او میگوید غربیها تحولات تمدن مدرن را مثبت تحلیل میکنند و این نگاه برایشان حکم ایدئولوژی را یافته، اما از نظر او این تمدن از آن سنت دینی که از انبیا باقی مانده بود دست کشیده است. در جلسهٔ گذشته او در مقام مدافع بخشی از ادعاهای خود تمدن مدرن را مطرح کرد و بخشی مانده که امروز به آن میپردازد. بحث دو پرسش را دنبال میکند: غربیها چگونه به این ماجراها مینگرند، و کدام اتفاقها این تغییرات را پدید آورده است.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
غربیها و کسانی که در تمدن مدرن زندگی میکنند، تحولات این تمدن را بهطور مثبت تحلیل میکنند؛ نگاهی که برای خودشان حکم یک ایدئولوژی را یافته است. این نگاه با موضع من تفاوت دارد: از نظر من این تمدن غرب از آن سنت دینی که از انبیا باقی مانده بود دست کشیده است و سبک زندگی مدرن بهطور مشخص همان فراموشکردنِ آخرت است. در جلسهٔ گذشته بخشی از ادعاهای خودِ تمدن مدرن دربارهٔ چگونگیِ پدیدآمدنِ وضعِ فعلی را، در مقامِ مدافع، مطرح کردم؛ بخشی مانده که امروز به آن میپردازم.
این بحث بازتابهایی در کیو لیست پیدا کرده و مطالبی نیز در ایمیلها مطرح شده است؛ فکر میکنم همهٔ آن مطالب را کامل نخواندهام، اما محتوای بحث در ذهنم است. بحث دو پرسش را دنبال میکند: غربیها چگونه به این ماجراها مینگرند، و کدام اتفاقهای مهم به معنای واقعی کلمه این تغییرات را پدید آورده است.
در یکی از ایمیلها — که خودش هم محلِ بحث شد — ویژگیِ اصلیِ تحولاتِ قرنهای اخیر در تمدنِ غرب گرایش به آزاداندیشی دانسته شده بود: به گفتهٔ نویسنده، غربیها پیروی از سنت را به یک معنا کنار گذاشتند و کوشیدند همهچیز را بازبینی کنند و از نو دربارهٔ آن بیندیشند؛ همین میل به آزاداندیشی و تقلید نکردن از سنت، غرب را به وضعیتی رسانده که اکنون میبینیم. نویسنده در همان ایمیل میافزاید که البته اکنون به وضعیتی رسیدهایم که ممکن است اعتقادات دینی زیر سؤال رفته باشد و در عمل نیز بسیاری از مردم مقید به مسائل دینی نیستند، اما میتوان امیدوار بود که این آزاداندیشی در آینده به نتایج مثبتی برسد.
ما در این جلسات بیشتر دربارهٔ افتراقِ دعوتِ انبیا و وضعِ فعلیِ جهانِ غرب سخن میگوییم؛ اما در آن بحث، نقطهٔ مشترکِ تحولاتِ غرب و دعوتِ انبیا این بود که هر دو، به نوعی، به آزاداندیشی و ایستادن در برابرِ سنتها فرا میخوانند: دعوتِ انبیا به آخرت و توحید نیز با دستکشیدن از سنتهای خرافی، سفارش به تعقل و پذیرشِ حقایق همراه بود. و طبعاً وقتی کسی آزاداندیش شد، باید انتظار داشته باشد که حقیقت را کشف کند. همهٔ پاسخها را نخواندهام، اما اولین ایمیلی را به یاد دارم که در پاسخ آمد و میگفت نکته اصلی آزاداندیشی نیست، حقگرایی است؛ و بر سر همینها هم بحث شد.
به باور من نمیتوان هم به دعوت انبیا معتقد بود — اینکه خداوند پیامبرانی فرستاد، شریعتی نازل کرد و مردم را به اطاعت از آن فراخواند — و هم به غرب و وضع موجودش نگاه مثبت داشت. روند تحولات غرب، بهویژه در قرن بیستم و مخصوصاً نیمه دوم آن، چنان است که انگار پلهپله برخلاف نهیها و فرمانهای دینی پیش میرود: هر چه نهی شده انجام میگیرد و هر چه به آن فرمان داده شده ترک میشود.
با این حال، کسی که از دور به این هماهنگی نگاه کند ممکن است دچار توهم شود که همهچیز برنامهریزی شده است؛ که کمیتهای در پس پرده نشسته و مردم را گمراه میکند. همین هماهنگیِ نیروهای شر است که معمولاً زیرِ عنوانِ «توهمِ توطئه» صورتبندی میشود: عدهای از پشتِ صحنه فرمان میدهند؛ یکی میگوید بروید همجنسگرایی را ترویج کنید، دیگری میگوید بروید مواد مخدر را میان مردم پخش کنید. معمولاً هم آن را به یهودیان نسبت میدهند؛ در حالی که اصل شریعت و همهچیز از قوم یهود آغاز شده است.
توطئهاندیش از جایی که خودش ایستاده چیزی از درونِ زندگیِ آنان نمیبیند و برای همین میپندارد آن تو خبری است: یهودیان موجوداتی مشکوک و منزویاند — عدهای که خود را از بقیه جدا کرده و در حصاری زندگی میکنند — و لابد در کاریاند و همهشان پشت پردهاند.
یهودیان سالهای سال نه با مسیحیان و نه با هیچکس دیگر قاطی نمیشدند و هر جا زندگی میکردند، همیشه محلهای جدا داشتند. اینکه خودشان میخواستند یا بیرونشان میکردند، بحث جداگانهای است. به گمان من یک تفاهم جمعی در کار بود و خودشان هم چندان میل نداشتند با مردم بیامیزند؛ تا حدود دو قرن پیش که تحولی فکری در میانشان افتاد و از گتوهای خود بیرون آمدند.
ادعای آزاداندیشی غرب یکی از دهها نکتهای است که ایدئولوژی مدافع غرب بر آن استوار است؛ همان ایدئولوژیای که همه آنچه در غرب اتفاق افتاده را مثبت میبیند و این چند قرن اخیر را سراسر تحولی مثبت میداند؛ مدافعانش حتی به وضعِ فعلیِ غرب هم نگاه مثبت دارند. مدافعان غرب میگویند اساس این تحول روشناندیشی، استقلال و اهمیت دادن به تفکر است و گاهی هم پروژه مدرنیته را همان اتکا به عقلانیت میدانند. این ادعاها را نمیتوانم بیآنکه خندهام بگیرد تکرار کنم؛ چون در دنیایی زندگی میکنیم که دیوانگی از سر و رویش میبارد. به غرب که نگاه میکنید، همهچیزش دیوانهوار است — و بعد ادعا این است که ما رفتهایم به سوی عقلانیت!
تمام رفتارهای آدمیزاد را که زیر نظر بگیرید، گونهای حالت بیعقلی در آن میبینید. کلّ فعالیتی که غرب امروز درگیر آن است بینهایت سردرگم و بیمعناست. حقیقت این است که تولید میکنند تا پول به دست آورند؛ و پول هم چیزی است که خودشان تعریف کردهاند. یعنی همهٔ این تلاشها عین بازی است: گویی همهٔ مردم جهان گردوبازی را بهشدت جدی گرفتهاند؛ با همهٔ وجود گردوها را میزنند، تکنیکهای تازه میسازند، گردوهای یکدیگر را میبرند و بعد ادعا میکنند حاصلِ عقلانیت همین است.
عقلانیت عملی یعنی دوراندیشی: کسی که عاقل و عقلانی عمل میکند، نخست چیزی را بهعنوان هدف برمیگزیند و سپس راهی برای رسیدن به آن هدف مییابد؛ یعنی راهبردی در کار میگذارد و بعد به سراغ تاکتیک میرود، به نحوهٔ پیادهکردن آن راهبرد میپردازد. مثال استاد شطرنج این معنا را بهخوبی نشان میدهد: او باید پایانِ کار را در آغاز تعیین کند و سپس در پی آن باشد که آن را بهگونهای تحقق بخشد.
اکنون از همین غربِ عقلانی، از متفکرانش و از مردمش بپرسید پنجاه سال دیگر غرب به کجا میرسد؛ برای جهان متمدن برنامهای برای پنجاه سال آینده وجود ندارد. پنجاه سال پیش اگر از مردم غرب میپرسیدید، تصویری که از جهان داشتند — همان تصویر سال ۲۰۰۰ — سرشار از سفرهای فضایی و رفتن به کرات دیگر بود؛ اما رایانه و موبایل در آن نبود. هیچکس نمیداند این تمدن از نظر تکنولوژی به چه سو میرود؛ سویی در میان نیست و هیچ ایدهای وجود ندارد.
میتوان فرض کرد آدمیان بنشینند، به جهان بنگرند و بگویند: ارتباطات ما کم است، پس روی ارتباطات سرمایهگذاری کنیم؛ یا بگویند: سفرهای فضایی ما کم است؛ یعنی بیندیشند که میخواهند به چه برسند و آنگاه برنامهریزی در کار باشد. اما هیچ دولتی چنین نمیکند و هیچ سازمان بینالمللی هم این کار را نمیکند. همهٔ تکنولوژی قدمبهقدم با سرمایههای شخصی پیش میرود: یک کشف فیزیکی رخ میدهد، اختراعی به میان میآید، تکنولوژیای پدید میآید و آنگاه میتوان محصولی را به بازار داد. بازار آن را میگیرد، عدهای دیگر میآیند و روی آن سرمایهگذاری میکنند، و یکدفعه میبینیم دنیایی که در راه سفرهای فضایی میرفت، یکباره به سمت دنیای ارتباطات چرخید.
یک بار کسی ایمیلی فوقالعاده برایم فرستاد. در آن آمده بود که حدودِ سال ۱۹۰۰ از عدهای پرسیده بودند سال ۲۰۰۰ را چگونه تصور میکنند. راستش دقیقاً نمیدانم این ماجرا در چه سالی افتاده و پرسش دربارهٔ چند سال بعد بوده است. اما مجموعهای نقاشی در آن بود از اینکه مردم از شکل دنیای آینده چه ایدهای داشتند؛ برای نمونه، یکی از نقاشیها آدمهایی را نشان میداد که همگی در حال پروازند. در این تصویرها مثلاً وسیلهای شبیه هواپیمای شخصی برای رفتوآمد تصور شده بود. این نقاشان اگر آرزوهای خود را کشیدهاند، هیچیک از آن آرزوها به جهانی که امروز در آن زندگی میکنیم شباهتی ندارد.
هیچ برنامهریزیای در کار نیست و جهان فقط همینطور در حرکت است. شما نه برای پنجاه سال دیگر، حتی برای سی سال دیگر هم نمیتوانید پیشبینی کنید که جهان چه شکلی خواهد بود و مشکلات یا تکنولوژیهای جدیدش کداماند. دانشمندان همینطور روی چیزهایی کار میکنند، تکنولوژی به وجود میآید و هر چه سودآورتر باشد تولید میشود و وارد بازار میشود؛ و تبلیغ همیشگی هم این است که «پیشرفت کردهایم»، یعنی بالاخره همیشه چیزی داریم که ده سال پیش وجود نداشت.
من یک بار در متنی دربارهٔ سفر فضایی و رفتن انسان به ماه جملهای خواندم به این مضمون که خلاصهٔ این تلاشها در سال ۱۹۶۸ به نتیجه رسیده و برای اولین بار انسان روی ماه قدم گذاشته و بشر به آرزوی دیرینهٔ خودش رسیده است. کل ادبیات و متونی را که بشر از آغاز تاریخ تا مثلاً ۱۹۴۰ تولید کرده است جمع کنید و ببینید آیا جایی کسی آرزو داشته است که برود روی ماه راه برود؛ هیچ نشانی نمیبینم که این جزوِ آرزوهای بشر بوده باشد. آنچه رخ داده این است که یک نفر، یک انسان، به ماه رفته است؛ و از رفتن یک انسان نمیتوان نتیجه گرفت که بشریت به آرزوی دیرینهٔ خودش رسیده باشد. البته آدمها واقعاً بسیار دوست داشتهاند اسرار آسمانها را بدانند؛ کل آسترولوژی هم بر این پایه است که انگار معانی پنهانی در این آسمان هست که برویم و آنها را دریابیم. اما اینکه بروند روی ماه یا کرات دیگر و روی آنها راه بروند، واقعاً آرزوی هیچکس نیست.
این سخن بهجز تبلیغات چیزی نیست. در بعضی از ایمیلها نکتهای بسیار ضروری دیدهام: در این اختلافات سیاسی که اکنون میان دانشجویان در جریان است، عدهای مطلقاً سنتگرا هستند و هر چه از رادیو و تلویزیون جمهوری اسلامی ایران میشنوند باور میکنند؛ پیشفرضشان این است که با عدهای آدمِ راستگو طرفاند و تبلیغات بر آنها اثر میگذارد. به نظر من طرف مقابل هم دقیقاً به همین اندازه تحت تأثیر تبلیغات و سنتی است که خارج از ایران قرار دارد. من اصالت زیادی در این جریانهای بهاصطلاح روشنفکری نمیبینم.
به نظر من اینجا هم ایدئولوژیای به وجود آمده است؛ ویژگی دقیق ایدئولوژیِ کنونی در ایران این است که هر کاری حکومت بکند و هر اتفاقی بیفتد، احساسِ سنتگرایان این است که خوب است. همین حرفی را که دربارهٔ ادعای پیشرفت غرب زدم در نظر بگیرید و روزنامههای سال ۵۷ و ۵۸ را — مثلاً از بهمن ۵۷ تا بهمن ۵۸ — مطالعه کنید؛ نشریاتِ دولتی و غیردولتی.
