او پس از مرور جلسهٔ گذشته میگوید این جلسه بهجای ادامهٔ آیات به مقدمهٔ سوره برمیگردد و بیشتر دربارهٔ فضای کلی سوره صحبت میکند. در این میان دربارهٔ فهم یک نظریه از درون چارچوب فکری آن، دربارهٔ مبانی دینی و ملاک پیشرفت انسان و دربارهٔ اعدام و موضع لاادری در غرب بحث میکند. در پایان میگوید این بحثها را جلسهٔ آینده ادامه میدهد.
مرور جلسه گذشته
جلسه گذشته طبق قراری که داشتیم آیات مربط به حج که برای سوره حج بود از آیه «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» تا آیهای که اجازه جنگ برای اولین بار صادر شد را خواندم. نکاتی که در این آیات بود و الان میخواهم روی آنها تأکید کنم این بود که هم شروع و هم انتهای این مجموعه آیات یک مقدار خارج از تمرکز خود عبادت بود. وقتی وارد این مجموعه آیات میشویم در مورد حج صحبت میکند ولی در ابتدا بحث از این است که کسانی هستند که میخواهند مانع حج شوند و در انتها هم به آیاتی میرسیم که حرف از مقابله کردن و دفاع کردن و جنگیدن با کسانی میزند که همان کسانی هستند که میخواهند جلوی راه خدا را بگیرند. خود متن آیات سعی کردم بگویم به ترتیب چه مفاهیمی مطرح شده است، به نظر من از نظر اینکه این مجموعه آیات شاید بزرگترین آیاتی است که به صورت یکپارچه در مورد حج در قرآن صحبت میکند، دقیقاً به دلیل اینکه جزئیات شریعت همانطوری که در سوره بقره است اینجا نیست از نظر درک کلی مفاهیم مربوط به حج شاید مهمترین آیات قرآن است. اینکه تأکید روی چه چیزهایی است، تأکید روی مسئله توحید، مسئله زیارت، قربانی به منظور شکرگزاری در مقابل رزق چهارپایان و الی آخر. چیزهایی که جلسه گذشته ۴-۵ مورد به ترتیب گفتم که در این سوره به آن اشاره شده است. از یک جایی به بعد بیشتر به مسئله قربانی متمایل میشود و با تصویر قربانی کردن شتر، این مجموعه آیات تمام میشود. سعی کردم بگویم چگونه به آیات بعد از خودش ارتباط پیدا میکند.
الان برای ادامه بحث دو راه داریم، یکی اینکه هم آماده این هستیم که وارد بخش بعدی سوره شویم که در مورد مسئله جهاد و دفاع صحبت میکند و هم اینکه به عقب برگردیم و مقدمه را بخوانیم. واقعاً جلسه گذشته ایده خیلی قطعی نداشتم که برای این جلسه چه کاری کنم ولی نهایتاً به این نتیجه رسیدم این جلسه آیات قبلی را بخوانیم. مجدداً به این مقدمه برمیگردیم. احساس من این است یک بار شاید کافی نباشد مقدمه را بخوانیم. فعلاً با همین مقدار حرفهایی که در مورد حج زدیم میل دارم یک بار آیات ابتدایی سوره را مرور کنیم. در مورد فضای کلی سوره یک بار دیگر توضیح بدهم بعداً ادامه بدهیم باز مجدداً یک بار دیگر این کار را تکرار میکنیم. در این جلسه لزوماً در مورد همه جزئیاتی که در مقدمه است بحث نمیکنیم ولی سعی میکنم با استفاده از مقدمه یک بار دیگر در مورد فضای کلی سوره صحبت کنم. البته در این جلسه تا حدود زیادی ممکن است از دقت کردن و خواندن جزئیات خود سوره هم دور شویم. یعنی بحثهایی مطرح کنم که بیشتر به فضای کلی مربوط است و لزوماً به تک تک آیات اینجا مربوط نمیشود.
دو تصویر هولانگیز در مقدمه سوره
از ابتدای سوره اگر نگاه کنید همانطوری که از اولین جلسهای که بحث را شروع کردیم و در مورد آن صحبت کردم کلاً سوره حج با تصویر قیامت و تحولات کلی که در انتها در زمین و جایی که در آن زندگی میکنیم پیش میآید شروع میشود. در جلسه اول تأکید کردم فضای کلی سوره حج انگار نگاه کلی از راه دور به انسان، مردمی که کلاً در قرآن به آنها ناس گفته میشود… یک واژه انسان وجود دارد نزدیک به همین معنایی است که ما انسان میگوییم به کار میرود. یک واژه ناس وجود دارد که بیشتر شبیه واژه مردم است، مجموع آدمهایی که باهم روی زمین زندگی میکنند. دیدگاه کلی سوره این است که انگار به انسان به عنوان موجودی که در یک زیستگاه خاصی زندگی میکند نگاه میکند. سعی کردم در جلسه اول بگویم خود زمین و جغرافیا در این سوره اهمیت دارد. لزوماً لازم نیست وقتی در مورد ناس صحبت میکنید به جغرافیا هم خیلی اهمیت بدهید. ولی اینجا به زمین اهمیت داده میشود به اضافه اینکه چون یک مسئله اساسی در این سوره، مسئله حج است و حج هم یک عبادت جغرافیایی است و یک نقطه خاص از جغرافیای زمین وجود دارد که تصویر کلی که از حج داریم حرکت مردم از سراسر زمین به سمت نقطه خاص و تجمع در یک نقطه خاص است.
از قیامت هم صحبت میکند حرف از زلزله است. شما تصویر زمین و آخرین لحظههایی که مردم در زمین به شکل فعلی خودشان زندگی میکنند را میبینید. یک زلزله خیلی بزرگی است که انگار همه چیز را بهم میریزد. بنابراین شاید کنار واژه ناس که به صورت مداوم در این سوره تکرار میشود مثلاً در آیه اول، دوم، سوم، پنجم ناس داریم. نمیشود این سوره را بخوانید و به تکرار زیاد این واژه نرسید. در کنار واژه ناس در آیات اول واژه ارض نیامده است ولی تصویر زمین وجود دارد. اولاً همراه با ناس انگار واژه ارض هم در نظر شما باشد وقتی به کلیت مردم نگاه میکنید ولی تأکید بیشتر این است اولین تصویری که از سوره میبینید تصویر مردم روی زمینی است که در حال لرزش و فروپاشی است. این تصویر پایان زندگی انسان روی زمین است و خیلی مهم است این قطعه اول سوره تا قبل از آیاتی که مربوط به حج است را اگر نگاه کنید سعی کردم بگویم قطعه دوم آغاز و پایان شبیه به هم دارد. جلسه قبل سعی کردم توضیح بدهم اگر آیه اول آن قطعه را بردارید «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَیَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ» از خود آیات مربوط به ابراهیم آن قطعه را شروع کنید آنوقت شاید خیلی پایان و رسیدن به جهاد خیلی بدیهی نباشد. ولی قبل از اینکه بحث در مورد خود حج و مناسک آن را ببینید مسأله اینکه یک عده مخالف عبادت در زمین هستند را و راه خدا را سد میکنند در آن مجموعه آیات میآید و بعد به جهاد ختم میشود.
در این جلسه بدون اینکه بخواهم خیلی وارد جزئیات شوم اگر به این قطعه اول که سه صفحه است با این رسمالخط، اگر به این قطعه به عنوان یک قطعه مستقل نگاه کنیم آغاز و پایان این قطعه با فاجعه است. تصویر هولناک یک زلزلهای که مردم به شدت دچار هول و هراس میشوند طوری که هر زن حاملهای نه انسان بلکه همه موجودات زندهای که آبستن هستند از شدت هول، وضع حمل میکنند. «وَتَرَى النَّاسَ سُکَارَى وَمَا هُمْ بِسُکَارَى» مردم حالت مستی دارند در حالیکه مست نیستند. «وَلَکِنَّ عَذَابَ اللَّهِ شَدِیدٌ» بنابراین شما سورهای را میخوانید که اولین آیه آن آیه هول انگیز یک واقعه تکان دهندهای است که نشانه عذاب خداوند است و تأثیر شدیدی است که روی آدمها گذاشته است. وقتی سوره به پایان نزدیک میشود شاید وحشتناکترین توصیفها از عذابهای جهنم را در این سوره شاهد هستید «یُصْهَرُ بِهِ مَا فِی بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ وَلَهُمْ مَقَامِعُ مِنْ حَدِیدٍ کُلَّمَا أَرَادُوا أَنْ یَخْرُجُوا مِنْهَا» بنابراین این مجموعه آیاتی که الان بررسی میکنیم با یک آیه شدید لحن عذاب و تهدید مردم و درخواست اینکه تقوا را رعایت کنند شروع میشود و با تصاویری از عذاب به پایان میرسد. یک آیه در انتها که در مورد مؤمنین است وجود دارد، پایان آن با تصویر هول انگیز جهنم در مقابل تصویر دل انگیز بهشت است. این تفاوت وحشتناکی است که سرنوشت انسانها بعد از به اتمام رسیدن حیات دنیوی دچارش میشوند.
حضار: ؟
لزوماً عذاب خدا اختصاص به بعد از آخرت نیست. مثلاً اقوامی که نابود شدند عذاب الهی بر آنها نازل شد، محاکمه به معنای محاکمه قیامت نیست. عذاب که اختصاص به بهشت و جهنم ندارد.
حضار: دنیا با یک عذاب تمام میشود؟
دنیا برای آدمهایی که تقوا ندارند با عذاب تمام میشود هرچند که آدمهای با تقوا هم…
حضار: راجع به همه آدمها صحبت میکند
بله ای مردم تقوا داشته باشید تا چنین بلایی در انتها سر شما نیاید.
حضار: ؟
ولی دعوت «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْ» در ابتدا یعنی اینکه تقوا داشته باشید این بلا سر شما نمیآید. ای مردم تقوا داشته باشید برای اینکه چنین بلایی در پیش است. اگر تقوا هم داشته باشم همان بلا سر من بیاید یعنی چه؟ من را دعوت میکند که چه تقوا داشته باشید و چه تقوا نداشته باشید پوست شما کنده میشود فکر میکنم وقتی شروع میشود «یَا أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّکُمْم» یعنی این تقوا شما را در مقابل این عذاب محافظت میکند. توصیف کلی «وَتَرَى النَّاسَ سُکَارَى وَمَا هُمْ بِسُکَارَى» نشان دهنده این است که عموم مردم تقوا ندارند و نخواهند داشت.
[۰۰:۱۵]
شما وقتی به مردم نگاه میکنید چیزی که میبینید این است که دچار این هول و هراس شدند. معنی آیه به وضوح این است که اگر تقوا داشته باشید نجات پیدا میکنید. تقوا داشته باشید چون چنین عذاب و صحنههای هولناکی در پیش است. انتها هم در مورد جهنم و بهشت صحبت میکند، در مورد تفاوت وحشتناکی که بعداً پیش میآید. الان هنوز جهان به پایان خودش نرسیده است و زندگی میکنیم و انگار جهان عکسالعمل خیلی خاصی در مقابل تقوا داشتن و تقوا نداشتن به ما نشان نمیدهد. ولی اینگونه باقی نخواهد ماند در پایان جهان و بعد از اینکه داوری شد تفاوت بین انسانهای با تقوا و بی تقوا از زمین تا آسمان است. حرفی که زدم را تصحیح میکنم، ابتدا و انتهای این قطعه هولانگیز است گفتم در انتها عذاب است، اتفاقاً اگر فقط و فقط جهنم وجود داشت اینقدر هولانگیز نبود. وقتی تصاویر جهنم را کنار تصاویر بهشت میبینم بیشتر روی من تأثیر میگذارد. اینکه آینده من در آن جهان اینقدر میتواند فرق داشته باشد بر حسب اینکه در این دنیا چگونه زندگی کرده باشم. چیزی که آدم را دچار هول و هراس میکند و باعث میشود بیشتر مواظب خودش باشد این است که سرنوشتهای خیلی خیلی متفاوتی در انتظار آدمها در آن دنیا است.
ابتدا و انتهای این قطعه، حالت تهدید کردن و حالت تشویق به تقوا به دلیل اینکه ممکن است عذابی در پیش باشد و دچار عذاب شویم در این قطعه وجود دارد. این ویژگی این مقدمه است که اینگونه نگاه میکند. متن مقدمه چه چیزی را میگوید؟ انسانها در زمین زندگی میکنند. یک مقدار مفصلتر یادآوری میکنم، یک لحظه یادتان بیفتد در جهان بینی قرآنی انسانها را در زمین در چه موقعیتی میبینیم؟ ما همان موجوداتی هستیم که هبوط کردیم و انگار چیزی شبیه تبعید است در حالت هبوط در این زمین زندگی میکنیم و قرار است دوباره به بهشت برگردیم. برنامه این بود ما از بهشت رانده شدیم انسان خلق نشده بود که عذاب شود یا سختی بکشد ولی انگار نقطه ضعفی وجود داشت که نمیشد انسان در بهشت ساکن و ابدی باشد و این نقطه ضعف انسان را به یک دورهای از زندگی خودش رساند و آن هم زندگی کردن موقت در زمین است و به یک معنایی قرار است به بهشت برگردیم. وضعیتی که هیچ سختی در آنجا نیست.
