او تصمیم گرفته بحث دربارهٔ مسیحیت و مسیح را گسترش بدهد و از قید سورهٔ مریم بیرون بیاید. برای این کار از اهمیت شناخت مسیحیت، از خدای شخصی و از تاریخچهٔ جلسات حرف میزند. در پایان میگوید میخواهند دربارهٔ ادیان صحبت کنند و دوباره دربارهٔ قرآن بحث کنند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
تصمیم گرفتهام بحث دربارهٔ مسیحیت و دربارهٔ مسیح را گسترش بدهم. تا وقتی اسم بحث «سورهٔ مریم» است، آدم طبعاً به نوعی توازن مقید میشود: مثلاً اینکه چند جلسه میتوانم در این جلسات بخش مسیحشناسی آن را طول بدهم، یا بخشهایی از سورهٔ مریم را که به تاریخ ادیان مربوط است، با مروری خیلی سریع بر تاریخ ادیان و پیامبرانی که در قرآن به آنها اشاره شده، پیش ببرم. واقعیت این است که از اول که جلسات را شروع کردم، قصد نداشتم این قسمتها را خیلی گسترش بدهم و جلسات به جلساتی تبدیل شود که وارد مباحث خیلی تخصصی دربارهٔ مسیحیت شویم، یا حتی — هرچند الان معلوم نیست — یهودیت و شاید کل تاریخ ادیان؛ اما لااقل دربارهٔ مسیحیت دارد این شکل را پیدا میکند.
یک راه این بود که در همین جلسات اعلام کنم جلسات ادامه پیدا میکند و قصد دارم خیلی زیاد دربارهٔ مسیحیت صحبت کنم، و در همین فضای بحثهای قرآنی بمانیم و دربارهٔ مسیحیت صحبت کنیم؛ ولی من شخصاً ترجیح میدهم اینطور کار نکنم. یعنی ترجیح میدهم فرض کنم این جلسات موقتاند و کاری به این نداریم که از دیدگاه قرآن بخواهیم ببینیم مسیحشناسی چیست. فکر میکنم لااقل به احترام مسیحیت هم که شده، اول ببینیم آنها که دو هزار سال است از صبح تا شب دربارهٔ مسیحشناسی فکر و کار میکنند، به چه رسیدهاند و چه دارند، و مسیحی که آنها مطرح میکنند به چه معناست.
هیچ دینی نیست که اینقدر به پیامبر خودش وابسته باشد. اسمی که بر مسیحیت گذاشتهاند واقعاً اسم خوبی است. یهودیت دین یک قوم است؛ هر طور بخواهید با یهودیت برخورد کنید، نقطهٔ مرکزی آن و تمرکز یهودیان بیش از هر چیز روی حوادث تاریخیای است که برایشان اتفاق افتاده. واقعاً نمیتوانید شناختی از یهودیت پیدا کنید که تاریخ قوم یهود در آن نباشد. لحظهای هست که عهدی میان خداوند و قوم یهود، یعنی بنیاسرائیل، بسته شده است، و همهٔ دین یهود همان عهدی است که بسته شده، بهعلاوهٔ اجزای شریعتی که موسی برایشان آورده. در مسیحیت هم، به معنای مطلق کلمه، همهچیز حول شناختی دور میزند که از حضرت مسیح دارند.
فکر میکنم خیلی طبیعی است که حتی اگر هدفمان فقط این باشد که ببینیم قرآن دربارهٔ مسیح چه گفته، خوب است برویم کارهای کلاسیکی را ببینیم که خود مسیحیان دربارهٔ مسیح دارند. نهایتش این است که معتقد باشیم آنها مجموعهای از عقاید تحریفشده هم دارند؛ ولی اینطور نیست که از هیچ شروع کرده باشند؛ حقیقتی در میان مسیحیان بوده است. اگر پیرو این نظریه هم باشیم که هر دینی که میآید ادیان پیش از خودش را نسخ میکند، دستکم شش قرن در تاریخ بوده که دین مسیحیان دین اصلی و دین آخر بوده است. در آن شش قرن، اگر مسیحیت به انحراف هم کشیده شده باشد، حتماً در تاریخ مسیحیت آدمهایی هستند که حرفهای درستی زدهاند. منظورم آدمهایی است که از قرنهای نخست میشناسیم و از آنها چیزهایی، نوشتههایی، باقی مانده، یا دیگران بهطور غیرمستقیم به آنها اشاره کردهاند. میدانید که در کشفیات باستانشناسی مدام به چیزهایی برمیخوریم و چیزهای جدیدی پیدا میکنیم.
کتابخانه نجع حمادی و انجیل توماس
مهمترینش اتفاقی است که حدود شصت سال پیش افتاد: مجموعهای که عنوانش را «کتابخانهٔ نجع حمادی» میگذارند، چون — فکر کنم — پنجاهودو کتاب است که همه با هم، یکجا، در چند خمره پیدا شدهاند. این متون تقریباً اشتراکی با متون کتاب مقدس ندارند؛ انجیلهاییاند غیر از این انجیلها و از نظر تاریخی خیلی قدیمیاند.
امروز نه میان منتقدان مسیحیت، که میان خود مسیحیان — حتی مسیحیانی که شاید اعتقادات کاتولیک داشته باشند و خیلی به کلیسا وابستهاند — به نظر میرسد علاقهٔ خاصی به انجیل توماس پدید میآید، مخصوصاً میان روشنفکرانشان؛ انجیلی که جزو همین کشفیات قرن بیستم است. نمیدانم؛ در اینترنت میتوانید انجیل توماس را پیدا کنید و با انجیلهای چهارگانهٔ عهد جدید مقایسه کنید. به نظر من واقعاً جا دارد که آدمها به این انجیل جدید توجه کنند. به نظر میرسد از نظر باستانشناسی، قدیمیترین متن موجود در میان همهٔ انجیلها انجیل توماس است. چهار انجیلی که خودشان قدیمیاند تقریباً به قرن اول و دوم مربوط میشوند؛ انجیل توماس تقریباً به قرن اول برمیگردد و از اینها قدیمیتر است؛ انجیلهای دیگری هم هست.
