام صحبت میکند.
آیههای سورهٔ حج و زندگی جنینی
او میگوید دربارهٔ آیههای ۵ و ۶ و ۷ به نظر میآید قرار است شک ما را نسبت به قیامت برطرف کند: اگر در تردید از بعث هستید، به این نگاه کنید که شما را از خاک آفریدیم، سپس نطفه و علقه و مضغه. اولین چیزی که به آن اشاره میشود این است که دورهٔ زندگی جنینی در رحم داشتید، با مدتی محدود، «إِلَى أَجَلٍ مُسَمًّى»؛ و همین عبارت دربارهٔ زندگی این دنیا هم در قرآن به کار میرود.
به گفتهٔ او استدلال اینجا استدلال عقلی به معنای انتزاعی نیست؛ انگلیسیها از واژهٔ grounded استفاده میکنند که یعنی به زمین وصل شده، و قرآن به یک تجربه اشاره میکند. استدلالی که معمولاً برای معاد میشنوید این است که جهان هماهنگ و منظم و پرفکتی است و اگر معاد نداشته باشیم، زندگی انسانها ناعادلانهای است. ولی تکیهٔ قرآن به نظر او روی این است که شما یک بار زندگیای مشابه همین زندگی را تجربه کردهاید. او میگوید حشراتی که دگردیسی دارند اول یک شکلی هستند بعد تبدیل به پروانه میشوند؛ وقتی در پیله است میتوان استدلال کرد که چند بار وضعیت مشابه را تجربه کردهای.
یکی از حاضران میپرسد آیا فقط تمثیل میآوریم؛ او پاسخ میدهد نه؛ استدلال عقلی این است که جهان هدفمند و پیچیده اگر محصولی تولید کند و آن پیش از رسیدن به هدف نهایی نابود شود، پس اشتباه میکنیم که نابود میشود و به وضعیت دیگری منتقل میشود. تمثیل جنین کمک میکند به اینکه این استدلال قبلاً کار میکرد و نتیجهٔ درست داده است. اعتقاد به خدا را پیش از اعتقاد به معاد میداند.
او میگوید در هیچ کتاب استدلال برای معاد از مسلمانها ندیده که بر این جنبهٔ استدلال قرآن تأکید شده باشد. مشکلش با کتابهای فلسفی این است که توهمی دربارهٔ استدلال عقلی هست که از ارسطو منتقل شده: فکر میکنند هرچه انتزاعیتر بحث کنند محکمتر است، در حالی که چنین نیست.
ناتمامی زندگی دنیوی و رشد روانی
او میگوید جنین اعضای جسمانی بسیاری پیدا میکند که به درد زندگی در رحم نمیخورند، و استدلال میتواند این باشد که جایی دیگر به درد میخورند. میگوید استدلال باید اینگونه پیش برود که ناتمام بودن این دنیا را مانند ناتمام بودن دنیای نخست حس کنیم؛ اگر کسی بگوید همین زندگی کافی و خودبسنده است، این استدلال کار نمیکند.
اگر جنین در انتهای رشد از بین برود فعل عبثی در دنیا رخ داده است. جسم انسان خیلی زود به اوج میرسد، ولی چیز دیگری در درون او ادامه پیدا میکند: مکانیسمهای روانی و پتانسیل کشف و شهود حقیقت. او میگوید اگر این فرایند تکامل با نابودی جسم متوقف شود، مانند جنینی است که به کمال رسیده و نابود شده است.
او از متون عرفانی میگوید عرفا حرف از جسم لطیف میزنند، و میگوید نمیخواهد بگوید این تمثیل یا واقعیت است؛ برای فهمیدن اینکه در حیات مرتبهٔ دوم نکتهٔ اصلی رشد روانی است تمثیل خوبی است، و لازم نیست به شبحی مانند روح معتقد باشیم. کسی که در ۳۰ سالگی میمیرد، به گفتهٔ او جسمش به ماکسیمم رشد رسیده ولی تکامل دیگری داشت که باید پیدا میکرد؛ این مانند جنین سقط شده است، رشد تکاملی او به یک جایی رسید و از بین رفت.
ناتمامی اعمال
او میگوید ویژگی اساسی زندگی دوم فعل اختیاری و معنیدار است و آنچه ناتمام به نظر میرسد این است که نتیجهٔ ظاهری کارها بیشتر به ما میرسد تا نتیجهٔ باطنی. اگر مال یتیم را بخوریم یا مالی را که خودمان به دست آوردهایم، در ظاهر هر دو سیر میشویم؛ در حالی که قرآن میگوید کسی که مال یتیم میخورد آتش میخورد. به گفتهٔ او جهان ما طوری نیست که عمل حق نتیجهٔ حق و عمل باطل نتیجهٔ باطل داشته باشد.