مثلاً میگویند جهش علمی داشتهایم و آن را جزو پیشرفتهای ایران میشمارند؛ واقعاً برایم عجیب است که چنین چیزهایی اصلاً مطرح میشود. الان برنامهٔ چشمانداز بیستسالهای در کار است که بر اساس آن، رسیدن به جایگاه پیشرفتهترین کشور خاورمیانه از نظر علمی هدفی برای آینده است و همین برنامه را به عنوان پیشرفت تبلیغ میکنند؛ حال آنکه ما سال ۵۷ پیشرفتهترین کشور خاورمیانه از نظر علمی بودیم. یعنی رسماً داریم اعتراف میکنیم که ۳۰ سال عقب رفتهایم، و اگر حالا ۲۰ سال دیگر کار کنیم، شاید بعد از ۲۰–۳۰ سال دوباره به آن جایگاه برسیم. به هرچه رسیدهایم همان را تبلیغ میکنیم و آدمهایی هم که بهطور کامل در اختیار این تبلیغاتاند همان را میپذیرند. امروز خیلی جدی از این دفاع میکنند که پیشرفت علمی کردهایم. نمیدانم؛ شاید به دانشگاه صنعتی شریف فکر میکنند، که به گمانم بهترین دانشکدهٔ فنیِ خاورمیانه است. آنها این پیشرفت را قطعی میگیرند و انگار جای چونوچرا ندارد که خیلی پیشرفت کرده باشیم؛ به باور من اما ماجرا این است که میخواهیم چیزی را جبران کنیم.
مخالفانِ سیاسی هم نسبتِ همینگونهای با غرب دارند. من هیچ تفاوت ماهوی میان غرب و سنت خودمان نمیبینم؛ هر دو سنتاند. این یکی را من سنت جغرافیایی و محلی مینامم و آن یکی سنت تاریخی است؛ سنتی که به نظر من قویتر است، نامرئیتر است و خطرناکتر. به نظر من این آدمها — درست عین کسی که هر چه از تبلیغات حکومتی میشنود باور میکند و تبلیغات بر او اثر میگذارد — بهطور کامل در اختیار همان سنتی هستند که از غرب میآید. جنگ هم بیشتر میان همین دو سنتگرایی است؛ با این تفاوت که طرفداران سنت غرب ایدئولوژیای پشت دارند و رادیو و تلویزیونشان میگوید اساس کارشان عقلانیت و آزادی است.
اما اگر کمی دربارهشان فکر کنید، هیچکدام از این چیزهایی که زیر چتر ایدئولوژی غرب ادعا میشود واقعاً وجود ندارد: نه عقلانیتی هست و نه آزاداندیشی. حالا میانگین متفکر بودن و آزاداندیشی را در یک آدم اروپایی با یک ایرانی چطور میسنجید؟ من با احتمال خیلی بالا فکر میکنم اگر مطالعهای انجام شود، معلوم میشود جوانان ایرانی بیشتر فکر میکنند و به سنتهای خودشان بیشتر میاندیشند؛ اروپاییها اما غرق سنت خودشاناند. جوانی را در نظر بگیرید که در همین دوران در آلمان یا آمریکا به دنیا آمده است؛ به گمانِ من آمریکاییها هیچوقت فکر نکردهاند — اروپا را نمیگویم؛ اروپا یک زمانی فکر میکرد.
این حالت در مدها هم دیده میشود. اگر در دهه ۶۰ نوجوان بودند یا جوان، هیپی بودند؛ اگر در دهه ۷۰، احتمالاً به ارزشهای عجیبی علاقهمند بودند. چیزی مد میشود و آنها هم دنبالش میروند. همین حالا میتوان از روی عکسهای غربیها فهمید چه سالی است: هر عکسی را نشانم بدهید — به شرط آن که عکس را طوری دستکاری کنید که از روی دستگاه و شواهد فنیاش معلوم نباشد مال چه سال و ایامی است — من راحت دهه ۶۰ و ۷۰ و ۸۰ را فقط از روی خود آدمها تشخیص میدهم؛ نقاشی را هم نشان بدهید باز معلوم میشود. از مدل لباس و حالوهوای آن کاملاً پیدا است: موادِ مخدر میآید و همه مصرف میکنند؛ انقلابِ جنسی میآید و همه درگیرش میشوند. اینها هر کدام یک موج دیگرند: چیزی ایجاد میشود، روی آن تبلیغ میشود و همه هم تابعش میشوند.
وگرنه چگونه ممکن است مردمِ آمریکا بیندیشند و حکومتِ خود را تحمل کنند؟ بوش رئیسجمهور میشود، ریگان رئیسجمهور میشود و — به قول رورتی — هفتاد، هشتاد سال دستاوردهای جنبشهای کارگری و لیبرالها در آمریکا را یکشبه از میان میبرد، و هیچ جوانی هم دیگر اعتراض نمیکند؛ چون نمیاندیشند و سرگرم چیزهای دیگریاند. اینان با چنین سبک زندگیای به دنیا آمدهاند و سبک زندگیشان حاصل اندیشیدن شخصی خودشان نیست. همین سبک زندگی آمریکایی امروز کمکم در اروپا هم مد شده است.
آزاداندیشی واقعی وجود ندارد. در غرب سنتی بهشدت شکل گرفته و مردم تابع آن سنتاند؛ گویی مراجع روحانی از میان رفته و مراجع علمی جایگزین آنها شدهاند. در خبرها مدام میشنوید که «دانشمندان گفتند چنین است»، و مردم اینها را بهشدت حجت خود میگیرند. همین دیروز خبر گفت گوجهفرنگی سرطانزاست و امروز میگوید ضدسرطان، و هیچکس معترض نمیشود. میپندارند آزمایشهای تازه و پیشرفت فناوری چنین نتایجی داده است؛ با آنکه میدانیم علم بسیار هم خطا میکند، نوعی سادهباوری در کار است و حرفِ دانشمندان حتی در خطا ملاک میماند؛ درست مثل حوزه که میگوید از ما تقلید کنید و اگر ما اشتباه کردیم اشکالی ندارد، شما وظیفهتان را عمل کردهاید: یک روز گفتند گوجهفرنگی نخورید، بیست سال گفتند نخورید و شما نخوردید و از علم تبعیت کردید؛ فردا هم اگر معلوم شد باید گوجه بخورید، همان را میخورید.
مرجعیت دانشمندان — و در قرن بیستم، در مورد تودهٔ مردم، هنرمندان — بهیکمعنا جایگزین دین شد. تودههای مردم بالاخره نیازمندند از کسی تبعیت کنند که قبولش دارند. امواج تودهای اوایل قرن بیستم اروپا — ناسیونالیسم و فاشیسم — را نگاه کنید: مردم واقعاً مثل گوسفند دنبال رهبری عجیب و غریب راه میافتند، برخلاف منافع و حتی هستیِ خود وارد جنگ میشوند، تلفات میدهند و کشته میشوند، و در عین حال کاملاً احساس میکنند که برحقاند. روند تحولات اروپا را که نگاه کنید، آن آزاداندیشی و روشنگری پوششی ظاهری است و زیر آن همان نبودِ عقلانیت و پیروی از سنتهای مدرن نهفته است.
به نظرم بامزه است که واژهٔ «مدرن» از حیث ریشهٔ کلمه یعنی نو. این چه نوی است که اکنون چهارصد، پانصد سال از آن گذشته است؟ میگویند «مدرنیست»، «دنیای مدرن»؛ دورهٔ مدرن از پنج قرن پیش آغاز شده و هنوز هم مدرن است — گویی هنوز نو و تازه است.
پس این هم «نو» است؛ دین هم سابقهاش بیش از ۱۴۰۰ سال نیست، اسلام مثلاً؛ مثلاً نُه قرن. و اگر پنج قرن چیزی را تازه نگه میدارد، نُه قرن هم میتواند تازه بماند. آن هم با ادعای الهیبودن — که خودش مسئله است. نوعی تفکر و نگاه جدید به وجود آمد که — نقطهضعف غرب هم حساب میشود — بیهیچ دلیلی این تصور را دارد که با اندیشه میتوان به حقیقت رسید.
این امیدواری واهی است: اینکه مثلاً اگر آزاداندیش باشیم و بنشینیم و خیلی فکر کنیم و پیشفرضهای خودمان را بررسی کنیم، به حقیقت میرسیم. نه؛ چنین تصوری قبل از دوران مدرن وجود نداشت. حرف انبیا این است که شما باید سبک زندگی خوبی داشته باشید تا حقیقت را ببینید. حقیقت اندیشیدنی نیست؛ با دو دوتا چهار تا کردن و با خودآگاهی — یعنی وقتی تفکرتان از جنس تفکر منطقیِ ریاضی است — نمیتوانید به حقیقت برسید. عرفان هم که به هر حال در همهٔ تمدنها سابقه دارد، چنین چیزی را نمیپذیرفت.
این نگاه به نظر میرسد تا حدودی از یونان آغاز شده باشد؛ مثلاً سقراط بانیِ چنین تفکری است که میشود با تفکر خالص — یعنی من بنشینم، کاغذی جلوی خودم بگذارم، از پیشفرضهایم دستگاهی اصل موضوعی بسازم و انگار مشغول اثبات چند قضیه باشم — به حقیقت برسم.
اما این توهم است که آدمی هر جور که میخواهد زندگی کند — مثلاً همجنسگرا باشد یا دگرجنسخواه، هر چه دلش میخواهد بخورد، هر قدر میخواهد لذت ببرد — و بعد اگر خوب بنشیند و فکر کند، با اندیشه، آزاد یا غیرآزاد، به حقیقت برسد. جدایی میان سبک زندگی و رسیدن به حقیقت، جدایی میان عمل و اندیشه، چیزِ نویی است که شاید از یونان شروع شده باشد — نه به این شدت — ولی کاملاً در غرب جا افتاده و یکجور حالت پیشفرض هم پیدا کرده؛ یعنی ممکن است همهٔ شما احساس کنید با خواندنِ چند کتابِ فلسفی میتوان دید حقیقت چیست. در حالی که هیچکس هیچوقت نمیتواند جدا از زندگی خودش، جدا از اینکه چگونه زندگی میکند، به حقیقت برسد؛ کشف حقیقت در واقع پیچیدگیای بیش از صرفِ فکر کردن دارد.
حالا با کشفیات جدید عصبشناسی، که کاملاً تجربی است، میدانیم که این تفکر منطقی را در واقع بخشی از یکی از نیمکرههای مغز ما انجام میدهد. و حتی اگر کسی اعتقاد دینی هم نداشته باشد و تکاملی فکر کند، توهمبودنِ این تصور که همین بخشِ کوچک قرار است ما را به شناخت برساند، به نظر واضح است؛ یعنی حرفِ من این است که برای شناخت حقیقت نه فقط مغزتان، که همهٔ وجودتان باید درگیر باشد، نه فقط یک بخش یا یک ماژول در مغزتان که تفکر منطقی انجام میدهد.
متأسفانه سوقدادن به تفکر خالص و نادیدهگرفتنِ زندگی، یکی از سنگبناهای تفکر غربی است؛ و فکر میکنم در همین دنیا هم بهشدت رایج شده است؛ زیرا آنچه در مدرسه به شما میرسد همهجا همین سوقدادن است، بیآنکه هرگز بشنوید این دانشمندانی که از آنها تعریف میکنند چگونه زندگی میکردهاند. انگار اینها فقط آدمهایی بودند که فکر میکردند.
مسئله این است که با تفکر خالص میتوانید ریاضیدان خوبی بشوید، فیزیکدان خوبی به معنای مدرن بشوید؛ یعنی فیزیک نظری، که امروز شبیه ریاضیات است. ولی واقعیت این است که درک حقایق کلی عالم به این شکل میسر نیست. درست همانگونه که عرفا میگفتند، باید به نوعی صلاحیت از نظر شناختی برسید. حرف عرفا این است که قلب شما مثل آینه است و باید آن را پاکسازی کنید تا حقیقت در آن متجلی شود و به شما الهام شود.
ویژگی قرنهای اخیر — وضعیتی که شاید روز به روز هم بدتر شده باشد — در تمدن غرب و تفکر غربی این است که الهام و ناخودآگاه، همه آن چیزهایی که قبلاً مردم برایشان مهم بود، کنار گذاشته شده است. ولی در دل همین تمدن غربی آدمی مانند یونگ پیدا میشود که ممکن است سازِ مخالف بزند؛ کسی که چندان با کل فرهنگ غربی سازگار نیست و سرانجام به شرق گرایش پیدا میکند: آدمی در واقع علیه تفکر غربی، نه در بستر آن سنت غربی.
توهم دیگر این است که پیش از رنسانس، پیش از پیدایش تمدن مدرن، مردم آزاداندیش نبودند و اندیشه نمیکردند. همین ادعای آزاداندیشی را که امروز در غرب میبینید به دوران قرون وسطی ببرید، مخصوصاً به تمدن اسلام: همهجا دعوت به آزاداندیشی است. مگر ابنسینا آزاداندیش نبود؟ و هر چیز عجیب و غریبی را هم که فرض کنید در قرون وسطی مطرح شده باشد، میبینید قبلاً مطرح بوده است.
بله، کلیسا در دورهای به بعضی از دانشمندان — مثلاً گالیله — فشارهایی آورده است؛ اما روی این ماجرا شانتاژِ زیادی هم شده است.
نظریه کوپرنیک، یعنی خورشیدمرکزی، از زمان یونان مطرح بوده است و کسی هم کسی را نمیزد و نمیکشت؛ اما به نظرشان میآمد که نظریه معقولی نیست و آن را نمیپذیرفتند. خورشیدمرکزی طرفدار زیادی نداشت، برای اینکه برهانی علیه آن داشتند. بدیهی بود که زمین گرد است؛ از یونان و از ارسطو به بعد تقریباً هیچ آدم حسابی نمیبینید که معتقد باشد زمین مسطح است. یعنی همه حکما بر این اشتراک داشتند که زمین گرد است.
آدمِ قرونوسطایی احساس میکرد که بهشدت آزاداندیش است؛ اینطور نبود که فکر کند دارد از سنتهایی پیروی میکند. این دوران پستمدرنِ امروز را کنار بگذارید؛ در قرن نوزدهم همه نیوتونی فکر میکردند و فکر نمیکردند که از چیزی تحمیلشده پیروی میکنند؛ فکر میکردند حقیقت همین است. یعنی در قرون وسطی هم همه فکر میکردند حقیقت همان است که مثلاً ارسطو گفته است.
