او پیش از ادامهٔ بحثهای سورهٔ حج نکتهای را میگوید دربارهٔ انحرافهای فکری در محیط فرهنگی و دربارهٔ انانیت. سپس به استدلال قرآنی این سوره دربارهٔ بعث برمیگردد، یعنی تشابه این دنیا با دنیای جنین، و نیمی از جلسه را سؤالهای حضار دربارهٔ آن پر میکند. در پایان میگوید سعی میکند ادامهٔ آن را بگوید.
برداشتهای عوامانه از تشیع
او میگوید برداشتهایی که به صورت عوامانه دربارهٔ مسائل دینی در محیط فرهنگی ما وجود دارد به نظر میرسد شاید در سالهای اخیر پررنگتر شدهاند؛ ممکن است یک نفر بگوید ریشههای سیاسی دارد، ولی دلایل خیلی سادهتر هم برایش پیدا میشود. وقتی ارتباطات قوی میشود افکاری که بلندگو نداشتند بلندگو پیدا میکنند؛ مثلاً سی دی «ظهور بسیار نزدیک است» را شاید ۵۰ سال قبل کسی نمیتوانست به میلیونها نفر برساند. به نظر میآید شاید این ایده که چنین افکاری از یک منبع سیاسی از بالا هدایت میشود ایدهٔ درستی نباشد، چون از همین سی دی خیلی حمایت نشد بلکه با آن مخالفت شد.
او میگوید با اینکه اساس تشیع را شاخهٔ برحق و اصلی اسلام میداند، برداشتی که بین توده مردم در ایران متداول شده پر از اعوجاج است: عزاداری بینهایت پررنگ و نماز بینهایت کمرنگ است و حالتهای شرکآلود دارد. جلسهٔ قبل گفته بود این برداشتها در جهت پیداکردن هویت ملی شکل گرفته و مردم انگار خودشان را قانع میکنند که مهمترین ملت دنیا هستند. او میگوید این حرفها دردناک است: اگر باورتان شود، امام زمان هنگام ظهور ممکن است به هر جایی جز ایران برود، و قبول این برای ایرانیها ممکن نیست.
انانیت و پنهانشدن آن در جمع
او میگوید در علم اخلاق و متون عرفانی انانیت بزرگترین سد در راه رشد بشر است: نه خودخواهی، بلکه توجه بیش از اندازه به خود و خودبرتربینی، مثل حالت فرعون. معمولاً کسی صراحتاً خودش را برتر نمیداند و این حس پنهان میماند؛ اساسش این است که بین خودم و دیگری فرق میگذارم، برای مثبت خودم ارزشگذاری بیش از واقعیت میکنم و منفی دیگران را پررنگ میکنم. او به عبارتی از ابوسعید ابوالخیر اشاره میکند که به نظرش قشنگ است: عرفان در دو چیز است، یکسان نگریستن و یکسو نگریستن.
او شبههای را میآورد: به نظر میآید آدمهای بسیار مطیع و متواضع، که از خودشان حرفی نمیزنند و در جمع حل شدهاند، انانیت ندارند و باید به اوج کمال رسیده باشند. جواب این است که یکی از دم دستترین حالتهای پنهان شدن انانیت این است که خودم را به گروهی وابسته کنم که آن را برترین جمع دنیا میدانم؛ انگار منیت تبدیل به مانیت شده است، و این یک مرحله پنهان کردن حس برتری است.
او از مشاهدهٔ سی دی «ظهور بسیار نزدیک است» مثال میزند که بسیجیها را نشانهٔ ظهور نشان میداد؛ احساس کرد یک بسیجی ممکن است حس کند جزو آن جمع نخبه است. به گفتهٔ او وقتی انانیت به حس برتری برای یک جمع تبدیل شود، ثبات پیدا میکند: کسی که «منم منم» دارد شاید چند ماه یا چند سال دیگر چنین نباشد، ولی کسی که وارد گروهی شده ممکن است قرنها بماند و احساس کند متواضع است. او این را کرامت ساختگی میداند، در برابر کرامت واقعی تقوا، و فکر میکند این خطری اخلاقی است که آدمها را تهدید میکند.
تغییر خود، نماز و اخلاق
او میگوید فکر میکند ملتی که به دلیل امپراطوری چند هزار سال قبل یا هر چیز دیگری حس غرور و تکبر در او نهادینه شده، ممکن است خود به خود چنین انحرافهایی پیدا کند. او دربارهٔ اینکه چرا ملت ایران با این همه مبارزه به جایی نمیرسد به دنبال پاسخی دینی است: آیهٔ مهم قرآن میگوید خدا چیزی را برای قوم تغییر نمیدهد مگر اینکه خودشان را تغییر بدهند. به گمان او مردم ایران همیشه دنبال راهحل سیاسیاند و این آیه را باور ندارند؛ اعتقادش این است که مشکلات عمیق فرهنگی و معنوی هست؛ ممکن است رفرم سیاسی زمینهساز تغییر باشد ولی فقط با آن به جاهای خوبی نمیرسند.