او مثال میزند که مقالهای بنویسد و در صندوق امانات بگذارد تا بعد از مرگش منتشر شود و مردم را هدایت یا گمراه کند؛ نتیجهاش به خودش نمیرسد، و این به نظر او با نظم جهان سازگار نیست و مانند اعضای جنین است که کاری نمیکنند. میگوید شاید بدون وحی الهی نتوان فهمید جهان سوم چگونه است، ولی پتانسیلهایی که ایجاد کردهایم جایی به فعلیت میرسد. او میگوید اینکه زندگی این دنیا چون لذتبخش است کافی باشد، این مشکل را حل نمیکند.
او میگوید چشم باطنی داریم که حقیقت را از باطل تشخیص میدهد ولی خوب کار نمیکند. آیهٔ «فَكَشَفْنَا عَنْكَ غِطَاءَكَ فَبَصَرُكَ الْيَوْمَ حَدِيدٌ» را خطاب به پیغمبر میخواند تا کسی فکر نکند اگر در حد پیغمبر هم بود چشمش خوب میدید؛ به گفتهٔ او این دنیا پردهای روی دید ماست.
یکی از حاضران میگوید مثلاً کسی که مال یتیم میخورد آتش میخورد؛ شاید در خودآگاه اتفاقی نیفتد ولی در ناخودآگاه خواب بد ببیند. او میپرسد الان واقعاً میخواهید ادعا کنید آدمهایی که کار خیلی زشت میکنند زجر میکشند ولی نمیفهمند؟ و اگر هزار نفر را کشتند و فردا مردند چه میشود؟ حاضر دیگری آیهٔ «فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا» را میخواند؛ او پاسخ میدهد منظور معیشت به صورت کلی است و معیشت این دنیایی نیست. میگوید مطلقاً نمیخواهد بگوید هیچ اثری از کارهای خودمان در این دنیا نمیبینیم؛ آدمهای بد دچار عذاب وجدان میشوند و آدمهای خوب رشد روانی میکنند، ولی مسئله ناتمام بودن این تأثیرات است.
بازسازی جسم و ژنتیک
او میگوید ممکن است کسی اعتراض کند که جنین هنگام به دنیا آمدن متلاشی نمیشود، ولی اینجا شاهد متلاشی شدن جسم هستیم. پاسخ میدهد پایان آیه به مکانیسمهای برگشت در همین دنیا اشاره میکند: گیاهان متلاشی میشوند و اگر محیط آماده شود و باران ببارد دوباره از خاک سربرمیآورند. از ژنتیک میگوید در سلول ابتدایی کتابخانهای هست که دستورالعمل ساخت کلیه با کد چهارتایی در آن نوشته شده و خوانده میشود، و این مکانیسم خواندن شبیه ماشین تورینگ است. به گفتهٔ او از نظر علمی ساپورتهایی داریم که این فروپاشی جسم به نوعی قابل برگشت است، پس بازسازی کل آن هم خیلی عجیب نیست.
جهان سوم، جسم و جمعبندی
او میگوید جنین چقدر میتوانست دنیای بعدی را تصور کند؛ به نظرش زندگی سوم از زندگی دوم بیشتر فرق دارد. جسم ما در این دنیا شبیه جفت عمل میکند و در پیری افول میکند. تصور اینکه به آن دنیا میرویم و باغ و میوهای شبیه اینجا هست و فقط خوشمزهتر است را تخیل خوبی از آخرت نمیداند، و آیهٔ «وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوَانُ» را شاهد میآورد که حیات آنجا قویتر است.
او میگوید نباید نتیجه گرفت جسمی در آن عالم نیست، هرچند بعضی حکمای اسلامی معاد جسمانی را نمیپذیرند. تصور او این است که جسم ما در آن دنیا شبیه ناف ماست؛ اثری از چیزی که قبلاً به آن احتیاج داشتیم، و از قرآن برمیآید معاد جسمانی هست، ولی اهمیت و محوریت جسم در آن دنیا از دست میرود. اینکه جسم هست یا جسم مثالی، میگوید خودش از قرآن نمیفهمد.
قرآن چیزهایی را مطلق بیان میکند، مثلاً «يَوْمَ تُبْلَى السَّرَائِرُ»، ولی لذتها و عذابهای آن دنیا را تمثیلی بیان میکند و آیهٔ «مَثَلُ الْجَنَّةِ» نشان میدهد اینها تمثیل است. او از فیزیک جدید ابعاد اضافه را مثال میزند و میگوید حرفش را عقیدهٔ خودش نگیرند؛ فکر کنید معنی آخرت از نظر فیزیکی ابعاد اضافه باشد.
او میگوید در جلسهٔ آینده اگر مثالهای تازهای برای ناتمامیت به ذهنش برسد میگوید، و به نظرش استدلالهای کتابها دربارهٔ معاد از سبک قرآن پیروی نمیکنند: از زندگی جنینی استفاده نمیکنند و کار خوب و بد را به وجدان اخلاقی میسپارند. یکی از حاضران تناسخ را پیش میکشد؛ او میگوید استدلال ممکن است چیزی مانند تناسخ را هم در بر بگیرد، و در جلسهٔ آینده شواهدی میآورد که بیشتر این را رد کند.
→ متنِ کاملِ این جلسه