مشکل کسانی مانند گالیله این است که — از منظر پارادایم علمی زمان خود — واقعاً بلد نیستند؛ یعنی گالیله مانند آدمی است که درس نخوانده باشد: فیزیک ارسطویی را بلد نیست و ادعاهایی میکند که کاملاً با علوم دوران ناسازگار است. تصور کنید کسی در قرن نوزدهم بیاید — که اوج شکوفایی فیزیک نیوتونی است — و برخلاف نتایج فیزیک نیوتونی بگوید من این مشاهدات را دارم؛ هیچ دلیل مشخصی نداشته باشد و هر قدر هم از او بپرسند، در آن بافت علمی آن دوران، در آن پارادایم، نتواند پاسخی بدهد. چنین آدمی به جرم آزاداندیشی محاکمه نمیشود؛ به این جرم محاکمه میشود که از نظرِ آن فضا حرفهای بیربط و خارج از عرف میزند، و ممکن است برای بعضی از آدمهای کلیسا خلاف یک اعتقاد مذهبی هم باشد. من فکر نمیکنم خورشیدمرکزی واقعاً اینقدر برای کلیسا اهمیت داشته باشد؛ خود گالیله، کپلر و همهٔ آدمهایی که بعداً آمدند بهشدت مذهبی بودند و از اینکه فرض کنند خورشید در مرکز قرار گرفته، خیلی احساس ناراحتی نمیکردند.
الکساندر کویره، مورخِ بزرگ علم که شاید بتوان او را یکی از دو سه چهرهٔ برجستهٔ این رشته در ۵۰ سال اخیر دانست، کتابی دارد که به فارسی برگردانده شده و ترجمهاش نسبتاً خوب است. عنوان دقیقش را به یاد نمیآورم؛ چیزی در مایهٔ «از جهان کراندار به جهان بیکران» بود؛ عنوانِ واقعی قطعاً این کلمات نیست. کتاب فوقالعاده خواندنی و بسیار دقیق است و برای دیدن فضای فکری آن دوران — اینکه مردم آن روزگار چگونه به مسائل مینگریستند و مشکلشان با گالیله چه بود — بسیار خوب است. کویره همهٔ متون علمی از یونان به بعد را با دقت بسیار خوانده، اشراف بسیار دارد و از نظر تاریخی چهرهای مهم است؛ هرچند ایدهٔ کلیای که مطرح میکند ممکن است از نظر من پذیرفتنی نباشد.
به نظر میرسد او میخواهد همین مسئله را حل کند و بگوید مهمترین و کلیدیترین نکتهٔ ورود ما به یک پارادایم جدید چیست. تصور او این است که پس از قرنها پذیرفتن اینکه در فضایی محدود زندگی میکنیم، تخیلِ بیکران بودنِ عالم بسیار مهم است؛ خورشیدمرکزی به اندازهٔ اعتقاد به بیکرانگی مهم نیست.
برگردیم به قرون وسطی: همهٔ آدمها — و مسلمانها مخصوصاً — بهشدت احساس آزاداندیشی میکردند و همهچیز را بازبینی میکردند. میان دانشمندان — مثلاً ابوریحان بیرونی — مخصوصاً در فضای اسلامی، هر نوع اظهار عقیدهای را میبینید؛ هرچه ارسطو گفته، اینجا بازبینی شده است. مطلقاً چنان مزاحمتی وجود نداشت؛ البته مقداری مزاحمت دینی گاهگاه دربارهٔ عرفا فراهم میشد، چون احساس میکردند ابنعربی یا سهروردی دارند کفر میگویند؛ ولی در مسائل طبیعی میبینید که خیلی راحت برخورد میکنند: یکی به کرانمندی معتقد است، یکی به بیکرانی.
در مورد قرون وسطی هم واقعاً این یک شایعه است: اینکه فکر کنیم اختناق بسیار شدیدی وجود داشته، فضایی که معین میکرد چه حرفی زده شود و چه حرفی زده نشود. جوامع علمی همیشه درون پارادایمیاند؛ همان پارادایم به نظرشان منطقی میرسد و چندان پذیرای سخن کسی نیستند که بیرون از آن حرف بزند، تا اینکه اتفاقی بیفتد و آن پارادایم بشکند. این اتفاق در مورد گالیله و بعد از او افتاد و یکباره آن پارادایم از بین رفت. اما ما با آزاداندیشی به جایی نمیرسیم؛ چون اصلاً با اندیشهٔ صرف — به آن معنای غربیاش — به جایی نمیرسیم.
آزاداندیشی چیز نوبری نیست که در دنیای مدرن پدید آمده باشد. قطعاً اتفاقهای خوبی افتاده است؛ نظامهای قضاییِ امروز ملایمترند و کسی را نمیکشند. اما اینکه قدیمها همه دانشمندان مقلد بودند، اصلاً چنین چیزی درست نیست؛ در هر جامعهای فیلسوفهایی بودند که کاملاً آزاداندیش بودند. در دورهای در اروپا شاید برخی از همینها مورد تعقیب قرار گرفتند که نمونهٔ مشهورش جوردانو برونو است؛ او مهمترین دانشمندی است که به دستِ کلیسا کشته شد. حالا ممکن است کسی هم مثلاً به این دلیل که به بیکرانگی عالم اعتقاد داشته، یا چیزهایی از این دست، مورد تعقیب قرار گرفته باشد؛ اما اتهام چنین افرادی معمولاً چیزهایی مثل جادوگری بود؛ اینکه به علوم خفیه و سحر و اینگونه چیزها علاقه نشان داده بودند یا در کتابهایشان چیزی نوشته بودند، نه اینکه مثلاً به تصور ارسطو از جهان ایراد گرفته باشند.
همین را میتوانید امروز در حوزه علمی قم ببینید، که به هر حال حوزهای سنتی است. آقای صالحی نجفآبادی را فرض کنید: همانجا درس خوانده، زبان آنجا را بلد است، همه کتابهای فقهی را خوانده و روایتها را میشناسد. اگر چنین کسی بیاید و در همان محدودهٔ ادلهای که آنها پذیرفتهاند، هرقدر هم عقیدهای شاذ مطرح کند، شما هیچوقت نمیبینید که با او برخورد غیرعلمی بشود؛ اساساً همینطور آن را تحمل میکنند. مثلاً میآید و میگوید حکم ارتداد مرگ نیست، و برایش دلایل فقهی میآورد، در همان روند مثلاً معقولی که آنها پذیرفتهاند؛ کارش صرف ادعا نیست. اما اگر کسی برود در حوزه علمی قم و بگوید چون در حقوق بشر اینطور نوشته شده، نباید کسی که زنا کرده رجم بشود، ممکن است بگویند این مرتد است. در فضای درونیِ حوزه، حداکثرِ واکنش این است که بگویند او «عقاید شاذ دارد». در نهایتِ امر هم ممکن است چنین کسی حاشیهنشینِ جامعهٔ علمی شود. خود آقای خمینی هم کاملاً آدمی با عقاید فقهی شاذ بود؛ هیچکس آن حرفهایی را که ایشان میزد، مخصوصاً در زمینههای سیاسی، قبول نداشت، و در نجف هم که رفته بود، کلاً نسبت به او بدبین بودند. همین که حرفهایی میزد که پیش از او کسی نزده یا اینگونه نگفته بود، مثالِ همین نکته است.
به هر حال، این ویژگیِ سنتهای علمی است؛ حالا نوع برخوردش شدید باشد یا غیرشدید. اینکه قبلاً آزاداندیش نبودند و یکدفعه آزاداندیش شده باشند، اصلاً چنین چیزی در کار نیست. پیشرفتهایی ممکن است صورت گرفته باشد، ولی این یک چیز کلیدی خاصی نیست. اینکه بگوییم فرهنگ غرب فرهنگی است که به مردم تعلیم میدهد از سنتها پیروی نکنند، مطلقاً چنین نیست؛ همان سازوکارهایی که مردم را در چارچوبهایی نگه میدارد، آنجا هم کاملاً وجود دارد. اینها سازوکارهای حفظ قدرتاند که در هر جامعهای وجود دارند.
مجموعهای از صفات وجود دارد که به تمدن مدرن نسبت میدهند: مثلاً آزاداندیشی، و مهمتر از آن فردگرایی و انسانگرایی. هر کتابی را که بخوانید، چیزهایی لیست میکند که اینها ویژگیهای دنیای مدرناند. اما اگر کمی با روانکاوی به معنای فرویدی و یونگی آن آشنا باشید، در روانکاوی چیز وحشتناکی وجود دارد: وقتی از آدمی بپرسید صفات ویژهاش چیست، معمولاً برعکس جواب میدهد.
سازوکارهایی در کار است که به موجب آنها خودآگاهی، آنگاه که آدمی به خود نگاه میکند، برخلاف حقیقت عمل میکند. یکی از کارکردهای خودآگاهی این است که نقطه ضعف را بپوشاند و در برابر واقعیتِ موجود حالتی جبرانی داشته باشد؛ یعنی تحریفی نظاممند وجود دارد که تصویری را که آدمی از خود دارد وارونه میکند. بر همین اساس از آدمی خسیس میشنوید که با تأکید میگوید: «من آدم بخشندهای هستم.» آدمها در خود دقیقاً آن چیزی را میبینند و ادعا میکنند که به نظر نمیرسد داشته باشند؛ به احتمال زیاد اکثر آدمها، از جمله شماها، دچار چنین مشکلیاند. این یکی از آن حقایق ترسناکی است که نتیجه روانکاوی است: لحظهای تصور کنید بفهمید همه آن ویژگیهای خوبی که گمان میکردید دارید، دقیقاً همانهایی است که ندارید؛ و نهاینکه فقط ندارید، بلکه همانها نقطهضعفهای شماست. مثلاً کسی که بسیار افتخار میکند که بخشنده است، یکباره متوجه شود که در واقع آدم بهشدت خسیسی است. این سازوکارِ بسیار مهمی است؛ دو سه بار در همین جلسات کوشیدهام آن را طوری بگویم که به کسی برنخورد.
یونگ معتقد است یکی از لحظههای حساسِ زندگیِ آدمی — به اصطلاحِ یونگ — مواجهه با «سایه» است. انگار در درون آدم موجودِ وحشتناکی زندگی میکند و ما تاکنون از مواجهه با آن پرهیز کردهایم. به گفته یونگ اگر این مواجهه یکباره رخ دهد و آدمی ناگهان با اعماقِ سیاهِ وجود خودش که از خودش پنهان کرده روبهرو شود، ممکن است ضربههای روانی شدیدی بخورد؛ یعنی آدمها دچار تروما میشوند.
به نظر من همهٔ اوصافی که غربیان درباره تمدن خودشان میگویند درست برعکسِ واقعیت است؛ یعنی مثلاً عقلانیت دقیقاً همان چیزی است که اصلاً وجود ندارد و به یک معنا تمدنهای پیشامدرن عقلانیتر بودند. همین چند وقت پیش مقالهای میخواندم که دقیقاً چنین ویژگیای را درباره تمدن غرب نوشته بود؛ اثر نویسندهای بسیار مهم، هرچند نامش را به یاد ندارم و دقیقاً هم نمیدانم موضوعش مدرنیسم بود یا پستمدرنیسم. در مقدمه مقاله، در میان ویژگیهایی که برای آنچه در غرب رخ داده برمیشمرد، نوشته بود: تصمیمگیری عقلانی، rational decision making. مدعایش این بود که این چیزی است که در دنیای مدرن پدید آمده است؛ پیشتر وجود نداشت و اکنون مثلاً مردم غرب بهشکل عقلانی تصمیم میگیرند.
یادم به پاسکال افتاد — و این به بحث قرآنی ما مربوط است — که برهانی از جنس تصمیمگیری عقلانی داشت. مضمونش این بود که لازم نیست برای خودتان اثبات کرده و یقین یافته باشید که خدایی هست و جهان آخرت؛ مثلاً فرض کنید فقط یک درصد احتمال میدهید که جهان آخرت هست، یا اصلاً نمیدانید و پنجاه درصد میگذارید؛ در این برهان مهم نیست. اگر با نظریه تصمیم آشنا باشید، برای تصمیمگیری باید جدولی کشید و گفت من دو جور میتوانم زندگی کنم: با این فرض که آخرت هست و با این فرض که آخرت نیست. در آن سو، اگر آخرت باشد — هرچند با همان احتمال یک درصد — و من بد زندگی کرده باشم، زیانم بینهایت است، چون تا ابد باید عذاب بکشم؛ و اگر انتخاب درست کرده باشم، سودم هم بینهایت است. در این سو، سود و زیان هرچه باشد عددی است و به هر یک میتوان عددی داد.
حتی اگر احتمالِ وجود آخرت را پنجاه–پنجاه هم بگذارید، اگر میخواهید عقلانی تصمیم بگیرید، باید طوری زندگی کنید که انگار آخرت وجود دارد. امروز ما نظریه تصمیم داریم که میتوان در آن دقیقاً برای همان برهان پاسکال جدول کشید، و برهان کاملاً دقیقی است. راستش واقعاً فکر میکنم او پنجاه درصد میگفت و بهجای «دین» از مسیحیبودن و مسیحینبودن حرف میزد، و در قالب زبان بهاصطلاح دینی خودش صحبت میکرد.
بنابراین مردم غرب — که انگار مطمئناند جهانِ آخرتی وجود ندارد — دقیقاً غیرعقلانی زندگی میکنند. هر جا غرب را نگاه کنید، در همان وقتی که عمل میکنند، از عقلانیت خبری نیست: صرفاً به مد روز و گرایشهایی که پدید میآیند عمل میکنند، از توده مردم گرفته تا آدمهایی که در سطوح بالای تفکرند.
در همین زمینه نقلقولی از اینشتین هست: دوبروی میگوید در گفتوگویی خصوصی به اینشتین گفته که این نظریه خیلی جالب بود ولی کسی به آن توجه نکرد، و از همین بیتوجهی تعجب کرده بود؛ همه دنبال مکانیک کوانتوم بودند و آن هم به معنای هایزنبرگیاش. اینشتین سر تکان داد و گفت چه میشود کرد؛ پدیدهٔ مد در میانِ فیزیکدانها از میانِ زنان هم قویتر است. مثلاً همین کفشها و لباسهای مد را میپوشند؛ آن موقع ظاهراً زنان پیرو مد بودند و امروز آقایان هم هستند. ولی فیزیکدانها هم همینگونهاند؛ مثلاً الان مکانیک کوانتوم مد است و همه روی مکانیک کوانتوم کار میکنند.