ما در دوران موقتی هستیم که در زمین زندگی میکنیم واقعیت این است همه بازگشت به بهشت را نمیتوانند انجام بدهند. به چیزهایی که از آنها خواسته شده است، هدایتی که قول داده شده برای انسانها فرستاده شده است، انسانها از هدایت پیروی نمیکنند بنابراین آنهایی که پیروی نمیکنند به بهشت برنمیگردند و اینکه چه اتفاقهایی میافتد موضوع این سوره نیست. چیزی که در این سوره نگاه میکنیم از راه دور به وضعیت موقت زندگی بشر در این دنیا نگاه میکنیم. خداوند چیزهایی از بشر در دوران موقت حیاتاش در زمین خواسته است و شیطانی هم است که گمراه کننده است و آن هم برای نابودی انسان نقشههایی دارد و حرفهایی دارد و چیزهایی میگوید. به نظر میآید از ابتدای سوره بحثی که الان مطرح شد انگار اکثریت مردم هم آن حرفها را بیشتر گوش میدهند، جاذبههایی وجود دارد که جذب حرفهای گمراه کننده میشوند. اگر تهدیدهای اول و آخر را کنار بگذارید متن این قطعه بیان کردن زندگی آدمها در زمین است. اینکه یک عده غافل از این سرنوشت نهایی خودشان هستند خداوند را نمیبینند و یک عده میبینند و یک عده هم حالت بینابین دارند.
یک مقدار در مورد وضعیت بشر در دوران حیات زمین مفصلتر صحبت میکنم و بحثهایی که در جلسات قبل گفتم اشاره میکنم. سعی میکنم یک مقدار مفصلتر در مورد یک یا دو نکتهای که قبلاً به آن اشاره کردم در این جلسه صحبت کنم.
شک و تردید مانع اثبات
یک نکته این است که خیلی خیلی مهم است آدم چه در مورد مسائل دینی و چه در مورد مسائل علمی یا هر چیزی که فکر میکند دچار این وضعیت نشود اگر شک و تردیدهایی وجود دارد مانع از این شود که دیدگاه مشخصی که قرار است درک کند عمیق درک کند. همه ما تقریباً این نقطه ضعف را داریم که اگر نسبت به درستی و غلطی یک چیزی شک داشته باشیم انگار خوب نمیتوانیم جدی فکر کنیم. مثلاً من تا حدودی به یک نظریه علمی اعتقاد داشته باشم ولی در عین حال شک هم داشته باشم. یک مثال تاریخی جالبی است یک آدمی به اسم فولکرسون است، ریاضیدان است و بیشتر در نظریه linear programming کار کرده است. یک حدسی وجود داشت به اسم حدس برچ (Birch) که نمیخواهم وارد جزئیات شوم. این آدم فکر میکنم شاید ۱۵-۲۰ سال به این حدس فکر میکرد، آدم خیلی مهمی است و در زمینه برنامهریزی خطی خیلی خیلی آدم شاخصی است و به اسم خودش خیلی قضیه دارد. به این حدس فکر میکرد و خیلی به حل آن نزدیک شده بود، خودش در یک مصاحبهای گفته است که یک لمی مانده بود ولی ثابت نمیشد. یک راهحلی برای حل این قضیه در ذهنش بود و یک لمی را هنوز حل نکرده بود و گاهی برمیگشت و فکر میکرد و نمیتوانست حل کند. خودش میگوید آن روزی که اعلام کردند و من شنیدم که لومه یک ریاضیدان دیگر کلاً آن بحث را ثابت کرده است همان شب این لم را حل کردم که دو اثبات هیچ ربطی به هم ندارند.
همین مسئله در کارهای علمی هم پیش میآید. اگر من یک مسئله جلوی شما بگذارم و بگویم قضیه زیر را ثابت کنید ممکن است آن را ثابت کنید. ولی اگر بگویم معلوم نیست درست یا غلط است شاید درست یا غلط است. شما میخواهید ثابت کنید به نظر شما غلط است. میروید مثال نقض بسازید ولی به نظر شما نمیشود انگار درست است، دوباره سعی میکنید ثابت کنید ممکن است جلسه امتحان تمام شود و هیچ کاری نکرده باشید. اگر واقعاً مسئله واقعی باشد شاید هیچ وقت به نتیجه نرسید. مثال دیگر، یک مدل تئوریست خیلی خیلی بزرگ به اسم چانگ وجود دارد. همه کسانی که منطق و مدل تئوری میخوانند کتاب درسی چانگ را دیدند، آدم خیلی خیلی بزرگی است. این شاگرد تارسکی بود و او هم یکی از بزرگترین منطقدانهای قرن ۲۰ است. داستانی که نمیدانم چه کسی نقل کرده است این است چانگ یک دانشجوی چینی در برکلی بود نزد تارسکی رفته است و احتمالاً باید حدس بزنید یک چینی چگونه حرف میزند تارسکی هم یک آدم خیلی بزرگی است و خیلی حوصله ندارد، مراجعه کننده زیاد دارد و همه دانشجوها دوست دارند با او تز بگیرند. نزد او رفته است و به زبان چینی یا انگلیسی گفته است میخواهم با شما تز بگیرم. تارسکی نه اینکه چون این آدم چینی است ولی او را نمیشناسد روال کارش ظاهراً این بود یک تستی میکند. همین الان هم منطقی این است یا یک استاد، دانشجو را میشناسد به او اعتماد دارد قبول میکند و گاهی ممکن است یک استاد پیش قدم شود و به یک دانشجو پیشنهاد کند و بگوید با من تز بگیر. ولی نشناسد یک مسئله به او میدهد تا ببیند چند مرده حلاج است.
تارسکی دو مسئله به چانگ داده است گفته است برو روی اینها فکر کن دو هفته دیگر با هم جلسه بگذاریم تا ببینم چه ایدهای داری. چانگ دو هفته تمام وقت روی این مسئله فکر کرده است و در نهایت با ناراحتی به تارسکی گفته است یکی را نتوانستم حل کنم. تارسکی هم تعجب کرده است دو open problem مهم منطق و مدل تئوری به چانگ داده است و چانگ یکی را حل کرده است و دیگری را نصفه حل کرده است و ناراحت است. چون نمیدانست اینها open problem هستند به عنوان اینکه کانچکتر (conjecture) بودند فکر میکرد درست است آنها را حل کرده است. ثبات قدم موقع فکر کردن یعنی این، یعنی من مطمئن باشم یک چیزی درست است و راه برای اثبات آن است اصلاً ذهن من برنمیگردد و شک نمیکنم و تا ته میروم و هرطوری شده است یک راهی پیدا میکنم.
باز یک داستان خیلی بامزه در مورد ریاضیدان معروفی به اسم دانزیگ است. میگویند اینقدر دانشجوی منزوی بوده و کلاس نمیرفته و با کسی خیلی صحبت نمیکرده است. یک روزی به کلاس آمار رفته است دانشجوی ریاضی بود و علاقه خاصی به آمار نداشت، کلاس آمار هم نمیرفت. یک بار کلاس میرود میبیند استاد دو مسئله نوشته است فکر کرده است اینها homework هستند، یادداشت کرده است و تحویل داده است. آخر ترم استاد اعلامیه زده است این آدم به من مراجعه کند این هم رفته گفته تو کی هستی که توانستی دو مسئله باز آمار را حل کنی.
شما وقتی مطمئن هستید یک چیزی درست است در فکر کردن به آن ثبات قدم دارید و تا آخر میروید. افکار خودتان را ادامه میدهید وقتی شک و تردید دارید این کار را انجام نمیدهید، تا میخواهید فکر کنید و به جلو بروید انگار یک چیزی جلوی شما را میگیرد یک قدم بیشتر برنمیدارید. قرآن را میخوانید در عین حال شکهایی در ذهن شما است، همینکه تردید داشته باشید خوب نمیفهمید اگر یک فکری به ذهن شما برسد تا بخواهید عمیقتر یک چیزی را بفهمید یک اشکالاتی باعث میشود افکار مخالف این بیاید و نهایتاً به آن چیزی که باید برسید نمیرسید.
چیزی که میخواهم روی آن تأکید کنم این است سعی کنید وقتی به مسائل مذهبی و دینی فکر میکنید در مورد هر چیزی، در مورد نظریه علمی، در مورد مسئله فکر میکنید، موقتاً یک لحظهای را اختصاص بدهید به اینکه انگار مطمئن هستید مبانی درست است. وقتی قرآن را میخوانید و میخواهید قرآن را بفهمید در کاتکس دینی با اصول و مفروضات دینی به صورت کامل و خالص فکر کنید. ممکن است یک ساعاتی را اختصاص بدهید به اینکه طور دیگری به قرآن نگاه کنید، مثلاً با حالت نقدانه ببینید. ولی برای اینکه یک متن را خیلی خوب بفهمید مثلاً میخواهید فروید بخوانید سعی کنید فروید شوید یعنی با همان نگاه و حالتی که او به مسائل نگاه میکرد سعی کنید نگاه کنید. شما از اول که فروید میخوانید میدانید ایرادهایی دارد، میدانید مبانی آن غلط است، میدانید تحت تأثیر علم به معنای پایان قرن ۱۹ است و آن هم الان منسوخ شده است.
[۰۰:۳۰]
بارها این حرف را به زبانهای مختلف زدم که واقعاً بدترین کار این است آدمها نظریه یک آدمی را میخوانند، فلسفه روانکاوی یا علوم اجتماعی به جای اینکه همدلانه بخوانند و عمق آن را بفهمند که طرف چه میدید و چه میخواست بگوید فکر میکنند هنر است نقادانه بخوانند. از اول، انگار دنبال پیدا کردن ایرادهای نظریه هستند قبل از اینکه به خودشان اجازه بدهند نظریه را کامل درک کنند و در وجودشان ته نشین شود. انگار همزمان که میخوانند همیشه به اشکالهای آن فکر میکنند. اینگونه آدم به جایی نمیرسد، هر چیزی را بخواهید درک کنید نهایت سعی را باید بکنید که در چارچوب فکری قرار بگیرید و همه چیز را از آن دیدگاه ببینید و تا جای ممکن این افکار را ادامه بدهید. یک راه برای اینکه به نتیجه خوبی در مورد یک تئوری برسید، به جای اینکه مبانی را نقد کنید مبانی را بپذیرید و تا جای ممکن ببینید به چه ریزالتهایی (results) میرسید. اگر مبانی غلط باشند به ریزالتهای غلط میرسند. الان مبانی تفکر فروید از نظر من خیلی اشکال دارد، میخواهم نظریه فروید را بخوانم از اول هر جملهای که میخوانم، میگویم از مبنای غلط این حرف را میزند پس این قبول نیست این هم نادرست است. برعکس، موقتاً فرض کنید همه مبانی او درست است و مقدمات را بپذیرید و سعی کنید نظریه را کامل بفهمید و سعی کنید همانطوری که فروید به دنیا و انسان نگاه میکرد نگاه کنید و جلو بروید. اگر مبانی ایراد داشته باشند یک جایی درک میکنید به یک نتایج خیلی خیلی غلطی رسیدند.
مثال آن در ریاضیات همان اتفاقی است که در کشف هندسهها نااقلیدسی افتاد. برای اینکه بدانید آیا اصل پنجم از چهار اصل دیگر در هندسه اقلیدسی این نتیجه میشود یا خیر، یک راه این بود که دقیقاً سعی کردند این کار را انجام بدهند. راهش این بود که نقیض اصل پنجم را به چهار اصل اضافه کردند به نظرشان میآمد این مبنای غلطی برای هندسه است. چهار اصل اول را بگیرید این اصل را اضافه کنید که از یک نقطه خارج خط بیش از یک خط موازی میشود رسم کرد. به جلو بروید ببینید چه میشود اگر این غلط باشد اصل پنجم جدیدی که شما اضافه کردید حتماً به تناقضی میرسد. من رفتم و به هیچ تناقضی هم نرسیدم و یک جور هندسههای جدیدی کشف شد که یکی از مبدأهای تحول ریاضیات و علم حتی با تأثیرهای فلسفی در قرن ۱۹ بود. فکر میکنم یکی از نقطه عطفهایی که در علم پیش آمد و کم کم به سایر علوم و بعداً به فلسفه سرایت کرد، کشف هندسههای نااقلیدوسی بود. چون یکی از اولین مواردی است که علم برخلاف common sense رسیده است. یعنی از هر دانشمندی میپرسیدید حتماً نظریه کوپرنیک و ساکن نبودن زمین یکی از خلاف کامنسنزها (common sense) بود که از ستارهشناسی و فیزیک آمد. به نظر من در ریاضیات این نظریه خیلی خیلی نظریه آشفته کنندهای بود که روی علم و فلسفه در قرن ۲۰ تأثیر گذاشت. شوک آن تدریجیتر ولی عمیقتر از شوکی بود که نظریه کوپرنیک داشت. آن هم مطمئناً خیلی تأثیرهای عمیقی گذاشته است.
