→ بازگشت به سورهٔ بقره

جلسهٔ ۱ · سورهٔ بقره

ماجرای جلسات تفسیر و تفسیر سوره‌ی بقره

۱۰,۷۴۲ واژه · ۲۰ موضوع
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

خلاصهٔ آغازین زیر بر پایهٔ نسخهٔ پیشین متن تهیه شده است.

او می‌گوید قرار نیست یک تفسیر به معنای متداولش انجام بدهد، بلکه شیوه‌ای شاید برعکس آن دارد. بحث را با شیوهٔ کار، فرض کلاسیک و انسجام سوره آغاز می‌کند، بعد فضای تاریخی و ادیان ابراهیمی را شرح می‌دهد تا پرسش‌های درست شکل بگیرد، و سوره بقره را جواب این پرسش‌ها می‌داند. در جلسهٔ آینده رزولوشن را زیاد می‌کنند تا به آیه‌ها برسند.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.

شیوه کار: برعکس تفسیر آیه به آیه

موضوع این بحث سورهٔ بقره است، اما قصد ندارم تفسیری به معنای متداول ارائه کنم؛ یعنی از آغاز سوره شروع کنم، معنای هر آیه را توضیح بدهم و به همین ترتیب تا پایان پیش بروم. از نظر شیوه، شاید بخواهم درست برعکس این کار را انجام بدهم. برای روشن شدن این روش، ابتدا باید توضیح بدهم که در مواجهه با سوره‌ای نزدیک به ۵۰ صفحه، که حجم قابل ملاحظه‌ای از قرآن را دربرمی‌گیرد، چه هدفی دارم و می‌خواهم چه چیزی را نشان بدهم.

مقدمه تاریخی: ماه رمضان و گیر کردن در بقره

در ۱۸ سالگی، در ماه رمضان، به‌شدت تحت تأثیر بخش‌هایی از قرآن قرار گرفتم. یکی دو سال بود که قرآن می‌خواندم، اما در آن ماه وضعیت خاصی پیش آمد و تأثیری بر من گذاشت که می‌توانم بگویم از آن زمان تاکنون به‌طور مداوم ادامه داشته است.

در فاصلهٔ آن ماه رمضان تا رمضان سال بعد، بخش‌هایی از قرآن را با دقت بسیار خواندم؛ از جمله داستان یوسف و سورهٔ دیگری که بارها به آن بازگشتم. به نظرم می‌آمد نسبتاً خوب فهمیده‌ام، هم نکته‌هایی از داستان یوسف و کلیت سوره را، و هم مطالب جالبی را که در خواندن مکرر آن سورهٔ دیگر پیدا می‌کردم و در بار اول اصلاً نمی‌دیدم.

رمضان سال بعد، طبق روالی که چند سال دنبال کرده بودم، خواستم قرآن را ختم کنم. اما چون احساس می‌کردم چند سوره را خوب فهمیده‌ام، دیگر نمی‌توانستم از کنار بخش‌هایی که خوب نمی‌فهمیدم به‌آسانی بگذرم. روز اول چند صفحه بیشتر نخواندم. روز دوم تصمیم گرفتم دوباره از اول شروع کنم و همان چند صفحه، و اندکی بیشتر، را خواندم. سرانجام در آن ماه رمضان سورهٔ بقره را تمام نکردم؛ گویی در همان ابتدای قرآن گیر کرده بودم.

از این وضع ناراحت بودم و مدام می‌پرسیدم: آیهٔ اول با این داستان چه ارتباطی دارد؟ چرا این بخش پس از آن بخش آمده است؟ این سوره در مجموع چه می‌گوید؟ این پرسش در ذهنم ماند. سال‌ها گذشت و به‌تدریج کمی بهتر فهمیدم، تا زمانی که در جلسات دانشگاه صنعتی شریف تصمیم گرفتیم هر بار، در یک جلسه، دربارهٔ محتوای کلی یک سوره صحبت کنیم.

فکر می‌کنم برای نخستین سوره‌ای که انتخاب کردم، یک جلسه تا حدودی برای بیان محتوای آن کافی بود. اگر اشتباه نکنم، دومین انتخابم سورهٔ بقره بود. چون تعهد داشتم بیش از یک جلسه صحبت نکنم، سوره‌ای نزدیک به ۵۰ صفحه را بسیار سریع، از ابتدا تا انتها، توضیح دادم. بازخوردهای خوبی هم گرفتم؛ بعضی می‌گفتند حالا که سوره را می‌خوانند، مشخص است از اول تا آخر چه می‌گوید.

اما بعد دیدم سورهٔ آل عمران را نمی‌توان در یک جلسه توضیح داد و دو جلسه درباره‌اش صحبت کردم. برای بعضی سوره‌ها نیز سه جلسه وقت گذاشتم. همواره احساس می‌کردم در حق بزرگ‌ترین سورهٔ قرآن ظلم بزرگی کرده‌ام؛ چون محدودیت یک جلسه باعث شده بود بسیاری از مطالب را نگویم. از همان زمان در فکر بودم که فرصت دیگری پیدا کنم و بدون آن محدودیت، مفصل‌تر دربارهٔ بقره صحبت کنم.

از کلیات شریف به جزئیات بیشتر

در بحثی که در شریف ارائه کردم، کلیات سورهٔ بقره را گفتم. اکنون می‌خواهم قدری بیشتر وارد جزئیات شوم. بنا را بر این می‌گذارم که مخاطب هیچ‌یک از بحث‌های قبلی من، چه دربارهٔ بقره و چه دربارهٔ موضوعات دیگر، را نشنیده است؛ بنابراین هر مطلبی که برای فهم بحث لازم باشد، باید در همین‌جا بیان شود.

آرزوی دیگری هم دارم: روزی ارتباط چهار سورهٔ اول قرآن را با یکدیگر روشن بیان کنم. احساس می‌کنم این چهار سوره بسیار مهم‌اند و فهم آن‌ها می‌تواند در فهم پیام وحی به‌طور کلی مؤثر باشد.

سوره حمد به‌مثابه دعای شروع قرائت

وقتی از چهار سورهٔ اول صحبت می‌کنم، حمد را در این شماره‌گذاری به حساب نمی‌آورم و بقره را سورهٔ اول می‌گیرم. از همین‌جا گاهی سوءتفاهم پیش می‌آید: من دربارهٔ آل عمران صحبت می‌کنم و آن را سورهٔ دوم می‌نامم، درحالی‌که مخاطب گمان می‌کند منظورم بقره است.

سورهٔ حمد مانند دعای آغاز قرائت قرآن است؛ خداوند را ستایش می‌کنید، از او هدایت می‌خواهید و سپس خواندن قرآن را آغاز می‌کنید. فکر می‌کنم خوب است هر بار که می‌خواهید قرآن بخوانید، حمد را به‌عنوان فاتحة‌الکتاب بخوانید. نام آن نیز همین را می‌رساند: چیزی که خوب است در ابتدای قرائت خوانده شود.

چهار سورهٔ نخست در این شماره‌گذاری، که با بقره و آل عمران آغاز می‌شوند، حال‌وهوای مشترکی دارند. به نظرم فهم ارتباط آن‌ها و دیدن کلیت این چهار سوره، مانند فصل اول قرآن، بسیار مهم است.

ادعای انسجام سوره در برابر قرآن‌شناسان غربی

فرض من در ورود به این بحث کاملاً کلاسیک است: همهٔ متن قرآن، عیناً و کلمه‌به‌کلمه، به پیامبر وحی شده است. اینکه این متن تا چه اندازه درست حفظ شده، مسئله‌ای تاریخی است. فعلاً فرض می‌کنیم قرآنی که در دست داریم، با همین روایت خاصی که بر اساس آن نگارش شده، متنی است که از طرف خداوند آمده است. ممکن است کسی به اختلاف قرائت‌ها یا مسائل دیگری اشاره کند و بگوید برخی مواضع عیناً چنین نبوده‌اند. به‌هرحال، برای پیش بردن بحث ناچاریم یکی از متن‌ها را مبنا قرار دهیم.

تفاوت روش من با برخورد کلاسیک مفسران در این است که می‌خواهم کل سوره را مانند فصلی از یک کتاب بفهمم. ممکن است به بعضی آیات اصلاً اشاره نکنم، اما می‌خواهم نشان بدهم که سوره محتوایی روشن و مشخص دارد و از ابتدا تا انتها در خدمت همان محتوا پیش می‌رود؛ یعنی از انسجام درونی کامل برخوردار است.

این برخلاف ادعایی است که میان قرآن‌شناسان غربی متداول است و معمولاً آن را بدیهی می‌گیرند: قرآن متنی پراکنده است، قطعه‌های مختلفی کنار هم چیده شده‌اند و معلوم نیست چرا یک قطعه پس از قطعهٔ دیگر آمده یا چرا در میان احکام، ناگهان داستانی مطرح شده است. به نظر آنان، پراکندگی و آشفتگی متن چنان است که گمان می‌کنند خود پیامبر آیات را به این صورت کنار هم قرار نداده است؛ قطعه‌هایی به او وحی می‌شده، آن‌ها را به مسلمانان می‌آموخته و، حتی اگر درست ضبط می‌شده‌اند، پس از مدتی مسلمانان جای بعضی قطعه‌ها را تعیین کرده‌اند.

این تصور برخلاف عقیدهٔ مسلمانان است. فکر می‌کنم همهٔ مسلمانان دست‌کم در این حد اتفاق نظر دارند که جایگاه آیات هر سوره در زمان حیات پیامبر و به دست او مشخص شده است. روایات تاریخی می‌گویند هر بار که وحی می‌آمد، پیامبر به حافظان قرآن می‌گفت آن را پس از کدام آیه و در کدام سوره قرار دهند؛ بنابراین ترتیب آیات درون سوره‌ها را مشخص می‌کرد.

اما دربارهٔ ترتیب خود سوره‌ها اختلاف وجود دارد. بعضی مسلمانان می‌گویند پیامبر آن‌ها را به همین صورت مرتب کرده و بعضی دیگر می‌گویند صحابه پس از وفات او، هنگام تدوین قرآن به‌صورت کتاب، این کار را انجام داده‌اند. دربارهٔ نام‌گذاری سوره‌ها نیز همین پرسش مطرح است: آیا نام‌ها در زمان پیامبر و با نقش او تعیین شده‌اند، یا مسلمانان خود نام‌هایی انتخاب کرده‌اند؟

در مورد بقره، نخست می‌خواهم تا حد امکان نشان بدهم که سوره انسجام کامل دارد؛ اگر از احکام به داستان می‌رود و دوباره به احکام بازمی‌گردد، این جابه‌جایی‌ها به‌روشنی در خدمت یک هدف‌اند. همچنین می‌خواهم به‌نوعی نشان بدهم که، اگر حمد را کنار بگذاریم، بقره باید سورهٔ اول قرآن باشد و نمی‌توان آن را در جای دیگری از قرآن گذاشت.

ممکن است دلایل تاریخی اجازه ندهند با قطعیت بگوییم سوره‌ها همیشه به همین ترتیب بوده‌اند؛ دست‌کم نسخه‌ای از قرآن وجود دارد که ترتیب سوره‌ها در آن متفاوت است. بااین‌حال، احساس کلی من این است که ترتیب سوره‌ها، با اشارهٔ مستقیم پیامبر یا به نحوی دیگر، مشخص بوده است؛ چون به نظرم ترتیب خوبی است. این احساس من است، نه استدلالی تاریخی.

برای انسجام آیات درون سوره‌ها و جایگاه خود سوره‌ها می‌خواهم از متن دلیل بیاورم. اگر نشان بدهم که خوب است بقره در آغاز باشد و آل عمران ادامهٔ طبیعی آن است، و همین‌گونه پیش بروم، دلیلی متنی برای مناسب بودن این چینش به دست آورده‌ام. در نتیجه، احتمال اینکه سوره‌ها را پیامبر چیده باشد افزایش می‌یابد.