او در پاسخ به یکی از حاضران، که از برتری پیروان اهل بیت میگفت، میگوید اگر کسی شبیه پیغمبر باشد موجود برتری است، ولی نه اینکه فقط با حرف اعتقاد احساس برتری کند. به نظر او مردم ایران و کلاً مسلمانها و مسیحیها باید ببینند چقدر آموزهها را عمل میکنند؛ فکر میکند ملاک خوبی نماز است، و اگر خوب نماز نخوانند عزاداری هیچ چیزی را جبران نمیکند. او میگوید ممکن است در بعضی جاها وضع خوب باشد ولی در خیلی جاها بد است، و به سرمقالهٔ آقای اسلامی ندوشن در سالهای ۱۳۶۸ و ۱۳۶۹ اشاره میکند که از اختلال در اخلاق ملی نوشت.
استدلال جنین در سورهٔ حج
او میگوید دو سه جلسه دربارهٔ استدلال قرآنی این سوره برای اینکه چرا باید به بعث اعتقاد داشته باشیم صحبت میکند و آیههای ۵ و ۶ و ۷ را بررسی میکند. فقط روی این متمرکز است که این آیات چه میگویند و چگونه شک و شبههها را برطرف میکنند، و میگوید همهٔ شکلهایی که میشود دربارهٔ معاد صحبت کرد مطمئناً نیست. اساس استدلال جنین میتواند این باشد که جنین در رحم ساختاری بینهایت منظم میبیند و باید بفهمد برای زندگی دیگری آماده میشود.
او میگوید آدمی را در نظر بگیرید که جسمش به حالت نهایی میرسد و بعد نزول میکند تا «أرذل العمر»؛ یا پیغمبری نوجوان که از نظر معنوی رشد پرفکتی میکند و میمیرد. اگر با مرگ تمام شود، میپرسد این سیستم با آن پیچیدگی عظیم دیوانه کار نکرده؟ مثل این است که جنین فکر کند بعد از رسیدن به آن حالتها نابود میشود. او آیه را میخواند: «ثم لتبلغوا أشدکم»، یعنی هدف این است که انسان به بلوغ برسد، و بعد بعضی میمیرند؛ به گفتهٔ او کسی در اوج بلوغ مرده در حالی که راه رشد فراوانی هنوز جلوی اوست.
نقد حاضران و حجاب این دنیا
یکی از حضار میگوید پتانسیلها در آدم هست که استفاده نمیشود و یک سری اعمال اختیاری انجام میدهیم که به نتیجه نمیرسد، و این ممکن است با جنین فرق داشته باشد. در ادامهٔ همین اشکال (در متن مشخص نیست چه کسی میگوید) آمده این ویژگی زندگی اینجا در جنین اصلاً وجود ندارد: در جنین رشد مکانیکیتر جسمانی است که از قبل برنامهریزی شده و اختیار در آن نقشی ندارد، و بعد وارد این دنیا میشویم و پدیدهٔ جدیدی داریم.
حضار دیگر میگوید آیهٔ «فبصرک الیوم حدید» به نظرش خطاب به انسان است نه پیغمبر؛ او میگوید استفادهٔ خاصی از اینکه خطاب به پیغمبر باشد نکرده است و اگر کلی باشد حرفش درست است و این موضوع فرعی است.
یکی دیگر میگوید ندیدن حقایق به دلیل تیرگیهای وجود است؛ او میگوید فرض کنید عقیدهٔ مین استریم شیعه را، که ائمه و پیغمبر علم مطلق دارند، قبول کرده باشد، باز هم به نظرش خدشهٔ اساسی به استدلالش وارد نمیشود.
او فکر میکند ما در دنیایی زندگی میکنیم که ساختار آن پوشیده بودن بعضی از چیزهاست، دربارهٔ پیغمبرها هم؛ به نظر او همهچیز را دانستن پیغمبر توهم است و مخالف قرآن، چون خدا به پیغمبر میگوید علم قیامت فقط نزد اوست. ویژگی جهان بعد این است که سری در آن نیست و سرائر آشکار میشود؛ ساختار این دنیا بر ظهور حق نیست. بصر ما در این دنیا به دلیل ساختار جهان حدید نیست، و او هنوز فکر میکند تشابه با جنین وجود دارد: پای جنین در رحم کاری را که باید نمیکند، مثل اینکه برای جنین آیهای بیاید که وقتی به دنیا آمدی پای تو خیلی استوارتر میشود.
جنین سقطشده و موضع مخالف
یکی از حضار از دیدگاه مخالف میگوید اگر موازیسازی را با جنین سقط شده بکنیم، دنیایی بعدی نمیبینیم، پس استدلالها آنجا غلط بود و اینجا هم ممکن است غلط باشد. او میگوید این استدلال داخل رحم را تغییر داده است؛ وقتی مسئلهٔ سقط پیش میآید نقضی است که توضیح میخواهد، و اگر همه جنینها سقط میشدند استدلال آنها کار نمیکرد. او در نقش کسی که از درون رحم استدلال میکند و برای جنینها تبلیغ میکند، سقط را نقطهٔ ضعفی میبیند که باید توجیه کند، مثل مسئلهٔ شر؛ و از حاضر میخواهد پیغمبری ۱۵ ساله را که مرده توجیه کند.