اگر هم نخوانده باشید، حتماً همهتان اسم کتاب «رمز داوینچی» را لااقل شنیدهاید. به هر حال سر نوشتهشدن این کتاب در محیط مسیحی غوغایی به پا شد، و این کتاب خیلی پرفروش بود. پایهٔ باستانشناختی عقاید عجیبوغریبی که این نویسنده در کتابش آورده، تقریباً به بعضی از انجیلهای نجع حمادی برمیگردد و از آنها استفاده میکند. یادم نیست دقیقاً از کدامشان استفاده میکند، ولی به هر حال به آنها ارجاع میدهد.
چیزی که میخواهم بگویم این است که احساس و تجربهٔ شخصیام این است که صرفاً با خواندن قرآن آسان نیست به درکی عمیق از شخصیت مسیح برسید، و از اتفاقی که با ظهور مسیح در دنیا افتاده است. مسیحیان به معنای خیلی واقعی معتقدند که جهان به دو بخش تقسیم میشود: پیش از مسیح و پس از مسیح. تاریخ میلادی واقعاً تاریخی است با معنای اعتقادی: از نظر مسیحیان، پس از آنکه مسیح ظهور کرد، وارد جهانی جدید شدیم؛ اتفاقی در دنیا افتاد که آن را وارد مرحلهٔ جدیدی کرد.
احساسم این است که اگر حتی از همان مسیحیت و دیدگاههایی که آنها دارند شروع کنیم و بعد قرآن را دقیق بخوانیم، میتوانیم به چیز خوبی برسیم. فکر میکنم کمی سخت است که فقط و فقط روی خواندن قرآن متمرکز شویم و بکوشیم همهچیز را از آن دربیاوریم؛ اصولاً چنین کاری عاقلانه هم نیست. آدم از همین منابع استفاده میکند و مبنای فکرش را حداکثر بر این میگذارد که بهوسیلهٔ قرآن داوری کند چه چیزی تحریف شده و چه چیزی تحریف نشده است. فکر میکنم همین الان اگر عقایدی را که قرآن دربارهٔ مسیح بیان کرده در ذهن حاضر داشته باشید، خیلی راحت میتوانید بسنجید که کدام آیههای انجیل — مثلاً انجیلهای چهارگانهای که اکنون موجودند — آشکارا با آنچه ما در قرآن میگوییم مخالفاند.
اگر این بحثها را در همین جلسات میکردم، معنایش این بود که میخواهیم به همین برسیم: اینکه قرآن دربارهٔ حضرت مسیح چه میگوید، و شاید حتی کمی محدودتر، با تأکید بر سورهٔ مریم. ولی این کمی دستوپایم را میبندد؛ چیزهای زیادی هست که ممکن است گفتنشان زائد به نظر بیاید و در این جهت نباشد، و میل دارم آنها را بگویم. واقعاً نمیتوانم ثابت کنم که همهٔ حرفهایی که میزنم در همین جهت است، هرچند به نظر خودم همهشان به نوعی در همین جهتاند؛ یعنی شناختی خیلی عمیق و دقیق از مسیحیت به ما کمک میکند کشف کنیم ماجرای حضرت مسیح چیست و قرآن دربارهٔ حضرت مسیح چه میگوید.
آزادی عمل برای تدریس مسیحیت
این نکتهای است که مرا ترغیب میکند خودم را آزاد بگذارم و حتی از این جلسات به جای دیگری برویم. پیشنهاد کردم مکان را عوض کنیم و اطلاعیهای زده شود که آدمهای سکولار هم بیایند — لازم نیست مذهبی باشند یا به قرآن اعتقاد داشته باشند — تا خودم هم بتوانم از این آزادی عمل بیشتر استفاده کنم؛ قرار است درسی فشرده دربارهٔ مسیحیت بدهم. وقتی به جایی رسید، برمیگردیم؛ اینطور وجدانم هم آسوده است.
اگر وقت داشتم، طبیعتاً این برنامه باید اینطور انجام میشد که آن جلسات بهطور موازی و مستقل، از همان اول که سورهٔ مریم را شروع کردم، شروع شده بود؛ آن را تمام میکردیم، به اینجا میرسیدیم و وارد همین بحث میشدیم که عقاید اسلامی دربارهٔ مسیحیت چیست. ولی واقعیت این است که نمیتوانم این کار را بکنم و نتیجهاش این است که فعلاً این تغییر را میدهیم. اینطور از فشارِ اینکه در میانهٔ بحث دربارهٔ یک سوره هستم بیرون میآیم و لازم هم نیست حرفهایم مبنای قرآنی داشته باشد.
احتمالاً در جلسهٔ اولِ آن جلسات قالب کار را میگویم: دستکم چند جلسه، مثلاً لااقل دو جلسه، کاملاً از طرف مسیحیان حرف میزنم و مطلقاً میکوشم از مسیحیت دفاع کنم، حتی اگر به قیمت این تمام شود که شما مسیحی شوید. جداً فکر میکنم لازم است آدم وقتی دربارهٔ افکار و مکتبی صحبت میکند، کمی از این حالت بیرون بیاید که مدام از دید خودش ببیند آیا آنها راست میگویند و هی بسنجد که «این را که میدانیم غلط است؛ اینطور نیست، آنطور نیست».
اگر میشد و یک مسیحی، مثلاً الهیدانی درجهیک، میشناختم، حتماً دعوتش میکردم بیاید صحبت کند؛ البته اگر میتوانستم اعتماد کنم که خوب صحبت میکند و شما را قانع میکند که حرفهایشان بیسروته نیست، آنطور که در ظاهر امر معمولاً به نظر کسی که با مسیحیت برخورد میکند، بیسروتهترین دین موجود در دنیاست.
من همیشه این جمله را نقل میکنم: مبنا و مرکز عقاید مسیحی این است که چون حضرت آدم گناه اولیه را مرتکب شده، همهٔ انسانها بهطور موروثی گناهکارند و هیچ راه نجاتی نبوده جز اینکه خداوند پسر خودش را — که با خودش برابر است، که خود اوست — به دنیا بفرستد تا کشته شود و رنج بکشد و گناه مردم بخشیده شود. اگر مسیح خدا بوده، یا پسر خدا — که البته این دو با هم فرقی ندارند — و شما یک لحظه غیرمسیحی باشید و تصور کنید چنین اتفاقی افتاده و خداوند به صورت بشر ظاهر شده، به نظر میرسد بزرگترین گناه تاریخ بشر این است که او را کشتند. ولی در عقاید مسیحی این اتفاق، یعنی مصلوبشدن مسیح، تاوان گناه بشر است و به همین دلیل بشر بخشیده شده و وارد مرحلهٔ جدیدی از تاریخ شدهایم؛ یعنی آن گناه اولیهٔ آدم شسته شده است.