دربارهٔ نام بقره و بسیاری از سوره‌های دیگر نیز فکر می‌کنم می‌توانم از متن دلیل بیاورم که نام انتخاب‌شده بی‌نهایت مناسب است. چرا نخستین سوره، پس از کنار گذاشتن حمد، «گاو» نام دارد؟ این نام چه ارتباطی با محتوای آن دارد؟ می‌خواهم نشان بدهم که این ارتباط از پیوندی ساده فراتر می‌رود و نام سوره برای درک محتوای آن کلیدی است. به‌جای بحث‌های بی‌پایان تاریخی، می‌خواهم با نشان دادن نکته‌هایی در خود متن برای این مطالب دلیل بیاورم؛ همان‌گونه که می‌خواهم موجه بودن فرض کلاسیک دربارهٔ منشأ این کلمات دقیق و نظم آیات را نشان بدهم.

نکتهٔ تفسیری مهم دیگری هم هست. اگر متن قرآن را ملاک قرار دهیم، می‌بینیم سوره در آن شخصیت خاصی دارد. همان‌طور که واژهٔ «آیه» برای اشاره به جمله‌بندی‌های سوره‌ها آمده، خود واژهٔ «سوره» نیز برای اشاره به این فصل‌بندی‌ها در قرآن آمده است. در تحدی، وقتی گفته می‌شود اگر گمان می‌کنید این متن از طرف خدا نیست، مانند آن بیاورید، سخن از آوردن سوره‌ای مانند آن است. به تعبیری که من به کار می‌برم، سوره واحد معجزه است، نه آیه. قرآن ادعا نمی‌کند که نمی‌توانید آیه‌ای شبیه آیاتش بیاورید؛ می‌گوید نمی‌توانید سوره‌ای شبیه سوره‌هایش بیاورید. بنابراین باید انتظار داشت در هر سوره چیزی معجزه‌آسا وجود داشته باشد که قابل تقلید نباشد.

نگاه سوره‌محور به جای آیه‌محور

مفسر باید سوره را به‌صورت یک کل ببیند. این انتخاب صرفاً سلیقه‌ای نیست که من دوست داشته باشم چنین کاری بکنم یا نکنم. این روش را پیش‌تر نیز در بحث دربارهٔ سوره‌ها به کار برده‌ام. همچنین می‌خواهم در مورد بقره نشان بدهم که بعضی آیات را، اگر کلیت سوره را نفهمیده باشید، نمی‌فهمید. خواندن خطی و آیه‌به‌آیه، بدون رفت‌وبرگشت میان آنچه از کل فهمیده‌ایم و جزئیات آیات، روش درستی نیست و به نتیجه نمی‌رسد. اگر تفسیرهای متداول تاکنون به نتایج چندان خوبی نرسیده‌اند، دلیلش این است که نمی‌توان کار را به این صورت پیش برد.

با گذشت زمان، نگاه سوره‌محور در میان مسلمانان متداول‌تر می‌شود. دست‌کم در ۵۰ سال اخیر، در همهٔ تفسیرهای مهم می‌توان تلاش برای نشان دادن انسجام سوره را دید. تفسیر سید قطب به‌شدت چنین رویکردی دارد. المیزان نیز تا حدود زیادی می‌کوشد برای قطعه‌های جداگانه بیانی ارائه کند و ارتباط آن‌ها را نشان دهد. در نمونهٔ دیگری از این تفسیرها، علاوه بر انسجام درونی سوره‌ها، حتی ارتباط آل عمران با بقره و مناسب بودن ترتیب آن‌ها بررسی می‌شود.

تفسیر نوین اثر محمدتقی شریعتی نیز نمونهٔ دیگری است. او معمولاً به‌عنوان پدر مرحوم دکتر شریعتی شناخته می‌شود؛ درحالی‌که دکتر شریعتی فرزند اوست. به نظر من، خود محمدتقی شریعتی به دلیل همین تفسیر نوین شخصیت مهمی است. یکی از چیزهایی که در این اثر، مانند نمونهٔ پیشین، می‌بینیم تلاش برای مرتبط کردن سوره‌های جزء سی‌ام با یکدیگر است.

امیدوارم با این بحث روشن شود که با متنی منسجم روبه‌رو هستیم، بعضی قسمت‌های آن را بدون نگاه به کلیت نمی‌توان فهمید و پیش رفتن خطی در مورد قرآن کار نمی‌کند. روش درست این است که ابتدا کلیتی از سوره بفهمم، سپس دوباره به متن بازگردم و ببینم آیا آن کلیت، همهٔ بخش‌ها را به هم مربوط کرده است یا نه. اگر جایی مرتبط نشده باشد، باید سوره را دوباره بررسی کنم و ببینم به چه نتیجه‌ای می‌رسم. با این رفت‌وبرگشت میان کلیت و جزئیات، می‌توانم به نتیجه‌ای دربارهٔ سخن کلی متن برسم. برای من، یک بار خواندن از آغاز تا پایان، امکان ندارد به نتیجه برسد.

فقدان پرسش درست از متن

مشکل اصلی درک کلیت سوره‌ها این است که برای فهم هر متنی باید با پرسش‌هایی به سراغ آن برویم، اما ما پرسش‌های درست از قرآن نداریم. گویی فراموش کرده‌ایم اصلاً ماجرا چه بوده است: قرآن قرار است چه بگوید، خطاب به چه کسانی و در چه شرایطی؟ هدف کل رسالت چیست و این رسالت در چه تاریخ و جغرافیایی پدید آمده است؟ اگر این مسائل را فراموش کنیم، هرقدر میان جزء و کل رفت‌وبرگشت کنیم، چون پرسش‌های درست در ذهنمان نیست، به پاسخ نمی‌رسیم.

از همین‌جا تفاوت عمدهٔ کار من با یک تفسیر متداول روشن می‌شود. ممکن است مدت زیادی بگذرد تا از آیهٔ اول شروع کنم و بگویم چه می‌گوید؛ شاید خواندن آیهٔ اول به پایان بحث موکول شود. نخست می‌خواهم فضایی را مجسم کنم که پرسش‌های درست در آن شکل بگیرند؛ پرسش‌هایی که سوره تا حدودی در جهت پاسخ دادن به آن‌ها پیش می‌رود. سپس پرسش‌های تازه‌ای پیدا می‌شوند و کوشش می‌کنیم آن‌ها را حل کنیم. پس از پیمودن این مسیر، می‌توانیم از آیهٔ اول بخوانیم و ببینیم آیا اکنون آن را خوب می‌فهمیم یا نه.

ابتدا باید قطعه‌های بزرگ سوره را کنار هم بگذاریم و انسجام آن‌ها را نشان دهیم؛ مثلاً مشخص کنیم کدام قسمت مقدمه است، کجا داستان می‌آید، در ۱۰ صفحه دربارهٔ چه چیزی صحبت می‌شود و موضوع بخش‌هایی با ۵ صفحه یا ۴ صفحه چیست. باید ببینیم این هفت هشت قطعهٔ بزرگ چگونه کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند. بعد وارد خود قطعه‌ها شویم و جزئیات آن‌ها را بررسی کنیم، تا سرانجام مجاز باشیم از آغاز، آیه‌به‌آیه پیش برویم. این مجوز به‌آسانی صادر نمی‌شود، درحالی‌که تفسیرهای متداول به‌راحتی از همان ابتدا سراغ «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ لَا رَيْبَ ۛ فِيهِ» می‌روند.

انتظار نداشته باشید دربارهٔ تک‌تک آیات توضیحی ارائه کنم؛ در مورد الف‌لام‌میم نیز توضیحی نخواهم داد. دربارهٔ بعضی آیات صحبت می‌کنم، اما امیدوارم بتوانید سورهٔ بقره را بخوانید و احساس کنید فصلی از یک کتاب بسیار منسجم پیش روی شماست که باید از همین نقطه آغاز می‌شد و در همین نقطه پایان می‌یافت.

این سخن فقط دربارهٔ قرآن نیست. «متن» معنایی گسترده‌تر از نوشته دارد و می‌تواند متن مکتوب، متن هنری یا هر نوع متن دیگری باشد. به نظر من، زمانی می‌توانیم ادعا کنیم داستانی را خوب فهمیده‌ایم که بتوانیم آن را بازتولید کنیم؛ یعنی به حس و ذهنیتی برسیم که اگر می‌خواستیم آن را روی کاغذ بیاوریم، همین داستان بیان مناسبی برای آن بود. این نکته را در بحث‌های ادبی نیز مطرح کرده‌ام.

در مورد سوره نیز فهم بسیار خوب آن چنین معنایی دارد: گویی به جایی برسیم که اگر خود می‌خواستیم آن را آغاز کنیم، با «ذَٰلِكَ ٱلْكِتَٰبُ» شروع می‌کردیم، سپس همان تقسیم‌بندی سه‌گانه را می‌آوردیم و بعد به داستان می‌رسیدیم. البته هیچ‌وقت به چنین حدی نمی‌رسید و نمی‌توان در چند جلسه به آن رسید. فکر می‌کنم و امیدوارم دست‌کم بتوانید همان‌طور که هنگام خواندن یک کتاب تفسیر احساس نظم و ارتباط می‌کنید، خود سوره را نیز بخوانید و آن را متنی کاملاً منضبط ببینید.

علاوه بر بهتر فهمیدن آیاتی که پیش‌تر مبهم بودند، این نوید را می‌دهم که از سورهٔ بقره تأثیری عاطفی بگیرید که بدون این فهم نمی‌گیرید. سوره حال‌وهوای خاصی دارد. اگر به آن حال‌وهوا برسید، ممکن است هنگام خواندن بعضی مواضع، اگر مؤمن باشید، اشکتان درآید؛ درحالی‌که پیش‌تر همان آیه را می‌خواندید و هیچ احساس خاصی پیدا نمی‌کردید.

برای این منظور باید فضایی ذهنی ایجاد کنم که گویی در دوران آمدن وحی و پیش رفتن رسالت پیامبر قرار گرفته‌ایم؛ ببینیم مسائل آن دوران چه بوده و چه مطالبی باید گفته می‌شده است. سپس می‌کوشیم نشان دهیم همهٔ کلیاتی که باید بیان می‌شده، در همین سوره با نظمی دقیق بیان شده‌اند. ازاین‌رو، شرح نسبتاً مفصلی از فضای تاریخی و فرهنگی لازم است که برای فهم همهٔ قرآن، از جمله بقره، در ذهن داشته باشیم.

گاهی با کسانی روبه‌رو می‌شوم که اعتقاد شدیدی دارند برای فهم قرآن حتماً باید از روایات استفاده کرد، و روش من، چون چنین نمی‌کنم، ممکن است برایشان مسئله‌ساز شود. موضع من دربارهٔ شأن نزول‌ها این است که قطعاً اکثریت قریب‌به‌اتفاق آن‌ها دروغ‌اند؛ نه‌تنها به فهم ما اضافه نمی‌کنند، بلکه قطعاً ما را از فهم قرآن دور می‌کنند. بیشتر این داستان‌ها که کسی نزد پیامبر آمد، سخنی گفت و سپس آیه‌ای نازل شد، اصلاً اتفاق نیفتاده‌اند و به دلیل ساختگی بودن باید کنار گذاشته شوند.

اما این به معنای آن نیست که بگویم همهٔ روایات دروغ‌اند و باید کنار گذاشته شوند. حتی اگر فرض کنیم اطلاعات خوبی دربارهٔ متن در آن‌ها هست، باز می‌گویم در ابتدای کار آن‌ها را کنار بگذاریم.