میخواهم شما را دعوت کنم که این عادت ذهنی را برای خودتان ایجاد کنید وقتی قرآن را میخوانید همیشه یادتان باشد داستان زندگی بشر طبق روایت قرآن چیست، ماجرا از کجا شروع شده است؟ الان در زمین هستیم چه کاره هستیم؟ همیشه داستان اخراج از بهشت باید در ذهن شما باشد. فرض کنید آن داستان برای یک نفر خیلی قانع کننده نباشد اینکه چون خیلی قانع کننده نبوده خیلی هم به آن کاری ندارد اینگونه نمیتوانید قرآن را بخوانید. فرض کنید یک نفر اعتقادی به مسائل دینی ندارد، فهم قرآن یعنی جهانبینی قرآن را درک کرده باشید. اگر آن را نپذیرید اگر به حج هم بخواهید نگاه کنید این حج در زمین اتفاق میافتد، این زمین همان زمینی است که به آن هبوط کردیم و در همان مرحله از حیات خودمان هستیم که داستان به صورت واقعی یا تمثیلی بیان میکند.
اگر یک آدمی شک داشته باشد مبنای دینی درست یا غلط هستند، نمیخواهم دوباره بحث حکومت دینی را مطرح کنم که در یکی دو جلسه اخیر بحث تشکیل جامعه دینی به مسائل سیاسیتر آن منجر شد، در عین حال قبول دارم نمیشود بحث تشکیل جامعه دینی آن هم در فضای سیاسی اجتماعی الان دنیا، کسی چنین حرفی بزند و هیچ جور ایده سیاسی نداشته باشد، برای پیاده کردن یک جامعه دینی احتیاج به سیاست است. فرض کنید بحث حکومت دینی است اگر من تردید داشته باشم که دین چیز خوب یا بدی است یا درست یا غلط است. ۱۰ درصد تردید دارم و ۹۰ درصد فکر میکنم چیز خوبی است اینگونه ممکن است وارد یک سری بحثها شوم. یک مقدار که جلو میروم مانند یک خط با زاویهای جلوتر که میروید تا یک جایی بحثهای فلسفی و عبادی نزدیک است و خیلی نزدیک به دیدگاه دینی هستند ولی چند کیلومتر که دور میشوم ۱۰ درجه اختلاف به جایی میرسد که برخورد سیاسی اجتماعی یک آدم دینی را شما میشنوید و میبینید اثری از اعتقادات دینی در آن نیست. مثلاً یک آدمی در خانه خودش فضای ذهنی مذهبی دارد ولی وقتی به دانشگاه میآید لازم نیست علوم انسانی باشد فیزیک و شیمی هم که کار میکند اصولاً حسی از اینکه اینجا ممکن است مبنای دینی تفاوتهایی ایجاد کند، ندارد. میگویند هیچ فرقی ندارد فیزیک و شیمی اسلامی و غیراسلامی ندارد.
کسانی که میگویند فیزیک ربطی به دین ندارد فکر میکنم از یک جهت کاملاً حق دارند چون وقتی این حرف را میزنند احساسشان این است فیزیک یک شاخهای از علم است یک سری فرمول مینویسند و آزمایش میکنند و میبینند مدلهای ریاضی که ساختند درست یا غلط است. این چه ربطی دارد به اینکه شما آدم مسلمان یا مسیحی باشید. تلوزیون یک سخنرانی پخش میکرد با داد و فریاد میگفتند اینها دیکتاتوری میکنند و میگویند علم اسلامی وجود ندارد و مزخرف است. این چه حرفی است میزنید علم اسلامی و غیراسلامی ندارد، جامعهشناسی آنها مبانی غیردینی دارد و از این حرفها بود. واقعاً احساس من این بود یک نفر بگوید این را درست کنید، چه کسی جلوی مسلمانها را گرفته است که جامعهشناسی اسلامی درست کنند؟ من قبول دارم با نگاه مبانی دینی و غیردینی علوم انسانی متفاوتی به وجود میآید، چه چیزی تولید شده است؟ اگر من با یک نگاه جدید تحلیلهای جدیدی ارائه بدهم و تئوری درست کنم که خیلی خوب بتواند با مبانی غیر چیزی که الان هست، این تئوری جوابگوی بعضی از مسائل باشد میتوانم آن را در محیط آکادمیک مطرح کنم.
فرض کنید چنین چیزی ممکن باشد من با مبانی اسلامی، یک مدلهای جدیدی در فیزیک درست کنم و مدل من تأیید شود. مگر فیزیکدانها از شما میپرسند مبانی مدلی که ساختی اسلامی یا غیراسلامی بود؟ قرار است یک سری فرمول بنویسید یک مدل ریاضی درست کنید که جواب بدهد. به این معنا چون فیزیکدانها وقتی کار خودشان را این میدانند که یک سری مدل بسازند و اینها را با محک تجربه آزمایش کنند معمولاً احساس و نظرشان این است که ما کاری به کار مبانی خاصی نداریم. شما هر طوری بخواهید مدلهای خودتان را ارائه بدهید از نظر ما قابل قبول است. در همین فیزیک و فرمولهایی که نوشته میشود زیرمتن وجود دارد یعنی اینگونه نیست فرضهایی نکرده باشیم.
گاهی اشاره به این موضوع میکنم مثلاً فیزیک این فرض را دارد اصولاً قوانین جهان به صورت ریاضی قابل بیان هستند. فیزیک این فرض را دارد هندسهای که برای بیان مفاهیم فیزیکی مناسب است یک هندسه مشابه همین هندسههای جابهجایی است که الان داریم. این مفروضاتی است که بود و الان دیگران طور دیگری به آن کار میکنند و به آن نگاه میکنند. هرچه فیزیک جلو میرود مخصوصاً اینکه بنبستهایی در رشد فیزیک پیش آمده است طبیعی است هی به عقب برمیگردد آیا ایرادی در مبانی اولیه است که منجر به بنبست شده است یا خیر. من از فیزیک مثال میزنم چون مهمترین شاخه نظری ساینس است. الان در فیزیک دو گرایش داریم برای شکستن بن بستهای موجود فیزیک مانند حل مسئله کوانتوم گراویتی (quantum gravity) یا رسیدن به چیزی که به آن تئوری او اوریتینگ (theory of everything) یکی این است که همین راهی که رفتیم فشار بیشتری بیاوریم این سد شکسته میشود. دیگری این است که خیلی قبلتر اشتباهی داریم و به یک جایی رسیدیم که بنبست است و هرچقدر هم فشار بدهیم شکسته نمیشود و اگر قرار بود شکسته شود تا الان شکسته شده بود. پس باید برگردیم ببینیم از کجا اشتباه کردیم، کجا راهی را رفتیم که به این بنبست رسیدیم و نمیتوانیم مسائل خودمان را حل کنیم.
مثلاً فرض کنید به اینجا میرسند آیا مدل هندسی که مبنای فیزیک است مدل درست یا غلطی است. سعی کنیم هندسهای داشته باشیم که به یک معنایی مختصات آن جابجایی نباشد و غیرجابجایی باشد. یا به هر چیز دیگری میتواند باشد، دو جور گرایش وجود دارد. اینجا یک آدمی با مبانی فلسفی غیر از مبانی فلسفی که پارادایم جدید ساینس را ساختند، هیچ بعید نیست که بتواند مداخله خیلی خوبی بکند. یعنی از یک مبنای فکری خیلی خیلی منسجم فلسفی، یک جایی از مبانی اولیه را تغییر بدهد و سعی کند نظریه جدید بسازد. یک آدم معروفی به اسم شهن مجید است یک ریاضی فیزیکدانی است که هندی یا پاکستانی است. یکی از معدود آدمهایی است که به نظر من حداکثر سعی خودش را کرده است که اینگونه رفتار کند. وقتی مقالات و کتابهای او را میخوانید، متخصص نظریه کوانتوم گروپ و این چیزها است و در عین حال خیلی بحثهای مبنایی هم دارد.
[۰۰:۴۵]
این نمونه آدمی است که بحثهای او فلسفی است و از این جهت خیلی در کامیونیتی فیزیک همچنان نمیپسندند. دیدگاه او نسبت به جهان چون از فلسفی هندی سرچشمه میگیرد سعی میکند از اول کل پارادایم را عوض کند. در مورد آبزرویشن (observation)، فیزیکها چقدر در مورد آبزرویشن فکر میکنند؟ به نظر آنها یک چیز سادهای است، یک چیزی است و من آن را ابزرو (observe) میکنم. همانطور که جلو میرویم و به مکانیک کوانتوم میرسیم به نظر میآید این آبزرویشن اینقدر هم ساده نیست. وقتی میخواهم یک چیزی را آبزرو کنم حتماً توی آن اختلال ایجاد میکنم و هزار جور مسئله دیگر است. یکی از مشکلات کوانتوم این است که چرا من نمیتوانم آبزرور (observer) را همراه با سیستمی که آبزرویشن در آن انجام میشود به عنوان یک سیستم کلی جدید در نظر بگیرم و مکانیک کوانتوم در مورد آن صادق باشد. انگار مکانیک کوانتوم لازم دارد که یک سیستم باشد و یک آبزرور بیرون باشد و در مورد آن سیستم بحث کنیم. خود آبزرور را نمیتوانید همراه با یک سیستم جدید باشد، به وضوح به نظر میرسد مسئله آبزرویشن یک مشکلی ایجاد میکند.
اگر از یک آدم قرن ۱۹ میپرسیدید که آبزرویشن ممکن است مشکلاتی ایجاد کند و مفهوم سادهای نیست حتماً از دانشکده اخراج میشدید یا مانعی ایجاد میکرد که به نظرش میآمد این افکار فساد به بار میآورد. الان به جایی رسیدیم که به نظر میرسد مسئله را زیادی ساده گرفتیم. اگر بخواهید آبزرویشن را دستکاری کنید قبول دارید یک جای خیلی ابتدایی و نزدیک سرچشمههای فیزیک را دستکاری میکنید. حداقل یک آدم میشناسم اینگونه نگاه میکند، آدمهای دیگر که هندسه را عوض میکنند اینها خیلی در مبانی فکر نشدهای که ما پذیرفتیم کار میکنند. مطلقاً هیچ مشکلی وجود ندارد که یک آدمی اگر فکر میکند با استفاده از دیدگاههای دینی، مبانی فلسفی دارد که اینها منجر به دیدگاههای جدیدی در مورد آبزرویشن یا هر چیز دیگری از مبانی فلسفی ساینس میشوند بیاید براساس دیدگاههای خودش تئوریهای جدیدی مطرح کند و فرمولهای جدیدی بنویسد و فرمالیتها را تا جایی که میخواهد تغییر بدهد هیچ کس جلوی چنین فرایندی را نگرفته است. لازم نیست داد و فریاد کنیم که نمیگذارند علم اسلامی ایجاد کنیم، چه کسی میگوید؟ ایجاد کنید.
آقای مجید که استاد خیلی معتبری در بهترین دانشگاههای دنیا است و کتابهای او هم در بهترین انتشارات دنیا چاپ کردند. مهمترین کتاب درسی کوانتوم گروپ را ایشان نوشته است که دو تا است یکی سادهتر و دیگری مشکلتر است. نکته این است که حتی در کتاب مفصلتر کوانتوم گروپ خودش صرف نظر نمیکند از اینکه دیدگاه فلسفی خودش را بگوید. شاید ایرادی که به او میگیرند و یک عده خیلی از برخورد او خوششان نمیآید این است که اگر بخواهید از این آدم کوانتوم گروپ یاد بگیرید باید با مبانی فلسفی او آشنایی پیدا کنید درحالیکه لازم نیست. من میتوانم کتاب کوانتوم گروپ بنویسم بدون اینکه کوچکترین حرفی از مبانی فلسفی خودم بزنم. این حرف درست است که یک مقاومتی در مقابل شکسته شدن پارادایمها وجود دارد.
ببخشید از بحث دور شدم ولی به یک نکتهای که میخواهم اشاره کنم شاید این مقدمات بد نباشد. الان در فیزیک کسانی که استریم تئوری (stream theory) تئوری کار میکنند مین استریم (main stream) هستند، آدمهایی هستند که انگار بیشتر تمایل وجود دارد اینها به نتیجه نهایی برسند و مسئله کوانتوم گرافی را حل کنند. یک موقعی هم خیلی امید به وجود آمده بود که این اتفاق بیفتد.
