او میگوید حرفهایی را که از جلسات اول سورهٔ مریم زده به جمعبندی احتیاج دارد و میخواهد مجموعهٔ ایدهها را کنار هم بگذارد و بگوید خودش چگونه به آنها رسیده و منشأشان چه بوده؛ بعضیشان از قرآن است و بعضی ممکن است از جای دیگری آمده باشد. به گمان او بعضی چیزها مستقیماً از واقعیتها میآید و بعضی جنبهٔ نظریهسازی دارد و ممکن است درست نباشد. ایدهٔ کلی او دربارهٔ فهم متن این است که باید کاری شبیه کار علمی انجام شود، و همین ناخواسته به بحث قبض و بسط و شریعت صامت در ایران ربط پیدا میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
وعده جلسه و بحث سروش
میخواهم یک دور مجموعهٔ چیزهایی را که جنبهٔ نظری دارند از هم جدا کنم. فکر میکنم بعضی چیزها به هیچ اعتقاد نظری وابسته نیست و مستقیماً از واقعیتهایی میآید که میدانیم، از جمله واقعیتهای تاریخیای که از متن قرآن درمیآید؛ بعضی چیزها هم جنبهٔ نظریهسازی و مدلسازی دارد و ممکن است درست نباشد. حرفهایی را که به تدریج در طول این جلسات، از جلسات اول سورهٔ مریم که شروع کردم، زدهام، احساس میکنم به جمعبندی احتیاج دارد. کاری که میخواهم بکنم این است که مجموعهٔ ایدههایی را که اینجا گفتهام بهطور تقریبی بیان کنم و بگویم خودم چگونه به آنها رسیدهام و منشأشان چه بوده است؛ بعضیشان از قرآن است و بعضی ممکن است از جای دیگری آمده باشد.
میخواهم اینها را کنار هم بگذارم و سعی کنم منظم بیانشان کنم. همهٔ این حرفها را در طول زمان به قصد این بیان کردهام که سورهٔ مریم را بخوانیم و بفهمیم، ولی ممکن است بعضی از این ایدهها برای خود من از جای دیگری آمده باشد و تا حدودی بعضیشان ممکن است مال اینجا نباشد. فکر میکنم اگر همه را کنار هم بیان کنم، بد نیست؛ نکتههایی که از هم مستقلاند تا حدودی مشخص میشود. بارها، در هر بیست جلسه یک بار، به این اشاره کردهام که ایدهٔ کلی من دربارهٔ فهمیدن یک متن این است که باید کاری شبیه آنچه در کار علمی هست انجام شود؛ یعنی وقتی متنی را میخوانید، آنچه از متن میفهمید با ابزارهای زبانشناسی و هر جور ابزار تفسیری، مستقل از واقعیتها یا وابسته به واقعیتهایی که به هر حال میشناسید، به دست میآید و احساس میکنید چیزهایی در متن برای منظوری نوشته شده است.
این موضوعی که میگویم ناخواسته به بحثهایی ربط پیدا میکند که در پانزده سال اخیر در ایران دربارهٔ قبض و بسط شریعت و شریعت صامت و این چیزها مطرح شده است.
قبض و بسط و شریعت صامت
بحث با قبض و بسط شریعت شروع شد؛ دکتر سروش اینها را مطرح کرد و اصطلاح «شریعت صامت» را به نوعی باب کرد. فکر میکنم در اولین جلسات، که گمان میکنم جزو این فایلها نباشد، یک بار یک جلسهٔ مفصل دربارهٔ این موضوع صحبت کردهام. حالا اصلاً نمیخواهم وارد آن بحثها شوم، چون الان ماجرا کمی داغ شده است؛ فکر میکنم وقتی سرد شود راحتتر میشود بحث کرد تا وقتی که داغ است. در ایدههای دکتر سروش همیشه چنین احساسی وجود دارد، ولو ممکن است گزارهٔ خیلی مشخصی پیدا نکنید، و همین اصطلاح «شریعت صامت» این احساس را به بهترین وجه نشان میدهد: وقتی متن را مطالعه میکنید، آن را با استفاده از ایدهها و افکاری میفهمید که از جای دیگر آوردهاید. یعنی همیشه پیشفرضهایی دارید و آن پیشفرضها باعث میشوند از متن چیزی درک کنید. اگر مثلاً فیلسوف باشید و نگاه فلسفی به دنیا داشته باشید، متن را به نوعی به سمت دیدگاه فلسفی خودتان میکشید؛ اگر دیدگاه علمی، عرفانی یا فقهی داشته باشید، به هر حال متن به نوعی جوابگوی سؤالهای شماست، و سؤالهای شما هم چیزی است که خودتان با خودتان آوردهاید؛ لزوماً اینطور نیست که از متن چیزی درآمده باشد.
اصطلاح «شریعت صامت» به نوعی همین را میخواهد بگوید: آنچه مثلاً در کتاب قرآن هست صامت است و شما آن را به حرف درمیآورید، و در این سازوکاری که شریعت را به سخنگفتن وادار میکنید، ذهنیات و پیشفرضها و نوع نگاه شما به دنیا دخالت میکند. بنابراین ایشان میخواهد از این حرفها نتیجه بگیرد که ما ناخواسته و ناچار ایدههایی را که از جهان داریم در فهم متن و فهم شریعت دخالت میدهیم؛ نتیجهاش این است که فهم شریعت، چه بخواهیم چه نخواهیم، به اصطلاح ایشان عصری است، یعنی در هر زمانی متن به نحوی فهمیده میشود. ایشان مجاز میداند که فلاسفه تفسیر فلسفی بگویند، عرفا تفسیر عرفانی بگویند و دانشمندانی که تحت تأثیر علوم جدیدند همینطور برخورد کنند، و الی آخر؛ مثلاً دکتر شریعتی برخوردی جامعهشناسانه دارد. خود آقای دکتر سروش هم حتماً به خودش اجازه میدهد که دیدگاههایی را که دارد وارد فهم متن کند.
این ایدهٔ کلیای است که در اولین دیدگاههایی که دکتر سروش مطرح کرد وجود داشت. حالا تجربهٔ ایشان هم در پانزده، بیست سال بحث پیدا کرده و به جاهای جدیدی رسیده که فعلاً قصد دارم دربارهٔ آن بحث کنم. چیزی که میخواهم بگویم این است که، و قبلاً هم این حرف را زدهام، فکر میکنم از جهاتی همهٔ دیدگاههای من درست نقطهٔ مقابل دکتر سروش است. ایدهٔ من این است که متن تا حدود زیادی مستقل است و ساز خودش را میزند، و ما میتوانیم و باید سعی کنیم جلوی دیدگاههایی را که از خارج میآوریم بگیریم، ولو بدانیم که این کار را بهطور کامل نمیشود کرد. اینکه هر کاری بکنیم پیشفرضها و ذهنیات و نگاه ما به دنیا در فهمیدن متن و فهمیدن هر چیزی تأثیر میگذارد، جواز این نمیشود که بگویم پس خودم را آزاد بگذارم؛ مثلاً حالا که فیلسوفم و نگاه فلسفی به دنیا دارم، خودم را آزاد بگذارم که کاملاً نگاه فلسفی بکنم.
یا چون مثلاً در مکتبی عرفانی پرورش پیدا کردهام، خودم را مجاز بدانم که این کار را بکنم. هرچند دکتر سروش خودش مخالف این است که از گزارههایی که جنبهٔ بهاصطلاح هست و نیست دارند، یعنی گزارههای خبری، گزارههای امری و اخلاقی نتیجه بگیریم و اصلاً کتابی در این مورد نوشته است، به نظر میآید از دیدگاه ایشان، هم خودشان و هم دیگران این نتیجه را میخواهند بگیرند: از مجموع حرفهایی که ایشان دربارهٔ دخالت علوم عصر در نگاه ما به قرآن و هر متن دیگری و به شریعت بهطور کلی میگوید، یک «باید» درمیآید؛ اینکه باید مجاز بدانیم هر کس بنا به دیدگاه خودش، فلسفی یا عرفانی، تفسیرهای فلسفی بنویسد و تفسیرهای تاریخی از قرآن ارائه دهد، چون در واقع کس دیگری هم کار دیگری نمیکند. اگر من اعلام کنم که میخواهم با دیدگاه فلسفی به قرآن نگاه کنم، فرقم با کسی که میگوید هیچ دیدگاهی ندارد این است که لااقل حسنش این است که اعلام کردهام و دارم از دیدگاه فلسفی خودم استفاده میکنم.