واقعاً این حرف را به هر کسی بزنید، دشوار است که آدمها لبخندی نزنند، به این معنا که «شوخی میکنید؟ این چه حرفی است!». ولی این اعتقادی خیلی جدی است و چند میلیارد نفر به آن معتقدند. به خیلی چیزهای دیگر هم اعتقاد دارند که ممکن است ندانید، و در ظاهر به نظر میرسد دینی خیلی نامعقول است. مسیحیان به این هم مشهورند که رسماً میگویند باید با ایمان و عشق و چیزهایی از این دست پذیرفت. من سعی خودم را میکنم که تا جای ممکن آن را به معنایی معقول جلوه دهم.
آزادی عملی که میخواهم به خودم بدهم این است که همهٔ جلسات لزوماً حتی حول مفاهیم دینی هم نباشد، چه برسد به اسلامی، و چه برسد به حتماً قرآنی. جلساتی داشتهایم که کمی از حالت بحثهای دینی خارج شده، ولی در حد نصف جلسه یا یک جلسه؛ اینطور نبود که یک دوره کلاً حرفهایی بیرون از محدودهٔ این مسائل بزنیم. بهعلاوه، خودم را آزاد میگذارم که هر جا لازم است و به نظر میرسد بحث بدون آن پیش نمیرود، اشارههای دقیق تاریخی بکنم.
دفاع از مسیحیت و عقاید مرکزیاش
در این جلسات معمولاً کاری به اتفاقاتی که در تاریخ افتاده نداشتیم، ولی فکر میکنم دربارهٔ مسیحیت بدون ارجاع به اسناد و مدارک تاریخی نمیشود چیز خوبی گفت. چند جلسهای سعی میکنم مسیحیت را تا جایی که میتوانم خیلی خوب بیان کنم: ایمان مسیحی چیست، مبنایش — عقلی یا غیرعقلی، هر چه دارد — چیست، و چطور این همه آدم، نه فقط عوام، بلکه خواصی هم، عمیقاً مسیحیت را بهعنوان دین خودشان پذیرفتهاند. واقعاً چند هزار دانشمند و فیلسوف و متفکر مسیحی داریم که همهشان همین حرفی را که الان زدم — و هر وقت میگویمش خودم خندهام میگیرد — به همین معنا قبول دارند. به نظر میرسد شاید نکته این است که ما نمیفهمیم.
مثل این است که من از دیدگاه دینی خودم انتظاری از دین دارم، و وقتی به مسیحیت نگاه میکنم میبینم دینی چرند است؛ آنها هم کاملاً برعکس، نسبت به اسلام چنین احساسی دارند که اصلاً چیز قابل تفکری در اسلام نیست. به نظر میرسد در انتظاری که از دین هست — اینکه مفهوم دین چیست و دین چه باید باشد — اختلافی خیلی ریشهای وجود دارد؛ همین باعث میشود که هر کاری بکنید، فکر نمیکنم مسیحیان اصولاً تمایل چندانی به اسلام داشته باشند. فکر کنم اگر آدم عمیق بفهمد مسیحیت دقیقاً چیست، شاید این مسئله حل شود که چرا آنها به هیچ وجه به اسلام ابراز علاقه نمیکنند و دربارهٔ آن مطالعه هم نمیکنند. چند واقعیت خیلی ساده برایشان کافی است که به حساب خودشان تشخیص بدهند اسلام دین جالبی نیست.
بنابراین در آن جلسات، هم جلساتی دارم که در آنها از طرف مسیحیان صحبت میکنم، و هم حتماً جلساتی که در بحثهای نقادانهاش الزاماً به یک سری چیزهای تاریخی ارجاع میدهیم. هدفم از این جلسات دیگر این نیست که خودم را صرفاً به گفتن چیزهایی محدود کنم که بعداً به ما کمک کند بفهمیم قرآن دربارهٔ مسیحیت چه میگوید. عوضکردن جا و همهٔ این کارها برای این است که اصلاً از این فضا بیرون بیاییم.
قصد اصلیام فعلاً و موقتاً این است که تا جای ممکن خوب تشریح کنم مسیحیت چیست، و شاید با اشارههایی به تفاوتهای عمیقش با اسلام و با نگاهی که نسبت به دین وجود دارد، و اینکه این تفاوتها چیست. ممکن است عقیدههای شخصیام را هم ابراز کنم. بعد از اینکه مدتی کاملاً سراغ این رفتیم که بکوشیم مسیحیت را عمیق بشناسیم، بعداً کمی هم نقادانه به آن نگاه میکنیم که چه ایرادهایی وجود دارد؛ یعنی حتی اگر مبانیای را که آنها بر اساسش این حرفها را میزنند بپذیریم، نشان دهیم که با پذیرش همان مبانی هم جاهایی اشکالهایی پدید میآید. نهایتاً دوباره جا را تغییر میدهیم، به اینجا برمیگردیم و دربارهٔ مسیحشناسی قرآنی بحث میکنیم.
بیآنکه بخواهم تبلیغ کرده باشم، فکر میکنم این آشنایی با مسیحیت بیش از آنچه تصور میکنید مهم است، و امیدوارم وقتی به اینجا برگشتیم، همه به این توافق رسیده باشیم که آن جلسات صرفاً برای فهمیدن خود اسلام یا قرآن هم جلسات مفیدی بوده است. دلیلش را واقعاً نمیتوانم بدون ورود به جزئیات بگویم؛ ولی فکر میکنم معمولاً در کتابهای تاریخ ادیان یا دینشناسی تطبیقی و جاهایی از این دست همیشه این نکته را میگویند که هیچکس نمیتواند دین خودش را خوب بشناسد مگر اینکه با ادیان دیگر هم آشنا شود؛ و هرچه ادیان دیگر را بهتر بشناسید، بیشتر میفهمید دین شما چه ویژگیای دارد.
