او میگوید در یک مخمصه است و بحثها قبل و بعد پیدا کردهاند. در این جلسه بعد از چند نکته دربارهٔ جلسات گذشته میخواهد سورهٔ عنکبوت را تا آخر مرور کند: مقدمه، داستان انبیا، تمثیل، وحی و کتاب و آیات پایانی. رابطهٔ بین قطعات را همچنان مجهول میداند.
مقدمه و نکتههایی دربارهٔ روحانیت
او میگوید در «مخمصه»ای است: تعهد داشت بحث دربارهٔ سورهها ربطی به قبل و بعد نداشته باشد تا هر کس مستقل گوش دهد، ولی اکنون بحثها قبل و بعد پیدا کردهاند. ابراز نارضایتی کوچکی شنیده، و حسش این است که مستمعین این جلسات طیف مختلفی دارند؛ خودش از آن گروهی است که وقتی دربارهٔ قرآن صحبت میشود بیشتر خوشش میآید.
با این حال میگوید این بحثها هم جزو قرآن است و نباید از آنها صرفنظر کرد؛ کسانی که خارج از ایراناند با این مسائل روزانه درگیر نیستند، در حالی که سورهٔ عنکبوت در شروعش مسائل درون جامعهٔ دینی را مطرح میکند، و شاید اولین جاهایی باشد که در قرآن چنین چیزی هست.
در پایان جلسهٔ روحانیت گفته بود دو ویژگی مانع اصلاح جامعهٔ روحانیت میشود. یکی سنتگرایی است که به گفتهٔ او از حقگرایی قویتر است؛ مثالش علامه طباطبایی که شرحی بر بحارالانوار نوشتن را بهخاطر جنجالها رها کرد. دیگری حس غرور نسبت به علم خود است، چون مباحث حوزه را وصل به امامان و آسمان میدانند.
برای این غرور داستانی را نقل میکند که پس از آن جلسه به یادش آمد: یکی از دوستان او، استاد ریاضی، تعریف کرد یک روحانی از او دربارهٔ تعداد خاصیتهای مثلث پرسید و گفت یکی از علمای قم عددی از خاصیتهای مثلث را شمرده و ثابت کرده است؛ عدد در متن درهم است. او میگوید لازمهٔ شکستن این فضا این است که این غرور و اینرسی یک خورده کم بشود، وگرنه ممکن است درهای حوزهٔ قم تا ابد واقعاً باز نشود.
بازنگری در خلاصهکردن سورهٔ مؤمنون
او میگوید جلسهٔ قبل گفته بود سورهٔ مؤمنون از نظر محتوا به سورهای دیگر شبیه است، که نامش در متن حشر، حج و حجر آمده، ولی بعد احساس بدی دست داد: وقتی دو سوره را میخواند آنها را دو دنیای متفاوت مییابد. در خلاصه کردن چیزهایی با ابعاد بالا را در ابعاد پایین جا میدهیم و به نظرش اتفاق خوبی نیست.
اثری که سورهٔ مؤمنون روی او میگذارد شوق و نزدیکی به مؤمنین و فلاح است، ولی نمیخواهد بگوید محتوای سوره این است. سورهها برای اثبات گزاره نیستند و مثل هر اثر هنری خوباند، و او دوست دارد از عادت نوشتن نتیجهگیری «محتوای اصلیش اینه» پرهیز کند، چون فکر میکند اصلاً خراب میشود.
جلسهها فقط میخواهند قطعهها و رابطهها را مشخص کنند تا به کلیت سوره بیشتر توجه شود. هر کس ممکن است از سوره حسی متفاوت بگیرد، و آیهای که بیشتر بر او تأثیر میگذارد بسته به شرایط روحی و شخصی اوست؛ به نظر او خواندن سوره فعالیتی شخصی است.
او از کمبودن واکنش گروه گله میکند و از ایمیل آقای شعبانی که دیشب رسید خوشحال شده و بخشی از آن را میخواند: به نظر او سوره پاسخ به این پرسش است که چرا فقط مؤمنین رستگار میشوند، و ادامهٔ سوره نعمتها و کارهایی را که خدا برای رساندن مردم به ایمان کرده یادآوری میکند، تا کسی که ایمان نیاورد حقش باشد که رستگار نشود. او این را ایدهٔ خوبی میداند که موقع خواندن سوره کمک میکند.