آن کسی هم که چنین میگوید، به هر حال دارد از دیدگاه خودش استفاده میکند، برای اینکه فهم ما از متن به نوعی تابع معرفتی است که نسبت به جهان داریم. ایشان تفکیکی انجام میدهد بین آنچه اصطلاحاً به آن دین یا شریعت میگوییم و فهم ما از دین و شریعت. فهم ما یک چیز است؛ دین چیز ثابتی است که انگار در خارج، بیرون از ذهن بشر، وجود دارد؛ حقایقی است و ما در حد توان خودمان، با مخلوطکردن آنچه از دین میفهمیم با چیزهای دیگر، چیزی درمیآوریم که به آن «فهم دین» میگویند؛ و باید بین آنچه شریعت است و فهم ما از شریعت، یا بین دین و فهم ما از دین، تفکیک کرد. این تفکیک خیلی خوب و درستی است. فکر میکنم، الحمدلله، ایشان لااقل این نکته را آنقدر تکرار کرده که جا افتاده است. نمیدانم پیش از ایشان هم کسی این اصطلاحات را به کار میبرده یا نه، ولی به هر حال جزو محاسن بحثهای ایشان این بوده که تقریباً همه پذیرفتهاند دین با معرفت دینی فرق دارد.
فهم ما از دین چیزی است که ممکن است در زمان متحول شود، در حالی که دینی که سعی میکنیم درکش کنیم، یعنی متن قرآن، حقیقتی ثابت است؛ ولی درک ما از قرآن بهتدریج تغییر میکند.
تحول درک از متن ثابت
فهم من، در نقطهٔ مقابل فهم دکتر سروش، این است که برای درک متن استقلال نسبتاً زیادی قائلم؛ ولو درست است که ما معارف اصلی و غیراصلی خودمان، یعنی آنچه میدانیم و دیدگاه خودمان به جهان را، بیآنکه بتوانیم جلویش را بگیریم، در درک هر چیزی، از جمله درک متن، دخالت میدهیم. یعنی اگر انسانی اصلاً دنیا را ندیده باشد و هیچ چیزی از دنیا نداند، از متن هم هیچ نمیفهمد؛ به هر حال معنای این واژهها را به چیزهایی ارجاع میدهد.
ما در جهانی زندگی میکنیم که بخش عمدهاش آن جهان درونی خود ماست، بیشتر از جهان بیرونی مشترکمان. ما جهان بیرونی را به نوعی در درون خودمان منعکس میکنیم و درکش میکنیم؛ زبان را هم همینطور میفهمیم. وقتی درک من از زبان به نوعی جزئی از درک من از جهان حساب میشود، واضح است که معارف دیگری که در ذهن من هست به نوعی بر درک متن تأثیر میگذارد.
من الان که میگویم «متن»، آن را به معنای خاصش میگویم، یعنی چیزی که واقعاً در قالب زبان بیان شده است. الان کمی مد شده که به همه چیز متن میگویند؛ مثلاً جهان هم متن است. این تأثیر سنت بهاصطلاح هرمنوتیک در فلسفه است، و تأثیر فلسفه و نظریهٔ ادبی فرانسه، که همه چیز را میشود به صورت متن در نظر گرفت؛ خیلی هم خوب است. ولی فعلاً منظورم از متن چیزی است که به یک زبان نوشته شده است. ایرادی که به نظر من اینجا خیلی واضح است و خیلی به آن توجه نمیکنند، این است که مشکل دیدگاه دکتر سروش این است: انگار معارفی که در ذهن ماست، به هر طریق ممکن، به وجود آمدهاند و بعد ما سراغ متن میرویم، و تمام ماجرا این است که میخواهیم استقلال متن را در مقابل این چیزهایی که انگار مستقلاً به وجود آمدهاند به نوعی نادیده بگیریم؛ یعنی استقلال متن به نوعی از بین میرود.
نمیخواهم واقعاً خیلی روی این تأکید کنم، ولی دکتر سروش در تمام بیست سال اخیر یک هدف را تعقیب میکند: اینکه متن قرآن و شریعت را به نوعی نسبت به هر نوع شبههای که ممکن است ایجاد شود واکسینه کند. ایشان در طول زمان به ایدههای دیگری رسیده، ولی شیوهٔ واکسیناسیون ایشان در ایدهٔ اولیه ناظر به این مشکل اصلی بود که در قرآن چیزهایی ممکن است پیدا شود که با دانش روز هماهنگ نباشد؛ مثلاً در قرآن از هفت آسمان حرف زده میشود و در دانش امروز چیزی به نام هفت آسمان نداریم و اگر منظومهٔ شمسی یا هر چیز دیگری را بگیرید به نظر میآید هفتتا نیست. این چیزی است که احتمالاً در ذهن ایشان هست، چون فکر میکنم جایی به هفت آسمان بهعنوان یکی از ایرادهای واضحِ مخالفبودن متن قرآن با علوم جدید اشاره کرده است. دکتر سروش این را صراحتاً میگوید: آنچه در ذهن اوست بلایی است که سر مسیحیت آمد. من دارم سعی میکنم چیزی را که از دکتر سروش میفهمم نقل کنم؛ فکر نمیکنم هیچکدامش درست باشد. تصور ایشان این است که، همانطور که بهطور کلی خیلی معمول است، بلایی که سر مسیحیت و کلیسا آمد این بود که جاهایی جلوی پیشرفت علم و گزارههای علمیای که مخالف کتاب مقدس بودند ایستادند و زمین خوردند. علم قدرتی دارد که هر کس جلویش بایستد زمین میخورد: گالیله میگوید زمین گرد است، میگوید زمین حرکت میکند؛ ممکن است چند روزی حبسش کنید، یکی را آتش بزنید و زبان یکی را از حلقش بیرون بکشید، ولی بالاخره معلوم میشود زمین گرد است، معلوم میشود منظومهٔ شمسی اینطور است و خورشید در مرکز قرار دارد، و بعد کل دین زیر سؤال میرود. اشکال چیست؟ اشکال این است که شما بیش از اندازه بر متن تأکید میکنید و میخواهید چیزهایی را هر طور شده نگه دارید. ایدهٔ اولیه این بود که اگر بگویم فهم متن تابع علوم عصر است، و دقت کنید که همیشه اشاره به علوم عصر است، یعنی آنچه الان مورد تصویب قرار گرفته، و اگر این را فرض کنم، طبق این ایده در هر گزارهای که از متن درمیآورم، اصول علوم عصر هست و متن هم هست و آن گزاره نتیجهٔ برآیند اینهاست؛ بنابراین اگر علوم عصر را بهعنوان پیشفرض قبول کرده باشم، محال است بتوانم گزارهای نتیجه بگیرم که با علوم عصر درافتد. این بدیهی است.
علوم عصر را جزو اصول موضوعه گذاشتهام و متن را در سایهٔ آن میفهمم؛ برای من اصلاً فهمی از متن حاصل نمیشود که امکان داشته باشد با اصول موضوعهٔ خودم درافتد. اصول موضوعه به نوعی مقدمهاند؛ هر جا متن به نظر میآید ساز دیگری میزند، پیش از آنکه خروجیام را بدهم و گزارهای به وجود بیاورم، باید آن را اینطور درست کنم، یعنی در سایهٔ آنها بفهمم: هفت آسمان تمثیل است، و هر چیز دیگری که به نظر میآید بار غیرعلمی دارد باید بهعنوان استعاره و تمثیل نگاه شود. این نوعی واکسینهکردن قطعی فهم دینی است. از اول، آن چیزهایی را که ممکن است بعداً برای جنگ با دین از آنها استفاده شود، مثلاً علم و هر چیزی که جزو علوم عصر و قدرتمند است، به نوعی بهعنوان پیشفرض میگذارم؛ بنابراین اصولاً چیزی نتیجه نمیگیرم که با اینها درافتد. اگر این ایدهها را بپذیریم، این ما را واکسینه میکند در برابر اینکه آن اتفاقی که برای مسیحیت افتاد هرگز برای ما بیفتد. ما همیشه در هماهنگی با علوم عصر زندگی میکنیم و فهم دینیمان را هماهنگ میکنیم.
بعد کمکم به نظر میآید این ایدهها تکامل پیدا کردهاند، یا در جهتی پیش رفتهاند که ممکن است به سمت بالا نباشد و به سمت پایین باشد، و به چیزی رسیدهاند که الان هست؛ چون آن ایده کمی سست است و فکر میکنم پایدار نیست. من به نوعی، به شکلی مصنوعی، دارم واکسیناسیون را انجام میدهم: هر جا کسی بیاید انگشت بگذارد و بگوید اینجا متن این را گفته و این با فلان چیز مخالف است، من فوری راهحلی کلی دارم و میگویم اصلاً چطور ممکن است؟ من این را مخالف آن نمیفهمم، برای اینکه آن را هم قبول دارم؛ بنابراین این را به نوعی در برابر آن تعدیل میکنم تا سازگار شود. مشکلی که به وجود میآید این است که متن اصلاً مستقلاً هیچ نتیجهای ندارد. این همان حسی است که در دیدگاه دکتر سروش وجود دارد، یعنی شریعت صامت: انگار متن خودش هیچ حرفی نمیزند و ما همه چیز را در دهان متن میگذاریم و از زبان ماست؛ شریعت خودش صامت است و ماییم که داریم حرف میزنیم. به هر حال، در طول پانزده، بیست سال کار به اینجا رسیده که ادامهٔ همان پروژه است: ممکن است جایی مشکلی در قرآن پیدا شود و بعد عدهای با آن شروع کنند به تخطئهٔ کل دین و همه چیز. چیزی که دکتر سروش الان میگوید این است که آنچه در قرآن آمده کلام پیامبر است. ایدهٔ جدید ایشان، جدید نسبت به آنچه اول میگفت، این است که اینطور نیست؛ ایدهٔ اول این بود که این کلام عین چیزی است که به پیامبر گفته شده و ایشان در اینجا خدشهای وارد نمیکرد.