طبیعی است چون اگر من به شما بگویم مشکلاتی که در زندگی شما پیش آمده است به خاطر این است کاری که دیروز کردید اشتباه بوده است راحتتر میپذیرید تا اینکه به شما بگویم از بچگی اشتباه کردید. اصلاً اشتباه کردید به مدرسه رفتید، اشتباه کردید فلان کار را انجام دادید. آدم دلش میخواهد یک مشکلی را بخواهد حل کند تا حد ممکن، با کمترین تغییرات باشد. ما در مقابل تغییرات اینرسی داریم معلوم است اگر یک نفر به من بگوید مبانی فلسفی شما نسبت به جهان از اول ایراد اساسی داشت. از ۲۰۰-۳۰۰ سال قبل کاملاً راه انحرافی رفتید و میزان دور بودن شما از حقیقت اینگونه نیست که یک کوچه فاصله بگیرید بن بست حل شود. یک شهر را اشتباه رفتید باید جول و پلاس خودمان را جمع کنیم و به جای دیگری برویم. معلوم است مقاومت وجود دارد. اگر بخواهید فیزیک اسلامی بسازید به این معنا، همان کاری که آقای مجید میکند و از حال و هوای فلسفه هندی الهام میگیرد و مفاهیمی را سعی میکند دست بزند که مفاهیم اولیه هستند، یکی از یکی از فلسفههای اسلامی الهام بگیرد و کارهایی بکند در مقابل این مقاومت وجود دارد نه به خاطر اینکه اسلامی است فکر کنید یهودیها یا آمریکاییها جلوی آن را میگیرند چون خیلی مبنایی است. همه دانشها در مقابل تغییرات اینگونه مقاومت میکنند.
انحرافی که در بحث ایجاد شد به یک نکتهای که قبلاً اشاره کردم میخواهم برسم. میخواستم از اینجا بحث را شروع کنم که به حکومتهای دینی اشاره کردم. واقعاً وقتی میخواهید قرآن بخوانید سعی کنید همه مبانی که بدیهی هستند موقتاً در ذهن خودتان ست کنید با همان دیدگاهی که قرآن در مورد انسان و رابطه انسان با خدا بیان کرده است فکر کنید، بعد ببینید در این کانتکس با این مفروضات به این میرسید آیا سازگار و درست است یا خیر. بعد میتوانید به این نتیجه برسید که کلاً خود مبانی را نقد کنید یا ریزالتهایی که به دست آمده است را نقد کنید و انتقاد را بعد فهم عمیق انجام بدهید.
یک مقدار مبانی دینی را موقتاً تکرار میکنم هر نوع چیزی غیر از این را از ذهن خودتان پاک کنید ببینیم مبانی دینی ما به ما چه میگویند. مثلاً اگر آدمهایی داشته باشیم که کاملاً ایمان دارند باید به دنیا چگونه نگاه کنیم؟ مانند آدمهایی نباشیم که در خانه دینی هستیم فلان کتاب را میخوانیم مبانی دینی یادمان میرود. اگر بحث سیاسی است انگار نه انگار دینی وجود دارد و پیامبرانی آمدند. سعی کنیم تفاوت تفکر دینی داشتن با نگاه کردن به دنیا را درک کنیم. همه جا حداقل اینگونه باشد اگر در مورد مسائل سیاسی اجتماعی بحث میکنم، اگر در مورد مسائل علمی بحث میکنم چیزی میگویم که خلاف مبانی دینی است حداقل بدانم که برخلاف مبانی دینی خودم صحبت میکنم. من فکر میکنم یک عده وارد بحثهایی میشوند از مسائل سیاسی اجتماعی تا علمی به وضوح چیزی که میگویند با مبانی دینی سازگار نیست، متوجه این نکته نیستند.
یونگ یک اصطلاحی در بحثهای راونکاوی خودش دارد ترجمه آن را خواندم فکر کنم ترجمه کردند زندگی حجرهای، حرفشان این است که بعضی از آدمها انگار در چند حجره زندگی میکنند. وقتی وارد محیط دیگری میشوند زندگی دیگری دارند الی آخر، یک جا کاملاً آدمهای مذهبی هستند بحثهای آنها را میشنید به نظر میآید تعصبات دینی دارند بعد در محیط دانشگاهی عوض میشوند و آدمهای دیگری هستند. یک مردی جلوی زن و بچه خودش یک شخصیت دارد ولی جلوی مادرش متفاوت است، ممکن است این فرق خیلی زیاد یا خیلی کم باشد. بعضیها تفاوتشان زیاد است در محیط خانواده خودشان هستند بعد کنار رئیس خودشان قرار میگیرند یک شخصیت دیگر از خودش نشان میدهد ولی با مرئوس خودش طور دیگری است. نه اینکه بد باشد ممکن است سیاست کاری باشد شخصیت طرف عوض میشود.
تأکید من روی این است سعی کنیم مبانی دینی خودمان را همیشه مد نظر داشته باشیم که چه نتایجی دارد. آیا میشود مبانی دینی را داشت و چیزهای دیگری را هم قبول کرد؟ در یک حجره زندگی کنیم. بارها گفتم این دقیقاً معنی بالغ بودن است همه افکار چیزهایی که در ذهن ما است باید با هم تبدیل به یک تفکر و ذهنیت سازگار شود. اینکه یک بخشی از مراجع دینی در ذهن ما کپی شده باشد، در مدرسه چیزهای دیگری کپی شده باشد، یک کتابهایی خواندیم از آنجا هم کپی شده است و این کپیهای افکار ناسازگار همینطور در ذهن آدم باشد. گاهی در یک مبحث تحت تأثیر فلان کتابی که خواندند اینگونه قضاوت میکنند وقتی در مورد شریعت است طور دیگری قضاوت میکنند. بسته به اینکه هر مطلب را از کجا آوردند و از کجا کپی کردند هیچ وقت کنار هم پالایش نشده است که ببینیم سازگار هستند یا خیر. فکر میکنم دقیقاً نوع تفکر والدانه اینگونه است حجرههای مختلف به وجود میآید ذهنیتهای مختلف برحسب اینکه هر آدمی در فلان حوزه از کدام مکتب و کدام مرجع افکار خودش را گرفته باشد و آموزش دیده باشد. برای همین نه خیلی طولانی میخواهم مبانی دینی خودمان را تکرار کنم و بعد به این مقدمه نگاه کنیم در مقدمه چیزی که گفته میشود اینکه الان در دنیا چه خبر است.
مبانی دینی ما
مبانی دینی ما این است که ما قرار است ایمان داشته باشیم، ما صد در صد ایمان داریم که خداوند انسان را خلق کرده است. ایمان داریم به اینکه انسان یک موجد استثنائی در نظام خلقت بوده از این نظر که این شأن را داشت که اسماء الهی را به صورت جامع میتوانست درک کند. کاری که موجودات قبل از انسان و موجوداتی که ما با آنها آشنا هستیم چنین قدرتی نداشتند. انسان در اثر یک خطا یا یک نقصی که در وجودش است وارد یک دوره آزمایشی موقت در زندگی خودش میشود که دوران زندگی ما در زمین است. همه ما موجوداتی هستیم و از نظر حیات پیشینهای داریم و الان دوران موقت آزمایشی را از زمان تولد تا مرگ در محیطی که زندگی میکنیم و زیستگاه خودمان که زمین است میگذرانیم.
خداوند از روز اول وقتی قرار شد انسانها دوره موقتی زندگی در زمین را تجربه کنند وعده داد که برای شما هدایت میفرستم و اگر از این هدایت پیروی کنید و سبک زندگی که برای شما تعیین میشود و عقاید درست را درک کنید و مطابق آن زندگی کنید هیچ نگرانی در مورد آینده نداشته باشید. به همان شرایط ایدهآل زندگی برگردید که از اول شروع کرده بودید. همه ما در درون خودمان یک حسی از دوری از بهشت داریم، همیشه که با ناملایمات طرف هستیم حس اینکه نباید این بلاها سر ما بیاید و قرار نبود این اتفاقها بیفتد، انگار انسان در درون خودش برای آسایش و آرامش خلق شده است را درک میکند. همه ما ایمان داریم به اینکه در دنیایی زندگی میکنیم مسئله اصلی زندگی ما در دنیا این است که آیا هدایت الهی را درک میکنیم و میپذیریم که به سعادت برسیم یا خیر.
[۰۱:۰۰]
هر مسأله دیگری در مقابل این مسأله یک مسأله فرعی است. انسان نیامده است در زمین زندگی کند و افتخارش این باشد پیشرفت تکنولوژی در دوران حیات خودش کمک کرده باشد. انسان نیامده است زندگی کند تا حکومتهای دموکراتیک ایجاد کند. من فکر نمیکنم اصل ماجرا ایجاد کردن حتی جامعههای ایدهآل باشد، اگر از نگاه دینی نگاه کنیم یک انسان در زمان حیات خودش اینگونه سنجیده میشود که چقدر از هدایت الهی برخوردار شده است و اصل ماجرا این است چقدر عبادت کرده است، چقدر در مقابل خداوند عبادت به معنای مطلق کرده است. فرامین الهی را درک کرده است و به آنها عمل کرده است و عبادت به معنای خاص کرده است. اگر ما ایمان داریم هدایت منظور فرستاده شدن انبیاء بود، چیزی که انبیاء با خودشان آوردند این بود که مجموع عقاید درست در مورد جهان به صورت کتاب قرآن که نگاهی نسبت به جهان وجود دارد و اینکه مجموعهای از فرامین که باید به آن عمل کرد که این بندگی کردن خدا و عبادت به معنای خاص است، اینکه هر انسانی باید روزانه ارتباطی با خدا داشته باشد. از لحاظ نگاه دینی آدمها اینگونه باهم مقایسه میشوند، چقدر بنده خدا و تابع فرامین خدا هستند.
مطمئناً اراده خدا به شریعت محدود نمیشود، معقول رفتار کردن، عدالت داشتن، اخلاق، مبانی کلی اخلاقی حتی از جزئیات شریعت به وضوح مهمتر هستند. یعنی اگر یک آدمی به جزئیات شریعت خیلی عمل میکند ولی آدم عادلی نیست برخوردهای دوگانه دارد واضح است بنده خدا نیست. بنده خدا کسی است که همیشه طرف حق را میگیرد حق میگوید، اولاً حق را میشناسد ثانیاً از حق دفاع میکند، این حق مربوط به هر کسی میتواند باشد. اینها میتواند بازتابهای سیاسی اجتماعی داشته باشد، میتواند در زندگی فردی افراد برخوردهای فردی آدمها باشد. بنابراین زمین آنطوری که خداوند میخواهد ایدهآل این است که انسانها اینگونه در آن زندگی کنند که شور عبادت داشته باشند، با هم عادلانه برخورد کنند، جوامعی درست کنند که این جوامع انسانها را به سمت بندگی خدا میکشاند. قرار است به یک رشد معنوی در زمان حیات خودمان در زمین برسیم میخواهید اسم آن را عرفان یا هر چیز دیگری بگذارید.
هر انسانی هرچقدر بیشتر به معرفت خدا و جهان برسد هرچه بیشتر مطابق با معرفت طریقی که به آن رسیده است بتواند عمل کند انسان ایدهآلتری است. جامعه ایدهآل جامعهای است که شرایط را برای چنین مسئلهای بیشتر فراهم میکند. جامعه ایدهآل جامعهای نیست توسعه یافته به معنای امروزی باشد و تولیدات آن بیشتر باشد و درآمد سرانه آن بیشتر باشد. اینگونه نگاه کردن به جوامع دینی مخالف مبانی است یا خیر؟ اگر ایدهآل من این باشد که همه چیز را کنار بگذارم فقط دنبال این باشم که درآمد سرانه ملی را ماکسیمم کنم و بگویم دولتی موفق است که بیشترین فعالیت اقتصادی را به وجود بیاورد و فرهنگ هم هر سمتی بخواهد برود. واقعاً وقتی با دین نگاه میکنید میتوانید بگویید فرهنگ جامعه به هر سمتی رفت اشکالی ندارد؟ اینکه سهم جامعه هر اتفاقی در آن افتاد اشکال ندارد الان مهم این است که در رقابت اقتصادی عقب نمانیم؟ جامعه ایدهآل جامعهای است که قدرت نظامی آن هرچقدر بیشتر باشد بهتر است. به دنبال نظامیگری برویم و فکر کنیم هرچقدر بیشتر قدرت به دست آوردیم به خدا نزدیکتر میشویم. نگاه دینی به خدا و انسان اینگونه است که انسان در زمین زندگی میکند عاقبت بسیار بسیار خطرناکی در انتظارش است اگر در زندگی اشتباه کند و تمام ماجرا این است که از نظر اخلاقی به ثباتی برسد. تقوا کمک میکند شما از نیرویهای متنوعی که در ضمیر شما است و شما را به سمت پایین و چپ و راست و همه طرف میکشد اینها را کنترل کنید فقط نیروهای به سمت بالا را تقویت کنید. به رشد برسید و آدمی که به معرفت نرسیده و مطابق با معرفت خودش عمل نمیکند آدمی است که زندگی خودش را تلف کرده است.