دستکم تأثیری که شناخت مسیحیت یا ادیان دیگر روی آدم میگذارد این است که متوجه یک سری ویژگیهای دین خودتان میشوید: اینکه دین اسلام در جاهای خیلی مبنایی با مسیحیت، یا با بودیسم، تفاوت دارد. اگر کسی مطالعه کند، شباهتهایی هم میبیند و خیلی خوب متوجه میشود که در اسلام و در ادیان ابراهیمی، این اصطلاح «خدای شخصی» که به کار میبرند یعنی چه.
خدای شخصی در ادیان ابراهیمی
تا وقتی با بهاصطلاح خدای غیرشخصی مواجه نشده باشید، خیلی متوجه نمیشوید که ما در ادیان ابراهیمی دیدگاه خاصی نسبت به خداوند داریم. این از نوعی مبنای فلسفی و عرفانی خیلی خاص درمیآید که ما چنین ارتباطی، چنین دیدگاهی، نسبت به خدا داریم، مخصوصاً در اسلام. در مسیحیت شاید شخصیترین خدا وجود دارد، در حدی که تشخص پیدا کرده و در زمان تاریخی خاصی به انسان هم تبدیل شده است. ولی ما هم به هر حال اعتقادهایی شبیه مسیحیان داریم، مثلاً اینکه خداوند انسان را به صورت خودش آفریده؛ چیزهایی شبیه این را در دین خودمان میشنویم، و اگر با صراحت هم نشنویم، به هر حال به نظر میرسد بعضی از صفات انسانی را به خدا نسبت میدهیم: خداوند رحیم و مهربان است. این را در همهٔ ادیان نمیبینید؛ دیندار بودن لزوماً به معنای اعتقاد به خدای شخصی نیست.
به نظر من فهمیدن مسیحیت پر از اینجور چیزهاست، مثلاً انسانوار بودن خداوند یا خداوار بودن انسان. ما انگار با خدا صحبت میکنیم. بودایی دعا نمیکند و با خدا حرف نمیزند. ما حتی به خداوند لقب پادشاه هم میدهیم. برای بودایی، خدا مثل یک نیرو است، مثل یک سری قانون طبیعت؛ چیزی است که همهجا هست، به یک معنا حتی شاید بشود نوعی آگاهی هم به آن نسبت داد، ولی اینطور نیست که بنشینی و مثل یک انسان با آن درد دل کنی.
در ادیان ابراهیمی اصولاً این دیدگاه وجود دارد، و در مسیحیت به نظر میرسد به انحراف کشیده شده است؛ یعنی خداوند کاملاً به انسان تبدیل شده. هر وقت میخواهی با خدا صحبت کنی، به همان راحتی با او صحبت میکنی که اگر مسیح الان اینجا بود با او صحبت میکردی. وقتی خدا تو را نگاه میکند و در محضر خدا میایستی و هیچ نمیدانی خدا چیست، چه احساسی دست میدهد؟ در محضر موجودی ایستادهای که هیچ شناختی از او نداری. ولی مسیحی خیلی راحت، گویی جلوی مسیح ایستاده است؛ آنها به حیات مسیح اعتقاد دارند: مسیح نمرده و پس از مرگ خودش زنده شده است. بنابراین به معنای واقعی کلمه دارند با انسانی صحبت میکنند که ذاتاً خداست. این دیگر اوج شخصیشدن است.
در یونان اصولاً خداها نوعی انسانهای غولپیکرند؛ تقریباً چنین تصوری از خداوند وجود دارد؛ میانشان پر از روابط انسانی است و همه با هم درگیرند؛ این دینهای یونانی است. یک بار هم به آن اشاره کردم: معمولاً در اعتقاد شرکآمیز این حالت تخاصم میان انسان و خدا و خدایان با یکدیگر هست. اینها در ادیان توحیدی مطلقاً معنا ندارد. ولی این شخصبودن، یا به اصطلاح «پرسونال» بودن خدا، اعتقادی است که هیچکدام از مذاهب به اندازهٔ مسیحیت بر آن تأکید ندارند: بر شخصوار بودن خداوند.
واقعاً در این دو سه هفته، گذشته از انگیزهام برای اینکه چرا این بحث را به این سمت میبرم — شاید واقعاً آدم گاهی کاری را تصمیم میگیرد و بعد برایش انگیزه پیدا میکند — الان در شرایطی هستم که کلی انگیزه پیدا کردهام و میتوانم بگویم تصمیم را به این دلیل گرفتم؛ ولی این حرف واقعاً خیلی دور از واقعیت نیست.
تاریخچه شکلگیری این جلسات
شاید هیچکدام از شما در جلسات اول شرکت نکرده باشید؛ یکی دو جلسه ضبط نشد و از جایی به بعد جلسات ضبط شد. تاریخچهاش اینطور بود که اصلاً قرار نبود جلساتی دربارهٔ قرآن باشد؛ قرار بود یک سری جلسات دینی داشته باشیم. ایدهٔ اولیه این بود که دربارهٔ جاهایی که در ذهن آدمها اشکالی هست، به صورت مسائل دینی بحث کنیم. آن یکی دو جلسهٔ اول کموبیش به همین گذشت و اصلاً جالب نبود. از نظر من تقریباً هیچکدام از حرفهایی که پرسیده میشد جای بحث نداشت؛ مثلاً بحث شیعه و سنی و حرفهایی از این دست، در حالی که فکر میکنم چیزهای خیلی مبناییتری وجود دارد که باید حل شوند تا بعداً به بحثهای این فرقهها برسیم.
سر همین چیزها بود که بعد از مدتی جلسات با قالب جدیدی شروع شد. تنها اشکالی که در آن جلسات اول پرسیده شد و ظاهراً جدی بود این بود که قرآن به چه درد میخورد؟ اصلاً آدم قرار است با خواندنش به چه برسد؟ یعنی چه که معجزه است؟ میخوانیم و چندان هم به نظر نمیرسد چیز جالبی باشد. بعد تصمیم گرفتم دیگر اینطور نباشد که بنشینیم و آدمها پرسشهای عجیبوغریب بکنند و جلسه به خواست افراد به این سمت و آن سمت کشیده شود.
به نظرم آنجور جلسه مشکلی خیلی ذاتی دارد: یک نفر مشکلی را مطرح میکند که یا اصلاً برای دیگران معنادار نیست و مشکل آنها نیست، یا تا حالا آن را نشنیدهاند و حالا مشکلی هم به مشکلاتشان اضافه میشود. بنابراین به نظرم رفع اشکال خصوصی بهتر است. تجربهٔ شخصیام در رفع اشکال این است که آدمها بر حسب اشکالاتی که خودشان دارند، نسبت به جاهایی از دین حالتهای کمپلکسی پیدا میکنند؛ در اصل بر حسب احساسات شخصی خودشان.