آن موقع، در دوره دانشجویی، این موضوع خیلی برایم عجیب بود. در دوره فوقلیسانس روی نظریه گرهها کار میکردم؛ نظریهای در توپولوژی که فیزیکدانها یکدفعه تکنیکهای خیلی خیلی قویای واردش کرده بودند — به تعبیر امروزی، ترکونده بودند؛ این تعبیر البته آن زمان وجود نداشت — و نظریه گرهها از رکودی هفتاد–هشتادساله واقعاً منفجر شده بود. چنین اتفاقی کمتر جایی در ریاضیات افتاده بود. من هم آن موقع پیرو مد بودم و رفته بودم روی نظریه گرهها کار کنم؛ و واقعاً دلم میخواست ببینم این تحولات تهش به کجا میرسد. خیلی مقاله خوانده بودم؛ مقالههایی هم خوانده بودم از کسی که فکر میکنم دیگر نباید نامش را ببرم؛ فیزیکدانی بود که در نظریه گرهها چند مقاله داشت. با کمال شادی دیدم که در کنفرانس ریاضیِ آن سال دعوت شده و پذیرفته است که به ایران بیاید. مقالههایش را هم خوب نمیفهمیدم؛ با خودم گفتم اصلاً میروم از خودش میپرسم.
بعد از سخنرانیاش رفتم و گفتم: بله، من روی همین دارم کار میکنم؛ مقالههای شما را خواندهام. برگشت و گفت: برای چه روی این چیزها کار میکنی؟ دیگر اینها مهم نیست؛ همه دارند دربارهٔ بوزون کار میکنند. و رفت. فیزیکدانها همین حالا شش ماه است دارند روی بوزون کار میکنند. فردا یکدفعه مقالهٔ دیگری میآید، چیز تازهای مطرح میشود، و همه روی آن کار میکنند.
علوم رایانه از همهجا بدتر است. شما یکدفعه مثلاً میبینید امسال سال این موضوع است؛ بعد عوض میشود. هرجا به هر کنفرانسی بروید، میبینید مسئله همین است. البته در علوم رایانه موضوع را به جایی میرسانند و رها میکنند؛ فیزیکدانها موضوع را به جایی نمیرسانند و رها میکنند. یک آزمایش جدید به وجود میآید، یکدفعه هیجانی ایجاد میشود، همه میروند و علاقهمند میشوند.
وسوسه دارم یک بار این کار را بکنم: ادعاهایی را که غرب دربارهٔ خودش میکند، یکییکی واقعاً بررسی کنیم؛ ببینیم آزاداندیشاند؛ مثلاً ببینیم فردگرایند. میگویند قبلاً جمعگرا بودند و حالا فردگرا؛ در حالی که درست برعکس است. یونگ حرفش این است که این تودهایترین و غیرفردیترین تمدنی است که تا حالا بشر به خودش دیده؛ همه مثل اجزای یک ماشین کار میکنند و واقعاً فردیتی در کار نیست. یونگ میگوید خطرِ تمدنِ غرب همین است که، به یک معنا، فردیت از بین رفته. بنابراین اکثرِ این چیزهایی که ایدئولوژی غرب برای خودش تبلیغ میکند — که ما پیشرفت کردهایم و اینطور شدهایم و آنطور شدهایم — بیشتر در واقع مثل همان عکسالعملهای خودآگاه در برابر واقعیتهاست که دارد جبران میکند.
حالا مثلاً بروید به یک غربی بگویید تو بیعقلترین تمدن تاریخ بشر هستی؛ واکنشش این است: تو چطور این حرف را میزنی؟ ما اتفاقاً عقلانیترین هستیم؛ سنگبنای تمدن ما عقلانیت است. حاضر نیست چنین ادعای مزخرفی را گوش بدهد، چون پر است از این تصور؛ مثل آدم خسیسی که کمکم برای خودش ساخته است که من بخشندهترین موجود زمینم، و یکدفعه بروید سعی کنید این واقعیت را جلویش بگیرید که تو خسیسترین آدم دنیایی. اصلاً اینقدر دور از ذهن اوست که انگار نمیشود با او وارد چنین صحبتی شد؛ انگار همهٔ هویتش در همان خودآگاهیاش گیر کرده است.
به هر حال، در غرب واکنشی علیه سنتها به وجود آمد. تا یک قرنی انگار همه، از دانشمند گرفته تا عامی، در همان سنتهای دینی در آرامشی بدون تفکر زندگی میکردند؛ البته از دور چنین به نظر میرسد. یکدفعه واکنش شدیدی ایجاد شد. یعنی آدمها سنتهای دینی را زیر سؤال بردند؛ در ظرف چند قرن انگار همهچیز تغییر کرد: دانشِ گذشته و هر سنت عملی و علمیای که در گذشته بود، زیر سؤال رفت.
تصور من این است که واکنش نشاندادن نسبت به سنت شاید بیشترین چیزی باشد که در این جلسات گفتهام؛ من با سنتگرایی مخالفم. اینکه چیزی را تقلیدی قبول کنید، کلاً با آن میانهای ندارم؛ و دربارهٔ هر سنتی میگویم هرچه هست را باید بازبینی کنید.
برای سنجش سنت دینی باید به سرچشمهاش رجوع کرد و از همانجا دید که اصل آن چیست. حتی اگر بدانیم خداوند سنتی را در زمین پدید آورده، سنتی که پس از چندین قرن به دست ما رسیده قطعاً رنگ و بوی جغرافیا و تاریخ میگیرد؛ بنابراین همواره باید آموزهای را که میبینیم در معرض بازبینی قرار دهیم.
حالا عقل چه میگوید؟ دو نوع واکنش وجود دارد. یکی اینکه من در سنتی به دنیا آمدهام که به نظرم جنبههایی نامعقول دارد؛ نسبت به آن واکنش نشان میدهم، آن را رد میکنم و میکوشم به امری معقول برسم. نوع دیگر این است که کلاً زیر همه چیز بزنم؛ کل سنت و هر چه به من گفتهاند را بریزم دور؛ برعکسِ آن عمل کنم و به هر چه از گذشته مانده نفرت داشته باشم. واقعاً آنچه امروز در جهان غرب میبینید کدام است: واکنشی معقول نسبت به گذشته، یا این حالت گسستن کامل از سنت؛ اینکه هر چه در گذشته بوده حقیر بوده و همهاش مزخرف بوده، و ما انگار یکدفعه از یک نقطهٔ کاملاً تازه شروع کردهایم؟
به دو نمونه از قرآن اشاره میکنم. یکی برخوردِ حضرت ابراهیم با پدرش در سورهٔ مریم است؛ او بسیار منطقی با پدرش سخن میگوید و به او میگوید کارت اشتباه است. میگوید: «إِنِّى قَدْ جَآءَنِى مِنَ ٱلْعِلْمِ مَا لَمْ يَأْتِكَ فَٱتَّبِعْنِىٓ أَهْدِكَ صِرَٰطًۭا سَوِيًّۭا». میگوید من دانشی دارم؛ از من پیروی کن تا تو را راهنمایی کنم. «لَا تَعْبُدِ ٱلشَّيْطَٰنَ ۖ إِنَّ ٱلشَّيْطَٰنَ كَانَ لِلرَّحْمَٰنِ عَصِيًّۭا». این مکالمهٔ بسیار آرام و مؤدبانهای است؛ واکنشی مؤدبانه به سنتی که اتفاقاً خیلی غلط است.
اما واکنش دیگری هم هست، جایی در سورهٔ احقاف: «وَٱلَّذِى قَالَ لِوَٰلِدَيْهِ أُفٍّۢ لَّكُمَآ أَتَعِدَانِنِىٓ أَنْ أُخْرَجَ وَقَدْ خَلَتِ ٱلْقُرُونُ مِن قَبْلِى» میگوید آیا به من وعده میدهید که من بعد از قرنها دوباره از قبرم بیرون بیایم؟ «أُفٍّۢ لَّكُمَآ» یک جور بیان نفرت است. شاید معادل مشخص فارسیای در برابرش نداشته باشیم؛ آنقدر هم بیادبانه نیست، ولی تحقیرآمیز است.
«وَهُمَا يَسْتَغِيثَانِ ٱللَّهَ» میگوید پدر و مادرش استغاثه میکنند: این چرا اینطور شده است؟ «وَيْلَكَ ءَامِنْ» وای بر تو، ایمان بیاور. «إِنَّ وَعْدَ ٱللَّهِ حَقٌّۭ» وعدهٔ خدا حق است. «فَيَقُولُ مَا هَٰذَآ إِلَّآ أَسَٰطِيرُ ٱلْأَوَّلِينَ»
عکسالعمل غرب در برابر سنت به شدت از همین تیپ بوده و بیشتر شبیه نمونهٔ دوم است؛ همراه با نفی همین وعدهٔ آخرت. دقیقاً مثل این است که به بچهای غذاهای خوب نداده باشید و مدام بگویید: حالا اینجا نخور، بعداً در آخرت به تو غذا میدهم؛ و اینگونه سختگیریهای دینی بکنید. از حدی که بگذرد، آدم اصلاً منفجر میشود؛ دیگر میخواهد زندگی کند، زیر همهٔ اعتقاداتش میزند و جلوی همان سنتی که مانع از زندگی دنیاییاش شده میایستد.
اتفاقی که در غرب افتاد این بود که مردم انگار از اندیشیدن به آخرت، و از معنویتی که چندان به آن نمیرسیدند، به ستوه آمده بودند و به دنیاداری روی آورده و در آن غرق شدند. این غرقشدن همراه با واکنشی به گذشته بود؛ همان واکنشی که اینجا میبینید. میتوان گفت هیچ توهینی نمانده است که به قرون وسطی نشده باشد. حال آنکه تمدنی که عقلانی رشد میکند، طبیعی است که در گذشته هم خوبی ببیند و هم بدی. چند بار این اتفاق افتاده که در علوم جدید چیزی مانند تعبیر رویا — که در سنت گذشته وجود داشته — مطلقاً بهعنوان خرافه کنار گذاشته شده و پس از دویست سال، سیصد سال تغییر و مسخره کردن، فهمیدهاند که نه، چیز جالبی بوده است.
در همین زمینه، دربارهٔ شیمیگری، کتابِ یونگ به فارسی ترجمه شده و کتابِ تیتوس بورکهارت مختصرتر و خواندنیتر است. من اینها را هم از این جهت میآورم که فکر میکنم بد نیست تاریخِ یک دوره از علم را بدانید. کتاب بورکهارت نسبتاً مختصر و روشن است و خیلی چیزهایش زیباست؛ به نظر من خیلی خوب هم ترجمه شده. عنوانش چیزی است مانند «شیمی: ...» و موضوعش هم علم شیمی است. و ببینید چقدر مسخره است اینکه عدهای بگویند قبلاً میگفتند چهار عنصر است، بعد شده ۱۰۴ عنصر؛ در حالی که هیچیک از تصورات شما دربارهٔ شیمی به معنای قدیم، دربارهٔ عناصر اربعه، درست نیست. یعنی انگار دانشمندان یکدفعه تمام آن سنت اجدادی خودشان را کنار گذاشتهاند، چیزهای جالبی را که آنجا بود نفی کردهاند و گفتهاند میخواهیم از اول چیزی بسازیم. این آزاداندیشی نیست؛ چنین واکنشی عقلانی نیست. انگار نتیجهٔ فشارهای درونیِ انباشتهشده است، و تحلیلِ غرب به این صورت درستتر است، نه اینکه بگوییم مردم یکدفعه عقلشان سر جایش نشسته است.
پرسش این بود که چه توجیهی وجود دارد برای اینکه به دنیایی رسیدهایم که در آن — حالا نه اینکه بخواهم دربارهٔ اکثریت حکم بدهم — به نظر میرسد ادعاهای دینی دیگر از سوی افراد دانشمند مطرح نمیشود. در این محیطهای علمی نمیخواهم بگویم مردم ملحدند؛ چنین ادعایی خودش حرف درستی نیست، ولی بالاخره شاید چنین فضایی در محیط علمی وجود داشته باشد؛ فضایی که در آن این تصور هست که متدینان باورهایشان را بیفکر و همینطور از پیش پذیرفتهاند و اگر آدم درست بنشیند و فکر کند، درمییابد که علم یا فضای موجود گرایش به سمت الحاد دارد. پس چه شد؟ تا زمانی، وجودِ خدا نزدِ خودِ آنها بدیهی بود. ادعاهای دینی جزو بدیهیات بود؛ همهٔ فلاسفه و همهٔ دانشمندان مطلقاً اعتقاد داشتند. واقعاً اگر تاریخ را بگردید، شاید یک نفر را پیدا کنید که اعتقادات الحادی داشته باشد؛ خیلی به ندرت.
نکته شاید همین باشد: تصویر امروزی آنقدر عجیب و غریب است که ممکن است ناظر را به دو برداشت دربارهٔ گذشتگان بکشاند: یا اینکه آنان اصلاً فکر نمیکردند و صرفاً سنتیگرا بودند، یا اینکه زیر فشار و از سر ترس اظهار ایمان میکردند؛ مانند زندانیای که میگوید به عقاید دینی اعتقاد دارد. بنیاد این برداشت آن است که ناظر گمان میکند ما اکنون به جایی رسیدهایم که این باورها بدیهی نیستند و استدلالها هم کار نمیکنند.
تصور فعلی این است که حقایق دینی حقایق مسلمی نیستند، بلکه حقایق مشکوکیاند؛ مثلاً معلوم نیست خدایی وجود دارد یا ندارد. دعوا ممکن است بین شرک و توحید بوده باشد، اما در اینکه اصلاً خدایی وجود دارد یا نه، تقریباً بحثی در کار نبوده است؛ خیلی بهندرت ثبت شده که کسی اصل خدا را انکار کرده باشد، مثلاً مدعی شود که جهان اصلاً از هیچ بهوجود آمده و هیچ ایدهای هم نداشته باشد. ولی الان میبینید که آدمهایی هستند با کتوشلوار و کراوات و مقام دانشگاهی؛ استادند و در پژوهشهایشان ممکن است آدمهای بسیار برجستهای هم باشند، و رسماً به خدا اعتقاد ندارند. این پدیدهای جدید است.
چگونه دفاع میکنند؟ میگویند آن اتفاقی که افتاده همین است: فرهنگ غرب از نظر فلسفی به سمت چیزی رفته که به آن پوزیتیویسم میگویند، و البته نه لزوماً نسخههای خیلی افراطیاش؛ یعنی اینکه ما باید شواهد واقعی ببینیم تا اعتقاد پیدا کنیم. مثل تئوریهای علمی: من به یک تئوری علمی اعتقاد پیدا میکنم بدین خاطر که عملاً میتوانم دربارهاش آزمایش کنم و چیزی در موردش بفهمم.