بنابراین کلاً انسانها را از نظر دینی با این ملاکها ارزیابی میکنیم جامعه انسانی هم به همین ترتیب است. سؤال من این است الان حرف از این میزنند جوامع پیشرفته داریم بشر پیشرفت کرده است مثلاً در ۵۰۰ سال اخیر بشر پیشرفت کرده است. با چه ملاک و مبنایی بشر پیشرفت کرده است؟ الان انسان قرن ۲۰ و ۲۱ توانسته است جامعی را تشکیل بدهد که در آن خداوند بیشتر عبادت میشود؟ الان شما به جامعه غرب که نگاه میکنید جوامع پیشرفته هستند مردم در جامع غربی چه کاری میکنند؟ واقعاً غیر از این است که هر روز هوسهای جدید، تحقق پیدا کردن یک سری هوسهای کودکانه جدید را در دنیا میبینید؟ آدمها به خودشان آزادی عمل میدهند که هر کاری دلشان بخواهد بکنند. در ۲۰۰ سال اخیر از نظر مبانی معرفتی انسان به ایمان بیشتری رسیده است یا به بیایمانی رسیده است؟ با چه مبنایی پیشرفت کردیم؟ اقتصاد ما پیشرفت کرده است یا بیشتر بشر تولید میکند بنا به معیارهای قرآنی این ملاک است؟ اینکه علم و تکنولوژی پیشرفت کردند جزء مبانی بود که انسان باید به زندگی موقت خود در دنیا میرسید؟ میشود دیدگاه دینی نسبت به جهان داشته باشم و تأسف نخورم از اوضاعی که در دنیا پیش آمده است. شما میتوانید تحلیل کنید ما به اینجا رسیدیم چون کسانی که ادعای دین داشتند و خودشان را جانشین خدا میدانستند آنقدر کارهای مزخرف کردند که اینگونه شد. فرض کنید دلیلش این یا هر چیز دیگری باشد کاری به این ندارم چگونه به اینجا رسیدیم. الان ما به جوامع الهی در جهان رسیدیم به انسانهایی رسیدیم که برای آنها راه رشد بازتر از یک انسانی است که ۵۰۰ سال پیش زندگی میکرد. مطمئناً به انسان مرفهتر و جامعه مرفهتری رسیدیم ولی این رفاه در جهت این است که انسان فراغت بیشتری پیدا کرده است. الان از این فراغت چه استفادهای میکند؟ برای پر کردن اوقات فراغت یکی از مشکلات تمدن جدید این است که مثلا تلویزیون نگاه میکنند، در تلویزیون چه میبینند؟ هرچه میبینند روز به روز مزخرفتر و غیرواقعیتر و غیرانسانیتر میشود. کلاً بشر پیشرفت کرده است با مبانی دینی نگاه کنید ما بشر پیشرفته داریم؟ آیا جوامع پیشرفته داریم یا عقبگرد کردیم؟ کلاً به تمایلات نفسانی انسان نگاه کنید شبیه به انسان نخستین نشدیم؟ انگار بدون ضابطه و بدون اینکه هیچ محدودیتی وجود داشته باشد هر کسی هر کاری دلش بخواهد بکند. الان بشر غربی از نظر فرهنگی به این سمت نزدیک نشده است که هیچ ملاک اخلاقی برای او مطرح نباشد؟ یک ملاکی را مطرح کردند که به آن آزادی میگویند شاید جواب این حرفها این باشد که بشر آزاد شده است و آزادتر زندگی میکند. تنها چیزی که غرب به آن پابند است و فرهنگ غربی به آن پابند است این است که آزادی فردی انسانها محترم باشد. دیگر به کسی مربوط نیست در آن محدوده فردی چه کاری میکند. آدمها نباید برای همدیگر محدودیت ایجاد کنند تا جایی که به کسی لطمهای نمیزنیم و آزادی دیگری را زیر سؤال نمیبرید خودت هر کاری دلت میخواهد بکن.
این نگاه به زندگی بشر با مبانی دینی سازگار است؟ که من هر کاری که میخواهم بکنم، بکنم ولی به آزادی دیگران کاری نداشته باشم. یک بار این را به عنوان ملاکی از رفتارهای اجتماعی در نظر میگیرید شاید خیلی دور نشده باشید. ولی کل حرفی که از نظر اخلاقی زده میشود همین است. گاهی من این را به عنوان ملاک در رفتار اجتماعی آدمها، بگویم حق ندارید به هم فشار بیاورید و زور بگویید ولی در عین حال توصیههای اخلاقی داشته باشم که انسان ایدهآل چیست و آدمها چه کاری باید بکنند. همه توصیهها را پاک کنم و بگویم فقط همین ملاک است هر کاری دلتان میخواهد بکنید ولی فقط به دیگران کاری نداشته باشید. این بشود مبنای اخلاق جدید که در جوامع پیشرفته وجود دارد. سؤال من این است اگر از دیدگاه قرآن نگاه کنید الان جوامع مدرن، جوامع پیشرفتهای هستند یا جوامع عقب افتادهای هستند؟ پسرفت کردیم یا پیشرفت کردیم؟ چه چیزهایی مهمتر بود؟ الان بشر بیشتر خداوند را عبادت میکند یا کمتر عبادت میکند؟ ما در زمین هستیم هدایتی میآید باید از آن پیروی کنیم نه تنها جوامع غربی پابند نیستند مانع این هستند اگر کسی بخواهد به آن پابند باشد. در شریعت اگر حکم اعدام است حق ندارید آن را اجرا کنید.
ممکن است شما بگویید به شریعت میتوان سیالتر نگاه کرد، فرض کنید واقعاً خداوند در شریعت اصرار دارد کسی که مرتکب قتل به ناحق شده است باید کشته شود. اگر اولیاء دم رضایت ندهند. خدا از ما این را خواسته است، غربیها در سابقه خودشان یهودی بودند یا مسیحی اینجور احکام را داشتند، خودشان به چیزی که عمل میکردند پشت کردند و الان نمیخواهند اجازه بدهند کس دیگری این کارها را بکند. دلیل اینکه چرا نباید اعدام شوند چیست؟ چیزی نیست. آنها مبانی دارند که بخواهند استنتاج کنند که این کار غلط یا درست است؟ غلط است چون غیرانسانی است.
حضار: چون ممکن است اشتباه شود
خداوند نمیفهمید که قاضی ممکن است اشتباه کند، غربیها تازه کشف کردند که قاضی ممکن است اشتباه کند. واقعاً دلیلش این نیست. دلیلش این است که اگر مبانی دینی نداشته باشید، قبول نداشته باشید که خداوند به شما جواز داده است حتی حیوانات را نباید بکشید. چون فضای ذهنی غربیها این است که قوانین را خودشان وضع میکنند طبیعی است که اینگونه قانون گذاشتید به خودتان جرأت نمیدهید اعدام را اجرا کنید. از یک نظر خوب است و نتیجه درستی میگیرند، اگر ارتباط با آسمان نداشته باشم چگونه باید به خودم اجازه بدهم حیوان بکشم چه برسد به اینکه آدمی را بکشم بر حسب اینکه کاری کرده است. نه شرایط روانی آن لحظه را میتوانم تشخیص بدهم… خیلی چیزها را نمیتوانم تشخیص بدهم بنابراین احتیاطاً میگویم این کار را نکنید. غربیها به این نتیجه رسیدند که مبانی الهی غلط بوده، چگونه و در چه تاریخی به این نتیجه رسیدند؟ فیلسوفها یا ساینتستهای آنها این حرف را زدند؟ کدام آدم بود؟ میتوان کتاب یا آدمی را معرفی کنید که به این کشف رسیده باشند که خداوند وجود ندارد یا خداوند با بشر ارتباط نداشت.
خیلی آدمهای ملحد یا سکولار با آدمهای مذهبی بحثهای فلسفی در مورد مبانی نمیکنند. یک مورد خیلی معروف وجود دارد راسل حاضر شد در بی بی سی با فیلسوف نیم بند الهی دانی به اسم کاپیلسون که بیشتر فسلفه شناس است و نه فیلسوف بحث کند.
[۰۱:۱۵]
تاریخ فلسفه معروفی نوشته است که به زبان فارسی هم ترجمه شده است. دیروز برای اولین بار بعد از ۲۰ سال همه مجلدهای آن را در یک کتابفروشی با یک چاپ یکسان دیدم. نزدیک بود بخرم ۲۰ سال این کتاب چاپ شده است یا جلد ۴ نبوده یا جلد ۳ نبوده اگر هم بوده رنگها متفاوت بوده است. خلاصه دیروز مجموعه تاریخ فلسفه کاپلسون را دیدم. این آدم با راسل بحث کرده است حرف راسل چیست؟ که خدا وجود ندارد؟ معلوم است که حرفش این نیست بحث او با کاپلسون به اینجا میرسد راسل به صراحت موضعاش این است که نمیدانیم خدا وجود دارد یا خیر. ما نمیتوانیم ثابت کنیم خدا وجود دارد، موضع راسل این است که ادعای شما این است میتوانید ثابت کنید خدا وجود دارد ولی ادعای من این است نمیتوانی ثابت کنی خدا وجود دارد. کل موضع بحث به اصطلاح خودش این است که نمیدانم حقیقت چیست (لاادری). مسئله اینکه اعدام خوب یا بد است آیا از این موضع درمیآید؟ من نمیدانم خدا هست یا خیر، من نمیدانم خدا شریعت فرستاده است یا خیر؟ من نمیدانم قیامتی هست یا خیر ولی نباید به شریعت عمل کنم. باید طوری رفتار کنید که خدایی وجود ندارد، طوری رفتار کنید که شریعتی نیست.
این را از ما میخواهند، یک بار این است که غربیها بگویند شریعت خودتان را اشتباه میفهمید اعدام در شریعت شما نیست این یک بحث جدا است. با فقها به معنای واقعی کلمه وارد بحث شوند. یکی در ایمیل به شوخی نوشته بود فقیه یعنی آدم خیلی دانا، کلمه فقیه یعنی آدمی که خیلی عمیق میفهمد. واقعاً برای چیزی که الان فقه میگوییم با عرض معذرت عمقی ندارد. میتوان علم به احکام و شریعت بگذاریم. یک مجموعه قوانین را ببینیم که در متون کدام راست کدام دروغ است چه ربطی به کلمه فقه دارد؟ فقه بیشتر شبیه این است که یک نفر فلسفه این چیزها را بفهمد عمیقاً درک کند که این احکام از کجا آمدند، عمق داشته باشد. چیزی که الان به آن فقه میگوییم همه چیز دارد ولی عمق ندارد، کاملاً ظاهر شریعت است چه چیزی درست یا غلط است چه کاری بکنیم یا نکنیم. فقها خیلی میدان نمیدهند که شما بپرسید چرا این حکم، میگویند بحث این اینجا نیست. اگر بحث چرایی احکام جایش اینجا نیست پس این فقه نیست فقه به معنای اینکه دانش عمیقی نسبت به شریعت باشد.
غربیها با فقها به معنای واقعی کلمه وارد بحث شوند و به فقهای ما بگویند ما نمیدانیم خدا وجود دارد یا خیر، یا شریعت درست است یا خیر، آیا شریعتی آمده است یا خیر یا هدایتی به بشر رسیده است یا خیر، حالا که نمیدانیم، شما جزء آنهایی هستید که فکر میکنید آمده است و ما جزء آنهایی هستیم که فکر میکنیم نیامده است، بنابراین ما نباید آزادی شما را تهدید کنیم میخواهید مطابق شریعت عمل کنید بکنید. غربیها میتوانند بگویند شما اشتباه میکنید شریعتی که به آن ایمان دارید در آن حکم اعدام مرتد نیست، احتمالاً درست میگویند، بحث کنند فقهای ما را قانع کنند مرتدها را اعدام نکنند. گاهی میگویند کلاً حکم اعدام نیست، بحث اسناد و مدارک نقلی ما را بررسی کنند بگویند شما اشتباه میکنید. اصلا این حرفها نیست. غربیها بدون اینکه مبنایی داشته باشند که به این نتیجه رسیده باشند حتی ادعای این را داشته باشند خدایی وجود ندارد، بدون اینکه به این نتیجه رسیده باشند و استدلالی کرده باشند، شواهدی داشته باشند که خداوند پیامبری را نفرستاده است. اصلاً چنین چیزهایی در غرب نه گفته شده است و نه کسی مدعی آن است و اگر بحث هم کنید نهایتاً موضع لاادری میگیرند ولی خودشان مطلقاً طوری زندگی میکنند که انگار خدا وجود ندارد، انگار شریعتی وجود ندارد، هیچ التزامی وجود ندارد که از یک احکامی پیروی کنیم بلکه کسی هم نباید این کار را بکند. با زور و فشار و تحریم هر طوری شده است مبانی خودمان را اعمال کنیم. مبانی هم مبانی است که معلوم نیست از کجا آمده است و خیلی هم بحث مبنا نمیکنند، اگر بحث مبنایی کنید فوری موضع لاادری میشود.