او دعوت میکند آنچه قرآنخواندن در آدم ایجاد میکند در یادداشتهای شخصی نوشته شود؛ کار سختی است، ولی تلاش از هیچ بهتر است. فکر میکند اگر در طول تاریخ چنین شده بود، شاید گنجینهای بزرگ و مفیدتر از تفاسیر موجود داشتیم.
سورهٔ عنکبوت: تأثیر و فتنه
او میگوید کمتر سورهای هست که مثل عنکبوت آیههایی تکاندهنده برایش داشته باشد. اولین آیهٔ سوره، که حدود ۱۸ سالگی روی او اثر گذاشت، با پرسشی تکاندهنده برای هر کس که ادعای ایمان دارد شروع میشود: آیا مردم پنداشتند که تا بگویند ایمان آوردیم رها میشوند و آزمایش نمیشوند.
به گفتهٔ او فتنه فقط جهاد و جنگ نیست؛ لحظههایی هم هست که حکم شرعی صریحی ندارد، مثلاً در جمعی که کسی اظهار نظری میکند مرددید مخالفت خودتان را اعلام کنید یا نه، یا مثال تذکره الاولیاء عطار از کسی که آبش را به سگی تشنه داد و خداوند عملش را تأیید کرد. به نظر او اتفاقاً جاهایی که انسانها عروج میکنند جاهای عمل به واجبات نیست. ممکن است کسی بفهمد باید محیطی را ترک کند چون ایمانش از بین میرود؛ سوره، چنانکه شهرت دارد، مکی و نزدیک هجرت است، و به نظر میآید شاید پس از هجرت به حبشه باشد.
علامه طباطبایی در خاطراتش نوشته که درس فلسفه بهخاطر اعتراضها تعطیل شد و او، به گفتهٔ سخنران احتمالاً با اظهار نظر آقای بروجردی، تن داد؛ با تفعل به حافظ احساس کرد ادامهٔ این کار سیر و سلوکش را دچار خلل میکند، با اینکه درس فلسفه واجب شرعی نیست. او آیهٔ «آتیناهم حکماً و علماً» را چنین میفهمد که محسنین چیزی را با وضوح میفهمند که انگار خداوند از آنها میخواهد.
با این حال میگوید در اولین لحظههایی که سوره را خلاصه میکرد، از هیچ سورهای به اندازهٔ عنکبوت احساس ناامیدی نکرد که آیهها چگونه به هم ربط دارند. میخواهد در این جلسه فقط یک مرور کلی بکند و بعد دو سه جلسه دربارهٔ سوره بحث کنند.
مقدمهٔ سوره: سه گروه
او آیهٔ نخست را شروعی شگفتانگیز برای سورهای میداند که در مکه نازل شده: پیامبر و نزدیکانش مؤمنان واقعی بودند، و بعضی میگویند سوره بیشتر در شعب ابیطالب نازل شده؛ اگر درست باشد با اطمینان میشود گفت سالهای آخر پیش از هجرت است. میشود احتمال داد سورهٔ عنکبوت اولین جایی باشد که دربارهٔ نفاق سخن میگوید، و آیهها میگویند «و لیعلمن الله الذین صدقوا و لیعلمن الکاذبین».
خداوند فتنههایی برای مؤمنان تدارک میبیند تا صادق و کاذب جدا شوند. آیهٔ چهارم، دربارهٔ کسانی که کارهای بد میکنند، خیلی کلی است و میشود به درون جامعهٔ مؤمنین هم تسری داد، ولی به ذهن او بیشتر میآید که ناظر به بیرون باشد. اگر آن آیه را ناظر به کفار و آیههای نخست را اشاره به منافقین بدانیم، سه گروه دیده میشود: کسانی که رسماً ایمان ندارند و کار بد میکنند، و در جامعهٔ ایمانی صادقان و کاذبان.
وسط، آیهای دربارهٔ والدین میآید که تأکیدش بیشتر بر این است که اگر شما را به شرک دعوت کردند اطاعت نکنید. بعد دربارهٔ کسانی که میگویند ایمان آوردیم ولی فشار مردم را مانند عذاب خدا تصور میکنند، و سپس صریحاً کفار که میگویند «و لنحمل خطایاکم». او میگوید این ۱۳ آیه شاید برای اولین بار اشاره به منافقین و این سه گروه کنار هم باشد.