متن اول، روایت بعد: روش المیزان

روش پیشنهادی من شبیه کاری است که مرحوم علامه طباطبایی در المیزان انجام می‌دهد: نخست متن را بخوانید و ببینید از خود آن چه می‌فهمید، سپس سراغ روایات بروید. ممکن است روایات در تصحیح فهم شما کمک کنند، اما موکول کردن فهم خود به روایات، دست‌کم چیزی نیست که قرآن به آن فتوا بدهد. قرآن خود را تبیین‌کنندهٔ همه‌چیز معرفی می‌کند. آوردن روایات برای فهم قرآن، در چنین وضعی، مانند آن است که چراغی بیاورم و بخواهم خورشید را با آن ببینم.

روایات از نظر تاریخی نیز در مرتبه‌ای پایین‌تر از قرآن قرار دارند؛ میزان اطمینان به راست یا دروغ بودن یک روایت بسیار کمتر از اطمینان به قرآن است. قرآن خود تبیین‌گر است. ترجیح می‌دهم روایات را با قرآن بفهمیم، نه اینکه قرآن را با روایات بفهمیم. واقعاً در قرآن چیز مبهمی نمی‌بینم که برای فهم آن حتماً لازم باشد به روایتی رجوع کنم.

بااین‌حال، مراجعه به روایات به شیوهٔ علامه، یعنی پس از تفسیر، پذیرفتنی است. او هنگام تفسیر از روایت استفاده نمی‌کند؛ متن را پیش روی خود می‌گذارد و از خود آیات، ادبیات عرب و هرچه در دسترس دارد استفاده می‌کند تا متن را بفهمد و توضیح دهد. در پایان هر قسمت، بحثی روایی می‌آورد و روایات معتبر مربوط به آن آیات را نقل می‌کند. غالباً نشان می‌دهد که روایات مصداق‌هایی را بیان کرده‌اند؛ یعنی تفسیر نیستند، بلکه مثلاً موردی را به‌عنوان مصداق آیه معرفی می‌کنند. بحث‌های علامه بسیاری اوقات به همین نتیجه می‌رسند.

پس سراغ شأن نزول نمی‌رویم، مگر اینکه در خود قرآن اشاره‌ای به مسئله‌ای تاریخی شده باشد و بخواهیم بدانیم آن مسئله چیست. استفاده از روایات نیز باید پس از فهم متن باشد، نه پیش از آن. نمی‌گویم معنای آیه این است چون روایتی دربارهٔ آن داریم؛ اگر بخواهم معنایی برای آیه بیان کنم، باید از خود متن دلیل بیاورم.

برای فهم مطلب بسیار مهمی که بقره توضیح می‌دهد، ابتدا باید پرسش آن را در ذهن داشته باشیم. یکی از مهم‌ترین مشکلات فهم قرآن این است که از کودکی به برداشت‌های عرفی و تعالیم دینی عادت کرده‌ایم. گویی کنجکاوی ما در بعضی زمینه‌ها مرده است؛ چیزی به ما یاد داده‌اند و آن را روشن و بدیهی می‌پنداریم. گویی تازگی فکر از بین رفته است. برای برداشتن این مانع، باید ذهنمان تازه باشد؛ گویی تاکنون چیزی دربارهٔ اسلام نشنیده‌ایم و اکنون برای نخستین بار از قرآن مطلبی می‌شنویم.

بقره به‌مثابه نقطه صفر آموزش دینی

تعالیم دینی را از قرآن چنان دریافت کنید که گویی از صفر شروع می‌کنید. من سورهٔ بقره را نقطهٔ صفر می‌گیرم: فرض کنید چیزی نمی‌دانید و اکنون قرار است آموزشی دینی دریافت کنید. ببینیم در این سوره چه گفته می‌شود.

برای شکستن فضای ذهنی متداول، باید داستان نبوت پیامبر را در زمینهٔ تاریخی و جغرافیایی آن ببینیم: مشکلات چه بوده‌اند؟ طرف‌های مقابل چه کسانی بوده‌اند؟ چه سابقهٔ دینی‌ای در جهان وجود داشته و ادعای پیامبر در میان آن‌ها چه بوده است؟ امیدوارم این پرسش شکل بگیرد که او چگونه در چنین فضایی برای خود و برای دینی جدید جایگاه پیدا می‌کند. با این توضیح، احتمالاً روشن می‌شود که این کار ساده‌ای نیست؛ به دلایلی، گویی جایی برای ظهور دین جدید باقی نمانده است.

بیایید آشنایی‌زدایی کنیم و آنچه از تاریخ و جغرافیای اسلام یا تعلیمات دینی شنیده‌ایم، لحظه‌ای کنار بگذاریم. حدود ۱۴۰۰ سال پیش، در نقطه‌ای دورافتاده از جهان و منطقه‌ای بیابانی، در شهر مکه، شخصی به نام محمد در حدود ۴۰ سالگی ادعای دریافت وحی و نبوت کرد. ادعایش این بود که فرشته‌ای آشنا در سنت ادیان ابراهیمی، به نام جبرئیل، می‌آید و متنی به زبان عربی برای او می‌خواند.

بنابراین، به نظر می‌رسد ادعای او پیامبری در سنت ادیان ابراهیمی است، نه بیرون از آن سنت. نام فرشته‌ها همان نام‌هاست و وحی او به‌طور مداوم به عقایدی شبیه عقاید یهودیان ارجاع می‌دهد: یکتاپرستی بسیار خالص، اعتقاد به قیامت و دستورهای اخلاقی مشابه دستورهای قوم یهود. حتی واسطهٔ وحی و نحوهٔ آن، با آنچه پیش‌تر در سنت‌های ابراهیمی شنیده‌ایم، شباهت دارد. به‌وضوح ادعا می‌کند که به‌نوعی ادامهٔ این سنت است.

پس راهی نداریم جز اینکه بفهمیم سنت ادیان ابراهیمی چیست و چگونه ممکن است پیامبری در این سنت، ناگهان در نقطه‌ای دورافتاده ظاهر شود. این ادیان به منطقهٔ کنعان مربوط بوده‌اند؛ همان محدودهٔ فلسطین و اسرائیل، یا فلسطین اشغال‌شده. بیرون از این منطقه چندان اتفاقی نیفتاده و به نظر می‌رسد به دلایلی نباید هم می‌افتاده است؛ خود این سنت چنان است که اقتضا می‌کند اتفاق‌ها در همان منطقه رخ دهند.

در این چارچوب، جغرافیا به نظر غلط می‌رسد و زبان عربی نیز به نظر غلط می‌رسد. خداوند پیش‌تر به عبری سخن گفته و، دست‌کم در دین یهود، تأکید فراوانی وجود دارد که زبان خدا عبری است. حالا در بیابانی دورافتاده که قبلاً وحی در آن نیامده، به عربی سخن می‌گوید. همچنین دست‌کم ۶۰۰ سال است که وحی نشده و پیامبری نیامده است. این صرفاً اطلاعاتی تاریخی بیرون از قرآن نیست؛ خود قرآن به فترت میان رسولان و آمدن پیامبر پس از آن اشاره دارد. این‌ها چیزهای قطعی‌ای است که می‌دانیم.

فضای سیاسی کلی آن دوران را هم باید در نظر داشته باشیم. دو امپراتوری بزرگ، روم و ایران، وجود دارند و در حاشیهٔ آن‌ها حکومت‌ها و امپراتوری‌های دیگری مانند ارمنستان قرار گرفته‌اند. در این بحث چندان کاری با هند و چین نداریم؛ سرخ‌پوستان نیز در آمریکا در آرامش زندگی می‌کنند. آنچه در این منطقهٔ اصلی، که دست‌کم از نظر ادیان مرکز فرهنگی جهان است، رخ می‌دهد، در حاشیهٔ دو امپراتوری بسیار بزرگ و از مهم‌ترین قدرت‌های سیاسی و نظامی آن دوران است.

اتفاقی فوق‌العاده عجیب و مهم افتاده است: نزدیک به ۲۰۰ سال است که امپراتوری روم مسیحی شده. بنابراین یکی از ادیان مرتبط با سنت ابراهیمی، تقریباً بزرگ‌ترین و قوی‌ترین امپراتوری دنیا را گرفته است. اوضاع با ۶۰۰ سال پیش از آن، زمانی که مسیح تازه ظهور کرده بود، بسیار تفاوت دارد.

یهودیت به‌مثابه دین قومی

یهودیان همواره، مانند امروز، جمعیتی کوچک بوده‌اند که می‌کوشیدند کاری به کار کسی نداشته باشند. اکنون، چون حکومتی تشکیل داده‌اند، قدری با دیگران کار دارند؛ اما در تاریخ یهودیت، با جماعتی کوچک روبه‌رو هستیم که شعارشان این است: کاری به کار ما نداشته باشید، ما نیز کاری به کار شما نداریم؛ بگذارید زندگی خودمان را بکنیم. در تمام شهرهای اروپا، در گوشه‌ای حصاری برای خود کشیده‌اند و به شریعت خود عمل می‌کنند. پس از دوران مهاجرت، در جهان پراکنده شده‌اند و جمعیتشان محدود است.

تبلیغ دینی نمی‌کنند، چون دینشان متعلق به خودشان است. قرار نیست توحید را در جهان نشر دهند یا شریعتشان را به دیگران معرفی کنند. این دین برای همین قوم آمده است. ادعایشان این است که دین ماست و ما باید شریعت آن را رعایت کنیم؛ دیگران قرار نیست آن را رعایت کنند.

حتی امروز یهودی شدن بسیار دشوار است؛ شما را به‌عنوان یهودی نمی‌پذیرند، چون باید پدر و مادرتان یهودی باشند و به آن قوم تعلق داشته باشید. این مانند مسلمان یا مسیحی شدن نیست. به شوخی می‌توان گفت اگر کسی مسلمان شود، مسلمانان خوشحال می‌شوند و اگر مسیحی شود، مسیحیان خوشحال می‌شوند؛ اما اگر کسی یهودی شود، یهودیان ناراحت می‌شوند، چون احساس می‌کنند خلوص دینشان از بین می‌رود. به‌هرحال، به‌آسانی نمی‌توان یهودی شد، زیرا یهودیت دینی قومی است.

در جهان آن دوران، بزرگ‌ترین امپراتوری، که از امپراتوری ایران نیز قوی‌تر بود، به‌نوعی به مرکز فرهنگ جهان تبدیل شده بود. روم وارث فرهنگ هلنی یونان بود؛ شاعر و نویسنده داشت و آثار هنری فراوانی از خود به جا گذاشته بود. در مقابل، اگر آثار هنری دوران ساسانی را در موزه‌ها ببینید، احتمالاً تعجب می‌کنید که حتی ظرف‌هایشان از نمونه‌های دوران هخامنشی و اشکانی ضعیف‌تر است. ساسانیان نیروی نظامی بزرگی بودند، اما از نظر فرهنگی آثار چندان خوبی پدید نیاوردند و هنری به آن صورت نداشتند. این واقعیتی تاریخی است؛ فکر می‌کنم دست‌کم آنچه از تاریخ باقی مانده، این را نشان می‌دهد.

از این منظر، ادیان ابراهیمی پیروزی بزرگی به دست آورده بودند. یهودیت، با مردمی خاص و سرزمینی محدود، دینی بسیار محدود بود؛ اما نخست ارمنستان و سپس امپراتوری روم مسیحی شدند. مسیحیان عهد عتیق را در کنار انجیل‌ها قبول دارند؛ بنابراین امپراتوری روم ۲۰۰ سال است که این کتاب را در جهان نشر می‌دهد. به نظر می‌رسد اوضاع سیاسی و فرهنگی جهان برای ادیان ابراهیمی خوب است.