مثلاً کسی که از جنگ متنفر است، اشکالش به اسلام این میشود که چرا اسلام اجازهٔ جنگ داده، چرا صلح کامل نیست، و چرا از این ایدهٔ مسیحی پیروی نمیکند که اگر یکی به گوشت زد، آن طرف صورتت را هم جلو بیاوری تا یکی دیگر هم به آن بزند. خود مسیحیان در طول تاریخ زیاد از این ایده پیروی نکردند؛ یعنی خیلی محکم زدند. ولی به هر حال این ایده در حرفهایشان هست: نوعی دعوت به صلح کامل و غلافکردن شمشیر و چیزهایی از این دست.
قبول دارید که در زمان پیامبر، مشکل اساسیای که آدمها را به شک میانداخت این بود که چرا نمیجنگیم؟ اعراب میگفتند: این چه دینی است، این چه خدایی است؟ اینها بر سر ما میزنند ولی به ما اجازه نمیدهد با آنها بجنگیم. طبیعت آدمها این است که اگر قبول کنید اسلام دینی متعادل است، هر نوع عدم تعادلی در شخصیت کسی باشد، باید به چیزی از اسلام گیر بدهد. اگر به آن سو باشد، به نظرش میرسد که چرا اصلاً جنگ میکند؛ اگر به این سو رفته باشد، به نظرش میرسد که چرا کم جنگ میکند.
فکر میکنم در یک کلاس ممکن است هر دو تیپ آدم نشسته باشند. طبعاً اگر بخواهم با آدمی جنگطلب صحبت کنم، ممکن است حرفهایی بزنم تا کمی آرام شود و بپذیرد؛ در حالی که به آدمی که خیلی صلحطلب است باید نشان داد که جاهایی در دنیا هست که چارهای نیست. به هر حال جایی مجبوری برای حفظ اساس دین کاری بکنی؛ کما اینکه مسیحیان هم سرانجام، پس از دورانی، خیلی کارها کردند.
یهودیان هم مشکلی با جنگ نداشتند؛ همیشه، خوشبختانه، شمشیرشان خوب بود و اصلاً همیشه منتظر پیامبرانی بودند که بیایند و آنها را به صورت یک لشکر سازمان دهند. جالبترین بخش تاریخ یهودیان از نظر خودشان، که همیشه بهشدت دنبال تکرارش بودهاند و هستند، ظهور شخصیتی مثل داوود است: کسی که بیاید، سرداری که بکشد و برود و سرزمینهای بزرگی را فتح کند. اینکه حالت تعادل کدام است، واقعاً چیزی نیست که بشود خیلی راحت دربارهٔ آن بحث کرد و اثباتش کرد.
بحثها از اینجا شروع شد. حالا که خودبهخود، چون در جلسهای هستیم که قرار است تغییراتی بدهیم، تاریخچهٔ جلسات را میگویم و مروری میکنم بر اینکه این جلسات تا اینجا چطور پیش رفته، واقعاً این احساس به من دست داده که انگار از آن انگیزههای اولیه کمی داریم دور میشویم.
از عقلگرایی تا داستان یوسف و سوره نور
اگر دقت کنید، جلسات اولیه مدتی در این جهت بود که بیآنکه کسی اشکالی پرسیده باشد، همان کار اولیهٔ خودم را دربارهٔ مشکلاتی که در ذهن هست ادامه میدادم. مثلاً احساسم این بود که دیدگاههای خیلی خاصی نسبت به ارزش علم وجود دارد، یعنی ارزشگذاری غیرواقعی دربارهٔ علمیبودن و علم و این چیزها، که باعث میشود آدمها وقتی با قرآن برخورد میکنند، احساس کنند چیزی در آن نیست: نه فرمولی در قرآن نوشته شده و نه چیزی شبیه گزارههای علمی در آن هست؛ پس چقدر خوب بود اگر جایی در کتاب آسمانی چنین چیزی نوشته بودند و ما مطمئن میشدیم این کتاب، کتاب خداست.
چند جلسه اینطور بحث کردم؛ فکر کنم جلسههای اول کاملاً همین فضا را داشت. جلسات اول این حالت را هم داشت که به جمع نگاه میکردم؛ یعنی اگر این جلسات در دانشکدهٔ هنرهای زیبا تشکیل میشد، به جای آنکه آنقدر از هنر و ارزش هنر صحبت کنم، شاید بیشتر دربارهٔ ارزش منطق و علم و عقلگرایی صحبت میکردم، چون آنها به اصطلاح از طرف دیگر بام افتادهاند.
نکتهٔ دیگری هم در این تاریخچه هست: وقتی جلسات شروع شد، فکر میکردم اگر ژانویه از ایران خارج نشوم، تا چند ماه دیگر به هر حال میروم؛ بنابراین مدام فکر میکردم پنج جلسه وقت دارم. بعد طوری شد که یک سال عقب افتاد. جلساتی شروع شد که در آنها با فراغ بال مقدماتی را دربارهٔ علوم قرآنی گفتم: زبان قرآن چیست، واژهها را چطور میشود شناخت. آدم پایهای درست میکند تا بعداً بشود دربارهٔ قرآن مفصل صحبت کرد. چون جلسات ضبط میشد، واقعاً این ایده در ذهنم بود که حتی اگر بروم، جلسات به نوعی ادامه پیدا کند و همین کاری که میکنیم جایی آپلود شود. فضای جلسات اول کاملاً تغییر کرد.
تاریخچهای که میگویم به اصطلاح تاریخ پنهان جلسات است: تصمیمهایی که خودم در این مقاطع گرفتم؛ هیچوقت اینطور نبود که در جلسات بیایم و بگویم چرا دارم این کار را میکنم. کار به جایی رسید که احساس کردم جلسات آنقدر تخصصی شده که دیگر دارم علاقهٔ خودم را دنبال میکنم؛ مثلاً این بحثهای خیلیخیلی حرفهای دربارهٔ زیباییشناسی، مثلاً ریتم در قرآن. واقعاً چند درصد دانشجوها با این موضوع مشکلی دارند یا اصلاً به این موضوعها علاقهمندند؟ با اینکه استقبال هم بد نبود، خودم کمکم احساس کردم انگار دارم علاقهٔ شخصیام را تحمیل میکنم.