داستان انبیا و تمثیل عنکبوت
بخش دوم، از آیهٔ ۱۴ تا ۴۰، داستان انبیاست با تأکید کامل بر ابراهیم و لوط؛ نوح دو آیه دارد و شعیب و چند پیامبر دیگر و موسی هر کدام چند آیه. او میگوید مهم این است که بفهمیم چرا ابراهیم و لوط انتخاب شدهاند و ارتباطشان با قبل و بعد چیست.
به گفتهٔ او در دعوت ابراهیم تا آیهٔ ۱۹ سخن خود ابراهیم است و از آن به بعد حالت آیاتی است که خداوند میگوید، و میشود آنها را عین سخن ابراهیم دانست یا نه. مثالش نصیحتهای لقمان است که توصیه به والدین را خداوند، مثل جملهای معترضه، اضافه میکند و از قول لقمان نیست.
ابراهیم میگوید بتها به شما رزق نمیدهند و بتها را برای «مودة بینکم» در زندگی دنیا گرفتهاید. او میگوید فهمیدن اینکه بتپرستی چه ربطی با مودت دارد مهم است چون شرک هنوز کارکرد ایجاد مودت دارد، و فکر میکند شرکشناسی کنار خداشناسی باید از رشتههای مهم دینی باشد.
داستان لوط، ملائکه، شعیب، عاد و ثمود و قارون و فرعون و هامان میآید و آیهٔ چهلم عذابها را بدون ذکر اقوام کنار هم میگذارد. آیات بعد تمثیل عنکبوت است که اسم سوره از آن است: کسانی که غیر خدا را ولی میگیرند مثل عنکبوتیاند که خانهای سست ساخته. او میگوید این تمثیل شروع قسمت جدیدی است، مثل تمثیل نور در سورهٔ نور، و آیه میگوید «و ما یعقلها الا العالمون».
وحی و کتاب و پایان سوره
او میگوید سوره مکی است ولی نزدیک هجرت حالوهوای مدنی دارد، و مباحثهٔ مؤمنین با اهل کتاب، که در سورههای مدنی پررنگ است، از اینجا شروع میشود. موضوع فصل جدید وحی و کتاب است؛ اول اهل کتاب و بعد کتابی که به پیامبر داده شده و معجزهٔ اوست.
آیهای میگوید قرآن آیات بینات در سینهٔ کسانی است که علم یافتهاند؛ او میگوید به همین دلیل خوب است کسانی که چیزی را خوب میفهمند یادداشتی از آن باقی بگذارند. آیهٔ «اولم یکفهم» را شاید صریحترین آیه میداند که قرآن معجزهٔ پیامبر است.
بخش پایانی بحث با معاصرین پیامبر و آیات توحیدی است، که از این نظر به سورهٔ مؤمنون شبیه است. آیهٔ «یستعجلونک بالعذاب و ان جهنم لمحیطه بالکافرین» را غالباً چنین تعبیر میکنند که همینهایی که عذاب میخواهند «الان در محیطتون در داخل جهنم هستند». اگر تاریخ را قبول کنیم، آیهای که میگوید زمین خدا وسیع است مقدمهٔ هجرت است، و او فکر میکند سه بار در سوره اشاره به رزق شده.
از آیهٔ ۶۴ میشود پایان سوره حساب کرد: دنیا لهو و لعب است، آیهٔ حرم امن که دربارهٔ معنایش اختلاف است، و آیهای دربارهٔ کسانی که تلاش میکنند که بازگشت به آیهٔ اول سوره است. به نظر او اگر داستان انبیا را بدون تمثیل به قسمت معاصر برسانید جور درمیآید؛ مسئلهٔ سوره این است که مقدمه و مؤخره، مخصوصاً مؤخره، چگونه با کل سوره هماهنگ است.
وقت برای فکر کردن دربارهٔ سوره
او میگوید قصدش منتقل کردن حس اولیهاش نبود، بلکه گفتن چند نکتهٔ ساده و ایجاد وقتی تا بیشتر دربارهٔ سوره فکر شود. رابطهٔ بین قطعات را همچنان مجهول میداند: شاید به مقدمه بشود نزدیک شد ولی مؤخره هنوز ابهام دارد، و فکر میکند دستکم دو جلسهٔ دیگر لازم است.
→ متنِ کاملِ این جلسه