در چنین فضایی، چرا باید شگفت‌آور باشد که پیامبری از جایی مانند مکه بیاید و، آن هم به عربی، ادعای ادامهٔ سنت ابراهیمی کند؟ برای فهم این مسئله باید به دیدگاه دو دین بزرگ ابراهیمی آن دوران توجه کنیم. مسیحیان مطلقاً به پایان جریان نبوت معتقدند. از نظر الهیات مسیحی، مسیح، که خدا یا پسر خدا بوده، به زمین آمده و کار تمام شده است. پیامبر دیگری قرار نیست بیاید؛ مسیحیان منتظر ظهور مجدد مسیح‌اند. قدیسان یا مبلغانی ممکن است برای ترویج مسیحیت بیایند، اما پیامبر تازه قرار است چه سخنی بگوید؟

یهودیان منتظر مسیح‌اند و معتقدند هنوز نیامده است. پس کسی که بخواهد ادعای تازه‌ای مطرح کند، مثلاً باید بگوید من مسیح هستم. البته مسیح در سنت یهودی بیشتر پادشاهی است که قرار است سلطنت داوود را احیا کند، و کمتر مانند پیامبری جدید به او نگاه می‌کنند.

از دیدگاه یهودیان پرسش مهم‌تری نیز هست: چگونه ممکن است دین جدیدی بیاید و شریعت تغییر کند؟ خداوند یک بار با ما معاهده بسته و شریعتی برای اجرا داده است؛ حالا یعنی می‌خواهد بگوید آن شریعت غلط بود و باید اصلاحش کنید؟ پیامبر تازه می‌خواهد از شریعتی جدید سخن بگوید، یا همان شریعت یهود را دوباره تبلیغ کند؟

تبلیغ دوبارهٔ تورات امکان قابل فهمی است. در تاریخ یهودیت، پیامبران و مبلغان بسیاری آمده‌اند و تورات را دوباره برای مردم تبلیغ کرده‌اند. این تاریخ پر از افت‌وخیز، گرایش به بت‌پرستی و بازگشت به توحید است. کسانی به‌عنوان پیامبر یا مبلغ آمده‌اند، مردم را از گناه بیرون آورده‌اند، برای آنان معجزه کرده‌اند و دوباره به توحید دعوت کرده‌اند: بت نپرستید. پیامبر می‌تواند ادعا کند می‌خواهد در میان یهودیان دین یهود را تبلیغ کند؛ هرچند چون خودش یهودی نیست، شاید این ادعا چندان پذیرفته نشود. اما ادعای دیگری چه می‌تواند باشد؟ خداوند در این سنت چه کاری انجام می‌دهد؟

ادعای پیامبر در سنت ابراهیمی

سنت ادیان ابراهیمی چنین معرفی می‌شود که خداوند وحی و نبوت را در میان فرزندان ابراهیم قرار داده است. پیامبر نیز ادعا می‌کند از فرزندان ابراهیم است. بااین‌حال، هنوز این پرسش وجود دارد که جایگاه این دین کجاست.

ما از کودکی شنیده‌ایم که با دینی جدید روبه‌رو هستیم. اما آیا مسلمانان در زمان پیامبر نیز از همان لحظهٔ اول می‌دانستند قرار است، در کنار یهودیت و مسیحیت، دین دیگری با شریعتی مستقل پدید بیاید؟ از آغاز چنین نبود. دعوت نخستین پیامبر این بود که خدایی هست، قیامتی هست، بترسید، کار بد نکنید و کار خوب انجام دهید. هیچ حکمی صادر نمی‌کرد؛ حکومتی وجود نداشت که پشتوانهٔ اجرای احکام باشد. آنچه مطرح می‌شد، مجموعه‌ای از دستورهای اخلاقی بود.

بنابراین این حرکت می‌توانست مانند بودیسم یا نهضت دیگری در جهان باشد؛ کنفوسیوس نیز مردم را به اخلاق دعوت می‌کرد. از روز اول معلوم نبود قرار است دین سومی در کنار آن دو دین بزرگ شکل بگیرد. اگر چنین شده است، چگونه شده؟ در آن سنت جایی برای چیز سومی وجود ندارد؛ چگونه می‌توان این دین را وارد سنت ابراهیمی کرد؟

کتابی که به پیامبر نازل می‌شود عربی است، آیات و سوره‌های بسیار زیبا و آهنگین دارد و محتوایش توحید، قیامت و توصیف بهشت و جهنم است. این مطالب از نظر محتوا در سنت ادیان ابراهیمی می‌گنجند: دعوت مردم به پرستش خدای یکتا، دوری از بت‌ها و برشمردن گناهانی که خداوند نمی‌پسندد. تا مدتی پیام پیامبر همین مطالب است، همراه با ادعاهایی که به نظر می‌رسد او را در سنت ابراهیمی قرار می‌دهند.

برای روشن شدن اینکه چرا جای ورود به این سنت تنگ است، باید خود متن کتاب مقدس را بخوانیم. این کتاب بسیار مهم است، اما معمولاً آن را نمی‌خوانید. نه‌تنها از کودکی توصیه نکرده‌اند بخوانید، فکر می‌کنم حتی گفته‌اند نخوانید. در مقابل، قرآن می‌گوید بخوانید. کسی که قرآن می‌خواند باید قدری تورات و انجیل هم خوانده باشد. می‌خواهم نشان بدهم بدون خواندن این کتاب، نه‌فقط بقره، بلکه قرآن را به‌طور کلی خوب نمی‌فهمیم.

پیش از بررسی ادیان ابراهیمی، فضای مکه را هم باید ببینیم. اوضاع بسیار بد است. قبایل چادرنشینی در اطراف زندگی می‌کنند که به شعر و شاعری علاقه دارند و فضیلت‌هایی مانند جوانمردی و بخشندگی در میانشان رواج دارد. اما اختلاف فراوان دارند و با یکدیگر در جنگ‌اند. دختر نمی‌خواهند؛ چون مشغول جنگ‌اند، ترجیح می‌دهند همه مرد باشند. به نظر می‌رسد چند زن برایشان کافی است.

فضای عقیدتی نیز وحشتناک است؛ کاملاً بت‌پرست‌اند و مرکز بت‌پرستی‌شان بنایی مکعب‌مانند در مکه است که کعبه یا چیزی مشابه آن نامیده می‌شود. این بنا برایشان بسیار مقدس است و بت‌ها در آن قرار دارند. شکل مکعب برای ما آشناست، اما اگر تصور کنیم وسط بیابان مکعبی بسیار بزرگ، مرکز پرستش بت‌ها و زیارتگاه قبایل است، عجیب بودن آن را بهتر می‌بینیم.

این قبایل هر چند وقت یک بار با هم صلح می‌کنند، به آنجا می‌آیند و طواف می‌کنند. بسیاری از آن‌ها برهنه طواف می‌کنند و ممکن است رفتارهایی مانند دست‌زدن و پای‌کوبی هم داشته باشند. این را شبیه کاری که مسلمانان امروز انجام می‌دهند تصور نکنید. بت‌های خودشان را دارند و شعرهایی هم به کعبه آویزان می‌کنند. شاعران می‌آیند و جشنواره‌ای سالانه یا موسمی برگزار می‌شود. در کنار تجارتی که می‌گویند در مکه رونق داشته، این نیز از اتفاق‌های مهم آنجاست.

این قوم بسیار دور از سنت ابراهیمی به نظر می‌رسد؛ قومی بیابانی و بت‌پرست که چندان فرهنگی نیست، مانند بسیاری از نقاط دیگر جهان که آوای توحید چندان در آن‌ها نفوذ نکرده است. از نظر سیاسی بیشتر تحت تأثیر امپراتوری ایران‌اند، اما با رومیان روابط بهتری دارند و تجارت می‌کنند. روابطشان با ایران بیشتر سیاسی است. به‌هرحال، اینجا قطعاً منطقه‌ای پیشرفته از نظر فرهنگی نیست.

فکر می‌کنم خود اعراب نیز امروز آن دوره را «دوران جاهلیت» می‌نامند؛ گویی ویژگی اصلی‌اش نوعی جهل، نادانی و بی‌خبری است. در آن بنای مکعب‌شکل نیز شیئی وجود داشته که همواره در آنجا بوده است.

اکنون باید ادعاهای ادیان ابراهیمی را بررسی کنیم تا فضای فکری و دینی ظهور اسلام روشن شود. امروز می‌دانیم اسلام دین سومی در کنار مسیحیت و یهودیت شد، اما برای طرح ادعای دینی جدید در آن سنت، چه پرسش‌هایی پیش می‌آمد؟

ادیان ابراهیمی صاحب کتاب‌اند. کتاب مقدس دو قسمت دارد: عهد عتیق، کتاب مقدس یهودیان، و عهد جدید، کتاب مقدس مسیحیان. پنج فصل نخست عهد عتیق تورات است؛ از فصل پنجم به بعد، تاریخ تحولات بنی‌اسرائیل و آثاری مانند غزل‌های سلیمان را می‌بینیم که در بخش‌های مختلف این متن تاریخی آمده‌اند.

مسیحیان عهد عتیق را کاملاً به‌عنوان کتاب مقدس قبول دارند. کتاب اختصاصی آنان چهار انجیل دارد که چهار سرگذشت از زندگی مسیح‌اند، و آثاری مانند اعمال رسولان و نامه‌هایی که حواریون مسیح نوشته‌اند. اعمال رسولان مربوط به سال‌های نخست پس از غیبت مسیح است. نامه‌های مهم‌ترین کسی که مسیحیت را تبلیغ کرده نیز به‌عنوان متن کتاب مقدس پذیرفته شده‌اند. مکاشفهٔ یوحنا در انتهای این مجموعه قرار دارد.

اعتقاد آنان این نیست که همهٔ این کتاب، کلمه‌به‌کلمه، از طرف خداوند وحی شده است؛ معتقدند تحت الهام نوشته شده. برای مثال، مسیحیان انجیل‌ها را نوشته‌شده با الهام روح‌القدس و واقعاً مقدس می‌دانند. یهودیان نیز، به‌ویژه دربارهٔ پنج فصل نخست، تأکید زیادی دارند که واقعاً وحی است و کمترین دخالت بشری در آن وجود دارد. هرچند از نظر تاریخی دیر نوشته شده، ادعا می‌شود ده فرمان حتی به‌صورت کتیبه وجود داشته و بسیاری از مطالب از ابتدا بوده‌اند. ادعاهای این ادیان در همین کتاب جمع شده است.

برای روشن شدن این فضای فکری، از آغاز کتاب مقدس شروع می‌کنم.

در آغاز کتاب، مسئلهٔ آفرینش جهان و انسان مطرح است. داستانی شبیه آنچه از کودکی دربارهٔ آدم شنیده‌اید، در ابتدای تورات آمده است: نخستین انسان‌ها در بهشت‌اند، مرتکب گناهی می‌شوند و اخراج می‌شوند. سپس داستان زندگی بشر روی زمین پس از اخراج مطرح می‌شود. پیامبرانی می‌آیند که یکی از بزرگ‌ترین پیامبران اولیه، نوح است. ماجرای سیل یا طوفان نوح در تورات نسبتاً مفصل گزارش شده است.

خوانش تورات: ابراهیم و ساره

برای بحث دربارهٔ سنت ابراهیمی، از جایی که داستان ابراهیم آغاز می‌شود اهمیت موضوع بیشتر است. در این روایت، خداوند ابراهیم را به‌عنوان پدر همهٔ انبیا برمی‌گزیند و وعده‌هایی به او می‌دهد؛ از جمله وعدهٔ تعلق سرزمینی به فرزندانش که تا فرات امتداد دارد. همچنین وعده می‌دهد خاندان او را در زمین گسترش دهد و در میان آنان پیامبرانی بفرستد. این مبنای شکل‌گیری چیزی است که سنت ابراهیمی می‌نامیم. بنا بر روایت تورات، ابراهیم دو فرزند دارد.