او میخواهد حاضر موضعی را ثابت کند و تا آخر از آن دفاع کند، فرض بگیرد در جهانی کامل زندگی میکنیم که همهچیز هدفدار است و بپرسد اگر بمیریم و جهان دیگری نباشد عبث نیست؟ او میگوید لازم نیست حاضر اعتقاد واقعیاش را بگوید، انگار خودش از طرف یهودیها حرف میزند؛ و با شوخی میپرسد مگر حاضر میداند او به چه چیزی اعتقاد دارد، شاید کلاً ادا در میآورد. او میگوید دفعهٔ قبل بحث تناسخ پیش آمد و آن را میشود در همین کانتکس مطرح کرد؛ یک راه این است که مرگ به زندگی دوباره منجر شود و کمال ادامه پیدا کند.
حضار میگوید پیغمبری که در ۱۵ سالگی مرده باگ نیست، چون به همان سنی که باید میرسید رسیده است. او پاسخ میدهد که به گمانش اگر پیامبران بمیرند و آن دنیا وجود نداشته باشد این بزرگترین باگ سیستم است، و احساسش این است که حاضر برعکس فکر میکند و پیغمبرها را محصول نهایی سیستم میداند. حاضر در پایان میپذیرد مشکلی هست، و او میگوید مخالف خوبی نبود و انتظار داشت تا پای جان بایستد.
دقت فرمال و مسئلهٔ شر
او میگوید آقای علیمی ایدهای گفته بود دربارهٔ اینکه چرا بحثها در مناظرههای علمی به ابتذال کشیده میشود: آدمها مجبورند اشتراکات را ملاک بگذارند و چیزهای مشترک مبتذل و سطح پایینی است. او با دقیقتر شدن مشکل دارد، چون معنایش این است که به سمت فرمال شدن برویم؛ قضیهٔ گودل را تلویحاً نقدی بر این فکر میداند که فرمال شدن از همهچیز دقیقتر است. به نظر او همهٔ قدرت این استدلال از جنین و توازی بین زندگی این دنیا و زندگی اولیه شروع میشود؛ ممکن است از نظر فرمال هیچ ارزشی نداشته باشد، ولی در آدم حس ایجاد میکند.
یکی از حضار میگوید پتانسیلی که تحقق پیدا نمیکند هدر میرود. او به عبارت «مضغه مخلقه و غیر مخلقه» اشاره میکند که مطمئن نیست معنایش را درست میفهمد، ولی در تفاسیر اکثراً یک چیز نوشتهاند؛ سیستمی که پیچیده است و خوب کار میکند ممکن است نقایصی داشته باشد و این حس را از بین نمیبرد. سقط جنین مثل مسئلهٔ شر است که باید توجیه شود؛ او میگوید نمیخواهد وارد مسئلهٔ شر شود و قرآن آن را در داستان آفرینش با شیطان و اختیار حل میکند، و نقایصی هم در جنین هم در این دنیا هست و شباهت را از بین نمیبرد.
پایان رشد و گام بعدی
او میگوید از اینکه این بحثها کنجکاوی برانگیخته خوشحال است و فکر میکند شروعکردن از جنین استدلال را قوی میکند. حاضری میگوید تصویر قرآن از آن جهان هم خیلی کامل نیست، مثلاً در سورهٔ صاد. او میپرسد انتظار دارید موجودات جهنم به علم کامل برسند؟ و میگوید تصور کلی قرآن «إنا لله و إنا إلیه راجعون» است و رجعت مراتب دارد، حتی در بهشت درجات هست.
او میگوید آیه روی دورهٔ تحول و تکامل تأکید میکند و همین حرف را دربارهٔ این دنیا هم میزند: پایان رشد انسانها «أرذل العمر» است و آلزایمر. اگر مرگ پایان همهچیز باشد، مثل میوههای درختی است که کسی نمیخورد؛ به نظرش این سیستم مشکل دارد. حضار میگوید حیوانها چنین نیستند؛ او میگوید دربارهٔ حیوانات هم به نظرش مشکل هست و نباید اینطور تمام شود. احساسش این است که تقسیمبندی سهگانهای که پس از این آیهها میآید ادامهٔ همین استدلال است.
او میگوید در جلسهٔ آینده سعی میکند ادامه را بگوید. قصد داشت دربارهٔ تناسخ هم صحبت کند؛ ممکن است بعضی استدلالها نتیجهشان این باشد که مرگ پایان زندگی نیست و برای رد تناسخ استدلالهای دیگری لازم باشد. او میگوید خودش هیچ وقت به تناسخ علاقه پیدا نکرده است.
→ متنِ کاملِ این جلسه