خوبی موضع لاادری این است که وقتی من موضع لاادری میگیرد شما باید یک چیزی را ثابت کنید، خارج از حوزه ریاضیات هم، چیزی را نمیتوان ثابت کرد. هر چیزی شما بگویید من یک چیزی میگویم مبانی که تو گفتی شهوداً درست نیست. استدلال باید از یک مبانی شروع شود و یک چیزهایی را مشترکاً قبول کنیم اگر شده اشتباه نقیضین را هم زیر سؤال میبرند برای اینکه آخر این است اگر اشتباه نقیضین را قبول نکنید یک گزاره هم نمیتوانید بیان کنید چه برسد به اینکه استنباط کنید. بشر در جوامع پیشرفته به این سمت رفته است هیچ چیزی تحت عنوان هدایت الهی را قبول ندارد و در جوامع پسرفتهای مانند ما اگر دوست داشته باشیم عمل کنیم، نمیگذارند. خودتان رها کنید از اینکه در ایران مسائل سیاسی پیش آمده است چه است. یک کشور ایدهآل در ذهن خودتان تصور کنید، یک گوشهای در جزیرهای که همه، آدمهای خوبی هستند و میخواهند احکام شریعت را اجرا کنند. فکر میکنم جزء احکام شریعت این است اگر یک نفر آدم کشت، باید اعدام شود مگر اینکه کسانی که ولی دم هستند صرف نظر کنند. شخصاً فکر میکنم در شریعت ما این حکم وجود دارد، جزء احکامی که به نظر من از قرآن و سنت برمیآید و بعید میدانم بشود بحث فقهی ترتیب داد که این را زیر سؤال ببرد. نمیشود عمل کرد، یک جورایی به نظر میرسد این فشار بدون اینکه روشن باشد از کجا میآید، جوامع پیشرفته این فشار را به همه جا میآورند.
میخواهم این آیه را برای شما بخوانم «وَمِنَ النَّاسِ مَنْ یُجَادِلُ فِی اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَیَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطَانٍ مَرِیدٍ کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَیَهْدِیهِ إِلَى عَذَابِ السَّعِیرِ» من چیزی به غیر از این در دنیا نمیبینم. آدمهایی که منکر هدایت الهی هستند حرفشان چیست و کتاب آنها کجاست؟ کجا بحثی کردند و مبانی دینی را نقض کردند؟ فرق میکند اینکه موضع لاادری بگیرید و بگویید استدلالهای شما برای ما قانع کننده نیست، تا اینکه موضع اثباتی بگیرید بگویید حرفهای شما غلط است مبانی شما غلط است و مبانی ما درست است خدا وجود ندارد، خداوند هدایت نفرستاده است. اینکه خودم آدمی باشم این چیزها را نمیپذیرم یک حرف است و اینکه جلوی پذیرش دیگران بایستم یک بحث جدا است.
چیزی که در سوره حج توصیف میشود زندگی انسانها در زمین است که یک عدهای وجود دارند بدون اینکه مبانی روشن و کتابی داشته باشند و از چیزی پیروی کنند یک مجموعه حرفهایی که گمراه کننده است میزنند و یک عدهای را گمراه میکنند. ما الان هم مانند زمان پیغمبر در همین شرایط هستیم، الان سردمدار فرهنگی که به وجود آمده است و با هدایت الهی مخالفت میکند یک نمونه همان چیزی است که فرهنگ غرب به آن میگوییم که از مبانی الهی نیآمده است. مثلاً یک فرهنگ رو به اضمحلال مارکسیستی وجود داشت آنجا هم همینطور است و معلوم نیست مبانی چیست کجا بحثی کردند که چیزی ثابت شده است. همیشه یک مجموعه از حرفها در دنیا بوده و روند مقابله کردن با هدایت الهی همیشه وجود داشته است.
الان وقت سؤال کردن است این بحثها سؤال برانگیز است، گاهی میگویم سؤال نکنید ولی بحثهایی که الان میکنم اگر شده چند جلسه هم در مورد آن صحبت کنیم این کار را میکنیم. یک کتاب اسم ببرید که کجا قوانین الهی نقض شده است که ما خبر نداریم، کدام دانشمند از علم خودش چنین نتیجهای گرفته است، غربیها الان از چه چیزی پیروی میکنند که دین را کنار گذاشتند. لحظه تاریخی وجود دارد، نظریه علمی است؟ مبنای جدید فلسفی وجود دارد؟ به غیر از لاادری گری که من خدشه وارد کنم و بگویم تو نمیتوانی ثابت کنی که حرف تو درست است این فرق میکند با اینکه من لاادری باشم جلوی شما را نمیگیرم که به شریعت خودتان عمل کنید. میگویم من نمیدانم شاید هم درست باشد شما عمل کنید ببینید چه میشود. بنابراین غربیها الان طوری رفتار میکنند که انگار به نتیجهای رسیدند. میخواستم مکث کنم و بگویم این کتاب را اسم ببرید تا من بخوانم ببینم کتاب منیری که نوری به جهان تابانده است و یک چیزهایی را روشن کرده است و ما خبر نداریم کدام کتاب است.
حضار: محکمترین چیزی که من دارم میگوید کشتن یک آدم در هر حالتی غیر بیرحمانه است. آدم چه میتواند به او بگوید؟ من که لاادری هستم هنوز خودتان را ثابت نکردید محکمترین چیزی که من دارم همین حس لاادری است.
من مشکلی با این ندارم که یک جامعهای در دنیا باشد و حس درونی آنها اینگونه باشد و اعدام نکنند. چه کاری به من دارند که حس درونی من اینگونه نیست.
حضار: این مسئله هم درست است که نباید کاری به کار دیگران داشته باشیم ولی کلاً به این آدم چه میتوان گفت؟
من فکر میکنم با این آدم نمیتوان در مورد اعدام بحث کرد، بحث را نمیتوانید با این آدم در مورد اعدام شروع کنید. من که به اعدام معتقد هستم شهوداً به این حکم رسیدم که میشود اعدام کرد؟ نه من از یک مبانی شروع کردم و به این نتیجه رسیدم قرآن کتاب خدا است و در آن نوشته است و من هم سمعاً و طاعتاً میگویم.
حضار: ؟؟
من نمیگویم در مورد اعدام هیچ بحثی نمیتوان کرد.
حضار: ؟؟
شما چه کاری میکنید؟
حضار: اگر منظورش این است که خشونت است و کار بدی است هیچ جامعهای نمیتواند از قوه قهریه بینیاز باشد.
مگر حرف جامعه غربی این است که قوه قهریه را کنار بگذارد، اخیراً در تظاهرات دانشجوها بر علیه سه برابر شدن شهریه در انگلستان، نخست وزیر ایشان جمله جالبی گفت. گفت ما میخواهیم از خشونت پلیس که یک عده انتقاد کردند گفت میخواهیم اینها قدرت قانون را حس کنند. یک عبارت ترسناکی به کار برد. قوه قهریه وجود دارد یک جایی طرف باید بداند اگر قانون را زیر پا بگذارد کتک میخورد. مسئله کشتن و نکشتن است. شهود آن این است تحت هیچ عنوانی شهوداً نباید آدم کشت، نمیگوید مخالف خشونت هستند. من با این آدم سر شهود بحث نمیکنم. بحث من این است که ما خیلی چیزها را شهوداً حس میکنیم ولی غلط است. بارها ما فکر میکنیم کاری غلط است و شهوداً حس ما این است بعد به نظر ما میرسد اشتباه حس میکردیم و حس ما عوض میشود. تصمیمگیری در مورد اینکه احکام حقوقی که در جامعه قرار است اجرا شود بر چه اساسی باید این احکام گذاشته شود به حس خودمان نمیتوانیم رجوع کنیم باید یک مبانی کلی داشته باشیم. اگر یک آدم را مجازات میکنیم خوشمان نمیآید او را مجازات کنیم استدلال داریم اگر خشونتی که که خوشمان نمیآید را به کار نبریم نظم جامعه بهم میخورد. آقای نخست وزیر انگلستان نمیگوید دوست دارم آدمهایی که به خیابان برای بالا رفتن شهریه دانشگاهها تظاهرات میکنند کتک بخورند. ولی میگوید منطقاً برای جامعه مفید است که قانون باشد و باید آدمها قانون را رعایت کنند.
[۰۱:۳۰]
اینها قانون را شکستند بنابراین باید با آنها مقابله شود. اگر آنها برخلاف قانون به خیابان آمدند و نمیروند باید به زور از خیابان آنها را بیرون انداخت. چنین حرفی دارد، از حس خودش استفاده نمیکند از مبانی کلی منطقی و حقوقی نتیجه میگیرد که به نفع کل جامعه است که این اتفاق بیفتد. من فکر نمیکنم با آدمها میشود در مورد جزئیات شریعت وارد بحث شد اگر احساس میکنند این حکم درست یا غلط است. شخصاً خودم به عنوان آدمی که شریعت را پذیرفتم، شما فکر میکنید من نسبت به تمام احکام شریعت حس خوبی دارم؟ خیر. به یک جاهایی ممکن است حس خوبی نداشته باشم ولی موضوع این است خیلی به حس شخصی خودم اعتماد ندارم. ممکن است به دلیل ضعفهای روانی که دارم یک چیزهایی را خوب درک نمیکنم یا یک موضوعی را خوب نمیشناسم. مثلا به مسئله اعدام خیلی فردی نگاه میکنم در حالیکه مسئله اعدام مسئله اجتماعی است. من خیلی حس اجتماعی خوبی ندارم، چرا؟ چون اصولاً آدم منزی هستم خیلی اهل اجتماع نیستم بنابراین تفکرات و احساسات من در حد احساسات شخصی مانده است. وقتی میتوانم به حس خودم اعتماد کنم که خودم را خیلی قبول داشته باشم که همه حسهای من منطبق با حقیقت است. معلوم است شخصاً احساسات اشتباه دارم بنابراین شریعت را چگونه قبول کردم؟ شریعت را از مبانی کلیتر قبول کردم. قبول کردم خداوند هست و هدایتی فرستاده است و به نظر من قرآن کتاب خدا است و اینها را منطقاً عقلاً قبول کردم و حس خیلی خوبی نسبت به قرآن دارم و یک جاهایی شریعت را خیلی خوب نمیفهمم.
حضار: حس شما از کجا باید درست باشد قابل اعتماد نیست اگر ایمان شما چنین وضعی را داشته باشد چطور است؟
ما ایمان خودمان را حسی به دست نیاوردهایم که قابل دفاع نباشد. اگر ایمان ما هم اینگونه باشد مثلاً من بگویم حس خوبی نسبت به ایمان خودم دارم، او هم میگوید من هم حس بدی نسبت به فلان چیز دارم بحث همینجا متوقف میشود اگر قرار است هر کسی براساس احساس خودش تصمیم بگیرد. ممکن حس خوبی نسبت به ایمان داشته باشم ولی مبانی خوبی برای دفاع کردن از ایمان خودم دارم یعنی فقط در اثر یک حس خوب نیست که شریعت را قبول کردم. اگر من هم حسی بحث کنم اون هم حسی میگوید اعدام چیز بدی است. اتفاقاً حرفی که ایشان میزند، ۲-۳ هفته پیش با یک دانشجویی که درس او تمام شده است و در حال حاضر دانشجو نیست، فی البداهه پرسید شما اعدام را قبول دارید یا خیر؟ من گفتم بله. بعد یک مقدار بحث کرد و من هم همین حرف را زدم گفتم اگر مبنایی بحث کنیم و به این نتیجه برسیم که مبانی دینی درست هستند اسلام درست است، از مبانی به این نتیجه برسیم که اسلام و شریعت درست است در شریعت حکم اعدام است باید حکم اعدام را بپذیریم. گفت اتفاقاً همین است که نباید آن مبانی را بپذیریم چون منجر به حکم اعدام میشود.
یعنی اینقدر به یک یقینی رسیده است در مورد اینکه نباید اعدام کرد پس تمام حرفهایی که زده شده است یک جایی اشکال دارد که به شریعتی رسیدیم که شریعت میگوید باید اعدام نکنید. خیلی خندم گرفت چگونه یک آدم به این میزان اطمینان میرسد که یک چیزی که دقیقاً نمیداند چیست، مسئله اعدام خیلی خیلی مسئله پیچیدهای است. فکر میکنم مخالفین اعدام هم قبول دارند مسئله فوقالعاده پیچیده است، چون مسئله فردی نیست. شما وقتی برای یک جرمی مجازات تعیین میکنید یک وجه این است جرم کم شود، هرچه مجازات را سنگینتر بگذارند برای یک جرم ساده اگر حکم اعدام بگذارند آدمها جرأت نمیکنند آن کار را انجام بدهند. ولی اگر مجازات نگذارند آدمها احساسشان این میشود که میتوانند آن کار را انجام بدهند. بنابراین تعیین مجازات این نیست که من دوست دارم مجازات انجام بدهم، مجازاتی میگذارم برای اینکه جلوی وقوع جرم را بگیرد. همین را هم میشود زیر سؤال برد آیا مجازات سنگین گذاشتن خوب است یا خیر. به نظر میرسد آدمها بر حسب مجازات یک کارهایی را نمیکنند.