کار به جایی رسید که — پس از جلسهٔ آخر یک دوره و تعطیلاتی که پیش آمد — دربارهٔ داستان یوسف صحبت کردم و بینهایت از آن استقبال شد. خودم خیلی علاقه داشتم دربارهٔ این داستان صحبت کنم؛ یک دوره از جلسات اصلاً به یک سوره اختصاص پیدا کرد. تقریباً میتوانم بگویم از جایی به بعد، ایدهای کاملاً مشخص در همهٔ جلسات این بوده که نوعی دقت را در قرآن به شما نشان بدهم و قانع شوید که چیزهای خیلی عمیقی در قرآن هست، و اگر نمیفهمید، مشکل این است که شما نمیفهمید؛ یعنی اگر دقت کنید، خیلی چیزها میفهمید.
مثلاً فکر میکنم اکثر آدمهایی که داستان یوسف را میخوانند اصلاً نمیفهمند داستان چه میگوید، چه برسد به اینکه بخواهند به لطایف عرفانیاش فکر کنند؛ نمیفهمند این اتفاق چطور دارد میافتد و انگیزهها چیست؛ یعنی داستان را بهعنوان یک داستان نمیفهمند. در این جلسات البته علاقهٔ شخصی خودم هم دخیل بود — همیشه بوده و انکارش هم نمیکنم — یعنی همیشه سعی کردهام تا حد ممکن میانگینی از علاقهٔ خودم و چیزی را که برای شما مفید است و به آن علاقه دارید بگویم.
داستان یوسف چیز خیلی بدیهیای است؛ یعنی من راهی بهتر از این نمیشناسم که به کسی که فکر میکند قرآن را میخواند و میفهمد، دربارهٔ سادهترین چیزهایش نشان بدهم: داستانی را به او نشان بدهم که ده بار خوانده ولی نفهمیده داستانش چیست، چه برسد به اینکه پشت پرده چه دارد. به نظر من همچنان بهترین جلسات از اول تا الان همان جلسات داستان یوسف بوده است، به این معنا که احساس میکنم کاری را تقریباً نزدیک به کمال انجام دادم. قرار بود فقط دربارهٔ داستان صحبت کنیم، و فکر میکنم تقریباً همهٔ نقطههای دراماتیک داستان را گفتم، جز چند چیز که مجهول باقی مانده است؛ بقیهٔ چیزهایی که در آن سوره مانده، که هزاران چیز است، ربطی به اتفاقهای داستانی ندارد.
از یوسف و نور تا انتخاب سوره مریم
این رضایت را از آن جلسات دارم و از جلسات دیگر نارضایتی. مثلاً دربارهٔ سورهٔ نور چیزهایی گفتم، ولی خیلی چیزهای دیگر هم خودم میتوانستم بگویم و قطعاً خیلیخیلی چیزهای دیگری هم هست که خودم نمیفهمم. وقتی آدم هدفی برمیدارد مثل اینکه قرار است دربارهٔ سورهای صحبت کنیم، تقریباً هیچوقت به این رضایت نمیرسم که دربارهٔ آن خیلی خوب صحبت کردهام.
بعد دوباره تعطیلی پیش آمد. یک کار بنیادی، که فکر میکنم همه قانع شده باشند انجامش خیلی لازم بود، بحث دربارهٔ داستان آفرینش بود که الان کاربردش را مخصوصاً در مسیحشناسی بهشدت میبینیم. تقریباً دربارهٔ هیچ جای قرآن، دربارهٔ داستانها و بسیاری از مفاهیم قرآن، نمیتوانید بحث کنید مگر اینکه داستان آفرینش آدم و آن ماجرای اولیه را، که انسانشناسی قرآن است، خوب فهمیده باشید. تاریخچهٔ پنهانش را بگویم: آن داستانها را گفتم چون میخواستم بعدش دربارهٔ حج صحبت کنم. ایدهٔ اولیه این بود که نمیشود دربارهٔ حج صحبت کرد مگر اینکه آدم آن داستان را خیلی خوب فهمیده باشد؛ حج در واقع نتیجهٔ اعتقاد به این ماجراست. بعد اصلاً دربارهٔ حج صحبت نکردیم؛ همهاش اینطور شد که موضوع دیگری پیش آمد. بعد از داستان آدم سراغ سورهٔ نور رفتیم.
واقعاً هدفم از نظر محتوایی چیز خاصی دربارهٔ سورهٔ نور نبود؛ دلم میخواست یک بار دربارهٔ یک سوره، بهعنوان کاری خاص، صحبت کنیم تا یاد بگیرید که سوره یک واحد مستقل است و چطور میشود به مفاهیمش نزدیک شد. اینکه سورهها مثل کتاب داستان یا کتاب علمی نیستند که مقدمهای داشته باشند؛ تمهایی هست که میآیند و میروند، با هم پیوندهایی دارند و بعد کمکم جمع میشوند و به یک چیز کلی تبدیل میشوند. اینکه سوره به اصطلاح فرم دارد؛ مهم است که فرم سوره را بفهمید، تمها را تشخیص بدهید و ارتباط میان تمها را درک کنید. با پیچیدگیای که در سورهها هست، فکر میکنم سورهٔ نور از این نظر واقعاً سورهای خیلی ساده است و موقعیت خوبی بود؛ بهعلاوه موضوعش موضوعی بود که قطعاً احساس میکردم برای اکثریت جالب است.
در ادامهٔ جلسات سعی کردم با پرسش از شما ببینم چه کار کنیم؛ واقعاً وقتی سورهٔ نور تمام شد، ایدهٔ خیلی مشخصی نداشتم که چه کار کنم. به دلیل حرفهایی که در سورهٔ نور زده بودم و قولهایی که داده بودم که دربارهٔ فلان چیز و فلان چیز بعداً بحث میکنم و نکردم، وقتم را میان اتمام سورهٔ نور و سورهٔ مریم بیشتر صرف این کردم که ببینم میتوانم دربارهٔ سورهٔ احزاب صحبت کنم یا نه. آخرش به این نتیجه رسیدم که نه، نمیتوانم؛ به نظر من حرفزدن دربارهٔ سورهٔ احزاب، از نظر چگالی بالای خطوط قرمز و اینجور چیزها، بینهایت دشوار است و راحت نیست. شاید هم الان واقعاً خوشحالم که این کار را نکردم، گذشته از اینکه به این نتیجه رسیدم که نمیشود راحت دربارهٔ آن صحبت کرد؛ چون فکر میکنم از نظر محتوا خیلی شبیه سورهٔ نور درمیآید و نزدیک به آن بود، و اگر سراغ سورهٔ احزاب میرفتیم، اتفاق خوبی نبود.