منتها آنچه با علم درمیافتد فهم ما از آن است: چیزی وجود دارد، من آن را بهعنوان ورودی به ذهنم میدهم و خروجیای میگیرم؛ آن خروجی است که با علم درمیافتد، نه خود این متن. فهم من از متن است که با علم درمیافتد، یعنی فهم کلیسا از کتاب مقدس؛ کما اینکه الان عدهای هستند که همان کتاب مقدس و تقدسش را قبول دارند و با علم هیچ مشکلی ندارند. دقیقاً این روند اولیهای که دربارهٔ قرآن گفته میشد، همان چیزی است که در دورهای در مسیحیت عملاً انجام شده است: آدمهایی هستند که متن کتاب مقدس را کلاً اسطورهای و استعاری میدانند و طبعاً مقید نیستند که مثلاً گزارهای دربارهٔ عالم از آن نتیجه بگیرند و بیشتر به جنبههای اخلاقی متن توجه میکنند. چیزی که دکتر سروش الان میگوید این است که ایرادها ممکن است اصلاً در مرحلهٔ دیگری، پیش از آنکه متن تولید و تثبیت شده باشد، به وجود آمده باشد: خداوند حقیقت را به صورت یک حس کلی، همانطور که عرفا کشف و شهودی دارند، به پیامبر عرضه میکند؛ یک مرحلهٔ ترجمهکردن در خود پیامبر صورت میگیرد تا تبدیل به متن شود، و بعد هم در مرحلهای ما این را به فهم خودمان از متن تبدیل میکنیم.
بنابراین الان در نظر دکتر سروش چیزی در شروع کار اضافه شده و حرفهای الانش بیشتر روی این قسمت است: خداوند کلام را مستقیماً به پیامبر نمیدهد، بلکه حقیقت را عرضه میکند. پیامبر انگار حقیقت را درک میکند و بعد آن را به زبان عربی زمان خودش بیان میکند، زبانی که پر از فرهنگ دوران خودش است و این فرهنگ در ذهن پیامبر هم رسوخ کرده است. بنابراین از دیدگاه دکتر سروش، دربارهٔ گزارههایی که در قرآن هست، اینطور نیست که شریعتی داریم که در قالب لفظ به ما رسیده و کاملاً عصمت دارد و هر ایرادی هست این است که ما آن را بد میفهمیم. پیشتر باکسی بود که شریعت را در آن میگذاشتیم و فهم دینی ما از آن بیرون میآمد، و در دفعهٔ اول گزارههایی اصلی به آن اضافه میکردند که تضمین کند آنچه بیرون میآید با گزارههای علوم عصر هماهنگ است و تضاد پیدا نمیکند. الان دو باکس داریم؛ یک باکس، پیش از آن، خود پیامبر بوده است.
زبان عربی و فرهنگ عصر
آن حقیقت رفته در این باکس و چیزی که بیرون آمده همین متن یعنی شریعت است، و ممکن است در خود آن خطایی تولید شده باشد؛ برای اینکه در باکس اول، که پیامبر است، زبان عربی بهعنوان یک فرض هست و بخشی از فرهنگ عرب هم در آن هست. بنابراین ممکن است اصلاً چیزی در قرآن ببینید که مطابق فرهنگ و سلیقهٔ عرب است و لزومی هم ندارد که بیایید همهٔ گزارهها را بهطور مصنوعی با فهم اصلی خودتان تلفیق کنید؛ و اصلاً لازم نیست همهٔ چیزهایی را که اینجا بیان شده گزارههای حقیقی و درست بدانیم، چون ممکن است خطایی به وجود آمده باشد. مثالی که ایشان میزند، یا شاید دیگری این مثال را زده و فکر کنم از خود دکتر سروش است، این است که اگر پیامبر دربارهٔ درختهای خرما حرفی زده باشد، این حرف حجیت دینی ندارد.
فهم ایشان دربارهٔ درخت خرما بیشتر تابع فهم مردم عرب از وضعیت درخت خرماست. ممکن است آنها دیدگاه خیلی جالبی دربارهٔ اینکه مثلاً خرما چطور زادوولد میکند نداشته باشند و شاید خرافاتی در دیدگاهشان باشد؛ از نظر دکتر سروش، اگر در کلام پیامبر چیزی دربارهٔ خرما گفته شده باشد و درست نباشد، این عیبی برای پیامبر و دین حساب نمیشود، چون دین که دربارهٔ خرما نیست؛ موضوع دین انسان و مثلاً اخلاق و آخرت و اینجور چیزهاست.
بنابراین عصمت پیامبر باید در حدی لحاظ شود که به پیام اصلی دین، که دربارهٔ این چیزهاست، خدشه وارد نشود؛ اگر پیامبر چیزی دربارهٔ خرما گفته باشد و غلط باشد، خدشهای به اصل دین وارد نمیشود. مثلاً دکتر سروش مطمئناً معتقد نیست که پیامبر در بیان نماز، اینکه چگونه باید نماز خواند، اشتباه کرده باشد؛ آنجا حیطهٔ تخصصی خود پیامبر است و فرهنگ عرب هم آنجا دخالتی ندارد. بنابراین پیامبر عبادات و حج را کاملاً دقیق بیان کرده است، ولی جاهایی ممکن است چیزی از علوم عصر وارد شده باشد که دقیقاً همانجایی است که مهم نیست. شاید در روایات چیزی دربارهٔ خرما گفته شده باشد؛ هیچکس دین خودش را بر اساس آگاهیای که از خرما دارد بیان نکرده است. شاید در قرآن دربارهٔ زنبور عسل چیزی گفته شده باشد، برای اینکه بگوید همهٔ موجودات تحت فرمان الهیاند؛ شاید ایدهای که آنجا دربارهٔ زنبور عسل گفته شده مطابق واقع نباشد، ولی آنچه دارد گفته میشود حقیقت است.
آن حقیقت این است که همهٔ موجودات تابعاند. منتها ایدهٔ ایشان این است که چون پیامبر، طبق آنچه به او گفتهاند، فکر میکند زنبور اینطور زندگی میکند، در قرآن هم همینطور نقل شده است؛ نتیجهٔ درستی از آن گرفته میشود، ولی خود آن عبارت ممکن است درست نباشد. این خلاصهای از تغییراتی است که در ایدهٔ واکسیناسیون دکتر سروش پیش آمده و به نظر میرسد مدام دارد گسترش پیدا میکند. فکر میکنم از همان اولین باری که آن مقالهها را خواندم، که موضوعش مال نزدیک بیست سال قبل است، کاملاً احساس بدی داشتم و فکر میکردم اینجور نگاهکردن به مسائل درست نیست، چه برسد به حالا که به اینجا رسیده که خود پیامبر مثلاً الفاظ را نمیگیرد. به نظرم خیلی بدیهی است که این ایدههای جدید دکتر سروش مخالف خود قرآن است؛ خود این متن دارد بیان میکند که انگار الفاظاند که دارند نازل میشوند. عربیبودن به معنای «عربی مبین» است؛ این را اشتباه نکنید. ایدهای که اصلاً دکتر سروش ندارد این است که یک زبان مستقل از فرهنگ برای بشر وجود دارد. فکر میکنم این ایده اصلاً در ذهن دکتر سروش نیست که ممکن است زبانی، زبانی مقدس، وجود داشته باشد و قرآن به آن زبان باشد، نه به زبان عربی؛ اینکه زبان عبری را پیامبران ایجاد کردهاند و این سلسله، در کاری که انجام داده، انگار فرهنگ ایجاد کرده، زبان ایجاد کرده، و زبان عبری و عربی توانایی و قدرت این را داشته که حامل پیامی کامل باشد که مستقل از فرهنگ بتواند کار کند.