نکته دیگر این است وقتی مجازات انجام میشود یک وجه این است یک آدم نامطلوبی در اثر یک مجازات ممکن است از جامعه حذف شود. به زندان برود یا کلاً حذف فیزیکی شود یا بلایی سر او بیاید. هر مجازاتی یک آسیبی به همان آدم میرساند. در غرب اینگونه شده است به نظر میرسد در وضع مقررات اجتماعی، جامعه اصل است، فرد حالت فرعی دارد. چرا زندان تبدیل به مجازات عمومی برای همه جرمها شده است؟ چون با زندان یک عنصر نامطلوب را از جامعه جدا میکنید. عناصر نامطلوب در جامعه مانند یک سری میکروبهایی به آنها نگاه کرده میشود که جامعه را بیمار میکنند و ما چرا آنها را بکشیم آنها را به زندان میبریم و با اطمینان از جامعه جدا میکنیم. اینها که از جامعه جدا شدند ما به هدف خودمان رسیدیم. اصل این نیست این آدم اصلاح شود. حرفهایی که زدم مبنای اینکه جرم اتفاق نیفتد، مبنای اینکه این آدم از جامعه جدا شود و آسیب نرساند اگر میخواهد آسیب برساند، یک مبنایی که کلاً در حقوق مدرن حذف شده است این است که قانون باید جنبه اصلاحی داشته باشد. نوع مجازاتی که برای یک جرم تعیین میکنند باید هر آدمی که یک جرمی مرتکب میشود و محرز است و خودش معترف است یک جرمی برای یک نفر ثابت شده است، آدمی که یک کار اشتباه کرده است به خودش آسیبی رسانده است به غیر از اینکه به اجتماع آسیب برساند. نوع مجازات من میتواند به این سمت برود که این آدم با آن مجازات به وضعیت بهتری برسد.
به نظر میرسد این در فلسفه حقوق مدرن نادیده گرفته میشود یا خیلی کمرنگ میشود. در مبانی حقوقی و جرم شناسی دینی به شدت پررنگ است، برای همین مجازاتها خیلی متنوع هستند. شما بر حسب اینکه هر کسی چه کاری کرده است یک جور مجازات برای او تعیین میکنید، اینگونه نیست همه شلاق بخورند یا اعدام و زندانی شوند. انواع و اقسام مجازاتها وجود دارد بر حسب اینکه چون مجازاتهای جدیدی ممکن است بشود انجام داد دست قاضی باز است. چند مورد وجود دارد که برای آن حد وجود دارد یعنی در شرع پیشبینی شده است مجازات چیست. در مورد اینکه این مجازات ابدی است یا خیر جای بحث دارد. ولی موارد زیادی وجود دارد که حاکم شرع تعزیر میکند یعنی خودش بنا به جرمی که مرتکب شده است مجازاتی تعیین میکند. این مجازاتها میتواند متنوع باشد. فکر میکنم در غرب در اختیارات قاضی چنین چیزهایی است و گاهی قاضیها مجازاتهای جالب به نظرشان میرسد بر حسب جرمی که مرتکب شدند. هرچند مبانی کلی جرم شناسی و مجازات به نظر خیلی سطحی میرسد و این حرفها در آن نیست ولی چون در آنجا قاضی در تعیین بعضی از مجازاتهای اختیار دارند خودشان شخصاً ممکن است کارهای جالبی بکنند.
یک قاضی چند سال پیش حکم خیلی جالبی داده بود که انعکاس رسانهای در دنیا پیدا کرد. یک آدمی که به حیوانات آزار رسانده بود، وظیفه داشت هر شب به پارک برود و به حیوانات غذا بدهد. یک چیز این شکلی است دقیقاً منطبق با اینکه چه کاری کرده است قاضی هم یک حکمی داده بود که طرف باید برعکس آن رفتار کند. در احکام حدود و تعزیرات دینی این خیلی پررنگ است و در فسلفه حقوق مدرن خیلی کمرنگ شده است. بحث در مورد اینکه اعدام چیز خوب یا بدی است فکر میکنم به شدت بستگی به مبانی حقوقی شما و جهان بینی شما دارد.
این نوع بحثها اگر ۲-۳ جلسه هم طول بکشد فکر میکنم بد نباشد ادامه بدهیم. یک نکته به ذهن من رسیده است بحث اعدام، در غرب خیلی بحث داغی است. الان در مسائل حقوقی غرب مسئله حقوق همجنس بازها خیلی خیلی مسئله داغی است، در مورد مسئله خودکشی اختیاری هم تا حدودی بحث میشود. ولی انعکاس اجتماعی حقوق همجنس بازها و مسئله اعدام خیلی بیشتر است. رئیس جمهور آمریکا باید تصمیم بگیرد که در مورد همجنس بازها چه باید بگوید، تصمیم بوش این است که صراحتآً بگوید مخالف با آزادی همجنس گرایی است و عملاً در ۸ سال خودش کاملاً تا جای ممکن از اختیارات خودش استفاده کرد که قوانین آزادی دادن به همجنس گراها و ازدواج کردن در آمریکا اجرا نشود. البته اختیارات رئیس جمهور محدود است. اوباما هم با شعار حمایت از همجنس گراها وارد انتخابات شد و همه همجنس گراهای آمریکا هم مطلقاً از او پشتیبانی کردند.
اولین بار بود در تاریخ انتخابات آمریکا یک کاندیدایی دقیقاً شعار انتخاباتی خودش را انتخاب کرده که صراحتاً چنین چیزی بگوید. این چه چیزی را نشان میدهد؟ که چقدر مسئله در جامعه آمریکا مسئله مهمی است و چقدر طرفدار کسانی که حقوق همجنسگرا هستند زیاد است. نه اینکه همجنسگرا هستند طرفداری از حقوق همجنسگراها خیلی با همجنسگرا بودن فرق میکند. تظاهرات عظیمی ممکن است به طرفداری از حقوق همجنسگراها برگزار شود که درصد خوبی از آنها ممکن است همجنسگرا نباشند همینطور که در دهه ۶۰ وقتی برای حقوق سیاه پوستها در آمریکا تظاهرات میشد خیلی از سفیدپوستها هم شرکت میکردند برای دفاع از حقوق سیاه پوستها کتک هم میخوردند. مسئله اعدام در غرب مسئله خیلی مطرحی است یک عالمه بحث در رسانهها انجام میشود، کتاب نوشته میشود، هنرمندها هم اصولاً گرایش به علیه اعدام دارند.
میخواهم از یک کار هنری خیلی جالب و مهمی که به نظر من یک اثر هنری خیلی قابل توجه و مخالفت اعدام ساخته شده است اشاره کنم. یک کارگردان خیلی مهم ۱۰-۱۵ سال غیر اخیر، دهه ۸۰-۹۰ به اسم کیشلوفسکی بود که یک کارگردان بزرگ لهستانی است. در ایران هم این چهره خیلی طرفدار دارد. یک مجموعه تلویزیونی به اسم ده فرمان ساخته است که ۱۰ قسمت است و موضوع هر قسمت، گناههایی است که در ده فرمان در مورد آن صحبت شده است. یک قسمتی دارد که اسم آن فیلم کوتاه در مورد کشتن است، این مطلقاً در مورد مسئله کشتن بحث میکند و مسئله اعدام را زیر سؤال میبرد. به نظر من نمونه خوبی از اثر هنری است که وقتی یک هنرمند از شهود و الهام هنری خودش استفاده میکند ممکن است یک اثر هنری تولید کند که به نظر خودش بر علیه اعدام ساخته است ولی ممکن است من ببینم ولی طرفدار اعدام شوم. وقتی شما خیلی واقعی میسازید، من یک فیلم مستند خیلی خوب در مورد یک واقعه اجتماعی میسازم منظور من این بود ولی یک چیز دیگری بگویم. ولی اگر انصاف داشته باشم و خوب در بطن حوادث بروم و تا جای ممکن مستند بودن را رعایت کنم ممکن است آدمها این را ببینند و برخلاف چیزی که من میخواستم نتیجه بگیرند. اثر هنری خوب اثری است که ممکن است تا حدودی تأثیرهای مختلف بگذارد. حرفی که میزنم ممکن است به این شکل درست نباشد که اثر هنری خوب باید فلان… از حرفهای متداولی است که خیلی شاید قابل دفاع نیست. من این فیلم را نگاه میکنم و احساس من این است که اعدام چیز خوبی است.
[۰۱:۴۵]
چون فیلمی در مورد جوان به شدت از نظر روانی بهم ریخته است که در شرایطی تصمیم میگیرد یک راننده تاکسی را میکشد. اولاً صحنه قتل فوقالعاده فجیع است. فیلم قرار است شما را از کشتن منزجر کند، چه کشتن به معنای اینکه یک نفر کسی را بکشد چه به معنای اینکه جامعه بخواهد آن آدم را اعدام کند. جفت آنها را سعی میکند نشان بدهد که بد است. نیمه اول که این را نشان میدهد واقعاً صحنههای فجیع که به شدت تأثیرگزار است در فیلم خیلی احتمالاً آدمکشی دیدید که یک نفر هفت تیر خودش را در میآورد و هفت تیر شلیک میکند و هفت نفر میمیرند. هیچ اثری از خون و چیز بدی دیده نمیشود و در صحنه ممکن است لبخندی به لب شما بیاورد. انگار سینما باعث شده است آدم احساس کند کشتن چقدر راحت است.
فیلم کمدی بود فیلمهای آرتیستی سبک راکی را مسخره میکرد یک جایی قهرمان فیلم مسلسل خیلی بزرگی را برداشت و شروع کرد به سمت یک عده شلیک کردن بعد همینکه آدمها میمردند در گوشه صفحه یک کانتری شروع به شماره انداختن کرد تعداد آدمهایی که میکشت بود. همینجور زیاد شد ۱۰-۲۰-۵۰-۱۰۰ نفر مردند و در نهایت ۱۴۷ نفر چراغ روشن شد و رکورد زده شد. تا الان در سینما یک نفر ۱۴۷ نفر را نکشته بود. این فیلمساز این صحنه را طوری ساخته است که به شدت تأثیرگزار است به نظر شما میآید که کشتن اصلاً راحت نیست چون یارو نمیمیرد هر کاری میکند یک جانی دارد و یک چیزی میگوید. تا آخر سنگ بزرگی به سر او میزند و له میکند و طرف میمیرد. نیمه دوم فیلم این است که او را محاکمه میکنند و میخواهند اعدامش کنند و فیلمساز طوری ساخته است که این صحنه هم شنیع است. اما من به عنوان یک آدم مذهبی که نیمه دوم را نگاه میکنم اتفاقاً احساس میکنم برای اینکه برای این آدم حکم اعدام صادر کردند و او را میبرند تا اعدام کنند دقیقاً در این فیلم دچار شرایط مذهبی شده است. از کارهایی که کرده است پشیمان است، گریه میکند یاد خواهر کوچک خودش افتاده است یک عکس مذهبی از خواهر خود دارد و روی فیلم روی این خیلی تأکید میشود.
هدف ما، فقط این دنیا نیست. وقتی با مبانی دینی نگاه میکنید و میخواهید یک آدم را مجازات کنید چون این آدم حیات دیگری بعد از مرگ دارد اینکه به مجازات اعدام چگونه نگاه کنید تأثیر میگذارد. اگر من احساس کنم این آدم الان از حیات دنیوی خودش وارد دنیای اخروی خودش شود شرایط بهتری پیدا میکند خیلی فرق میکند. یارو انگار مطمئن است آدمی را که کشته است و نابود شده است چیزی هم بعد از آن نیست فرق میکند. ممکن است من یک آدم را به قصد اصلاح و اینکه به نفع خودش باشد اعدام کنم. این حرف با مبانی غیردینی معنی ندارد. یعنی چه به نفع او است الان بمیرد؟ به نظر میرسد غیر مبانی دینی به نفع کسی نیست بمیرد چون زندگی دنیوی او تمام میشود و این تنها زندگی ممکن است. در همه این بحثها پیچیدگی زیادی وجود دارد و این شکلی نیست من به عنوان آدم دینی بگویم دلایل خیلی قاطعی دارم که به شما ثابت کنم اعدام چیز خوبی است یا آدمی که مخالف است بگوید من دلایل قاطعی دارم که بگویم اعدام چیز بدی است. خیر. همین الان آدمهای غیردینی هستند که طرفدار اعدام هستند به دلیل آثار اجتماعی که اعدام دارد.