در همین زمینه نقلقول معروفی هست که من اصلاً نمیدانم از کیست؛ میگویند از قول جراحی است و معلوم نیست در چه تاریخی، چون من این جمله را در کتابهایی دیدهام که اصلاً از جنس کتابهایی نیستند که بخواهند رفرنس بدهند؛ کتابهای متداول و عمومی، نه آکادمیک. جراح معروفی گفته بود به روح اعتقاد ندارد و وقتی اعتقاد پیدا میکند که روح را زیر چاقوی جراحی خودش ببیند؛ او جراحی کرده و روحی ندیده است. این حرف کاملاً شبیه یک جوک است؛ روح اصلاً قرار نیست زیر چاقوی جراحی آشکار شود.
این حرف مثل این است که من بگویم به هوا اعتقاد ندارم مگر اینکه هوا را ببینم. بعد دودی به من نشان بدهید و من جواب بدهم که این دود است؛ دود را قبول دارم، چون میبینم. یا مثل این است که من چیزی را نمیخواهم قبول کنم و مکانیسمی طراحی کنم که اتفاقاً همان چیز از آن راه به دام نمیافتد: فرض کنید من ماهیگیرم و میگویم وجود میکروبها را نمیپذیرم مگر اینکه در تور ماهی من میکروب بیفتد. خب نمیافتد؛ سوراخ تور ماهی میکروبها را شکار نمیکند.
نظریهٔ علمی را میتوان آزمود، اما ایدهٔ فلسفی را نمیتوان به همان معنا آزمود. بنابراین اگر واقعاً بخواهید باوری فلسفی را در آزمایشی تجربی بسنجید، از این راه به هیچ باور فلسفیای اعتقاد پیدا نمیکنید. اینکه کسی بگوید به خداوند اعتقاد ندارد، چون خدا در آزمایشگاه آشکار نمیشود و در آن شیوهای که او علم را میپذیرد، خدا خودش را نشان نمیدهد، ماهیتاً از همان جنس است. چه کسی به چنین کسی حق داده است که در شیوهٔ کشفِ یک موجود محدودیت بگذارد؛ اینکه آن موجود باید برایش محسوس باشد؟ او میگوید فقط به آنچه محسوس است یا با دستگاهِ آزمایش آشکار میشود اعتقاد پیدا میکند، و به غیرِ آن نه.
همین نوع حرفها کار را به جایی رسانده است که مثلاً بگویند کوارک هم شناسایی نمیشود، پس نباید به آن اعتقاد پیدا کنیم. واقعاً این مشکلی به وجود آورده است و فیزیکدانها واکنشهای جالبی هم در برابر این موضوع دارند. مثلاً نظریهٔ ریسمان که هیچ پایگاه تجربی ندارد، چرا اینقدر مورد توجه فیزیکدانهاست؟ برای این حرف پاسخی دارند و پاسخشان به گونهای عدول از پوزیتیویسم است. مثلاً واینبرگ، که فیزیکدان بسیار بزرگی است، میگوید همان هماهنگی و زیباییِ خود نظریه و سازگاری درونیاش نشانهٔ درست بودن آن است. یعنی من نظریهای دارم که هیچجور با آزمایش درگیر نمیشود، شاید تا صد سال دیگر هم امید نداشته باشم که بخشهایی از آن را بررسی کنم، ولی حالا میگویم سازگاری درونی هم ملاک خوبی برای پذیرش یک نظریه است.
هاوکینگ دربارهٔ نظریهٔ M سخنی دارد که به آن برمیگردم؛ نظریهٔ M نظریهٔ بسیار هیجانانگیزی در فیزیک مدرن است: یکباره نشان داده شد که مجموعهای از نظریهها انگار حالتهای خاصِ یک نظریهٔ جالباند.
عدهای از مخالفان داروینیسم کتاب مقدس را لفظبهلفظ میخوانند؛ اگر چنین بخوانیم، از محاسبه درمیآید که همهچیز شش هزار سال پیش پدید آمده است، انسان هم همراه حیوانات و در چند روز؛ یعنی پیدایش جهان چند هزار سال پیش بوده و جهان عمری بسیار کوتاه دارد. منتقدان از این مخالفان میپرسند: پس این فسیلها چیستند، این حیوانات عجیب و غریبی که پیدا میکنید؟ کشیشی در یکی از کلیساهای آمریکا به این پرسش چنین پاسخ گفته است: خداوند این فسیلها را زیر زمین قرار داده تا ایمان ما را آزمایش کند؛ تا به نظرمان برسد که عمر زمین بیشتر از آن چیزی است که در کتاب مقدس میتوان محاسبه کرد و آنگاه معلوم شود که در حقیقت ایمان داریم یا نداریم.
هاوکینگ در متنی به همین پاسخ اشاره میکند و میگوید: اگر این هماهنگیهای جالبی را که در نظریهٔ M هست — اینکه نظریههای پیشین چنین خوب در نظریهای زیبا چون نظریهٔ M با هم جفتوجور شدهاند — شاهدی نگیریم بر اینکه این نظریه حقیقتی را بیان میکند، مانند همان کسی هستیم که میگوید فسیلها را برای آزمودنِ ما گذاشتهاند.
من نمیخواهم بگویم که این نظریهها به نظر من درستاند؛ اتفاقاً به نظرم همین حس کنونی فیزیکدانها درست است. گاهی در یک نظریه سازگاریهای درونیِ ریاضی پدید میآید که آدم حس میکند ایدههایی که پشت آناند درستاند؛ وقتی محاسبات خوب پیش میرود، حس میکنید دستکم چیزی نزدیک به حقیقت را کشف میکنید. اینها غیرپوزیتیویستیاند؛ چون من عین همین حرفها را میتوانم درباره دیدگاههای توحیدی بگویم: جهانی را در ذهنم مجسم میکنم که در آن همهچیز، از اخلاق تا طبیعت، با هم جور درمیآید. با همین معیار، این هم نشانه درستی آن نظریه است. پس پوزیتیویسم ادعایی نامعقول است، مثل همان ادعای جراح: چه کسی به شما حق داده که بگویید من شناختم را تنها از این راه به دست میآورم؟ ما راههای دیگری برای شناخت داریم؛ استدلال عقلی داریم.
پوزیتیویسم اینک از نظر فلسفی چیزی بسیار منسوخ است. حتماً برای شما هم پیش آمده که دربارهٔ یک عقیده، یک آدم یا یک اثر هنری حسی داشته باشید و کسی با جملهای بسیار فشرده و زیبا همان احساس را به بهترین وجه بیان کند و آدم احساس سبکی کند. برای من چنین شد با مصاحبهای از جان سرل: او در آن مصاحبه گفته است که امروز وقتی به پوزیتیویستهای منطقی نگاه میکنی — به آن آدمهای افراطیِ حلقهٔ وین، همانها که خیلی افراط میکردند — باورت نمیشود که اینها آدمهایی عاقل و سالم بودند. آنها در فضایی قرار گرفته بودند که واقعاً حرفهای بیربط میزدند، اما بهشدت احساس میکردند که حرفهایشان درست است. آنچه من میفهمم — همانطور که سرل میگوید — این است که آدمها واقعاً دچار شگفتی میشوند که چگونه روزگاری این حتی در جریان اصلی فلسفه جا داشت و بهعنوان یک نظریه مطرح میشد.
من تأکید میکنم که هیچ اتفاقِ مثبتی نیفتاده که بتوانید بگویید به سببِ آن چیزهایی برای مردم زیرِ سؤال رفت. در سوره حج میفرماید: «وَلَا كِتَٰبٍۢ مُّنِيرٍۢ». هیچ کتابی وجود ندارد که بگویید بیرون آمد و یکدفعه مردم، یا دانشمندان، گرایش به الحاد پیدا کردند. نه میتوانید بگویید اصول نیوتون عواقب الحادی دارد، نه نظریه داروین. هیچ مشاهدهای وجود ندارد که بگویید مردم بهطور منطقی نشستند، فکر کردند و دیدند — فرضاً — که عقاید دینیشان غلط است.
شاید تنها چیزی که ممکن است کسی ادعا کند این باشد که برخی از چیزهایی که در کتاب مقدس به نظر میرسید نوشته شده، با بعضی از دیدگاهها — دستکم در جهان غرب — تعارض پیدا کرده باشد؛ شاید چنین اتفاقی افتاده باشد. یک بار این است که آدم منتظر بهانهای بماند تا اتفاقی بیفتد، آن را بهانه بگیرد و زیر همهچیز بزند. یک بار این است که بخواهید معقول رفتار کنید. میتوانید بگویید کتاب درست ضبط نشده است؛ یا فرض کنید من ممکن است در نظر فقیهان شیعه ایرادی ببینم و به این نتیجه برسم که آنها اشتباه میکنند یا فلان مسئله را بد میفهمند؛ یا مثلاً هزار نقطهٔ مثبت در دین میبینم، اما جایی از آن را اصلاً نمیفهمم و میگویم شاید اینجا اشکالی وجود دارد. پس آن را کنار میگذارم تا بعداً ببینم تکلیفش چه میشود: شاید من بد میفهمم؛ شاید در کتاب تحریفی رخ داده است. معقول این است که ببینم شما جایی، مثلاً در فیزیک یا چیز دیگری، چیزی پیدا میکنید که دربارهٔ اعتقاد به وجود خدا شبههٔ علمی به وجود آورده باشد یا نه. مطلقاً چیزی وجود ندارد.
داروینیسم در افکار عمومی چگونه مطرح شد؟ داروینیسم زمانی به وجود آمد که شوری در کار بود؛ میخواستند انگار چیزی را توی سر کلیسا بزنند و قضیه را یکسره تمام کنند. وگرنه اینکه شما مکانیسمهای پیدایش موجودات زنده را کشف کنید، بهطور واقعی با هیچ چیز دینی در تضاد نیست. لااقل همینقدر را قبول کنید که این همانقدر در تضاد است که مثلاً بگویید مکانیسمهایی که نیوتون برای گردش سیارات کشف کرد در تضاد است. اینکه من ببینم یک اتفاق چگونه افتاده و مکانیسمهایی کشف کنم، مطلقاً ربطی به این ندارد که خداوند این کار را کرده باشد یا نکرده باشد.
تأکید من بر این بود که ممکن است جریانها و واکنشهای اجتماعیای پیش آمده باشد که ما را به این سمت برده باشد. نهایتاً حرف من این است که آدمها آخرت را ول کردند؛ مثل آدمی که خسته شده باشد و در واکنشش هیچ چیز معقولی نباشد. وقتی پروتستانتیسم به وجود آمد، مردم را دعوت کرد که بیایید همینجا روی زمین بهشت بسازید؛ چنین نبود که خارج از چارچوب دینی باشد. اما همان شوق سرمایهداری به وجود آمد، همان شور و هیجان تولید و تکنولوژی، و مردم به یک معنا مشغول ساختن همین دنیای خودشان شدند، هرچند ممکن است به زندگی خوبی نرسیده باشند. ولی یک چیز — آخرت — فراموش شد؛ بیآنکه بتوانید بگویید از لحاظ فلسفی، مثلاً، اتفاق خاصی افتاده است.
این اتفاقها همه از نوع منفیاند؛ یعنی مثلاً فرض کنید در بعضی از اصول شک ایجاد کردهاند: شاید علیت در کار نباشد؛ حداکثر این است که شاید اثباتهای ما برای آن چیزهایی که به آنها اعتقاد داشتیم درست نبوده باشد.
نهایتِ ماجرا این است که استدلالهایی برای باور به آخرت وجود داشته و در آنها خدشههایی یافته شده است، نه آنکه کسی پروندهای علیه آخرت بگشاید و بر ضد خداوند استدلال کند. حال فرض کنید خداوند جهان را — از همان بیگبنگ — پدید آورده؛ تکامل رخ داده و همهچیز طبق قوانین خودِ جهان پیش رفته باشد. اینکه مردم به خداوند معتقد باشند و معتقد باشند که او در جهان دخالت مستقیم نمیکند، چه مشکلی دارد؟
با این حال، بارها گفتهام که در علم، حتی در علم تجربی، زیرمتنی الحادی وجود دارد. در همین جلسات نیز تأکید کردهام که تصویری از قانون هست که اگر قانون را بگوییم، همهچیز خودبهخود انجام میشود و توضیح دیگر کامل است. ممکن است بگویید این دیگر جزو علم نیست، این در کدام دانش است؟ ولی این فضا واقعاً در علم وجود دارد؛ مثل همین حسی که شما دارید: وقتی سازوکار پدید آمدن موجودات زنده کشف میشود، انگار مسئلهای حل شده است، حال آنکه از نظر فلسفی هیچ چیز حل نشده است.
مثالی را یک بار زدهام: گویی کسی از پلهها پایین آمده و من میپرسم که از کجا آمده است؛ متحیرم که از کجا به اینجا رسیده. بعد کسی با حالت حقبهجانب و نگاه عاقلاندرسفیه جواب میدهد: احمق، این از همان پله دوم پایین آمده. خب که چه؟ راست هم میگوید؛ این واقعاً آخرین گامی بود که دیدهایم — از پله دوم روی پله اول — تا همینجا. اما سؤال این است که خود او از کجا آمده است. جهان از کجا آمده است؟ همراه با قوانینش از کجا آمده است؟ فرض کنید جهانی با قوانینی وجود دارد که امکان میدهد در بستری، موجودات زندهٔ جالبی پدید آیند. چه چیزی حل میشود؟ حداکثر این را میفهمم که لایهای آنسوتر قوانینی هست که باعث شده چنین شود؛ ولی خودِ آن قوانین هم انگار موجوداتیاند و همچنان بیتوضیح میمانند.