در اینجا فقط روایت تورات را بازگو می‌کنم؛ ممکن است از کودکی به شما دروغ گفته باشند؛ پس باید ببینیم خود تورات دربارهٔ ابراهیم چه می‌گوید.

ابراهیم همسری به نام ساره دارد که از خانواده‌ای متشخص است و نازاست. سال‌ها می‌گذرد و فرزندی پیدا نمی‌کنند، تا اینکه ساره پیشنهاد می‌کند ابراهیم با کنیز مصری او، هاجر، ازدواج کند تا خداوند فرزندی به او بدهد.

برای برکت، چند عبارت از تورات می‌خوانم. در خوانش بند ۱۲، خداوند به آبرام چنین خطاب می‌کند:

«ولایت خانه پدری و خویشاوندان خود را رها کن سرزمینی که من تو را ببنجا هدایت خواهم نمود برو من تو را پدر و امت بزرگی میگردونم تو را برکت میدهم و نامت را بزرگ میسازم و تو مایه برکت خواهی آنانی را که به تو خوبی کنن برکت میدهم و آنانی را که به تو بدی نمایند لعنت میکنن همه مردم دنیا از تو برکت خواهند کرد».

ادامهٔ خوانش دربارهٔ سارای و کنیز مصری او چنین است:

«اما سارای زن آبرام بچهدار نمیشد پس او کنیز مصری خود حاجر رو به آبرام داد و گفت خداوند به من فرزندی نداده است پس تو با کنیز همبستر شو برای من فرزندی به دنیا آورد آبرام با پیشنهاد سارای موافقت نبود».

این جریان ۱۰ سال پس از ورود آبرام به کنعان اتفاق افتاد؛ یعنی ۱۰ سال پس از فرمان خداوند که از سرزمین خود بیرون برود و جای دیگری ساکن شود. روایت سپس ادامه می‌یابد:

«آبرام با حاجر همبستر شد و او آبستن گردید حاجر وقتی دریافتی حامله است مغرور شد و از آن پس بانویش سارای را تغییر میکرد».

مدتی می‌گذرد و اتفاق عجیبی می‌افتد. درحالی‌که ابراهیم و ساره بسیار پیرند، خداوند به ابراهیم وحی می‌کند که از ساره فرزندی به او خواهد داد که نامش اسحاق است. در نهایت تعجب و در سن بسیار بالا، ساره فرزندی مقدس به دنیا می‌آورد؛ گویی دخالتی معجزه‌آسای الهی در میان است. در همین ماجرا، به فرمان خداوند نام او نیز تغییر می‌کند. سپس چنین خوانده می‌شود:

«یک روز ساره متوجه شد که اسماعیل پسر هاجر مصری اسحاق را اذیت میکند پس به ابراهیم گفتین کنیز و پسرش رو از خانه بیرون کن زیرا اسماعیل با پسر من اسحاق وارث تو نخواهد بود این موضوع ابراهیم را بسیار انجام چون اسماعیل نیست پسر ب».

در پاسخ خداوند به ابراهیم آمده است:

«درباره پسر و کنیز از آزار به خاطر نباشه آنچه ساره گفته هست انجام داده».

ساره خواسته است کنیز و پسرش از خانه بیرون بروند. ادامهٔ خطاب خداوند، با اشاره به اسحاق و سپس پسر آن کنیز، چنین خوانده می‌شود:

«آنچه ساره گفته است انجام بده زیرا توسط اسحاق است که تو صاحب نسلی می که وعدش را به تو دادم».

وعدهٔ خداوند این است که سرزمین را به فرزندان ابراهیم می‌بخشد و نبوت را در میان آنان قرار می‌دهد. سپس خطاب دربارهٔ پسر آن کنیز ادامه می‌یابد:

«از پسر اون کنیز هم قومی به وجود خواهم آورد چون او نیست پسر توست».

در ادامهٔ داستان می‌خوانیم:

«پس ابراهیم صبح زود برخواست و نان و مشکی پر از آب برداشت و بر دوش حاجر گذاشت و او را با پسر روانه ساخت حاجر به بیابان دئر شبه رفت و در اونجا سرگردان شد وقتی آب مشق تمام شد حاجر پسرشو زیر بوتهها گذاشت و خود حدود ۱۰۰ متر دورتر از نوع نشست و با خود گفت نمیخواهم ناظر به مرگ فرزندم باشم و زار زار بگرد».

دو نکته در این خوانش مهم است. هنگام رفتن، ابراهیم مشک آب را بر دوش هاجر می‌گذارد. هاجر زارزار می‌گرید، اما خداوند صدای نالهٔ پسر را می‌شنود. به نظر می‌رسد هاجر، چون کنیز است، چندان احترامی ندارد؛ نه نزد ابراهیم و نه نزد خداوند. اما آن فرزند، به‌هرحال، فرزند ابراهیم است. ادامهٔ روایت چنین است:

«آنگاه خدا به نالههای پسر توجه نمود و فرشته خدا از آسمان حاجر را ای حاجر چه شده است نترس زیرا خدا نالههای پسرت را شنیده است برو و او را بردار و در آغوش بگیر من قوم بزرگی از او به وجود خواهم آورد سپس خدا چشمان حاجر را گشود و او چاه آبی در مقابل خود بود پس به طرف چاه رفته نشر را پر از آب کرد و پسرش نوشانی و خدا با اسماعیل بود و او را و او در بیابان فاران بزرگ شد در تیراندازی ماهر گشت و مادرش دختری از مصر برای او گرفت».

این روایتِ فرزندان ابراهیم در تورات است: دو فرزند، یکی از کنیز و دیگری، اسحاق، به‌صورت معجزه‌آسا. به نظر می‌رسد اختلاف میان دو زن باعث می‌شود ابراهیم، با امر و تجویز خداوند، اسماعیل و مادرش را از خانه بیرون کند و قرار باشد قومی از آن‌ها پدید بیاید. در میان اعراب نیز این شایعه وجود دارد که فرزندان اسماعیل‌اند. اینکه از نظر تاریخی، بیابانی که آن‌ها در آن بوده‌اند همین بیابان بوده یا از بیابان دیگری به اینجا آمده‌اند، روشن نیست؛ به‌هرحال، چنین نسبتی دربارهٔ اعراب مطرح است.

داستان بعد با اسحاق و فرزندش یعقوب ادامه پیدا می‌کند. یعقوب صاحب فرزندانی می‌شود و به داستان یوسف می‌رسیم؛ داستانی شبیه آنچه در سریال یوسف دیده‌اید، که بیشتر به تورات شباهت داشت تا قرآن. پس از آنچه برادران یوسف با او می‌کنند، او به مصر می‌رود، به حکومت می‌رسد و بقیهٔ خاندان یعقوب را نیز به آنجا می‌آورد. بنی‌اسرائیل فرزندان یعقوب‌اند و به این ترتیب از کنعان به مصر منتقل می‌شوند. ابتدا در رأس حکومت و محترم‌اند، اما بعد به بردگی گرفته می‌شوند و زیر فشار وحشتناک حکومت فراعنه زندگی می‌کنند.

موسی، خروج، و ظهور قوم

داستان قوم یهود، در واقع، با ظهور موسی آغاز می‌شود. هدف او، به امر خداوند، بیرون آوردن و کوچ دادن بنی‌اسرائیل از مصر است. با فرعون درگیر می‌شود و بلاهایی پیاپی نازل می‌شوند. فرعونیان مانع خروج‌اند، تا اینکه بنی‌اسرائیل شبانه و بدون مجوز راه می‌افتند. فرعون و لشکریانش آن‌ها را دنبال می‌کنند. دریا باز می‌شود، قوم از آن عبور می‌کند، فرعونیان غرق می‌شوند و بنی‌اسرائیل نجات می‌یابند.

اما مقصد کجاست؟ آن‌ها به میقات خداوند و پای کوه سینا می‌روند. در اینجا به یکی از مهم‌ترین قسمت‌های روایت تورات دربارهٔ بنی‌اسرائیل می‌رسیم:

«بنی اسرائیل روفیدم روفید این را ترک گفتن و درست ۳ ماه پس از خروجش از مصر به بیابان سینا رسیدن و در مقابل کوه سینا اردو زدن».

حتی اگر این قسمت‌ها ارتباطی با بحث ما نداشتند، آن‌ها را بخش‌هایی بسیار مقدس از تاریخ بشر می‌دانم. خواندن این قسمت‌های تورات را بر هر زن و مرد مسلمان واجب می‌دانم؛ دست‌کم شنیدنشان واجب است. موسی برای ملاقات خداوند به بالای کوه می‌رود و این خطاب خوانده می‌شود:

«دستورات مرا به بنی اسرائیل بده و به ایشان بگو شما دیدی میتونن با مصریها چه کرده و چطور مانند عقابی که بچههایش را بر روی بالها میبرن شما را برداشته پیش خود آوردم حال اگر مطیع من باشید و عهد مرا نگه دارید از میان همه اقوام شما قوم خاص من خواهید بود هرچند سراسر جهان مال من است اما شما برای من ملتی مقدس خواهید بود و چون کاهنان مرا خدمت خواهید کرد».

یعنی یهودیان در میان مردم جهان مانند روحانیون ادیان‌اند که به‌طور خاص متولی دین هستند. پس از این خطاب، پاسخ قوم چنین نقل می‌شود:

«موسی از کوه فرود آمد و بزرگان بنی را دور خود جمع کرد و هرچه را که خداوند به او فرموده بود به ایشان باز گفت همه قوم یک صدا جواب دادن هرچه خداوند از ما خواسته است انجام میدن موسی پاسخ قوم را به خداوند عرض کرد».

سپس در خطاب خداوند به موسی آمده است:

«من در ابر غریزی نزد تو میآیند تا وقتی با تو صحبت میکنم مردم سخنان مرا بشنوند و از اون به بعد کلام تو را باور کنه».

دستور آماده شدن مردم و تعیین حدود کوه چنین خوانده می‌شود:

«به نزد مردم برو و به اونها بگو که امروز و فردا خود را برای عبادت طاهر سازد و لباسهای خود را بشوین و پس فردا همه حاضر و آماده باشن چون در آن روز در برابر چشمان همه بر کوه سینا پایین میشود در اطراف کوه حدودی را تعیین کن تا مردم از اون عبور نکنن به اونها بگو که از کوه بالا نروند و حتی به اون نزدیک هم نشوند اگر کسی بر اون پا گذارد کشته خواهد شد».

با فاصله‌ای از این عبارات، روایت روز سوم ادامه می‌یابد:

«صبح روز سوم صدای رعد و برق شنیده شد و ابر غلیظی روی کوه پدید پدید گردید سپس صدای بسیار بلند شیپور شنیده شد و همه مردمی که در خیمهگاه بودن از ترس به لرزه آمدند آنگاه موسی مردم را از خیمهگاه بیرون برد و برای ملاقات خدا در دامنه کوه ایستادند تمام کوه سینا با دود پوشیده شد زیرا خداوند در آتش روی کوه نزول فرمود از کوه دودی به سان دود کوره برخواست و تمام کوه به شدت لرزید صدای شیپور هر لحظه بلندتر میشه آنگاه موسی با خدا به صحبت پرداخت خدا با صدایی همچون رد به او جواب داد وقتی خداوند بر قله کوه سینانوس او فرمود موسی در اونجا موسی را به اونجا فرا خواند و موسی هم به قله کوه بالا رفت و خداوند به او فرمود پایین برد و به مردم بگو که از حدود معین تجاوز نکنند و برای دیدن نا من بالا نیاید اگر چنین کنند بسیاری از آنها کشته خواهند شد حتی کاهنان هم که به من نزدیک میشوند باید خود را تقدیس کنند در غیر آن آنها را هم مجازات خواهند کرد موسی به خدا عرض کرد مردم نمیتوانند از کوه بالا بیاید زیرا تو به من امر کردهای که کوه را مقدس شمرده حدودی به دوران تعیین کند».