بعد از اینکه تصمیم گرفتم دربارهٔ سورهٔ احزاب صحبت نکنم، میخواستم دربارهٔ سورهٔ مریم، بهعنوان باز سورهای راحت، صحبت کنم. از همان جلسهٔ اول هم گفتم که احساسم این بود ما را به سمت نوعی ایدههای بهاصطلاح عرفانی میکشاند، هرچند این اصطلاح، اصطلاح جالبی نیست. اینکه دربارهٔ قرآن بحث کنیم و بگوییم داریم از ایدههای عرفانی صحبت میکنیم — اسمگذاشتن روی عرفان بهعنوان چیزی خاص و جدا کردنش از دین — اصلاً چیز جالبی نیست. من نمیفهمم؛ از نظر من عرفان همان دین است و هیچ فرقی ندارد.
وقتی میگویید «معرفت»، احساس نمیکنید دارید به چیز خاصی، معرفتی خاص، اشاره میکنید؛ ولی وقتی میگویید «عرفان»، آدمهای خاصی به نظرتان میآید، نوعی درویشی و مانند آن، در حالی که اصلاً ربطی ندارد. در دیدگاه عرفانی دربارهٔ داستانهای قرآن، و ایدههایی که دارند، هیچ مهم نیست که طرف طریقت داشته باشد یا نداشته باشد یا از کدام شیخ خرقه گرفته باشد؛ اینها ربطی به ایدههایی که دربارهٔ قرآن دارند ندارد.
سلکشن داستان پیامبران و سوره تین
فکر کنم در جلسهٔ اول تأکید کردم که هیچ اشارهای نمیکنم به اینکه چند جلسه دربارهٔ سورهٔ مریم صحبت میکنیم. شاید اولین جلساتی بود که وقتی شروع میشد، اصلاً ایدهٔ مشخصی نداشتم چه چیزهایی را میخواهم بگویم و چه چیزهایی را نمیخواهم بگویم. همیشه همینطور بوده است؛ شخصاً اعتراف میکنم هیچوقت اینطور نبوده که دورهای از جلسات را شروع کنم و روز اول بتوانم بگویم چند جلسه طول میکشد و دقیقاً چه چیزهایی را میخواهم بگویم و چه چیزهایی را نمیخواهم؛ ولی درصد نسبتاً بالایی از آن برایم روشن بود. اما دربارهٔ سورهٔ مریم کاملاً احساسم همین بود که آن قسمتش هزار جلسه طول میکشد و این قسمتش هم صد جلسه، و نمیتوانم همهاش را بگویم؛ قرار است به هر حال سلکشنی انجام بدهم و دربارهٔ این چیزها صحبت کنم.
ولی الان میخواهم بگویم اتفاقی که افتاده این است که دارم تصمیم میگیرم دربارهٔ همان صد جلسهها و هزار جلسهها صحبت کنم. احساسم این است که اصلاً دارم کاری تکراری میکنم: کاری که میکنم از یک جهت شبیه کار سورهٔ نور است؛ یک سوره را برداشتهام و اینجا محتواها فرق میکند. ایدهای که الان دارم این است که شاید حتی دربارهٔ کل داستانهای پیامبران در قرآن صحبت کنیم؛ یعنی از مسیحیت شروع کنیم. ممکن است واقعاً صد جلسه هم طول بکشد؛ چه اشکالی دارد؟
اینکه خودمان را به آن قسمت از داستانهای پیامبران محدود کنیم که در سورهٔ مریم به آن اشاره شده، اصلاً احساس خوبی به من نمیدهد. مثلاً چطور میشود؟ اینجا دو جمله دربارهٔ حضرت موسی گفته شده؛ چند جلسه باید دربارهٔ آن صحبت کنم تا این دو جمله معنا پیدا کند؟
بگذارید اشارهٔ خیلی سادهای بکنم. کاری که در قرآن انجام میشود، و به نظر من جزو جنبههای معجزهآسای قرآن است، این است: فرض کنید سورهٔ تین را نگاه کنید. واژهٔ «زیتون» آمده است؛ شما هیچ از زیتون نمیفهمید جز با اشاره به کل ماجرایی که در سورهٔ نور گفته میشود؛ زیتونش همان زیتون است. بعد وقتی «تور سینی» را میگوید، تمام ماجرای موسی باید به ذهنتان بیاید. سورهٔ تین ظاهراً سه چهار خط است، ولی در آن به همان مفهوم خاصی از عشق که در سورهٔ نور هست اشاره شده، به پیامبری رسیدن با تمام ویژگیهایی که تکلم خدا با موسی دارد؛ کل داستان موسی پشت «تور سینی» است.
بعد دو جملهای که به داستان آدم اشاره میکند: باید داستان آدم را خوانده باشید. مثل آن لطیفه است که میگویند عدهای نشسته بودند و کلی لطیفه تعریف کرده بودند و به آنها شماره گذاشته بودند؛ بعد یکی میگفت «سیودو» و همه میخندیدند. بعضی جاها در قرآن واقعاً اینطور است: وقتی میگوید «زیتون»، باید همهاش را بفهمی که به چه دارد اشاره میکند. اینجا وقتی میگوید «تور سینی»، همهٔ آن ماجرا که در سورههای دیگر دربارهٔ موسی و جریان «تور سینی» و اتفاقهای پیش و پس از آن آمده — یک قسمتش در سورهٔ قصص است — همهاش باید به ذهنت بیاید؛ یعنی «تور سینی» باید احساسات خیلی عمیقی را برایت تداعی کند. آن دو جملهای که به داستان آدم اشاره میکند، همهٔ داستان آدم است. سوره سه خط است، ولی به نظر میرسد به نصف قرآن در آن اینطور اشاره شده؛ به همهٔ داستانها و همهٔ مفاهیم قرآن اشاره میشود. اگر اینها را خوب فهمیده باشید، انگار سوره دارد نتیجهای میگیرد که به نظرتان جالب میرسد.