حرف از عقلانیت است و من چنین واکنشی را معقول نمیدانم. درباره کتاب مقدس روشن است که آدم عقلانی، بیآنکه تناقضی با علم پیدا کند، میتواند از راه شواهد تاریخی بفهمد که این کتاب چندان مستند نیست، یا دستکم درباره تورات و انجیل روشن است که قرنها بعد گردآوری شدهاند. همانطور که شعر خیام را بررسی میکنید و میگویید بیشترِ اشعار جعلی است، نهایتاً همین است که علم میتواند سندیت کتاب مقدس را نیز زیر سؤال ببرد؛ مستقیماً با نسخهشناسی. خب، این چه ربطی به دین دارد؟
شما آدم معقولی هستید و حالا چنین چیزهایی را میبینید. حداکثر میگویید این کتاب مقدس خیلی معتبر نیست و نمیتوان ایمان خود را بر آن مبتنی کرد. این چه ربطی به وجود خدا به عنوان مسئلهٔ فلسفی دارد و چه خدشهای به آن مسئله وارد شده است؟ من میخواهم بگویم این واکنش معقول نیست. مثلاً وقتی معلوم میشود منظومهٔ شمسی چگونه کار میکند و با یک قانون جاذبهٔ فرضی میتوان محاسباتی انجام داد و این مدارها را حساب کرد، این به کجای اعتقادات دینی کار داشت؟ هیچ کاری نداشت. نهایتش این است که خداوند با انگشتش نمیچرخاند، بلکه به شیوهٔ جالبتری میچرخاند و مثلاً خیلی حسابشدهتر کار میکند. عقلی در این واکنش وجود ندارد؛ حرف من همین است.
ممکن است بگویید واکنش نسبت به خودِ کتاب مقدس است؛ این را قبول دارم. اما عقل حتی بدون علم هم با کتاب مقدس درگیر بود. مثلاً نیوتون نه به سبب کشفیات علمی خودش، بلکه به این دلیل که آدم عاقلی بود، تثلیث را قبول نداشت. مسلم شده که نیوتون این را پنهان میکرد؛ تثلیث و به تبعِ آن بخشهایی از کتابِ مقدس را نمیپذیرفت. خب این چه ربطی به الحاد دارد؟ اتفاقاً خوب است: شما جای نامعقولی از کتاب مقدس را بریزید دور تا به ایمانی معقولتر و بهتری برسید. مثلاً تثلیث معقول نیست، بریزیدش دور؛ کلیسا را کنار بگذارید. چرا باید دین زیر سؤال برود؟
آیا در نظر شما همین که الان عدهای با حکومت جمهوری اسلامی مخالفاند و کار به جاهای بدی رسیده است، این واکنش را معقول میکند که پس از از بین رفتن این رژیم، همهٔ مردم یکباره به الحاد روی آورند؟
این حکایت را خودم شنیدهام. رانندهٔ تاکسیای پیرمرد و پیرزنی را سوار کرده بود؛ در همان دوره که هنوز دو نفر جلوی تاکسی سوار میشدند. این دو داشتند به کربلا میرفتند و خیلی هم شاد و شنگول بودند. رانندهٔ نامرد هم شروع کرد که شما پولتان را دور میریزید و به کجا میروید؛ از این کارها هیچ خبری نیست، همهاش دروغ است. اصل حرفش هم این بود که آخوندها دزدی میکنند و پدر مردم را درآوردهاند. پیرمرد و پیرزن بیچاره هم هر از گاهی میگفتند نه آقا، اینطور هم نیست؛ خدایی هست و ما کاری به این حکومت نداریم. راننده در جواب گفت آن هم دروغ است، چون همان آخوندها گفته بودند.
این نوع واکنش در حد همان رانندهٔ تاکسی است؛ اینکه من بیایم بگویم عدهای آخوند بودند و کارهای بدی کردند، پس خدا وجود ندارد — چون همانها میگفتند خدا هست. اگر اعتقاد آدمی به خدا برای این است که آخوندها دارند میگویند، اعتقادی که فقط بر حرفِ آخوندها تکیه دارد، با از اعتبارافتادنِ آنها از بین میرود؛ اما آدم خودش به خدا اعتقاد دارد، آخوندها بگویند یا نگویند. اصلاً اگر آخوندها حالا جمع شوند و اعلام کنند که خدا وجود ندارد، مردم باید کافر بشوند؟ شاید بگویید به هر حال آنها فهمیدهاند که خدا وجود ندارد. اگر اعتقاد دینی یعنی گوش کردن به حرف روحانیون و کلیسا، یا تکیه بر همان کتاب مقدس، بهطور عقلانی زیر سؤال میرود؛ ولی این واکنشها واکنشهای احساسی و نامعقولاند. وقتی یک نظریهٔ علمی ایراد پیدا میکند، کلش را با فحش و فلاکت دور نمیریزید. مثلاً هیچکس نمیگوید نیوتون دویست سال ما را گول زده و گفته جاذبه وجود دارد؛ بلکه میگوید این نظریه اشتباهاتی داشته، حالا آن را درست کنید، مثلاً نظریه بهتری بیاید. هر گاه تعارضی میان علم یا هر معرفتی با دین پیدا شود، اگر به نظر شما پایههای فلسفی دین محکم باشد و مشکل خاصی علیه مبانی آن پیش نیامده باشد، هنوز میتوانید به آن معتقد بمانید و کاری به کتاب مقدس و اینها نداشته باشید؛ میتوانید بعضی چیزها را کم و زیاد کنید و به امری معقولتر برسید.
تأکید من بر این بود که اینها گونهای جذبشدن در همین زندگی دنیایی و فراموشیِ آن دعوت به آخرت است؛ دعوتی سنگین. انسانهایی آمدهاند و شما را به چیزی نادیده دعوت کردهاند که شواهد محسوسی برایش ندارید، و اکثر آدمها هم از نظر شناختی از این حدِّ پذیرفتن شواهد محسوس فراتر نمیروند. واکنش نامعقول این است که شریعت را با همه آن محدودیتها — اینکه بعضی چیزها گناه است، این کار را نکنید، این را نخورید — به نحوی زیر پا بگذاریم و آزاد زندگی کنیم. این واقعیتی است که از نظر عملی جاذبه داشته و پیش آمده است؛ توجیهات منطقی و فلسفی هم ممکن است به نوعی بافته شده باشند، ولی واقعیت این است که هیچکدام جدی نیست.
در غرب زندگیکردن به گونهای است که انگار آخرتی وجود ندارد. حتی به دینداران بعد از پروتستانتیسم مدام گفته میشود تو دنیا خوب زندگی کن، آخرتت هم درست میشود. در حالی که دعوت واقعی انبیا چنین نیست. شریعت راه طبیعی معیشت در دنیا نیست. بعضی چیزها را که خوردنیاند و ممکن است خوشمزه هم باشند قرار است نخوری، و بعضی کارها را که ممکن است لذتبخش باشند قرار است انجام ندهی. شریعت اتفاقاً محدود کردن برخی لذتهاست و جلوی برخی راههایی را میگیرد که ممکن است زندگی را آسانتر کنند.
شریعت یهودیان بهشدت آنها را از آدمهای همزمان خود متمایز کرده بود؛ یعنی سنتهایی فراتر از حیات روزمره داشتند: ختنهکردن، انواع و اقسام عبادتها و خوردنها و نخوردنها، قربانیکردنها. این اتفاقاً گونهای تعلیم است که انبیا آوردند تا شما را از این زندگی و حیات مادی و طبیعی جدا کنند. نه اینکه جلوی غرقشدنِ شما را بگیرند؛ روزه بگیرید، حج بروید: همهٔ اینها غیرِ زندگیکردن و حیات به معنای متعارف آن است.
زندگی ما نسبت به زندگی آخرتمان درست مثل زندگی جنین نسبت به این دنیاست. فرض کنید جنینها بتوانند ایدئولوژیای بسازند؛ اگر زندگی جمعی داشتند حتماً این کار را میکردند و درباره اینکه چگونه میتوان با آسایش بیشتری در رحم زندگی کرد راههایی کشف میکردند؛ مثلاً فرض کنید بگویند این راه را اگر — نمیدانم — دو دور آنطرف بپیچانی، رفاهی به وجود میآید. آدمها چگونه میتوانند کشف کنند که باید آنطرف ایستاد یا اینطرف؟ فرض کنید ممکن است جنینها از سر و ته شدن آسایشی به دست آورند و به این فکر نکنند که هنگام به دنیا آمدن، برای زنده ماندن در آن دنیایشان لازم است آنطوری باشند. اگر شما آخرت را حذف کنید، عین این است که جنینی نادیده بگیرد که قرار است به دنیا بیاید و تنها به این بیندیشد که چگونه راحتتر به دنیا بیاید. مثلاً همهٔ جنینها، چون نتوانستهاند با هم ارتباط برقرار کنند، کاری بیهوده انجام میدهند: پیوسته اعضایی را که در حال تکمیلاند آزمایش میکنند؛ مثلاً بهطور مداوم مایع درون جنین را میخورند، وارد دستگاه گوارش خود میکنند و پس میدهند. این کار کاملاً بیهوده است، ولی وقتی به دنیا بیایند همین کاری که انجام میدهند به دردشان میخورد. فیلسوفی پنجماهه میتواند میانِ جنینها پیدا شود و به آنان ثابت کند که کاملاً کار مزخرفی میکنند؛ چرا این کار را میکنید که این را میخورید و پس میدهید؟ شریعت همینگونه است: شریعت یعنی کاری میکنید که در این دنیا به هیچ دردتان نمیخورد و در آن دنیا به دردتان میخورد. ما مثل جنین دورهای را طی میکنیم و انبیا به ما آموزشهایی میدهند تا برای زندگی واقعی پس از مرگ آماده شویم.
بهعنوان آدمی مذهبی میگویم در این بحث اینگونه وارد نشوید که اگر حتی آخرت هم نباشد، دین بهترین شیوهٔ زندگی در این دنیاست؛ مثلاً بخواهید از حکم اعدام بهدلیل آثار اجتماعی مثبتی که دارد دفاع کنید. اصلاً این کار را نکنید. به نظر من اگر آخرت نباشد و اعتقاد به آخرت را کنار بگذارید، همهٔ شریعت و دین را هم کنار بگذارید؛ همهٔ محتوای آن همین است که ما داریم برای زندگی دیگری خود را آماده میکنیم. بحث غربیها دقیقاً همینگونه است: آخرت را که نمیدانیم، انگار فرض نکنیم و بیاییم با هم بحث کنیم. خوب، بحث نمیکنیم. از نظر من اگر آخرت نباشد — نه اینکه اگر خدا نباشد — اعدام حکم خوبی نیست؛ در این فرض نباید اعدام کرد. الان به دنیایی رسیدهایم که میشود در آن انسانها را نکشت و خیلی کارهای دیگر را هم نباید کرد. و اگر خدایی نیست، اصلاً و مطلقاً چگونه میخواهید به خودتان اجازه دهید این موجود زنده را بکشید؟ حیوانات را نخورید؛ از گیاهان هم میتوانید میوههایشان را بخورید. در بعضی سنتها، پیش از کشتنِ موجودات زنده، مراسمی برگزار میکردند و گویی از آنها اجازه میگرفتند؛ به این ترتیب، آن کار را برای خود حلال میکردند، چون احساس میکردند انگار کار خوبی نمیکنند.
اصلاً نمیفهمم چگونه میتوان با فرض نکردن آخرت از احکام شرعی دفاع کرد؛ این غلط است. یعنی باید یک نفر محکم بایستد و بگوید: دین آمده است و پیام اصلیاش این است که این دوران، دوران زندگی ما در این دنیا، مثل جنین در رحم است؛ بسیاری از کارهایی که جنین در رحم میکند برای بهدنیاآمدنِ اوست: دست و پایش را تکان میدهد، به شکم مادر لگد میزند.
همهٔ این فعالیتها برای آن است که دستگاه گوارش و دستوپا برای زندگی آینده آماده شوند؛ در دوران جنینی کسی قرار نیست راه برود یا غذا بخورد، همه چیز از همان بند ناف میآید و چه زندگی مرفه و پرآسایشی است. فکر میکنم اگر جنینها در وضع دیگر هم بایستند، راحتتر باشند.
در مجموع، دین با این فرض آمده است که انسان را برای یک زندگی ابدی آماده میکند؛ به قول قرآن «وَإِنَّ ٱلدَّارَ ٱلْءَاخِرَةَ لَهِىَ ٱلْحَيَوَانُ». زندگی حقیقی همان است. دین به شما میگوید که دقیقاً شما محدودتر از آن جنینی هستید که در رحم است؛ یعنی انگار هنوز زندگیتان شروع نشده است. این دو مرحلهٔ مقدماتی و پیشمقدماتی را دارید تا وارد زندگی اصلیتان شوید. پیام دین هم همین است: چگونه زندگی کنید تا آن اعضایی که انگار بعداً قرار است کار کنند، و شاید اصلاً به درد این دنیایتان نخورند، به کار بیفتند؛ چگونه راحت به آن دنیا بروید؛ اینکه از سر بیایید و از پا نیایید، که مثلاً خفه میشوید. آموزشهایی از این دست است.
حال کسی بیاید بگوید که غرب دقیقاً فرض وجود آخرت را کنار گذاشته و احساس میکند به یک معنا بسیار معقول زندگی میکند. من به این معنا هم قبول ندارم که غرب اکنون معقول زندگی میکند. دستکم به نظر آنها میآید که مثلاً شریعت یهودیت چه چیز مزخرفی بوده است؛ چه کارهای عجیب و غریبی میکردهاند؛ دردناک بوده و محرومیت کشیدهاند. بهطور کلی، اکثر احکام شریعت بهنحوی از حیات طبیعی فراتر رفتهاند. بنابراین تمام ماجرا همین است و ما هیچ بحث دیگری نداریم؛ فقط ممکن است یک بحث فرعی در میان باشد.
مثلاً همانگونه که یک مسئلهٔ ریاضی نظر شما را جلب میکند، ممکن است من از روی تفنن وارد بحثی شوم؛ گاهی با دوستی که اعتقادات مارکسیستی دارد، دربارهٔ این سؤال درونگروهیِ آنها گفتوگو میکنم که آیا در مارکسیسم و در آثار خود مارکس ذاتاً خشونت وجود داشته است یا نه؛ یعنی آیا ما مارکسیسم بدون خشونت داریم یا نداریم. ممکن است وارد این بحث شوم و به عنوان یک بحث درونگروهیِ دیگران بسیار جدی هم بحث کنم؛ ولی برای خودم چندان جدی نیست؛ من مارکسیست نیستم و برایم حیاتی نیست. در پاسخ، یک عده دفاع میکنند که نه؛ مجموعهٔ آثار مارکس را که بخوانید، مارکس دعوت به خشونت نکرده است؛ منظورش از انقلاب هم این نبوده که بزنید و بکشید، و مقصودش از دیکتاتوری پرولتاریا هم دیکتاتوری به معنای مثلاً استالینیستی نبوده است. در برابر، مخالفان مارکسیسم، یا بعضی از خود مارکسیستهایی که از نسخهٔ روسی دفاع میکردهاند، شاید بخواهند بگویند که نه؛ نظر مارکس هم همین بوده است.