به روایت تورات، این مهم‌ترین و مقدس‌ترین لحظهٔ تاریخ بشر است: خداوند بر گروهی از انسان‌ها ظاهر می‌شود. ممکن است بر پیامبران به شکلی ظاهر شود یا عارفان تجلیاتی داشته باشند، اما اینجا سخن از جمعیتی از مردم عادی است که همراه پیامبری شده‌اند و چندان آمادگی روبه‌رو شدن با چنین عظمتی را ندارند.

خداوند به‌طور معجزه‌آسا بر قومی ظاهر می‌شود و صدایش شنیده می‌شود تا آن‌ها به یقین برسند. معجزاتی که پیش‌تر دیده‌اند تا حدودی یقین ایجاد کرده، اما اکنون گویی خدا را دیده‌اند و دیگر هیچ شکی در ارتباط او با خود ندارند. چنین اتفاقی دوباره در تاریخ نیفتاده است؛ نه مسلمانان چنین ادعایی دارند و نه مسیحیان. مسیحیان می‌گویند در زمان مسیح و پس از او روح‌القدس بر مردم نازل می‌شد، اما این با ظهور خداوند به معنایی که اینجا خواندیم متفاوت است. آن بیشتر شبیه مکاشفه‌ای عرفانی است، نه لرزیدن کوه و رخدادهایی از این نوع.

پس از این ماجرا ده فرمان نازل می‌شود. از جملهٔ فرمان‌ها، در این بیان، چنین یاد می‌شود:

«بت نپرسی شنبه رو محترم بداری مهمترین آیین یهودیا اینه که شنبه دست به چیزی نزنن کار نکنن آشپزی نکنن غصب نکنید دزدی نکنید زنا نکنید به کسی غصب نکنید به پدر و مادر احترام کنید وصل نکنید زنا نکنید، دزدی نکنید شهادت دروغ ندید به همسایه طمع نکنید».

ده فرمان و جزئیات شریعت

پس از ده فرمان، جزئیات شریعت در تورات نازل می‌شود: با غلامان چگونه رفتار کنند، قربانگاه را چگونه آماده کنند، مجرمان را چگونه مجازات کنند، اموال را چگونه اداره کنند، اعیاد بزرگشان کدام است، چگونه به عبادتگاه هدیه بدهند و مراسم شنبه را چگونه برگزار کنند. این احکام با جزئیات ادامه پیدا می‌کند.

با وجود دیدن آن صحنه‌های شگفت‌انگیز، مردم کم‌کم به تخلف روی می‌آورند. مهم‌ترین تخلفشان گوساله‌پرستی است که در تورات آمده و در قرآن نیز از آن یاد شده است. در نقل تورات، وقتی بازگشت موسی از کوه سینا طول می‌کشد، این ماجرا پیش می‌آید:

«وقتی بازگشت موسی از کوه سینا به طول انجامید مردم نزد خارون جمع شده گفتن برخیز و برای ما خدایی بساز تا ما را هدایت کنیم چون نمیدانیم بر سر موسی که ما را از مصر بیرون آورد چه آمده است هارون گفت گوشوارههای طلا را که در گوشهای زنان و دختران و پسران شماست پیش من بیارن بنابراین قوم گوشوارههای طلای خود را به آروم دادن آروم نیز گوشوارههای طلا رو گرفت و اونها رو ذوب کرد و در قالبی که ساخته بود ریخت و مجسمهای به شکل گوساله ساخت قوم اسرائیل وقتی گوساله را دیدن فریاد برآوردن ای بنی اسرائیل این همون خداییست که شما را از مصر بیرون آورد هارون با دیدن این صحنهی قربانگاه نیز جلوی اون گوساله ساخت و گفت فردا برای خداوند جشن روز بعد صبح زود مردم وقتی مردم برخواستن پیش اون روزها رو قربانیهای سوختنی و قربانیهای سلامتی تنکین نبودن عنوان نشست و خوردند و نوشیدن و دست به کارهای شرمآور».

این روایتِ سانسورشدهٔ گوساله‌پرستی است؛ دربارهٔ کارهای شرم‌آور توضیح بیشتری نمی‌دهد. در فیلم‌های آمریکاییِ مربوط به داستان موسی، بر همین قسمت تأکید می‌کنند و با جزئیات چیزهایی را تشریح می‌کنند که در تورات نیامده است. در این نقل، هارون گوساله را می‌سازد؛ در حالی که در قرآن چنین نیست. اصلِ ساخته‌شدن و پرستیدن گوساله در غیاب موسی، در تورات آمده است.

تخلف‌ها ادامه می‌یابد؛ مردم مجازات می‌شوند و توبه می‌کنند. تا پایان زندگی موسی، به دلیل تخلف‌هایشان ۴۰ سال آوارگی در بیابان می‌کشند. این وقایع با جزئیات در تورات بیان شده است. نقل دیگری که اشاره‌ای کوچک به آن در قرآن هست، چنین است:

«آنگاه ابری خیمه عبادت را پوشانید و حضور پرجلال خداوند آن را پر ساخت به طوری که موسی نتوانست وارد خیمه شود از آن پس هر وقت ابر از روی خیمه برمیخاست قوم اسرائیل کوچ میکردن و به راهنمایی آن به سفر ادامه میدادن اما تا وقتی که ابر روی خیمه باقی بود رم همچنان در جای خود میماندند در روز ابر روی خیمه عبادت قرار داشت و در شب آتش در برابر در ابر پدیدار میشد و رم میتوانستند آن را ببینن به این طریق ابر بنی اسرائیل را در تمام سفرهایشان هدایت میکنه».

این یکی از معجزاتی است که تورات دربارهٔ دوران سفر بنی‌اسرائیل در بیابان‌ها ذکر می‌کند. جدا از جزئیات این نقل‌ها، تصویری کلی پیش روی ماست: در ادیان ابراهیمی این ادعا وجود دارد که خداوند ابتدا فردی را برگزیده، سپس نسل او را برگزیده و نبوت را در نسلش قرار داده است. این نسل قرار است صاحب سرزمینی در جهان باشد. پس از آن، موسی به‌عنوان پیامبری بزرگ می‌آید و گزینش به جایی می‌رسد که خداوند بر بنی‌اسرائیل ظاهر می‌شود؛ به گونه‌ای که بر هیچ بشری ظاهر نشده و نخواهد شد.

خداوند به این قوم شریعتی داده و با آن‌ها عهدی بسته که باید به آن وفادار بمانند. از آنان نخواسته است دین را تبلیغ کنند؛ قرار است خودشان دین الهی را رعایت کنند. تعبیرِ «قوم خاص من خواهید» در تورات به همین عهد خاص مربوط است: عهدی میان خداوند و بنی‌اسرائیل، فرزندان ابراهیم، که اساسش رعایت شریعت، ده فرمان و سایر دستورها و پیروی از انبیاست. قوم خاص خدا بودن، در این بیان، همین معنا را دارد.

اینکه دین بنی‌اسرائیل موروثی و قومی است، واقعاً در تورات قید شده است. برای ما احتمالاً مطلبی عجیب است، زیرا معمولاً به دین از منظر قومی نگاه نمی‌کنیم. اما یهودیان ادعا می‌کنند دینشان قومی است؛ به همین دلیل اهل تبلیغ دین خود نیستند.

تاریخ بنی‌اسرائیل: داوود، سلیمان، انحراف

پس از موسی، قرن‌ها می‌گذرد و بنی‌اسرائیل در یکتاپرستی و قدرت سیاسی فراز و نشیب‌های بسیاری دارند. اوج دورانشان حکومت داوود و سلیمان است؛ به شکوه و پادشاهی‌ای می‌رسند که همواره آرزوی بازگشت به آن را دارند. پس از آن خودپرست می‌شوند و، برای مثال، با اسارت در بابل مجازات می‌شوند. مدتی در اسارت می‌مانند تا پادشاه ایرانیان، کولش، بابلی‌ها را شکست می‌دهد، آنان را دوباره به سرزمین مقدسشان می‌برد و به بازسازی معبد ویرانشان کمک می‌کند.

این تصویری از تاریخ بنی‌اسرائیل است. از جایی به بعد، در انتظار مسیح‌اند: فرد مقدسی که ظهور کند، پادشاهی داوود را تجدید کند و آنان را به دوران مجد و عظمتشان بازگرداند. این تلقی یهودیان است. بحث فعلاً این نیست که این باورها چقدر درست یا غلط‌اند؛ باید زمان نزول قرآن را در نظر بگیریم، زمانی که قومی یهودی به این مطالب اعتقاد دارند و منتظر مسیح‌اند.

ظهور مسیح در زمینه یهودی

افراد مختلفی در طول تاریخ به‌عنوان مسیح ظهور کرده‌اند. از نظر یهودیان، همهٔ آن‌ها قلابی بوده‌اند و هیچ‌یک پذیرفته نشده‌اند؛ هنوز هم در انتظار مسیح‌اند. اما یکی از این مدعیان بسیار موفق شده است. با وجود اینکه هم یهودیان و هم پیروان مسیح معتقدند عیسی پس از ظهور، به دست حکومت روم در یهودیه مصلوب و کشته شد، دین او پس از آن گسترش پیدا کرد. کسانی که عیسی بن مریم را مسیحای موعود یهود پذیرفتند و حواریون، به تبلیغ گسترده پرداختند.

اکنون، در زمان مورد بحث، حدود ۶ قرن از ظهور مسیح گذشته و مسیحیت عالم‌گیر شده است. علتش این است که مسیحیان از محدودهٔ بنی‌اسرائیل فراتر رفتند و تبلیغ کردند؛ کاری که یهودیان انجام نمی‌دادند. پیامبری که اکنون در سنت ابراهیمی می‌آید، باید به این پرسش‌ها پاسخ بدهد: آیا عیسی بن مریم مسیح بوده است؟ آیا فرد دیگری مسیح بوده، یا مسیح هنوز نیامده است؟ آیا خودِ این پیامبر ادعای مسیح بودن دارد؟

آیا مسیحیان حق داشتند از محدودهٔ قوم خود بیرون بروند؟ آیا این کار به الهام الهی بود؟ یهودیان آن‌ها را نمی‌پذیرفتند و مسیحیان نمی‌توانستند با آنان محاجه کنند؛ از این رو کم‌کم در ترکیه و جاهای دیگر تبلیغ کردند و به پیروزی‌هایی رسیدند. این گسترش چقدر در چارچوب سنت ادیان ابراهیمی بود و چقدر انحراف از آن؟ این‌ها پرسش‌اند و اگر مسلمانان دین جدیدی دارند، باید دست‌کم پاسخشان را بدانند.

مسیحیان کار مهم و عجیب دیگری هم کردند: شریعت را ملغی اعلام کردند. همان شریعتی که با تجلی خداوند، ده فرمان و سپس جزئیات احکام و حرمت روز شنبه همراه بود، کنار گذاشته شد و نوعی شریعت جدید پدید آمد. آیا این هم با الهام الهی بود؟ پیامبر جدیدی که از همان خدایی سخن می‌گوید که سنت ادیان ابراهیمی را هدایت کرده، باید پاسخ این پرسش را بداند: شریعت مسیحیت از کجا آمده است؟

مسیحیان غسل تعمید می‌دهند، اشارهٔ ربانی دارند و، نمی‌دانم، به جای شنبه یکشنبه را تعطیل می‌کنند. این تغییرها بسیار مشکوک است. شرط رستگاری را ایمان به مسیح می‌دانند. احکام جزئی‌شان، در مقایسه با جزئیات شریعت یهود، بسیار ساده‌تر است؛ اما کلیسا و طبقهٔ روحانی دارند. این طبقه با کاهنان قوم یهود متفاوت است؛ کاهنانی که از فرزندان یکی از اسوات بنی‌اسرائیل بودند و آداب خاصی داشتند. همهٔ این ساختار تغییر کرده و عملاً دین جدیدی پدید آمده است.