در جواب سؤالی که شما میگویید حرف من این است که ما احکام شریعت را از احساسات خودمان به دست نمیآوریم و ممکن است احساسات من، من را به نتایج مشابه شریعت نرساند. ولی با مبانی دیگری به مسائل دینی ایمان پیدا میکنیم. مبانی، مبانی قابل دفاعی است. یک نفر وقتی حرفش این است موضع من لاادری است یعنی معلوم نیست این درست است یا آن درست است. فکر کنید جزء آدمهایی هستم بیشتر به نظر من میرسد این درست است. حالا بر مبنای آن چیزی که بیشتر از نظر من درست است زندگی میکنم. از جمله خداوند شریعت فرستاده است و به چنین چیزی اعتقاد پیدا کردم کسی نمیتواند به من بگوید این حرف تو واضح است غلط است و دلیلی بر علیه آن داشته باشد. ما احکام شرعی را با حس خودمان نمیتوانیم فکر کنیم هرچقدر شما آدم پیشرفتهتری باشید بیشتر میفهمید و حس شما با شریعت همراه میشود. اگر نه تبعاً یک قسمتهایی از شریعت را ممکن است با احساس شما جور در نیاید. در مورد چنین سؤالهایی فکر میکنم بحث کردن، اصلاح احساس طرف مقابل ممکن است خیلی استراتژی درستی نباشد.
حضار: یک نکته این است که ممکن است اینجا trade off هم باشد من نسبت به یک چیزی احساس خیلی قوی دارم حدس میزنم به احتمال خیلی زیاد شریعت گفته است
بله کاملاً درست است، اینجا دقیقا trade off وجود دارد، شما هیچ وقت نمیتوانید بگویید یک حکم شریعت را قطعی فهمیدید اینجا هم احتمال خطا وجود دارد. شما وقتی که در استنتاجهای خودتان چه در شریعت چه به صورت مستقیم چیزهایی که میفهمید احتمال خطا میدهید دقیقاً trade off آن همین است. مثلاً ۷۰ درصد مطمئن هستم این حکم را درست از شریعت میفهمم ولی ۹۹ درصد که نگاه میکنم غلط است. ۳۰ درصد احتمال خطا برای من پررنگ میشود آن حکم را برای خودم در حالت تعلیق نگه میدارم. گاهی برعکس است در مورد اعدام ۹۹ و نه دهم درصد از شریعت میفهمم اعدام وجود داشت و خداوند چنین چیزی را در شریعت از ما خواسته است که یک نفر بتواند اعدام شود. اعدام کردن را واجب نکرده است ولی اگر درخواست ولی دم این است که باید این آدم را اعدام کنید جامعه باید اجابت کند، مگر دلایلی وجود داشته باشد. حاکم شرع به دلایلی میتواند شخصاً بگوید این اعدام را لغو کنید.
من این را در شریعت میفهمم و احساس من نسبت به اعدام شاید ۵۰–۵۰ است. شاید شریعت را کار بگذارم ۶۰-۷۰ درصد دوست داشته باشم کسی اعدام نشود ولی این چیزی است که از شریعت میفهمم. این خطا ضرب هم میشود. به هر حال یک خطایی دارم در اینکه چقدر دین درستی را انتخاب کردم ممکن است آنجا هم احتمال خطایی بدهم و الی آخر.
حضار: اگر یکی از غربیها بگویند خیلی حس قوی دارد که اسلام غلط است در فضایی زندگی کرده است یا از این فیلمها زیاد دیده است و یک حسی خیلی در او تقویت شده است که اعدام غلط است طبیعی است ممکن است بگوید من مبانی مذهب شما را بررسی نکردم چون چنین نتیجهای دارد یا نتیجه از آن درنمیآید یا غلط است. پس طبیعی است که به ما القاء کند یا زور بیاورد که این کار را نکنید احساس او این است کار بدی انجام میشود. فرض کنید جامعه و شریعتی دارند که در آن میگویند وقتی بچهها ۳ سال شدند باید دو روز شکنجه شوند برای رشد آنها خوب است به طرز فجیعی شکنجه میشوند. شما میبینید میگویید بد است بچهها را ول کنید.
من با این آدمها وارد بحث در مورد مبانی حرفهایشان میشوم. یک فیلم دیدند و احساس خودشان را بگویند. بگویند و بنویسند و حرف بزنند اگر حرف حسابی دارند من حرفی ندارم. اگر بچهای را شکنجه میکنند من میگویم رشد او متوقف میشود سعی میکنم طرف را قانع کنم وقتی کار به اینجا رسید که یارو پرت و پلا گفت هیچ دفاعی ندارد. میگوید اجداد من این کار را کردند من هم باید بکنم به تو ربطی ندارد ممکن است من از ابزارهای دیگری استفاده کنم. کلاً حرف این است که غربیها در مورد اعدام چه دارند؟ چه شق القمری شده است به غیر از اینکه احساسشان این است کسی را نکشید. نکته همین است اگر بحث کرده باشند و ما را به جایی رسانده باشند که حرفی برای گفتن در مورد اعدام نداریم. خودشان در مورد مبانی دینی حرف در جامعه خودشان دارند، الان ایالتهایی در آمریکا وجود دارد، البته اکثراً ایالتهایی هستند نه همه آنها ولی اکثر ایالتهایی که اعدام دارند چون پیشینه مقررات دینی دارند هنوز مانده است. به هر حال حقوقدانهای لاییک وجود دارند که طرفدار اعدام هستند، اینگونه هم نیست هر کسی مبانی دینی ندارد.
در مورد شکنجه بچهها به غیر از اینکه یک آدمی چشم و گوش بسته به دنیا آمده باشد از مبنای دیگری میتواند دفاع کند؟ خیر. دقیقاً بحث این است حرف زده نمیشود فقط فشار آورده میشود و این مانند همان کاری است که در زمان پیامبران هم انجام میشد. اگر بتهای ما را عبادت نکنید از این شهر بروید، شما را میکشیم سنگسار میکنیم. زور است دفاعی ندارم این بتها چه هستند حرفی هم نمیزنم ولی میگویم چیزی که من میگویم را باید عمل کنید.
حضار: نمونهای را سراغ دارید که نسبت به اعدام ؟؟ یک روندی که دادرسی درستی داشته باشد بعد آن هیچ وکیلی مدعی نشود درست است روند دادرسی غلط بود، قتل نفس بود و اعتراض به اعدام صورت گرفته باشد.
منظور شما در ایران است؟
حضار: به نظر من اعتراضی که نسبت به اعدام صورت میگیرد.
نه اعتراض غربیها به اعدام به حکم اعدام است قبول ندارند حکم اعدام جزء مقررات کیفری یک کشوری باشد.
حضار: بعد با ایالتهای خودشان چی کار میکنند؟
کسانی که این فشار را به ما میآورند اینها کسانی هستند که به آنها هم فشار میآورند. نکته را از اعدام به سنگسار میآوریم. فرض کنید واقعاً سنگسار جزء احکام شریعت است، بحث آنها این نیست سنگسار جزء احکام شریعت است یا خیر. بحث شان این است که این کار نباید انجام شود. شاید اعدام را اشتباه کردم گفتم، باید سنگسار را میگفتم. منتها ممکن است از شریعت سنگسار درنمیآید جزء شریعت اسلام نبوده و این نظر شخصی من است. جایی است که میتوانند وارد بحث شوند و بگویند این حکم غلط است. موضوع نوع بحث کردن است سنگسار جزء احکام دین یهود بود، یهودیها که سنگسار نمیکنند اگر به فرض متشرعین یهودی در اسرائیل به قدرت رسیدند و خواستند احکام شریعت را اجرا کنند غرب مانع این کار است چون میگوید نباید این کار را انجام بدهید. با چه مبنایی این کار بد است؟ با مبنای لاییک بد است. اگر من بگویم خداوند کسی را که سنگسار میشود به دلیل زجری که میکشد از عذاب اخروی او کم میکند یا بخشیده میشود این حرف برای آنها معنی ندارد. شما حق ندارید پای خدا و آخرت را وارد بحث کنید.
[۰۲:۰۰]
شما باید با فرض اینکه خدا وجود ندارد با فرض اینکه آخرت وجود ندارد از سنگسار دفاع کنید. حرف یک چیزهایی را نباید بزنید و یک چیزهای دیگر را باید حتماً قبول کنید بعد وارد میدان شوید که میتوانید بحث کنید یا خیر. بالاخره مسأله این است اگر یک حکم هم باشد که جزء احکام یک شریعت است و غرب اینگونه برخورد میکند من میگویم برخورد آن اشتباه است.
مثلاً در مورد حجاب، این جلسه دیر شده است ۲ ساعت شده است. فشارهایی که الان در مورد حجاب و آزادی زنان است یکی حجاب و پوشش است. این چه معنی دارد به نظر شما خندهدار نیست این حرفی که میزنند. حرفی که جلسه قبل زدم پوشش خودشان در ۱۵۰ سال اخیر زیر و رو شده است همیشه هم فکر میکنند خودشان درست میگویند و کاملاً برهنه نشدند. الان در جامعه غربی یک حدی از پوشش قانوناً الزامی است، دقیقاً مانند همجنس گرا یک عده برای شکستن این الزام فعالیت میکنند و غرب به هیچ وجه زیر بار نرفته است و یک ایالت هم در آمریکا یا جای دیگر وجود ندارد که شما بتوانید برهنه وارد خیابان شوید. جرم است بنابراین یک حدی از حجاب از نظر آنها قطعاً باید وجود داشته باشد. حرفشان این است که آن حد را پیدا کردند مقدار درست را آنها فهمیدند این خندهدار است.
همین حجابی که ما داریم، کمی کمتر آن ضروری ۱۰۰ سال قبل آنها بود. فقط حرف شان در این صورت میتواند معنی پیدا کند که اکثریت زنها و مردها در جامعه ایران مخالف حجاب هستند و کسی به زور حجاب سرشان کرده است. این طرفداری از دموکراسی است و بحث جدایی است، الان یک اقلیتی در آمریکا هستند که میخواهند برهنه به خیابان بیایند ولی چون اقلیت هستند حرفشان به جایی نمیرسد، اکثریت پیدا کنند قانون را تصویب میکنند. الان واقعاً فکر میکنید اگر در ایران رأی بگیرند حجاب باشد یا نباشد چه میشود؟ نبودن حجاب رأی میآورد؟ من فکر نمیکنم فکر میکنم هنوز بخش سنتی جامعه ایران طرفدار حجاب است. اگر اینگونه باشد مشکل غربیها حل است؟ باید حل باشد ولی نیست. نظرشان این است که نباید اینگونه باشد چون حسشان این است حقیقت را میفهمند. هر وقت شما بخواهید یک چیزی را بگویید حرف از این است که حقیقت مبهم است ولی رفتار آنها اینگونه است که همیشه حقیقت مطلق دست آنها است. میدانند قانون باید چه باشد یعنی همه چیز را میدانند، آنقدر هم برای آنها روشن و واضح است مانند شکنجه بچه سه ساله که باید بقیه از آن تبعیت کنند.
اینکه حرفشان هر چند سال یک بار تغییر میکند آن هم نباید حرفش را بزنید همیشه در حال پیشرفت هستند. مانند فیزیک است همیشه عوض میشود ولی همیشه بهتر میشود کلاً علم اینگونه است، حقوقشان هم اینگونه است. اگر به آنها بگویید ۵۰ سال پیش خودتان به طرز فجیعی اعدام میکردید میگویند ما الان پیشرفت کردیم، میخواهیم شما هم پیشرفت کنید. مانند استعمار است استعمار یعنی آباد کردن، ما عقب افتاده بودیم آمدند تا کشورهای ما را آباد کنند تا حدود زیادی هم موفق شدند.
من مشتاق هستم این بحثها را ادامه بدهم، فضای سوره حج اینگونه است. شما یک زمینی میبینید یک آدمهایی را میبینید که میخواهند خداوند را عبادت کنند میخواهند شریعت را رعایت کنند بدون اینکه دلیل موجهی داشته باشند مخالف هستند. در حرفهای خودم گفتم قبلاً حرفی زدم که میخواهم در مورد آن صحبت کنم اینکه چقدر الان وضعیت ما در دنیا فرق دارد با وضعیت پیامبران، قبلاً پیامبران میآمدند و آنها حرفهای منطقی میزدند و به نظر میآمد طرف مقابل حرفی برای گفتن ندارد و میگفت سنگسار میکنند. یک جورایی به نظر میرسد اوضاع برعکس شده است آدمهای مذهبی میگویند دهان خودتان را ببندید و حرف نزنید و شما را میکشیم. میخواستم وارد این بحث شوم که تغییرات چقدر عمیق هستند جلسه آینده این صحبتها را میکنم.