حالا من ممکن است با آدمی وارد چنین دعوایی شوم و چنین بحثی بکنم؛ تحت این عنوان که خب، اگر آخرت نبود — بیایید فرض کنیم آخرت نیست — بهترین زندگی مثلاً دنیوی را چگونه میتوان ساخت؛ دموکراسی خوب است یا بد. ممکن است آدمی چنین بحثی بکند، ولی برای من تفنن است. به نظر من جدیاش این است که اول تکلیف این را روشن کنیم که به خدا و آخرت اعتقاد داریم یا نداریم.
تا تکلیف این روشن نشده که آیا بعد از این دورهٔ زندگی موقت، زندگی اصلی قرار است شروع بشود یا نه، در مورد چه چیزی داریم بحث میکنیم؟ دموکراسی و این نظامهای اجتماعی واقعاً تا حدی بیرون از این بحثهاست. ولی در مورد اخلاق شخصی، رفتار شخصی و تبعیت کردن از شریعت یا نکردن، به نظر من همه وابسته است به اینکه شما بپذیرید این زندگی مقدماتی است و ما به تمرینی برای یک دنیای دیگر احتیاج داریم یا نداریم. اساس شریعت چنین فرضیهای است؛ اگر این فرض را کنار بگذارید، به نظر من ممکن است لااقل بعضی از جوانب شریعت بدون دفاع بماند.
در دیدگاههای پستمدرن بحثهایی در این مورد هست و بیشتر از هر کسی میشل فوکو دربارهٔ رابطهٔ قدرت و دانش بحث کرده است؛ مفهومی هم به نام اپیستمه دارد. اپیستمه احتمالاً مدخل ویکیپدیا دارد و میتوانید مراجع خوبی پیدا کنید. آثار میشل فوکو هم به فارسی خوب ترجمه شده است؛ تقریباً بهجز یک اثر کموبیش غیرقابل ترجمه — تاریخ جنسیت، که بخشهایی از آن ترجمه شده — فکر میکنم بقیهٔ آثارش عموماً ترجمه شده است. یکی از کتابهای خیلی مهم او «نظم اشیاء» است.
فوکو شاید عقایدی افراطی داشته باشد. محور قراردادن بحث رابطهٔ قدرت و دانش، به نظر من دستکم نقطهٔ خوبی است برای شکستن چیزی در ذهن شما — در ذهن غربیشدهای که فکر میکنید غربی نیست. مفاهیمی که او مطرح میکند به نظر من مفاهیم عمیقی هستند، ولی مثل همهٔ اظهارنظرهای پستمدرن افراطیاند و همهچیز را از ریشه درمیآورند. دستکم در ادبیات فرانسوی این حس هست که حرف اکسترم انگار بیشتر مورد پسند قرار میگیرد و لااقل برای خودشان جالبتر است. به هر حال پستمدرنها به چیزهایی نگاه میکنند و چیزهایی میبینند؛ شاید زیادی افراطی اظهارنظر کنند، ولی آدمها را به فکر میاندازند و بالاخره واقعیتی در حرفهایشان هست.
من این بحث را تا حدی عامیانه و خیلی ساده بیان میکنم. بحث بر سر این است که وقتی عقیدهای را میپذیرید و واقعاً قانع میشوید و چیزی به نظرتان حقیقت میرسد، چقدرش توسط منطق و استدلال است و چقدرش ناشی از قدرتی است که پشت آن ابراز عقیده وجود دارد؟ مثلاً وقتی کلیسا حاکم بود، حرفهایش منطقی بود یا زور دستشان بود؟ حکومت دستشان بود. امروز ساینس اینقدر محترم شده به این دلیل که مبانیاش اصلاً مشکلی ندارد و خیلی محکم است یا به منابع قدرت وصل است؟ دستکم همین را میتوان گفت که مخلوطی از قدرت و منطق، عقاید آدمها را شکل میدهد.
جریانهای غالب فکری، چه در یک جامعه، چه در یک فرهنگ بهطور کلی، و چه حتی در یک شاخه از علم، به منابع قدرت وصل میشوند و از حمایت آنها برخوردارند؛ و در ناخودآگاه ما این که یک سخن به منبع قدرتی وصل است یا نیست، بر منطقیجلوهکردن و پذیرفتهشدن آن بهشدت تأثیر میگذارد. البته ممکن است کسی بسیار منطقی باشد و مستقل از این تأثیرها بیندیشد.
حرفهای فوکو خیلی افراطیتر از این است که من میگویم؛ من همان چیزی را میگویم که به نظر من روشن است. فوکو تقریباً در همه آثارش با هزار جور شواهد تاریخی میکوشد نشان بدهد که آنچه در یک زمان به تعبیر خودش «اپیستمه» است، اینگونه نیست که مشکل منطقی نداشته باشد؛ بلکه آمیزهای است از ابراز قدرت و وصلشدن به منابع قدرت، همراه با استدلالهایی که شاید بیشتر ظاهری باشند. قدرتهای مسلط مفاهیم جدید خلق میکنند و پارادایمهای جدیدی به وجود میآورند و آدمها هم تحت تأثیر این نظریهها قرار میگیرند.
وقتی اعتقادی برای شما عدمامنیت ایجاد کند، گرایش ندارید آن را بپذیرید. در یک حکومت دیکتاتوری، اگر همان حرفهای دیکتاتور را بزنید در امنیتید و اگر حرف خلاف او را بزنید زندگیتان بر باد میرود. بنابراین در شرایط جانبدارانهای دارید فکر میکنید، و چنین نیست که بتوان در چنین شرایطی بهراحتی دید که یک سخن واقعاً منطقی است یا نیست.
چطور افکار احمقانه هیتلر اینقدر طرفدار پیدا میکند؟ حرفِ او بیشتر به زورِ تیراندازها و کتکزنهای خیابانی پیش میرود، نه به منطقی که پشتِ مزخرفاتش باشد. بالاخره وقتی آدمها میبینند که اگر به این عقیده بپیوندند نهتنها زندگیشان به خطر نمیافتد، بلکه هرچه بیشتر عقاید را بپذیرند ممکن است به جایی هم برسند، آن عقاید را میپذیرند. و فکر نکنید در حکومت دیکتاتوری آدمهایی که ابراز ارادت میکنند واقعاً ادا درمیآورند؛ خیلیشان در نگاه خودشان واقعاً این عقاید را میپذیرند.
من این بحث را خیلی ساده کردهام: این تحول از دنیای قدیم به دنیای جدید واقعاً نوعی تغییر در همین اپیستمه است. روزی عقاید دینی با آن نظام فئودالی در اروپا با هم قدرت را تشکیل میدادند و به وضعی باثبات رسیده بودند؛ هم اشراف و فئودالها و هم دین، انگار با شیوه تولید آن زمان همهچیز هماهنگ شده بود. سپس این شیوه تولید شکست — نه خیلی ناگهانی، اما بالاخره جهشی از نظر اقتصادی اتفاق افتاد — و وارد دوران سرمایهداری شدیم؛ و کلیسا، دین بهعنوان ایدئولوژی آن دوران، نتوانست خودش را هماهنگ کند. دوران جدید هم ایدئولوژی خودش را به وجود آورد: مدرنیسم، ایدئولوژیای که در واقع جایگزین دین در دنیای مدرن شد و برای معقولجلوهدادن ادعاهای خودش از علم استفاده میکند.
ما در دورانی زندگی میکنیم که در آن پارادایمها و دانشهایی که به منابع قدرت فعلی وصلاند و آنچه را به نفع نظم موجود است بیان میکنند، در نظر ما معقول جلوه میکنند. حرفهایی که کاملاً ۵۰۰ سال قبل دیوانگی محض حساب میشد، امروز معقول به نظر میرسد، در حالی که حرفی که ۵۰۰ سال قبل بدیهی بود، ممکن است امروز نامعقول جلوه کند. این نامعقول یا بدیهی جلوهکردن تا حدی به آن مراکز دانش و مراکز قدرت برمیگردد؛ به اینکه چه دانشی با مراکز قدرتِ مستقر هماهنگی دارد.
من این بحث را بهشدت ساده کردهام، ولی این موضوع مرجعهایی تا دلتان بخواهد به زبان فارسی و انگلیسی دارد. اصل آثار هم فرانسوی است و هیچچیز از آثار فوکو باقی نمانده که دستکم به انگلیسی خوب ترجمه نشده باشد؛ از مصاحبههایش گرفته، همهچیز موجود است و همهٔ اینها در اینترنت رایگان است.
اما یک چیز برای من مشخص است: جزو ایدئولوژی مدرنیسم است که مثلاً کسانی که تفکرات الحادی دارند، وضعیت فعلی موجود در دنیا را به ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش برمیگردانند. این تصویر تا حدی غیرواقعی به نظر میرسد. ولی وقتی تاریخ را میخوانید، میبینید که گالیله، کوپرنیک، کپلر و نیوتون کارشان هیچوقت از تفکر دینیشان جدا نبود؛ این آدمها بهشدت مذهبی بودند. کپلر چنان مذهبی بود که باورتان نمیشود؛ احساسش این بود که زندگی خود را وقف خدا کرده است. نیوتون هم اصلاً اواخر عمر رفت و درویشنشین شد. پاسکال و دکارت، همهٔ این شخصیتها، در نهایت بهشدت ایدئولوژی دینی دارند؛ تا قرن نوزدهم مطلقاً چنین است.
فقط جرقههای الحادی در اطراف انقلاب فرانسه هست که بیشتر از سوی کسانی است که دانشمند نیستند. لاپلاس یکی از معدود دانشمندان مهمی است که عقایدی الحادی به نظر میرسد دارد و او هم آدمی است بعد از انقلاب فرانسه؛ اما این هم پدیدهای بسیار محلی است و چنان نیست که اتفاقِ خاصی به شمار آید. واقعیت این است که اینگونه عقاید غیردینی حداکثر ۱۰۰ تا ۱۵۰ سال سابقه دارند، و حتی آن تاریخنگاریهایی که کلیسا را به مبارزه با علم متهم میکنند حداکثر ۱۲۰ تا ۱۳۰ سال سابقه دارند. من یکی دو بار در آن سخنرانی دانشگاه تهران که مال خیلی وقت قبل است، ارجاع هم دادهام که این حرفها دقیقاً از چه زمانی در انگلستان شروع شده و بعداً به بقیهٔ دنیا رسیده است.
یک کنجکاوی بینالمللی وجود دارد و نظریهپردازیهای فراوانی دربارهٔ اینکه چگونه وارد دنیای مدرن شدیم؛ اینکه جهانبینی از دوران قرون وسطی وارد دورانی شد که به آن دوران مدرن میگویند، و حالا عدهای میگویند وارد دوران جدیدی یعنی دوران پستمدرن شدهایم. بعضیها قبول دارند که اصلاً چیزی به نام دوران پستمدرن وجود دارد و بعضیها قبول ندارند؛ فرانسویها قبول دارند و مثلاً برخی آلمانیها قبول ندارند. هابرماس، نمایندهٔ مهم متفکران معاصر، چیزی تحت عنوان پستمدرنیسم را چندان به رسمیت نمیشناسد و میگوید این ادامهٔ همان پروژهٔ مدرنیسم است. پروژهٔ مدرنیسم در ذهن بعضیها چنان تعریف شده که بخشی از آن، زیر سؤال بردن خودش است؛ بنابراین چرا بگوییم از مدرنیسم خارج شدهایم؟
میتوان دو پرسش را از هم تفکیک کرد. پرسش نخست این است که ما چهگونه وارد دوران مدرن شدهایم؛ پرسش بسیار بررسیشدهای است و هزار جور ابراز عقیده دربارهاش شده است: سازوکارهای دنیای مدرن چیست، با دنیای قدیم چه اختلافی دارد و چه مکانیسمهایی ما را وارد آن کرد؟ در پاسخ میتوان تحلیلهای اقتصادی و اجتماعی کرد یا تحلیلهای فرهنگی. در این ۱۲۰–۱۳۰ سال اخیر گرایشهای غیردینی و گاه الحادی پدید آمده است؛ تا نیمه قرن نوزدهم هم آثار فراوانی از اینگونه گرایشها دیده نمیشود. پرسش دوم این است که آیا الحاد در بطن این حرکت به سوی دنیای مدرن وجود داشته و کمکم آشکار شده است، یا چنین نیست و پدیدهای تازه است که اتفاقهای خاص تاریخی یا علمی، مانند نظریه داروین، بعداً آن را پدید آورده است؟ برای نمونه، بیاخلاقی؛ همان آزادی اخلاقی که امروز در غرب پدید آمده است: آیا این در ذات مدرنیسم بوده است یا اتفاقی جدید است که باید گفت در ۱۰۰ سال اخیر افتاده است؟ آیا وقایع قرن بیستم ادامه منطقی مدرنیسماند یا نه؟
من شخصاً فکر میکنم در ذات تحولات مدرن، حتی در علم، زیرمتنهایی الحادی وجود داشته است. این را همیشه گفتهام ولی هرگز بحث دقیقی دربارهاش نکردهام. فعلاً فقط دربارهٔ «قانون» میگویم؛ یک بار هم، اگر درست به یاد داشته باشم، در جلساتی به نکاتِ دیگری اشاره کردهام.
به نظر میرسد بشر به دوران پیش از پیامبران بازگشته است: از لباسنپوشیدن گرفته تا هرگونه روابط آزاد جنسی و خوردن هر چیزی؛ حتی «شور مشرکانه» هم در جهان پیدا میشود. اگر کسی اندکی در جریان فرهنگ روز باشد، فکر میکنم این بسیار محسوس است که در ۲۰–۳۰ سال اخیر گرایشی به عقاید مشرکانه قدیمی پدید آمده است. اگر کسی کتاب «راز داوینچی» را خوانده باشد، همین حس در آنجا هست؛ مقصودم کتاب است، نه فیلمش. آیینهای مشرکانه برای آدمهای امروزی جاذبهای دارند. انگار از نظر اخلاقی دوباره به همان نقاط بسیار دورِ تاریخ بشر بازگشتهایم. قدیمها هم مردم در فرهنگهای بدوی بسیار آزاد زندگی میکردند، ولی امروز اینها را در لوای رنگولعابی مدرن انجام میدهند.