الهیات این دین هم با الهیات یهودی فرق دارد: اعتقاد به تثلیث، آمدن پسر خدا بر زمین و استفاده از داستان آفرینش برای بیان گناه اولیه، مطالب جدیدی‌اند که در سنت یهودی به این شکل سابقه نداشته‌اند. آیا این‌ها حاصل الهامات روح‌القدس است یا انحراف از دین یهود؟ اگر پیامبر جدیدی آمده باشد، باید حتماً به این ابهام‌ها پاسخ بدهد.

پرسش دیگر به جغرافیا و تبار مربوط است. پیامبران بنی‌اسرائیل، از نسل اسحاق، در جغرافیای دیگری بوده‌اند. اکنون چگونه دینی ابراهیمی در اینجا ظهور می‌کند؟ نه جغرافیا همان است و نه به نظر می‌رسد ارتباطی با بنی‌اسرائیل وجود داشته باشد. آیا این پیامبر جزو انبیای بنی‌اسرائیل است؟ آیا ادعا می‌کند از فرزندان اسحاق است که روزی کوچ کرده و به اینجا آمده است؟ ادعای مسیح بودن دارد، پیامبری تازه است یا فقط مبلغ است؟

وقتی ظهور می‌کند و مردم را به توحید و نماز دعوت می‌کند، نمازش را به سوی اورشلیم، به سمت معبد مقدس یهودیان، می‌خواند. این چه معنایی دارد؟ آیا پیرو آیین یهود یا تجدیدکنندهٔ آن است؟ یهودیان معبد مقدسی دارند که به آن هدیه می‌برند، قربانگاهشان است و در آن اعمالی شبیه حج سالانه انجام می‌دهند. آیا پیامبر جدید، عیسی را مسیح می‌داند یا نه؟ آیا عهد تازه‌ای در حال بسته‌شدن است؟

یهودیان می‌گویند در تاریخ عهدی بسته شده و ما وارثان آن عهدیم. مسیحیان می‌گویند آن عهد عتیق بوده و با آمدن عیسی بن مریم، مسیح، عهد تجدید شده و عهد جدید پدید آمده است. اکنون آیا عهد سومی بسته می‌شود؟ چگونه خداوند چند عهد می‌بندد و شریعت‌های مختلف نازل می‌کند؟ می‌خواهم قدری از عادت ذهنی به این مطالب فاصله بگیرید؛ بالاخره نکته‌های عجیبی در اینجا وجود دارد.

حرف من این است که سورهٔ بقره، به‌عنوان نخستین سورهٔ قرآن، به همهٔ این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد: می‌گوید این دین چیست، آیا دین جدیدی است و جایگاهش کجاست. برای فهم چگونگی این پاسخ، باید مقدمهٔ سوره را در نظر گرفت. در نوشتن مقالهٔ علمی یا کتاب، مقدمه را آخر می‌نویسند؛ بررسی مقدمهٔ سوره را نیز می‌توان به آخر گذاشت. آغاز سوره تا داستان آفرینش را فعلاً مقدمه حساب کنیم.

پس از مقدمه، خطاب به بنی‌اسرائیل آغاز می‌شود: «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ». یادآوری می‌شود که خداوند با آنان عهدی بسته است: «وَأَوْفُوا۟ بِعَهْدِىٓ أُوفِ بِعَهْدِكُمْ». به نظر می‌رسد خداوند پیامبر تازه‌ای آورده تا سخن خود را با بنی‌اسرائیل ادامه دهد. در ابتدای سوره خطاب «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» نیست؛ در مقدمه «يَٰٓأَيُّهَا ٱلنَّاسُ» داریم و سپس روی سخن به بنی‌اسرائیل، صاحبان تورات، برمی‌گردد. به نظر من، همین آغاز روشن می‌کند که بیرون‌رفتن مسیحیت از بنی‌اسرائیل چندان نزد خداوند معتبر نیست.

گاهی آنچه در متن نیست نیز بسیار مهم است. دینی در حال ظهور است، اما در این سوره کوچک‌ترین اشاره‌ای به امپراتوری‌ها نمی‌شود. در قرآن، در یک جا کلمهٔ روم آمده و آن هم یک آیه است. اگر بگوییم در قرن ششم پس از میلاد اتفاقی می‌افتد، ذهن ما فوراً به حکومت‌ها، روابط نظامی، جنگ‌ها و مستعمره‌ها می‌رود. اما در این نگاه، زمین برای خداوند جای امپراتوری‌ها نیست؛ آن‌ها به معنای واقعی کلمه عددی نیستند و مورد توجه قرار نمی‌گیرند. زمین جای مؤمنان به ادیان ابراهیمی و مشرکان است.

اگر سورهٔ بقره را بخوانید و از اوضاع جهان خبر نداشته باشید، گویی فقط یهودیان، مسیحیان و گروهی عرب بت‌پرست در دنیا هستند که عقاید جدیدی به آن‌ها عرضه می‌شود. بقیهٔ جهان انگار هیچ اهمیتی ندارد؛ بعد هم می‌بینید که آن‌ها خیلی زود هیچ می‌شوند.

بنابراین داستان سورهٔ بقره به‌درستی با خطاب به بنی‌اسرائیل آغاز می‌شود. وقتی کتاب را باز می‌کنید، با ادامهٔ وحی در سنت ابراهیمی و خطاب به بنی‌اسرائیل روبه‌رو می‌شوید. بنی‌اسرائیل به نوعی مسیحیان را نیز در بر می‌گیرد، زیرا مسیحیت دینی ابراهیمی است و در بنی‌اسرائیل ظهور کرده؛ مسیح و حواریونش هم از بنی‌اسرائیل‌اند. اینکه این دین بعداً بیرون از بنی‌اسرائیل ترویج شده، بحث دیگری است. در این خوانش، خداوند در سورهٔ بقره بیشتر مطالبی را که از تورات شنیدیم تأیید می‌کند: این‌ها خرافه و داستان ساختگی نیست؛ خداوند واقعاً بر بنی‌اسرائیل ظاهر شده و با آنان عهدی خاص بسته است.

برگزیدگی و فضیلت بنی‌اسرائیل در بقره

تعبیر «فَضَّلْتُكُمْ عَلَى ٱلْعَٰلَمِينَ» به برگزیدگی بنی‌اسرائیل اشاره دارد. این‌ها به نوعی قوم برگزیدهٔ روی زمین‌اند، زیرا پدرشان ابراهیم است و چنین وعده‌ای به او داده شده است. شریعتی خاص از خداوند گرفته‌اند و قرار بوده آن را رعایت کنند، اما تخلف کرده‌اند. تأکید سورهٔ بقره این است که این وقایع رخ داده و آنان بارها از فرمان سرپیچی کرده‌اند.

به آنان گفته شد کاری انجام دهند، اما گوساله‌پرستی کردند؛ گفته شد سجده کنند و سخنی بگویند، اما چیز دیگری گفتند؛ فرمانی دریافت کردند و کار دیگری انجام دادند؛ گفته شد گاوی را ذبح کنند، اما بازی درآوردند و پی‌درپی آن را به تعویق انداختند. این داستان‌ها پشت سر هم می‌آید و قرآن همچنان با بنی‌اسرائیل سخن می‌گوید. کار به جایی می‌رسد که معنای این خطاب‌ها گویی این است: دیگر نمی‌شود برای شما پیامبر فرستاد.

در پایان این خطاب‌ها، کشته‌شدن پیامبران به بنی‌اسرائیل یادآوری می‌شود. در این بیان، عیسی بن مریم که کوشیدند او را بکشند، مسیحشان بود و بزرگ‌ترین پیامبری بود که تا آن زمان آمده بود؛ حتی از موسی بالاتر. البته قرآن مستقیماً نمی‌گوید عیسی از موسی بالاتر بود. در همین سورهٔ بقره آیه‌ای هست که به نظر من این مطلب را به‌روشنی می‌رساند: دربارهٔ پیامبران می‌گوید «فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَىٰ بَعْضٍۢ» و سپس از عیسی بن مریم و تأیید او «بِرُوحِ ٱلْقُدُسِ» یاد می‌کند. به تلویح می‌توان فهمید که فضیلت او از همه بیشتر بوده است.

در قومی چنین پیامبر عظیم‌الشأنی ظهور کرده، اما او را موجودی شیطانی پنداشته‌اند که باید کشته شود. در پایانِ خطاب به بنی‌اسرائیل، دشمنی آنان با جبرئیل، آورندهٔ وحی، مطرح می‌شود. سپس داستان هاروت و ماروت می‌آید: از آنچه شیاطین نازل می‌کنند پیروی می‌کنید، با جبرئیل دشمنید و پیامبران را می‌کشید. گویی خودتان باید بپذیرید که دیگر جایی برای فرستادن پیامبر به سوی شما باقی نمانده است.

با این حال، دوباره گفته می‌شود به عهد وفا کنید تا من نیز به عهد وفا کنم. اما خطاب به بنی‌اسرائیل کم‌کم کنار می‌رود و به‌تدریج به سمت مؤمنان برمی‌گردد. این تغییر چگونه رخ می‌دهد؟ به آغاز داستان و دو پسر ابراهیم بازمی‌گردیم.

در روایت تورات، ساره حسادت می‌کند و می‌گوید این کودک اسحاق را آزار می‌دهد؛ سپس ابراهیم آنان را از خانه به بیابان می‌برد و بازمی‌گردد. این قسمتِ روایت، مبهم و نچسب است. فکر می‌کنم حتی یهودیانی که آن را می‌خوانند هم چنین احساسی داشته باشند. گویی ماجرا به دعوای دو هوو شبیه است که یکی می‌گوید دیگری اینجا نباشد و از خانه بیرونش کنند. این روایت چقدر پذیرفتنی به نظر می‌رسد؟

در این خوانش، روایت قرآن چنین نیست: خداوند به ابراهیم وحی کرده که اسماعیل را به جایی ببرد که قرار است کعبه در آن ساخته شود؛ اسماعیل و فرزندانش در آنجا بمانند و اسحاق و فرزندانش در جای دیگری باشند. نبوت در شاخهٔ اسحاق قرار گرفته و شاخهٔ اسماعیل همچون نیروی ذخیره است.

بنای کعبه و تغییر قبله

کعبه، مهم‌ترین عبادتگاه روی زمین، را ابراهیم و اسماعیل با هم در همین جایی ساخته‌اند که وحی جدید در آن نازل می‌شود. به این ترتیب روشن می‌شود چگونه در سنت ادیان ابراهیمی جایی برای این وحی باز می‌شود. فرزندان ابراهیم دو شاخه دارند: بنی‌اسرائیل و شاخه‌ای از نسل اسماعیل. در تورات هم از این شاخه یاد شده و گفته شده که از آنان قومی پدید می‌آید.

در پایان داستان ابراهیم و بنای کعبه، ابراهیم و اسماعیل دعا می‌کنند که خداوند برای قومی که در اینجا از فرزندانشان پدید آمده، پیامبری بزرگ بفرستد تا آنان را هدایت کند و کتاب و حکمت به آنان بدهد. زمینهٔ ظهور پیامبر اسلام این است: خداوند از آغاز با ابراهیم عهد بسته که نبوت را در ذریه‌اش قرار دهد؛ نوبت نخست، نوبت اسحاق بوده و نوبت دوم، نوبت اسماعیل است. پس این رخداد در همان سنت ابراهیمی جای دارد.