الان در علوم عصر ما ایدهٔ گرامر یونیورسال وجود دارد، ولی هنوز چیزی به نام زبان یونیورسال در علوم عصر ما چندان وجود ندارد. شاید بیست، سی سال دیگر جزو علوم عصر شود و بعد بشود این حرفها را زد و چنین چیزی از این باکس بیرون آید. باید صبر کنیم ببینیم علما چه میگویند؛ البته علمای عصر، نه علمای حوزه، یعنی آنهایی که در دانشگاهاند. ما آکادمیهای کهنسالی داشتیم و هنوز هم داریم، مثل حوزهٔ علمیهٔ ما و حوزهٔ علمیهٔ مسیحیها، که در همه جای دنیا هستند و در غرب بیشتر تضعیف شدهاند. بعد جریانی، یعنی آکادمی جدیدی، به وجود آمد و علوم عصر چیزهایی است که اینها تصویب میکنند؛ آنها باید خودشان را با اینها تطبیق دهند، برای اینکه فعلاً قدرت دست اینهاست. به نظر من کل ماجرا این است. به هر حال، اگر فرض کنید که میتوانیم قائل شویم زبانی مستقل از فرهنگ وجود دارد، آنطور که در دیدگاههای دینی هست و در خود قرآن به آن اشاره میشود، اصلاً زبان در بطن آدم است؛ خداوند جهان را با اسماء و کلمات آفریده است. بنابراین از نظر دینی خیلی بدیهی است که معتقد باشید در جهانی زندگی میکنیم که در آن زبان چیزی نیست که، طبق ایدههایی که در نظریهٔ تکامل بیان میشود، بشر اختراع کرده باشد تا به نوعی برای بقای نسلش از آن استفاده کند.
از دیدگاه دینی، بشر خلق شده تا بتواند این زبان را حمل کند و جامعیت اسماء را داشته باشد. زبان پیش از بشر در عالم وجود دارد. به نظر من در قرآن به صراحت میبینید که قرآن از نظر خلقت بر انسان مقدم است: «الرحمان، علّم القرآن، خلق الانسان». پیش از آنکه انسان خلق شود، قرآن انگار وجود دارد، و آنچه به زبان عربی هست نوعی پیادهسازی آن چیزی است که بهعنوان قرآن به آن اشاره میشود. نکتهای که قبلاً هم در کلاس گفتهام و به نظر من خیلی واضح است این است که قرآن خیلی صراحت دارد که این آن زبانی نیست که شما با آن حرف میزنید؛ اینکه در قرآن اینقدر اشاره میشود که این کتاب به زبان عربی است، برای این است که این زبان اینقدر فرق داشت.
فصاحت و زبان قرآن
چون این بحثها را قبلاً مفصل کردهام، اصلاً نمیخواهم واردش شوم؛ این زبانی که قرآن با آن بیان میشد با زبان روزمره و چیزی که اعراب با آن حرف میزدند، از واژگان گرفته تا گرامر، اینقدر فرق داشت. کتاب ایزوتسو این را مفصلاً بیان کرده که واژگان اخلاقی و دینی قرآن تقریباً صددرصد با آنچه بهطور مشابه در زبان عربی وجود داشت فرق دارد. حتی واژگانی که به معنای واژگانی به اشیا اشاره میکنند، در فهمشان برای مردم حجاز مشکل به وجود آورده بود. این را قبلاً گفتهام و فقط یک بار دیگر اشاره میکنم: در اولین دورهٔ تفسیر قرآن، که صحابهٔ پیامبر بهعنوان مفسر مرجع بودند، بیشتر سؤالها دربارهٔ مفردات قرآن است. مردم اصلاً میآمدند و از مفسران، مثلاً از صحابهٔ پیامبر، میپرسیدند این واژه یعنی چه. میگویند خلیفهٔ دوم بالای منبر رفت و دربارهٔ واژهای از آیهٔ «و فاکهة و ابّا» گفت: فاکهه را میفهمیم؛ کسی میان شما هست که بفهمد «ابّ» یعنی چه؟ گاهی کسی از قبیلهای میآمد و میگفت ما این واژه را اینطور به کار میبریم، و در مکه یا مدینه اصلاً کسی این واژه را به کار نمیبرد. اینکه کسی سالها بعد از پیامبر بالای منبر برود و بگوید من نمیفهمم «ابّ» یعنی چه، یعنی در قرآن حتی رعایت نشده که مفردات لزوماً همانهایی باشد که مثلاً همهٔ مردم مدینه میفهمند؛ دایرهٔ واژگان کمی وسیعتر از چیزی است که در محاورات روزمره به کار میرفت، غیر از آن تغییرات اصولی و خیلی خیلی اساسی که در معانی واژگان در خود قرآن به وجود آمده است. میخواستم بگویم که اصطلاح «غرائب القرآن» هست و اصلاً کتابهایی تحت عنوان غرائب داریم؛ اینها واژههاییاند که بهراحتی قابل فهم نبودند، یعنی کلاً مشکل وجود داشت که این واژه از کجا آمده و چگونه دارد به کار میرود. نکتهای که میخواهم بگویم این است که به دلیل شگفتانگیز بودن بیان قرآن بود که عدهای ایراد میگرفتند که این دیگر چه جور حرفزدنی است، این دیگر چه جور زبانی است. به همین دلیل بود که عدهای میگفتند پیامبر شاعر است؛ برای اینکه شعرا بودند که گاهی حرفهای نامفهومی میزدند و بیانشان خیلی پیچیده بود. چرا میگفتند عدهای عجمی هستند که پیش پیامبر میآیند و اینها را یادش میدهند؟ برای اینکه مثل آدم خارجیای که حرف میزند، گاهی به نظر میآمد در گرامرش اشکالاتی وجود دارد یا واژهها را به نحوی به کار میبرد؛ زبان قرآن برای مردم آن دوره به نحوی بود که انگار یک آدم خارجی دارد حرف میزند، چون واژگانش کمی با انحرافهایی به کار میرفت، گرامرش گاهی تغییراتی میکرد و بعضی از الگوهای زبانیای که در آن هست برای مردم بیسابقه بود. میخواهم به این اشاره کنم که قرآن میگوید این عربی است؛ جایی در قرآن میگوید شمایی که ملحدید به زبان عجمی حرف میزنید.
عربی مبین این است. مثل اینکه این زبان منشأیی دارد: عربی مبین زبانی است که میشود با آن جهان را تبیین کرد. ما با زبان میتوانیم جهان را تبیین کنیم؛ اگر زبانمان غلط باشد، واژههای نادرست و اشتقاقهای نادرست داشته باشد و گرامر خوبی نداشته باشد، توانایی تبیین ندارد. زبان قرآن عربی مبین است؛ زبانی که آنها با آن حرف میزنند پر از واژههایی است که معلوم نیست معنایش چیست. زبان قرآن زبان مبین است؛ زبانی است که به نوعی پالایش پیدا کرده، زبان روزمرهٔ عربی نیست، و میشود گفت زبانی مقدس است؛ زبانی است منطبق با همان زبانی که انگار جهان بر اساسش ساخته شده است. البته این را خیلی به این معنا نگیرید که واژگان عیناً به معنایی که در قرآن هست مثلاً در عالم خارج وجود دارند؛ نمیدانم از آن چه میفهمید.
زبان و جهانبینی قرآن
مهم این است که دیدگاه دینی، یعنی دیدگاه قرآن، این است که ما جهانی داریم که زبان در آن نقشی مهمتر از این بازی میکند که انسان مثلاً زبان را اختراع کرده باشد؛ انسان زبان را کشف میکند، نه اینکه اختراعش کند؛ و ممکن است در کشفش اشتباه باشد و ممکن است درست باشد. این ایدهای است که دکتر سروش اصلاً از اول با آن میانهای نداشته و حالا بعد از بیست سال هم به نظر میرسد به هیچ وجه با اینجور چیزها میانهای ندارد، با اینکه مولوی خوانده و تا حدودی با عرفان اسلامی آشناست و اینها ایدههاییاند که در عرفان کاملاً شناخته شده است. به نظرم دکتر سروش اگر این ایدهها را قبول ندارد، حداقل باید دربارهٔ آنها بحث کند. مبنای کار ایشان همان ایدههای زبانشناسی و چیزهای مدرنی است که معتقدند هر زبانی قطعاً وابسته به فرهنگ است و بار فرهنگی دارد و هیچ گریزی از آن نیست؛ این هم یکی از علوم عصر است. تمایل بیشتر به این است که زبان را پدیدهای فرهنگی بدانیم که بشر اختراع کرده و زبان ناچار تحت تأثیر فرهنگ است.
در اینجا این اشکال مطرح شد که تناقضی پیش میآید. بلاغت یعنی اینکه من چیزی بگویم، شما بفهمید یا نفهمید. بدیهی است که در قرآن چیزهایی گفته شده که اعراب نمیفهمیدند؛ ولی بلاغت را به چه معنایی میگیرید؟ اگر بلاغت را به این معنا بگیرید که وقتی من حرف میزنم همهٔ مخاطبانم بفهمند، این اصلاً معنای بلاغت نیست. معنای بلاغت این است که آنچه قرار است گفته شود به خوبی بیان شود. اگر کسی گوشش سنگین است، زبانش عجمی است و این زبان مبین را نمیفهمد، مشکل خودش است.