یونگ پس از سفرش به آمریکا تحلیلی مطرح کرده که به نظر من بسیار جالب است. به نظرم میآید این مقالهٔ خود یونگ نیست؛ مقالهای نسبتاً عامهپسند و نهچندان مهم دربارهٔ همین عقاید اوست که یک ژورنال آمریکایی چاپ کرده و در آن از سخنان و مصاحبههایش نقلقولهایی شده است. در آن زیاد وارد بحثهای مبنایی نشده است.
در آنجا یونگ عبارتی میگوید بدین مضمون که در آمریکا اتفاقی افتاده است و آن اینکه انگار فرهنگ پیچیده و به یک معنا پیشرفتهٔ مسیحیِ این کشور، تحت تأثیر فرهنگ سیاهپوستان قرار میگیرد؛ فرهنگی که بهگونهای از نظر تاریخی به دوران بدویتری تعلق داشته است. یعنی مثلاً فرض کنید ما فرهنگی پیچیده و چندهزارسالهٔ هندواروپایی داریم و در آفریقا گویی این تمدن هنوز مثلِ چند هزار سال قبل است؛ انگار این مراحل اصلاً طی نشده است. این قارهها از هم جدا بودهاند و این جدایی فقط جدایی جغرافیایی نبوده است؛ جدایی تاریخی هم رخ داده است: برخی تمدنها گویی در شرایطی ماندهاند که برخی تمدنهای دیگر پنجهزار سال پیش داشتند.
یونگ میگوید این از نظر روانشناسی یک قانون است: هرگاه دو فرهنگ در کنار هم قرار بگیرند، فرهنگِ پیچیدهتر و به یک معنا پیشرفتهتر به سمت فرهنگِ بدویتر نشست میکند. او این را عین قانون ظروف مرتبطه میداند: اگر ظرفی آب زیادی داشته باشد و ظرف دیگری در سطحی پایینتر باشد، با برقراری ارتباط، سطح آبِ ظرفِ بالاتر پایین میآید و خودش را با آن پایینی هماهنگ میکند. به نظر یونگ، در آمریکا چنین نشست فرهنگیای در جریان بود. به گمانم او این حرف را زمانی زده باشد که موسیقی سیاهپوستان تازه در آمریکا مورد توجه قرار گرفته بود، نه مثل الان؛ این روند ظاهراً از دههٔ ۱۹۲۰ میلادی آغاز شد. یونگ، اگر اشتباه نکنم، نه در دههٔ ۲۰ که در دههٔ ۳۰ به آمریکا رفته است. به هر حال نشانههایی از همین ایده را در هنر اروپای همان دوران هم میبینید؛ مثلاً پیکاسو که مجسمههای بدوی میساخت؛ یعنی در مواجههٔ آنان با فرهنگ بدوی، آن فرهنگ برایشان جاذبه داشت.
فرض کنیم چنین چیزی هست. به نظر من این را در روابط فردی هم بسیار واضح میبینیم. فرض کنید آدمی دیندار است؛ هدایت کردنِ آدمی که مسائل و مشکلات اخلاقی دارد بسیار دشوار است، ولی برعکسش خیلی راحت اتفاق میافتد. به محض اینکه آدمی که اخلاقهای خوبی دارد با آدمی که اخلاقهای خوبی ندارد همنشین میشود، انگار از آن سوی دیگر راحتتر سرایت میکند؛ همنشینِ بد خیلی سریعتر از همنشینِ خوب اثر خودش را میگذارد. این از نظر یونگ مانند آب است: سربالا رفتنش سختتر است و پایین آمدنش آسان؛ فرهنگهای ابتدایی همچون حالتهای بیشکل در پتانسیل پایینتری قرار دارند و سخت میتوان شکلشان داد و بالا کشید، اما یک چیز سطحبالا را اگر رها کنی، گویی خودش بهراحتی پایین میآید.
این نظر درباره روابط میان آدمها و روابط میان فرهنگها تا حدودی درست است، و اگر آن را بپذیرید، سقوط اخلاقیای که امروز در غرب از آن سخن میگویند توجیه خوبی پیدا میکند. وقتی وارد قرن بیستم شدیم، یک اتفاق مهم افتاد: ارتباطات، وسایل ارتباط جمعی و ارتباط میان آدمها و میان فرهنگها، بهطور مداوم روزبهروز بیشتر شد، تا آنجا که به دهکده جهانی رسیدیم. وقتی همه ظروف به هم مرتبط میشوند، چه انتظاری دارید جز اینکه همین قانون باعث شود قلههای فرهنگی به سمت پایین بنشینند؟ اگر مثلاً فرهنگی هنرهای متعالی ساخته باشد، این هنرها بیشتر زیر تأثیر هنرهای سطحپایینترِ پاپولار قرار میگیرند؛ هنرهای متعالی از بین میروند و هنرهای پاپولار جایگزینشان میشوند.
یکی از مهمترین اتفاقهای قرن بیستم این بود که هنرهای پاپولار، مخصوصاً سینما، به وجود آمدند. من کاری به منشأ مدرنیسم ندارم و نمیدانم این وضعیتهای اخلاقی و فرهنگی پانصد سال قبل هم زمینه داشته است یا نداشته؛ اما این یک اتفاق واقعی بود که جلوی چشم همه ما در قرن بیستم افتاد: انگار آدمها دقیقاً با تعدادی آدم که از نظر اخلاقی در وضعیت غیرمتعارفی بودند همنشین شدند. مثلاً وقتی مطبوعات آمریکا را در نیمه اول قرن بیستم نگاه کنید، پر است از گزارش رسواییهای اخلاقی داخل هالیوود. آنجا جامعهای از هنرمندان به وجود آمد که منشأشان در هنر اروپایی نبود. خاستگاه اینها بیشتر هنرِ کافهها و نمایشهای برادوی بود. از نظر هنری هم یکجور سطح پایین بودند.
تأثیری که هنرمندان در فرهنگسازی قرن بیستم داشتند خیلی شدید بود. این پدیدهای است به معنای واقعی کلمه متأخر. هنرمندان توسط هیچ منبعی گزینش نمیشوند؛ تنها معیار این است که بتوانند آثار هنری را با مکانیسمهای کاپیتالیستی بفروشند. آدمی که میتواند چیزی تولید کند که فروش خوبی دارد، جذب هالیوود میشود، جذب موسیقی پاپولار و غیره. اگر بخواهید برای این بحثها رفرنسی پیدا کنید، آدمهای مکتب فرانکفورت در آلمان این بحثها را خیلی مفصل علیه هنر پاپولار مطرح کردهاند؛ من نمیخواهم بگویم بحثهایشان خیلی خوب بود، ولی بالاخره برایشان روشن بود که هنر پاپولار یکجوری هنر سرمایهداری و مضر است.
در قرن بیستم فرهنگسازترین قشر جامعه غربی و دنیا هنرمنداناند؛ مخصوصاً خوانندگان و فیلمسازان و هنرپیشهها، یعنی کلِ سینما و موسیقی پاپولار. سینما از دهههای ۲۰ و ۳۰، از همان بدو تولد، تأثیر قاطع خودش را گذاشت و موسیقی پاپولار هم بعد از جنگ. مثلاً سالهای دوران الویس پریسلی را در نظر بگیرید: واقعاً وقتی به دنیا نگاه میکردید، انگار مهمترین پدیدهای که در دنیا ظهور کرده بود آدمی به نام الویس پریسلی بود. حالا این چیست و چه میگوید و از کجا آمده است، نمیدانم. صلاحیتش برای اینکه این مقدار برد در دنیا پیدا کند از کجا کسب شده است؟ همهٔ اینها را سازوکارهای سرمایهداری رقم زده است، و طبعاً هیچ ملاحظهٔ فرهنگی یا اخلاقی آن را نه تعیین کرده و نه سنجیده.
یعنی مردم الان این را میخواهند. هنرمندان این حصارهای اخلاقی را لایهبهلایه در غرب و در جهان شکستند. هر پدیده شگفتانگیزی را که نگاه کنید، میبینید از یک فیلم شروع شده است: فیلمی ساخته شده، پرفروش شده و جریانی ایجاد کرده است؛ مثلاً برهنگی، یا اظهارنظر آزاد درباره مسائل جنسی. منشأ همه اینها بهنحوی در سازوکارهای سرمایهداری است که هنر را عملاً به سمت دیگری برده است. حالا اگر این را بپذیریم که اکثر هنرمندان مشهور از نظر اخلاقی بهشدت بیصلاحیت بودند و همیشه بهمراتب پایینتر از هنجار جوامع خودشان قرار داشتند، دیگر مثل این است که همه آدمهای دنیا از طریق هنر با همین آدمها همنشین شدهاند؛ یعنی احساسات این آدمها — احساساتی که نه متعالی بود، نه نیمهمتعالی، حتی متعارف هم نبود — به مردم منتقل شده است.
البته شاید ما در دورهای زندگی میکنیم که سینما آن تأثیر وحشتناک اولیهاش را ندارد؛ روزگاری مردم بیش از آنچه فکر کنید زیر تأثیر یک فیلم میرفتند. تعزیه را هم اگر جوانهای امروز بروند تماشا کنند، فکر میکنم مثلِ پارکرفتن است و اثرِ احساسیِ چندانی برشان نمیگذارد. من یک بار داستانی را شنیدهام که ظاهراً واقعی است و در کتابهای معتبری نقل شده است: در جنگ جهانی دوم که تهران اشغال شده بود و انگلیسیها سربازان هندی آورده بودند، سرباز هندیِ آن نیروها هنگام تماشای تعزیه به سمت شمر یا شخص دیگری تیراندازی کرد. ما امروز نسبت به نمایش حالت خنثی پیدا کردهایم؛ اینقدر دیدهایم. یک روزی اینطور نبود؛ مردم هر چه میدیدند تقلید میکردند و نمایش بهشدت رویشان تأثیر میگذاشت.
آمار خیلی جالبی وجود دارد از کلیسا رفتن مردم در اوایل ۱۹۰۰ و در دهه ۳۰، و آماری هم از سینما؛ اینها را کنار هم که بگذارید، این احساس به وجود میآید که مردم دقیقاً به جای کلیسا به سینما میرفتند. فکر کنم آمار این است که در آمریکا بهطور متوسط در دهه ۳۰ هر آمریکایی هفتهای یک بار به سینما رفته است؛ ممکن است همه نرفته باشند، ولی آمار اینقدر بالاست. دهه ۳۰ خیلی قدیم است و سینما هنوز صامت بود؛ یعنی این پدیده تا این حد تأثیرگذار بوده است.
یک نمونه تاریخی دیگر: نخستین بار که فیلم را به قبیلهای در آفریقا بردند و نمایش دادند، عدهای از ترس فرار کردند و بقیه که نشسته بودند چشمهایشان را بستند یا دستشان را جلوی چشمهایشان گذاشتند؛ چون حس میکردند این سحر است. چیزی اینجا نیست، ولی چیزی در اینجا ظاهر میشود؛ مثلاً درختی اینجا نیست، ولی درخت به نظرم میآید.
این تأثیرهای بهشدت قوی پدیدههای هنری جدید را دیگر در خودمان نمیبینیم؛ فکر میکنم چون از بچگی کرخت شدهایم. تلویزیون را از دوسالگی دیدهایم، در سنی که هنوز فرقِ سحر و واقعیت را نمیفهمیدیم و همهچیز برایمان سحرآمیز بود. پدیده خیلی جالبی برایم این است که الان آدمهایی وجود دارند — یکی دو نسل، آدمهای بالای ۶۰ و ۷۰ سال — که اصلاً نمیتوانند کارتون نگاه کنند؛ ارتباط برقرار نمیکنند، چون از بچگی ندیدهاند. ما از بچگی دیدهایم؛ اما واقعیت این است که این پدیده خیلی چیز غیرعادیای است. اینها همان قراردادهاییاند که از روزی که برای ما همهچیز طبیعی بود با ما گذاشته شدهاند و بهراحتی آنها را میفهمیم؛ معقول هم نیستند.
پدیدهای که الان وجود دارد نتیجهٔ سرمایهداری است، ولی جداکردنِ نقشِ هنر در این روند به نظرم خیلی مهم است. اگر بپذیرید که الحاد و عقاید تحت تأثیر سطح زندگیاند، نقش هنر را در این روند ببینید: وقتی اخلاق و رفتارهای اخلاقیتان دچار اغتشاش میشود، نمیتوانید عقاید درست را در خودتان پدید بیاورید و حس کنید. این شتاب فوقالعادهٔ بعد از جنگ جهانی دوم نتیجهٔ پاپولار شدنِ عدهای از هنرها و ابراز شدنِ احساسهایی است که از نظر اخلاقی به هیچ وجه استاندارد نبودند. یعنی هنرمند حتی تجربیات خیلی خصوصی خودش را هم روی پرده ظاهر کرد؛ وقتی چیزی روی پرده ظاهر میشود دیگر طبیعی است — میشود تقلیدش کرد.
میزان تقلیدی که مردم از هنرمندان کردند یک روزی فوقالعاده بود؛ به نظر من الان شاید کمی به حالت کرختی رسیدهایم. اگر الویس پریسلی این لباس را میپوشید، دیگر همان لباس را میپوشیدند. من هنوز هم گاهبهگاه اجراهای زندهٔ بیتلز را میبینم و نمیتوانم شگفتزده نشوم که اینهمه شور و هیجان و جیغ و داد و غشکردن خیلی طبیعی بود. الان تقریباً دیگر چنین غش نمیکنند؛ یعنی از آن پیکِ تأثیرات فوقالعادهٔ این آثار هنری پاپولار بر مردم گذشتیم. ولی این موج ایجاد شد: یعنی آن سبک زندگی هالیوودی، سبک زندگی خوانندههایی که همه مواد مخدر مصرف میکردند، اینها کاملاً سدهای اخلاقی را شکست.
دو ماه قبل کسی که نمیشناختمش و از دور این جلسات را گوش میکرد مرا دید و خیلی هم ابراز علاقه میکرد؛ بعد برگشت به من گفت: آقای دکتر، این حرفهایی که شما میزنید مستقیماً وارد مغز من میشود. من مطمئنم که درصدی از این حرفهایی که میزنم غلط است؛ بعضی ناقصاند و بعضی اشتباهاند. خواهش میکنم فیلترهایی بگذارید؛ اینها مستقیم وارد نشود، کمی بررسیشان کنید. برای حرفهایی که زدهام و درست نیست حلالیت میطلبم.