الان واقعاً در سورهٔ مریم همین مشکل وجود دارد. مثلاً دربارهٔ موسی یک جمله میگوید، مثلاً اینکه رسولی بود، و جملهای که به همان صحنهٔ سخنگفتن خدا و موسی اشاره میکند. احساسم این است که برای فهمیدن همین دو جمله، باید خیلی چیزها از داستان موسی بگویم. باید موسی و نقشش را در قرآن بفهمیم: چرا اینقدر دربارهٔ موسی در قرآن صحبت میشود؟ موسی شخصیتی کاملاً کلیدی در قرآن است. بیش از هر پیامبر دیگری، داستان موسی و فرعون و داستان زندگی شخصی خود موسی را در قرآن میبینید: کودکیاش، نوجوانیاش، گوشهای که اصلاً میرود و با خضر ملاقات میکند و به هیچکدام از قبل و بعدش ربطی ندارد؛ تمام زندگی موسی را در قرآن میبینیم: سفر طولانیاش با بنیاسرائیل و حرفهایی که بنیاسرائیل به او میزنند. در اکثر سورههای قرآن اشارهای به موسی و بنیاسرائیل هست.
گشودن بحث ادیان و بازگشت به قرآن
اگر آدم خودش را کاملاً آزاد احساس کند، صحبتکردن دربارهٔ موسی و یهودیت و اینها واقعاً خیلی طول میکشد، خیلی بیشتر از مسیحیت. ایدهای که الان دارم این است: این محدودیت را خودم به خودم تحمیل کردم — شما هم نگفته بودید این کار را بکنم — و به این نتیجه رسیدم که آن را بردارم. حالا کمی دربارهٔ ادیان بهطور کلی صحبت کنیم، از مسیحیت شروع کنیم و ببینیم به کجا میرسیم. الان هم ایدهای ندارم که دربارهٔ یهودیت خیلی صحبت کنم یا کم. به هر حال باید این بحث به نوعی تمام شود تا ببینم بازخورد چطور است.
احساسم این است که کمی دربارهٔ ادیان صحبت کنیم و در عین حال سورهٔ مریم را برای خودمان نگه داریم؛ معلوم نیست نهایتاً بعد از چند جلسه بحث دربارهٔ سورهٔ مریم را میبندیم، ولی ما که قسم نخوردهایم فقط دربارهٔ سورهٔ مریم بحث کنیم. مثلاً فکر میکنم میشود دربارهٔ سورهٔ بقره و آلعمران بحث کرد، چون آنجا بهشدت به اهل کتاب مربوط است. طبعاً اگر دربارهٔ مسیحیت صحبت کنید و بعد بخواهید ببینید قرآن دربارهٔ مسیحیت چه میگوید، باید مثلاً به سورهٔ آلعمران، سورهٔ بقره و سورهٔ معاهده مراجعه کنید.
هدف ما هم اینجا همین است که دربارهٔ قرآن صحبت کنیم، و اینطور با طیف وسیعتری از آیات سروکار داریم؛ بحث تقریباً دارد به این تبدیل میشود که دربارهٔ نبوت و مفهوم دین و تاریخ ادیان در قرآن بحث کنیم. فکر میکنم بخش عمدهای از آیات قرآن به این موضوع مربوط میشوند. نمیخواهم بگویم دربارهٔ همهٔ این آیهها صحبت میکنیم، ولی فکر میکنم میشود آنها را دستهبندی کرد و بحثهایی کاملاً کلی دربارهٔ این موضوع در قرآن کرد.
فکر میکنم خیلی از آدمها در نخستین خواندن قرآن از این همه گفتوگو و مبارزهای که با اهل کتاب در قرآن هست تعجب میکنند. این همه خداوند با بنیاسرائیل صحبت میکند: شما این کار را کردید، چرا این کار را کردید، چرا ما اینطور میکنیم و شما آنطور کردید. گویی درگیریهایی تاریخی وجود دارد که هنوز آثارش در ادیان ابراهیمی باقی است؛ و همینطور بحث با علمایشان، بحث با علمای مسیحی. فکر میکنم ممکن است اینها برای خیلیها ضروری به نظر نرسد و اهمیتش را نفهمند.
فکر میکنم اگر کمی دربارهٔ ادیان دیگر صحبت کنیم و مثلاً مسیحیت یا یهودیت را خوب بشناسید، آن آیهها و اهمیتشان برایتان روشن میشود: اینکه چرا لازم است این بحثها در قرآن بیاید. مهمتر از آن، اصلاً معنای دین اسلام برایتان روشنتر میشود، بهعنوان ادامهٔ منطقی جریانی تاریخی که در دنیا پیش آمده و ادیان ابراهیمی را پدید آورده است؛ و خود جایگاه قرآن، بهعنوان چیزی که نبوت با آن ختم شده، کمی روشنتر میشود. کمکم این احساس برایم پیدا شد که این موضوع جالبتر است.
یعنی به جای اینکه این بحثها را زیر عنوان سورهٔ مریم ببریم و مدام تظاهر کنیم که داریم همان بحثها را ادامه میدهیم، این قالب را که فقط دربارهٔ آیات سورهٔ مریم بحث میکنیم کلاً کنار بگذاریم؛ در عین حال مرتب به سورهٔ مریم برگردیم و آن را هم بخوانیم، ولی دیگر مقید نباشیم که مثلاً پنج جلسه یا ده جلسهٔ دیگر بحث سورهٔ مریم تمام شود و بعد سراغ سورهٔ دیگری برویم. ۱۱۴ سوره هست؛ میخواهیم چه کار کنیم؟ سورههای کوچکتر و متوسط را برمیداریم، چون سورههای بزرگ را که نمیشود برداشت؛ سورههای کوچک را البته میشود بررسی کرد.
بنابراین کل حرفم این است که موقتاً، در قالب همین بحثهایی که داشتیم، احتمالاً به جای دیگری میرویم و فعلاً دربارهٔ مسیحیت صحبت میکنیم که به نظر من خیلیخیلی مهم است؛ نه به این دلیل که در این دنیا رقیب ما هستند، مثل استقلال و پرسپولیس، بلکه به این دلیل که فکر میکنم شناختی که باید از آن داشته باشیم خیلی مهم است.