بلاغت به این معنا نیست که افرادی که شنوندهاند واقعاً خوب بفهمند. اگر کسی برای کسانی صحبت کند که هر کاری هم بکنی هیچ نمیفهمند، آیا بلاغتش از بین میرود؟ وضعیت قرآن این است که آنچه باید بیان میشد به نحو احسن بیان شده است. من میگویم قرآن در بیان آنچه باید بیان کند، یعنی در بیان حقیقت، قوی است. این مشکلی ندارد؛ چرا مشکل داشته باشد؟ مثلاً قرآن از سدرة المنتهی حرف میزند. فکر میکنید برای آن مفهوم عجیب، سدرة المنتهی، واژهای وجود داشت؟ مشکل اعراب، و اصولاً مشکل خیلی از زبانهای دیگر، این است که برای خیلی چیزها واژگانی را که باید وجود داشته باشد ندارند. عارفی غیر از پیامبر هم ممکن است بفهمد سدرة المنتهی یعنی چه. سدرة المنتهی یک چیز است، یا مثلاً بیت المعمور؛ آیا انتظار دارید در زبان عربی برای بیت المعمور واژهای وضع شده باشد؟ یا مثلاً واژگان اخلاقیای که در قرآن هست: اعراب بر اساس ذهنیت خودشان از جهان زبانی به وجود آورده بودند.
واژگان آن زبان کم است. چه باید کرد؟ فکر کنم دارم بحثهای خیلی قدیمی را تکرار میکنم، برای همین خیلی مختصر میگویم: اگر گوش نکردهاید، جاهایی، در دو سه جلسه در آن اوایل، موضوع صحبت این بوده که چطور میشود زبان را اصلاح کرد. من واژهای را بیان میکنم و ممکن است شما تا آن وقت آن واژه را نشنیده باشید، ولی اگر ذهنتان ذهن حقیقتیاب باشد، از فحوای کلام من میفهمید این واژه دارد به چه اشاره میکند؛ مثالهایی هم داشتم. من از «تحول ساخت» مثال زده بودم: یا کسی آن حسی را که نویسنده در آنجا دربارهٔ آن حرف میزند احساس کرده و بلافاصله میفهمد منظور نویسنده چه جور حسی است، یا نه؛ آن وقت باید کتاب را با دقت بخواند تا شاید بفهمد نویسنده دارد از حس غریبی صحبت میکند که اصلاً تجربهاش نکرده است. قرآن پر از این ماجراست: مفاهیمی و حقایقی وجود دارد که اگر حسشان کرده باشید، میفهمید این واژه الان دارد به آن اشاره میکند؛ اگر نه، باید خیلی زحمت بکشید تا آن مفهوم کمکم در ذهنتان به وجود بیاید و بعد آن واژه را بفهمید. به هر حال، در قرآن به نحوی پویا دارد واژگان ساخته میشود.
این چیزی است که ایزوتسو، مخصوصاً آن کتاب ایزوتسو، اگر نگاهی به آن بکنید، تا حدود زیادی این مشکل را برطرف میکند. به هر حال بلاغت یعنی اینکه چیزی که قرار است بیان شود به بهترین وجه ممکن بیان شود. اگر واژگان کم است، تقصیر سخنگو نیست که مجبور است واژگان جدیدی ابداع کند یا سعی کند واژهها را در معناهای جدیدی به کار ببرد. مهم این است که در قرآن به اندازهٔ کافی بحث شده و به اندازهٔ کافی واژگان به کار رفته است که بتوانید آن را بفهمید.
واژهٔ تقوا به معنایی که در قرآن هست در زبان عربی وجود نداشته است. مثال جالب ایزوتسو تقواست: تقوا در زبان عربی در زمان نزول قرآن بار منفی دارد، برای اینکه نوعی مفهوم ترس در آن هست، و هر چیزی که مفهوم ترس در آن باشد از نظر اعراب چیز منفیای است. یا «مسلم» در زبان عربی کاملاً توهینآمیز است، اگر به کسی بگویید مسلم. قرآن اینقدر واژهٔ اسلام و مسلم و مشتقاتش را، که ایزوتسو مدعی است اصلاً در زبان عربی وجود نداشته، به کار برده که الان شما که بعد از مدتها این کتاب را میخوانید و اصلاً عربی حجاز هم بلد نیستید، احتمالاً بهتر از عربی که آن زمان زندگی میکرده میفهمید اسلام و مسلم در قرآن یعنی چه. بلاغت یعنی اینکه قرآن این وظیفه را به خوبی انجام دهد؛ یعنی من بعد از هزار و چهارصد و خردهای سال، الان از خود این متن معنای واژهٔ اسلام را میفهمم، برای اینکه به حقیقتی دارد اشاره میکند، حتی اگر دفعهٔ اول نفهمند. جایی قبلاً این موضوع را گفتهام که در قرآن خیلی از واژگانی که حالت انتزاعی دارند، حتماً میبینید که جاهایی، در محاورات و داخل داستانها، در معانی ملموس به کار رفتهاند. مثلاً ایمان مفهومی کمی جدید است که عرب نمیفهمد؛ هستهٔ اصلیاش باورکردن است، در حالی که ریشهاش از امنیت میآید؛ چیزی است که هر دو را در خودش دارد: باورکردن به اضافهٔ احساس امنیت. اگر به ریشه نگاه کنید، ایمان فقط بار ایمنشدن دارد.
«ایمان میآورم» یعنی مثلاً امنیت پیدا میکنم. ولی در قرآن آیهای هست دربارهٔ برادران یوسف وقتی میخواهند یوسف را ببرند: اولین بار خود برادرها چه میگویند؟ میگویند چرا احساس امنیت نمیکنی که یوسف را به ما بدهی؟ این الان از امنیت آمده است. وقتی برمیگردند، همان دفعه میگویند تو حرف ما را باور نمیکنی، هرچند ما داریم راست میگوییم. شما از این چه میفهمید؟ مفهوم باور در این ایمان هست، ولو این واژه مثلاً از ریشهاش باور درنیامده باشد.
در جلساتی این حرف را هم زدهام که اگر بخواهید واژگان قرآن را بهطور سیستماتیک درک کنید، در درجهٔ اول باید به خود واژه نگاه کنید و در درجهٔ سوم به اینکه اعراب آن را چگونه به کار میبردند؛ نه اینکه همینطور بروم بگویم اعراب تقوا را بهعنوان فحش به کار میبردند، پس در قرآن تقوا فحش است، یا مثلاً مسلم. اصلاً نمیدانم؛ والله این حرفها را همان کتاب ایزوتسو تمام کرده است. یعنی کسی که این کتاب را بخواند، یا باید بگوید این اسناد و مدارکی که ارائه میکند همهاش دروغ است و مثلاً جعل کرده، یا اینکه چیزی را کامل نشان داده است: اینکه واژگانی که در قرآن هست، حداقل واژگان اخلاقی و دینی، مستقل از واژگان عرب است. مثال قشنگش این است: «ان اکرمکم عند الله اتقاکم». عرب، اگر میخواست از این واژه به زبان عربی زمان خودش چیزی بفهمد، چه میفهمید؟ چون کرامت به اصل و نسب مربوط میشد: وقتی میگفتند کسی کریم است، یعنی با اصل و نسب است. یعنی با اصل و نسبترین شما کسی است که ترسوست، مثلاً خیلی جان خودش را دوست دارد؛ تقوا را به این معنا به کار میبردند: آدمی که برای حفظ جان خودش کارهایی را میکند یا نمیکند و جایی نمیرود. یعنی با اصل و نسبترین اعراب کسی است که از همه بیشتر مراقب جان خودش باشد.
این کاملاً بیمعناست؛ اصل و نسب چیزی مستقل است، تازه آن هم کار بدی است. چطور ممکن است این حرف را بزنید؟ به هر حال قرآن، مثل هر کتاب خوب دیگری، واژه ساخته است و این مختص قرآن نیست. شاعر خوب، مثلاً حافظ، برای خودش یک سری واژگان دارد که خودش آنها را درست میکند؛ دستکم صد، دویست واژه خلق کرده است، برای اینکه واقعاً میخواهد چیزهایی بگوید که تا حالا کسی نگفته است. فکر کنم قرآن رکورد خلق واژه را دارد: تقریباً هیچیک از واژههای مهمش مطابق آنچه در زمان خودش به کار میرفت نبود. اینها را بهعنوان مقدمه میگفتم که طولانی شد.