پس از داستان بنای کعبه، دستور تغییر قبله می‌آید. جایی که اکنون پر از بت شده، مهم‌ترین مرکز توحید جهان است و باید به سوی آن نماز خواند. تغییر از قبلهٔ یهودیان به این قبله، یعنی تغییر از بنی‌اسرائیل به بنی‌اسماعیل. در این معنا، ماجرای بنی‌اسرائیل به نوعی پایان یافته است: خطاب‌های نخست به آنان گفته که چه کرده‌اند و چرا دیگر حجتی برای ادامهٔ نبوت در میانشان باقی نمانده است.

مسیح به‌عنوان حسن ختام پیامبران بنی‌اسرائیل آمده، اما خواسته‌اند او را بکشند؛ پیامبران دیگری را نیز کشته‌اند. در این بیان، از کشته‌شدن «ذکریا مون» هم یاد می‌شود و از اینکه پیامبران کوچک‌تری نیز کشته شده‌اند. در اواخر دوران بنی‌اسرائیل، رفتارشان با پیامبران بیشتر کشتن است تا استقبال از آنان.

پس ماجرا همان ماجرای ابراهیم است، اما این بار در شاخهٔ اسماعیلی. از آغاز، به دستور خداوند، این شاخه مانند نیروی ذخیره سالم نگه داشته شده است. اکنون پیامبری بزرگ در اینجا ظهور کرده و قبله‌گاهش همان کعبه‌ای است که ابراهیم ساخته است.

در ادامهٔ سوره، شریعت جدید نازل می‌شود. فعلاً جزئیات را کنار می‌گذاریم و نقشهٔ کلی را می‌بینیم: احکام روزه، ارث، قصاص، برخی احکام مختصر مربوط به خانواده و توصیه‌های فراوان به انفاق می‌آید. در پایان، آیات مربوط به دین و قرض‌دادن و قرض‌گرفتن قرار دارد و سوره با دعای مؤمنان تمام می‌شود. از جایی به بعد، خطاب «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟» است و دیگر خطاب «يَٰبَنِىٓ إِسْرَٰٓءِيلَ» نداریم. با تغییر قبله و نزول شریعت، قومی تازه و امتی جدید در سنت ادیان ابراهیمی پدید آمده است.

این فضای کلی سورهٔ بقره است. از آیهٔ نخست تا آخر، همهٔ سوره در خدمت بیان و استدلال دربارهٔ این تحول‌هاست تا مخاطب به نتیجهٔ مورد نظر سوره برسد.

در اینجا باید به ادعای بعضی مستشرقان بازگردیم. آنان با بی‌انصافی تمام، از منظر کسی که پیامبر را نمی‌پذیرد، می‌گویند او مطالبی از یهودیت وارد دین خود کرده، به مسیحیان امتیاز داده و پذیرفته که عیسی بن مریم همان مسیح حقیقی و پیامبری بسیار بزرگ بوده، در حالی که یهودیان این را قبول ندارند. به بت‌پرستان مکه هم امتیاز داده و محل بت‌هایشان، کعبه، را قبلهٔ خود قرار داده است؛ گویی می‌خواهد با همهٔ ادیان مراوده‌ای داشته باشد.

هر آدم عاقل و هوشیاری می‌فهمد نتیجهٔ چنین کاری این است که هم یهودیان، هم مسیحیان و هم بت‌پرستان دشمن شوند. بت‌پرستان می‌بینند خانهٔ بت‌هایشان قبله‌گاه شده و این احتمال پیش می‌آید که پیامبر فردا مدعی شود بت‌ها باید از آنجا بیرون ریخته شود؛ چنان‌که همین‌طور هم شد. محتوای سورهٔ بقره کاملاً روشن می‌کند که همه علیه امت جدید همدست خواهند شد. بعد هم یهودیان و مشرکان در جنگ‌های مدینه علیه آن‌ها همدست شدند.

آیا انتظار دارید به یهودیان بگویید عیسی که کوشیدید او را بکشید، همان مسیح شما بود و آنان بگویند چه جالب؟ مسیحیان او را پسر خدا می‌دانند و الهیاتی دارند که شما آن را به‌شدت می‌کوبید و شرک می‌خوانید؛ آیا پشتیبان شما خواهند شد؟ بت‌پرستان را نیز به خلاف عقایدشان دعوت می‌کنید و علاوه بر آن، می‌خواهید خانه را از آنان بگیرید.

آگاهی قرآن از دشمنی اهل کتاب

بی‌انصافیِ این تعبیر که پیامبر به ادیان موجود امتیاز می‌دهد، از اینجا روشن می‌شود که خود قرآن به‌صراحت نشان می‌دهد از نامساعدشدن اوضاع آگاه است. بلافاصله پس از داستان ابراهیم و تغییر قبله، می‌آید: «فَٱذْكُرُونِىٓ أَذْكُرْكُمْ وَٱشْكُرُوا۟ لِى وَلَا تَكْفُرُونِ». اگر مستشرقی ارتباط این آیات با آیات پیشین را بفهمد، نه این بخش را پراکنده‌گویی می‌خواند و نه آن حرف مزخرف را می‌زند که پیامبر می‌خواسته دل همهٔ ادیان را به دست آورد.

پس از اعلام تغییر قبله، خطاب به مؤمنان است: «يَٰٓأَيُّهَا ٱلَّذِينَ ءَامَنُوا۟ ٱسْتَعِينُوا۟ بِٱلصَّبْرِ وَٱلصَّلَوٰةِ ۚ إِنَّ ٱللَّهَ مَعَ ٱلصَّٰبِرِينَ». سپس می‌آید: «وَلَا تَقُولُوا۟ لِمَن يُقْتَلُ فِى سَبِيلِ ٱللَّهِ أَمْوَٰتٌۢ ۚ بَلْ أَحْيَآءٌۭ». هنوز جنگی رخ نداده است، اما گفته می‌شود کسانی را که در راه خدا کشته می‌شوند مرده نخوانید.

پس از آن، از آزمون با ترس، گرسنگی و کاستی در اموال، جان‌ها و ثمرات سخن می‌رود: «وَلَنَبْلُوَنَّكُم بِشَىْءٍۢ مِّنَ ٱلْخَوْفِ وَٱلْجُوعِ وَنَقْصٍۢ مِّنَ ٱلْأَمْوَٰلِ وَٱلْأَنفُسِ وَٱلثَّمَرَٰتِ ۗ وَبَشِّرِ ٱلصَّٰبِرِينَ». و در ادامه: «ٱلَّذِينَ إِذَآ أَصَٰبَتْهُم مُّصِيبَةٌۭ قَالُوٓا۟ إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ». تغییر قبله با این بیان همراه می‌شود که مطمئن باشید جنگ پیش خواهد آمد. نه بت‌پرستان می‌ایستند تا کعبه از بت‌ها پاک شود و نه اهل ادیان دیگر دست روی دست می‌گذارند تا دین ابراهیمی تازه‌ای اعلام شود و عقاید اصلی‌شان زیر سؤال برود.

این پراکندگی نیست؛ نوعی بیان است که بدون اعلام مستقیمِ اینکه چه اوضاع هولناکی در پیش است، مخاطب را آمادهٔ جنگ می‌کند: به شما حمله خواهند کرد و خواهند کوشید شما را بکشند. از پیش می‌گوید کسانی را که کشته می‌شوند مرده نخوانید، بلکه زنده‌اند؛ در این بیان، عبارت «عِندَ رَبِّهِمْ يُرْزَقُونَ» نیز یاد می‌شود. از همین حالا باید گفت «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّآ إِلَيْهِ رَٰجِعُونَ». اتفاقی هم که افتاد همین بود.

سورهٔ بقره پیش از جنگ، در آغاز دین، این مطلب را بیان می‌کند. تا وقتی گروهی به توحید و یکتاپرستی دعوت می‌کنند و سخنان اخلاقی می‌گویند، لزوماً جنگی رخ نمی‌دهد. اما اگر مدعی مالکیت کعبه شوند و خود را دینی ابراهیمی در چارچوب آن سنت قرار دهند، روشن است که همه علیه آنان متحد می‌شوند. البته مسیحیان حضور زیادی در شبه‌جزیرهٔ عربستان نداشتند و چندان درگیر نشدند؛ یهودیان و مشرکان با پیامبر درگیر شدند.

این کلیات کمک می‌کند سوره را همچون رشته‌ای منظم از مطالب بخوانیم. هنوز مطالب بسیاری را نفهمیده‌اید و اکنون پرسش‌های تازه‌ای پیش می‌آید: چرا مقدمه چنین است؟ تقسیم سه‌گانه چه معنایی دارد؟ درون هر قطعه، داستان‌ها چگونه پیش می‌رود؟ چرا احکام به این ترتیب می‌آید و کدام حکم نخست مطرح می‌شود؟ اگر کلیت سوره این است، چرا ۴ صفحه دربارهٔ انفاق سخن گفته می‌شود؟

چرا نام سوره بقره است؟ درست است که داستان ذبح گاو در آن نقل شده، اما آیا نمی‌شد نامش بنی‌اسرائیل، قبله، مسجدالحرام، ابراهیم یا اسماعیل باشد؟ اسماعیل در اینجا شخصیتی بسیار مهم می‌شود و در سنت ابراهیمی می‌توان بر او تأکید کرد. با این حال، نام سوره گاو است؛ از داستانی دربارهٔ تخلف بنی‌اسرائیل آمده که فرمان ذبح گاو را انجام نمی‌دهند و آن‌قدر بازی درمی‌آورند تا سرانجام آن را می‌کشند. چرا همین داستان نام سوره شده است؟

رزولوشن تدریجی: از کلیت به آیه

می‌توان صد سؤال از این دست مطرح کرد: چرا این آیه در اینجا آمده یا چرا ناگهان در میان احکام داستانی نقل شده است؟ ان‌شاءالله در جلسات بعد به این پرسش‌ها هم پاسخ می‌دهیم.

آتن بورو، مشهورترین مستندساز جهان، مثال مناسبی است. ممکن نیست کسی کارش را ندیده باشد؛ اگر تلویزیون را ۱۰ بار روشن کرده باشید، یک بار مستندی از او در حال پخش بوده است. اکنون پیرمردی است که ۵۰ سال مستند ساخته. در پایان یکی از قسمت‌های مستندی دربارهٔ پرندگان می‌گوید:

«پرندهها تمام مدت دارن میخونن و فلان و اینا در قسمت بعد میخوایم به شما بگیم که اینا چی میگن».

بعد کمی مکث می‌کند، می‌خندد و قسمت تمام می‌شود. بحث ما نیز به‌تدریج وضوح بیشتری پیدا می‌کند. اکنون گویی مطلب را از فاصلهٔ چند کیلومتری می‌بینیم و اتصال آغاز و پایانش را در کلیت درمی‌یابیم؛ هنوز دقیقاً روشن نیست ابتدای آن چگونه متصل می‌شود. هرچه جلوتر برویم، قطعه‌ها کوچک‌تر می‌شود و رزولوشن بالاتر می‌رود تا به آیه‌ها و کلمه‌ها نزدیک شویم.

آیا پیامبر می‌خواسته کاری کند که یهودیان و مسیحیان به او ایمان بیاورند؟ آیا چنین توهمی داشته که اگر بخشی از عقاید هر گروه را بپذیرد، اتفاق خوبی می‌افتد؟ در خود قرآن به‌صراحت گفته می‌شود انتظار نداشته باشید آنان ایمان بیاورند؛ باید منتظر باشید که بخواهند سرتان را از تنتان جدا کنند. پس این تصور مطرح نیست که از هر دین یک‌سوم برداشته شود و دینی به دست آید که سه دین پیشین با آن مدارا کنند. برعکس، چنین دینی دشمنی همهٔ این گروه‌ها را برمی‌انگیزد و باید در انتظار حمله و تلاش برای کشتن بود.