کلاً مشکل اینجاست که به هیچ وجه نمیتوانیم بگوییم متن را میتوانیم تابع دیدگاههای خودمان، معرفت عصر یا هر جور معرفت دیگری بدانیم و انگار طوری برخورد کنیم که متن از خودش حرفی برای گفتن ندارد. درست است که فهم متن وابسته به فهم زبان است، ولی همانطور که همین حرفهایی که میزنم نشان میدهد، زبان هم تابع متن میشود. یعنی اینطور نیست که مجبور باشم یک زبان حاضر و آماده را بردارم و با آن حرف بزنم. هیچ شاعر خوبی این کار را نکرده است؛ همهٔ شعرا معمولاً یک سری واژگان جدید و الگوهای جدید گرامری ابداع میکنند و این هنر شاعر است که زبان در دستش آلت دستش باشد و بتواند حقایقی را که دیده و تا حالا کسی به آن اشاره نکرده در قالب زبان بریزد. بنابراین این تصور غلط است که حتی زبان چیزی است که حائل بین ما و متن است، چه برسد به اینکه علوم عصر بهطور ضروری حائل بین ما و متن باشند. نکتهٔ دیگری که به نظر میآید ایشان هیچوقت اصلاً به آن توجه نکرده این است که علوم عصر را از کجا میگیریم؟ نود و نه درصدش را از متن میگیریم: خلاصه کتابهایی را میخوانید یا حرف دیگران را میشنوید و علوم عصر به شما منتقل میشود. الان در دانشگاه دارید چه کار میکنید؟ کتاب درسی دارید. اگر حائلبودن زبان مسئلهٔ خیلی اساسیای برای فهم باشد، دربارهٔ علوم عصر هم هست؛ میخواهم بگویم علوم عصر مقدم بر فهم متن نیستند، چون خود علوم عصر در قالب متن ریخته شدهاند.
زبان همه جا برای درک ما حائل است. علوم عصر هم اینطور است که کسی چیزی فهمیده و آن را به صورت یک زبان، به صورت صوری، بیان کرده است؛ ممکن است آنچه در این کتاب نوشته شده عین آنچه در ذهن نویسنده است نباشد. در علوم انسانی که واضح است اینطور است؛ شعر و ادبیات و همه چیز اینطور است. اصولاً حرف مردم را هم که میشنوید، حتی اگر طرف بیاید یقهتان را بگیرد، باز با زبان باید چیزی وارد ذهن شما شود. بنابراین این اصلاً نقطهضعفی برای شریعت یا متن دینیای که به صورت متن درآمده حساب نمیشود؛ اگر خوب درآمده باشد، نسبت به علوم عصر و هر چیز دیگری ارجحیت هم پیدا میکند. فکر میکنم هیچوقت این احساس به دکتر سروش دست نداده که زبان اولاً چیز آمادهای نیست که متن را در قالبش بریزی؛ بلکه کسی که خودش متن را ایجاد میکند، هر انسانی، و حتی من و شما وقتی حرف میزنیم، واژگان را مطابق سلیقهٔ خودمان به گونههای خاصی به کار میبریم؛ یعنی اعوجاجی در واژگان وجود دارد و بار عاطفی یک واژه برای من با شما فرق دارد.
به هر حال من به زبان خودم حرف میزنم. مقداری از زبانی که با آن صحبت میکنم با آنچه دقیقاً در ذهن شما منعکس میشود فرق دارد؛ زبان من و زبان شما تغییراتی با هم دارد، منتها آنقدر نیست که مانع ارتباط شود. اولاً هر گویندهای زبان را تغییر میدهد، چه رسد به خداوند، که کلاً به نظر میرسد با قرآن انگار زبان جدیدی ایجاد کرده است: زبانی که بنا به دیدگاه دینی بهتدریج توسط انبیا ایجاد شده و بسط پیدا کرده و مدام فراموش شده؛ مردم مدام واژگان جدید به آن اضافه کردهاند، واژگانش را تغییر دادهاند و گرامرش خود انحراف پیدا کرده است؛ فرق نمیکند، عربی یا عبری.
این زبانی است که انگار ساخته شده تا بشود حقایق را در قالبش بیان کرد. معنایش این نیست که در قالب سایر زبانها نمیشود بیان کرد؛ بحث بر سر میزان دشواری است. مثلاً اگر متن قرآن در آن موقع به زبان یونانی نازل میشد، شاید میشد کاری کرد. زبان یونانی اصولاً زبان غیرمقدسی بود، ولی فکر میکنم متنش باید کتاب بسیار حجیمی میشد تا واژگان جا بیفتد؛ چون میخواهید از زبانی استفاده کنید که خیلی از واقعیت دور است، مثلاً زبانی که برای فلسفه، برای فلسفههای یونان، و برای زندگی روزمرهٔ مردم یونان ساخته شده، و آن وقت بخواهید واژگان اخلاقی و دینی و همه چیز را طوری بیان کنید که حفظ شود، یعنی بشود از روی کاربرد و ریشهشناسی معناها را درآورد. به هر حال اینکه زبان عربی و عبری به نوعی به پیامبران وصل میشوند و بنابراین امکانات خاصی برای نزول قرآن وجود داشته، از جمله اعتقادات همهٔ متدینان است، چه متدینان مسلمان و چه متدینان یهودی؛ مسیحیان در این میان، فقط چون کتاب مقدسشان یونانی است، خیلی این حرفها را قبول ندارند.
یهودیها بیش از مسلمانها به تقدس زبان عبری اهمیت میدهند و جزو ادعاهای اصلیشان است که این زبان، زبان خداست. مسیحیان هم کمکم در طی قرون به زبان لاتین تقدس دادند؛ هنوز مثلاً میبینید کشیشها متون عبادیشان را به زبان روزمره نمیگویند و کشیشهای کاتولیک موظفاند آنها را به همان متنهای اصیلی که از قرنهای قبل مانده بگویند؛ لاتین بعداً مقدس شده و در زمان نوشتهشدن انجیل مقدس نبود. به هر حال، اینجا دو نکتهٔ خیلی اساسی هست و اصلاً سوءتفاهمی دربارهٔ زبان وجود دارد. اول اینکه ما تابع زبانیم و زبان هم تا حدودی تابع ماست: من تا حدود زیادی میتوانم چیزهایی را که میفهمم در قالب زبان بریزم، زبان را دچار تغییراتی کنم و حرفم را بیان کنم و مردم هم، آنهایی که امکان فهمش را دارند، بفهمند. نکتهٔ دیگر اینکه ما همهٔ علوم عصر و همه چیز را در قالب زبان میریزیم و منتقل میکنیم. بنابراین دربارهٔ متن، اینکه دکتر سروش چگونه در این نظریه و با این مقدمات متن را تابع علوم عصر میگیرد و نه علوم عصر را تابع متن، چیزی است که باید توضیح دهد. به نظرم میآید حداکثر یک رابطهٔ متقابل وجود دارد. فکر میکنم اساس درک متن این است: وقتی قرآن میخوانید، جاهایی هیچکس هیچوقت دربارهٔ یک جمله هم نمیتواند بگوید صددرصد مطمئنم چه فهمیدهام؛ چه در قرآن و چه در زبان محاورهٔ روزمره، و مخصوصاً در قرآن که به هر حال متن کمی پیچیدهای است. وقتی چیزی را در قرآن میخوانید، باید درصدی خطا احتمال بدهید که دارید بد میفهمید و خوب نمیفهمید. عیناً علوم عصر هم همین ویژگی را دارند و علوم غیرعصری هم همین ویژگی را دارند.
هر چیزی که از متن قرآن فهمیده باشیم، از دیگران شنیده باشیم یا خودمان تجربه کرده و در قالب زبان ریخته باشیم، همینطور است. چون اگر تجربهٔ شخصیای داشته باشم و آن را در قالب زبان نریزم، نمیتوانم بگویم با متن قرآن کانفلیکت پیدا میکند؛ حس من که با قرآن کانفلیکت پیدا نمیکند. باید آن حس را به نحوی بیان کنم و در قالب واژگانی بریزم تا آن وقت گزارهای ساخته شود که با گزارهای که مثلاً اینجا در قرآن نوشته شده سازگار نباشد. بنابراین تجربههای شخصی من هم به هر حال در قالب زبان درمیآیند و بعد وارد این فرایند میشوند که کانفلیکتی ایجاد شود یا نه. در هر چیزی، حتی تجربههای شخصیمان، اینکه تجربه درست بوده یا غلط، یا اگر مطمئنیم که درست بوده، اینکه آیا بیانی که از آن میکنیم منطبق با واقعیت است، در همهٔ اینها خطا اتفاق میافتد. بنابراین هیچ معنایی ندارد که بگویم علوم عصر را بر علومی که از متن درمیآید ارجحیت میدهم، یا برعکس. ملاک کلی دربارهٔ هر چیزی این است که کدام برای من مطمئنتر است. ممکن است چیزی را از قرآن با احتمال نود و نه درصد بفهمم و آن با چیزی از علوم عصر کانفلیکت پیدا کرده باشد که شاید هفتاد، هشتاد درصد درست باشد؛ طبعاً بهطور منطقی باید به آنچه از قرآن میفهمم ارجحیت بدهم. برعکس، ممکن است چیزی برای من بدیهی باشد؛ مثلاً تا جایی که میتوانم بگویم، برایم قطعی است که کرهٔ زمین کرهای است شبیه یک کرهٔ ریاضی، به هر حال چیزی گرد است و مسطح نیست.
اگر در متن مقدس نوشته باشد که زمین مسطح است، آن وقت باید این متن را ببینم که تا چه حد درست میفهمم و تا چه حد غلط؛ و اگر احساسم این باشد که نود و نه درصد احتمال میدهم آن را هم درست میفهمم و متن واقعاً همین را میخواسته بگوید و هیچ استعاره و تمثیلی در کار نبوده، اینجا واقعاً تعارضی پیش آمده است. واکسیناسیون هم کار نمیکند؛ نمیشود واکسنی اختراع کرد که علوم عصر با یک متن، هر متنی که میخواهد باشد، همیشه سازگار دربیاید. اینکه اینها را بهعنوان اصل موضوعه در باکس بگذاریم معنا ندارد. فهمیدن متن معنایی دارد؛ زبان چیزی است و خلاصه قواعد درک متن هست، همانطور که قواعد درک جهان وجود دارد؛ اینجا هم قواعدی وجود دارد. نمیتوانم همینطور الکی بیایم؛ اگر اینجا نوشته که مثلاً زمین شیء مسطحی است، باید اینطور درک کنم که اینطور نوشته است.
قواعد درک متن
یک بار هم این حرف را زدهام: اگر بگویم این استعاره است، آن وقت باید خیلی چیزهای دیگر را هم بگویم استعاره است؛ نمیشود مشکلم را موردی حل کنم. متن اجازه نمیدهد که شما الان به میل خودتان بگویید آری، مثلاً اینکه در کتاب مقدس نوشته شده که زمین مسطح است. البته این زمین مسطح را در قرآن که هیچ، در کتاب مقدس هم ننوشتهاند؛ میگویم فکر نکنید کتابی وجود دارد که در آن چنین چیزی نوشته شده.
این جزو خرافات است؛ فکر میکنم هیچ اشارهای به مسطحبودن زمین در تورات نیست. ولی مثلاً در تورات به هر حال اشارههایی به بعضی چیزها میشود که ممکن است با حقایق علمی معارض باشند. اگر دربارهٔ عبارتی در یک متن، هر متنی، گفتید که این استعاری و تمثیلی است، باید هر چیز مشابهش را هم تمثیلی بدانید. دکتر سروش نمونهٔ آدمی است که نمیخواهد این کار را بکند. اگر گزارههای علمی قرآن را آلوده به فرهنگ عرب میداند، حق ندارد بعد از این حرف بزند که جاهایی چیزهای علمی در قرآن هست که جنبهٔ اعجاز دارد؛ یعنی همهاش استعاره و تمثیل میشود و بنابراین هیچ اعجاز علمی در قرآن باقی نمیماند. به هر حال تأویل متن قواعدی دارد؛ همینطور نمیشود به میل خودمان بگوییم همهاش، یا اگر بخواهید بگویید همهاش تمثیل است، باز باید شواهدی بیاورید که اینطور میفهمید؛ نمیشود دلبخواهی حرف زد. حالا از این مقدمات بگذریم. بارها گفتهام که آنچه به نظر من در فهم متن اتفاق میافتد مشابه همان چیزی است که در درک جهان و در علم اتفاق میافتد. متن را میخوانم و با مقداری که از زبان میفهمم، که کامل هم نمیفهمم، به هر حال چیزهایی را میتوانم بهعنوان فکت بگویم که از متن درمیآورم.
متن به این چیزها اشاره میکند، و از هیچکدامش هم مطمئن نیستم، کما اینکه از نتیجهٔ یک آزمایش علمی هم مطمئن نیستم که درست است. بعد دربارهٔ هر چیزی که میخواهم بفهمم، در ذهن خودم مدل و تئوریای درست میکنم که به نوعی این فکتها را در خودش جمع میکند و توجیه میکند. مدلی که درست میکنم لزوماً مدل ریاضی نیست؛ یعنی یک سری کلیات را درک میکنم و تئوریای برای خودم درست میکنم که جهان چگونه است، چرا خدا جهان را خلق کرده، موضوع اسماعیل و ابراهیم چیست، چرا خداوند مثلاً دستور قتل اسماعیل را صادر کرده است؛ ایدههای کلیای درست میکنم که به نظر میآید با هم هماهنگاند. هرچه با فکتها هماهنگتر باشد، مدل بهتر و تئوری بهتری است؛ و هرچه تعداد فکتهایی که باقی میماند و توجیه نمیشود بیشتر باشد، توضیح کمتری دارد. در نتیجه متن را میتوانم بهتر و بهتر بفهمم.
کاری که اینجا با فهم سوره انجام میدهیم چگونه است؟ سوره را میخوانم و احساس میکنم موضوع اصلیای که در سوره مطرح است مثلاً این است؛ بعد دوباره سوره را میخوانم. نکتهای که شاید قبلاً مختصر به آن اشاره کردهام این است که، و واقعیتش این است، مخصوصاً به دلیل فاصلهای که بعد از تکهٔ اول سورهٔ مریم افتاد، احساس میکنم به جمعبندی نیاز هست. شاید این مشکلی است که برای من پیش آمده و شما این مشکل را ندارید؛ شاید ذهن بعضیها خیلی تازه است، یا رفتهاند جلسهٔ یک تا بیست را گوش کردهاند و احساس نیاز نمیکنند. امروز یادم افتاد که در جلسات اول چیزهایی گفته بودم که بعداً یادم رفت از آنها استفاده کنم؛ یکی از کارهایی که میخواهم بکنم این است که از مقدماتی که در چهار، پنج جلسهٔ اول گفتم استفادههایی بکنم.
بازگشت به سوره مریم
کاری که ما در فهم سوره انجام میدهیم این است. فرض کنید کسی سورهٔ مریم را بخواند و به نظرش بیاید که این سوره دربارهٔ، مثلاً بگوییم، پایان کار بنیاسرائیل است، برای اینکه شروعش با ماجرای یحیی و البته عیسی است. بعد این سؤال پیش میآید که این ماجرا در همان دو صفحهٔ اول تمام میشود؛ پس چرا سوره سراغ ابراهیم میرود؟ مثل اینکه متن خیلی هم صامت نیست؛ متن یقهٔ شما را میگیرد. اگر میگویید این سوره دربارهٔ این ماجرای تاریخی است، پس ابراهیم اینجا چه میکند؟ ادریس اینجا چه میکند، که مربوط به پیش از آن است؟ یا مثلاً جایی ملائکه در همین زمان حاضر میآیند و چیزی به پیامبر میگویند؛ اینها در این سوره چه میکنند؟ اگر کسی اینها را به هم وصل کند، بعد آن دو صفحهٔ آخر که دربارهٔ احوالات قیامت است چه میگوید؟ چه وقت باید احساس کنید که سورهای را خوب فهمیدهاید؟ وقتی ایدهتان دربارهٔ اینکه این سوره دربارهٔ چیست این شد و یک بار سوره را از اول تا آخر خواندید، باید احساس کنید همهٔ آیهها به نوعی تحت یک نظم بیان میشوند و به آن محتوای اصلی مربوطاند. این دقیقاً همانطور است که وقتی کار علمی میکنم، یک مدل ریاضی خوب درست میکنم؛ البته مدل ریاضی شاید واقعاً این حس فهمیدن را خیلی به آدم ندهد، چون قرار است فقط با یک سری اعداد و ارقام که از آزمایش نتیجه میشود درست شود. ولی در علوم انسانی، وقتی تئوری قشنگی درست میکنید، مثلاً دربارهٔ جامعه، هر گوشهٔ جامعه را که نگاه میکنید میبینید تئوریتان حرفهای خوبی میزند و احساس میکنید تئوری خوبی درست کردهاید: خیلی جاها فکتهایی را که فهمیده نمیشد یا به هم مربوط نمیشد الان میفهمید و به هم مربوط میکنید، و تازه ممکن است بتوانید چیزهای جدیدی را هم پیشبینی کنید و مثلاً نتیجهاش را بفهمید. فقط نکته چیست؟ چیزی که الان میخواهم بگویم، و فکر میکنم یک بار قبلاً خیلی مختصر به آن اشاره کردهام، خطری است که وجود دارد و فکر میکنم کسانی که دربارهٔ محتوای سورهها متن نوشتهاند و حرف زدهاند، به معنای واقعی کلمه گرفتارش شدهاند: اینکه برای آنکه حرفی بزنند که همهٔ سوره را پوشش دهد، بیش از اندازه کلی میشوند.
خطر پیشفرض در فهم سوره
مثلاً کتاب خیلی خوبی که سعی میکند دربارهٔ محتوای کلی سورهها بحث کند، کتاب «نظم قرآن» آقای عبدالعلی بازرگان است. چند بار در کلاس گفتهام که کتاب خوبی است. این از آن حرفهایی است که معمولاً خصوصیتر میگویم، ولی اشکالی ندارد: الان فکر میکنم اگر همهٔ چیزهایی را که دکتر سروش از اول تا آن سال نوشته کنار هم بگذارید، به اندازهٔ یک جلد «نظم قرآن» ارزش ندارد، ارزش واقعی ندارد. آقای بازرگان واقعاً در این کتاب کاری انجام داده است. دکتر سروش به نوعی به متدولوژی پرداخته، به اینکه چه کنیم تا قرآن را بفهمیم: اینطور نکنید، آن طرف نروید؛ مثلاً یک سری علائم راهنما گذاشته که خیلی کار واقعی نیست. احساس من همیشه دربارهٔ دکتر سروش این است که اگر فکر میکند راه فهمیدن قرآن را بلد است، چیزی را که خوب فهمیده بیاید به ما بگوید و یک مثال بزند؛ مثلاً اینکه متدولوژی من نتیجهاش این شده که این تکهٔ قرآن را خوب فهمیدهام.
معمولاً از حرفهای دکتر سروش هیچ چیزی برنمیآید؛ فقط نهیهایی هست: این کار را نکنید؛ دارید میفهمید، مثلاً علوم عصر در ذهنتان باشد و فراموششان نکنید؛ اینطور نروید، آن طرف نروید. علائم راهنمایی هم که گذاشته غلط است. آقای بازرگان این کار را خیلی متواضعانه انجام داده است: خیلی با دقت نشسته و قرآن را خوانده و سعی کرده دربارهٔ هر سوره یک سری نکات را بهطور مشابه بیاورد: اسماء الهی در سوره چگونه ظاهر شدهاند، چه واژهای مثلاً در این سوره نسبت به کل قرآن بیشترین تواتر را دارد، و الی آخر. واقعاً هر وقت میخواهم مثلاً دربارهٔ سورهای شروع به فکر کنم، حتماً یکی از متنهایی که به آن مراجعه میکنم کتاب «نظم قرآن» است؛ چیزهایی را که آدم باید ده بار بخواند تا بفهمد، آنجا مثلاً به صورت فهرستهایی وجود دارد یا چیزهایی به شما میگوید. و هیچوقت احساس نیاز نمیکنم که به مقاله یا متنی از دکتر سروش مراجعه کنم؛ برعکس، فکر میکنم بهتر است آدم پیش از آنکه قرآن را بردارد، تا مدتی از چیزهایی که دکتر سروش نوشته و گفته دور شده باشد.
در کتاب «نظم قرآن»، مثلاً دربارهٔ سورهٔ مریم، دقیق یادم نیست، ولی فکر میکنم اگر بروید نگاه کنید، تقریباً همهٔ سورهها همین حالت را دارند که مثلاً سورهٔ مریم دربارهٔ چیست؟ سورهٔ مریم دربارهٔ توحید است. این که واضح است؛ هیچ کانفلیکتی هم با هیچ فکتی پیدا نمیکند. مثل این است که من مدلی علمی ارائه دهم که مثلاً توحید باشد؛ غلط هم نیست، ولی هیچ چیز نیست و با هیچ چیز هم کانفلیکت ندارد. برازش مدل خوب یعنی مدلی که تا جای ممکن پایین آمده باشد و از کلیات دور شده باشد و خوب کار کند؛ نه اینکه بگوییم همهٔ قرآن دربارهٔ توحید است، پس من همهٔ قرآن را فهمیدهام و دیگر لازم نیست بیشتر بخوانم؛ قرآن کتابی است دربارهٔ توحید و هر جایش، هر صفحهاش را نگاه کنم، دربارهٔ هر آیهاش میتوانم بگویم که به نوعی به توحید ربط دارد. مهم این است که مثلاً سورهٔ مریم دارد دربارهٔ انبیا حرف میزند؛ باید کمی بیایید و لمس کنید، یعنی تا جای ممکن خیلی پایین بیایید؛ آن وقت مدل شما با چیزهایی که در سوره هست به نوعی اصطکاک پیدا میکند. اگر خیلی بالا باشید اصطکاک پیدا نمیکند، ولی هیچ چیزی هم به فهم ما از متن اضافه نمیکند. این چیزهایی که میگویم نه دربارهٔ متن سوره است و نه دربارهٔ متن آیه؛ دربارهٔ فهم سوره، یعنی دربارهٔ فهم متن است. شعر را هم همینطور میفهمید؛ متن به این معنا، یعنی یک فیلم سینمایی را هم، همینطور میفهمید. فکر میکنید ایدهٔ کلی این فیلم مثلاً این است؛ مثلاً فیلم «آینه»ِ تارکوفسکی دربارهٔ چیست؟ مثلاً دربارهٔ اوضاع شوروی در قرن بیستم. بعد کسی که این حرف را به او زدهاید میرود فیلم را نگاه میکند و میبیند این همه مسائل خانوادگی و خصوصی این آدم در فیلم بیان شده و اصلاً سیاسی نیست. اگر هم بگویید اصلاً سیاسی نیست، در آن چیزهای سیاسی هم هست. باید چیزی بگویید که همه را پوشش دهد و خیلی هم دور نباشد؛ نگویید فیلمی است دربارهٔ روسیه و برخی مسائل خانوادگی و مقداری هم چیز دیگر؛ اینها را صحنه به صحنه میشود گفت. هر چیزی که میفهمید، در واقع کاری که میکنید این است که در ذهنتان سعی میکنید به پراکندگیاش انسجام بدهید؛ هرچه منسجمتر کنید بهتر، و هرچه این انسجام نزدیکتر باشد، یعنی خیلی هم بالا نرفته باشید، بهتر. به هر حال متنخواندن قاعده دارد و مثل فهمیدن دنیاست. شریعت صامت نیست؛ یعنی متن اصولاً صامت نیست و همه از قواعدی پیروی میکنند. چیزی که میخواهم بگویم این است که میخواهم این دیدگاههای کلیای را که در ذهنم هست، یک بار تقریباً به همان ترکیبی که برای خودم اتفاق افتاده بیان کنم؛ مثلاً اینکه الان تئوریهایی دربارهٔ ارث دارم، دربارهٔ اینکه از پدر به پسر چه میرسد، و اینها چگونه به ذهنم رسیده است.
در عین حال میخواهم همهٔ حرفها را جمعبندی کنم و از بعضی حرفهایی که در جلسات اول زده شد استفاده کنم، دربارهٔ اینکه پارادایم علمی و پارادایم دینی از نظر نوع نگاهی که به دنیا دارند اصولاً تفاوتهایی دارند. گفته بودم در چنین جایی از آن استفاده میکنم و عملاً فراموش کردم و هیچوقت به آن اشارهای نکردم؛ شاید هم کردهام ولی یادم نبوده. آنجا به اندازهٔ کافی مقدمات گفتهام و میشود کمی جلوتر رفت. میخواهم بهطور مشخص به نمونهٔ دیگری اشاره کنم که قبلاً دربارهاش صحبت کردهام، بدون اینکه وارد جزئیاتش شوم: اینکه فهم متن چقدر حالت بهاصطلاح دینامیک دارد. نمیدانم چطور بگویم؛ معمولاً میگویم که ویژگی معرفت علمی این است که قدرت پیشگویی دارد و اگر قدرت پیشگویی نداشته باشد علم نیست، و این حرفها. هر جور درکی به شما یک قدرت پیشگویی میدهد. پیشگویی در سایر علوم ممکن است به معنای پیشگویی نتیجهٔ کمّی آزمایش نباشد، ولی وقتی چیزی را درک میکنید، مثلاً در جامعهشناسی مارکسیسم را بهعنوان یک مدل دینامیک کلی جامعه میپذیرید، آن وقت با نگاه مارکسیستی توقعاتی پیدا میکنید که سیر حوادث به گونههای خاصی باشد.
بنابراین هر تئوریای که در ذهنتان بیاید لوازم و نتایجی دارد که ممکن است با واقعیتهایی که بعداً اتفاق میافتد یا بعداً متوجهشان میشوید کانفلیکت داشته باشد یا نداشته باشد. دقیقاً مدلهایی که آنقدر تهیاند که با هیچ چیز کانفلیکت پیدا نمیکنند مدلهای بیارزشیاند. مثلاً اگر بگویم سورهٔ مریم دربارهٔ توحید است، به نظر میآید با همه چیز سازگار است: چرا از پیامبران صحبت میکند؟ چون پیامبران الگوی انسانهای موحدند. چرا مثلاً از قیامت صحبت میکند؟ برای اینکه قیامت لازمهٔ درک توحید است و باید مثلاً به آخرت اعتقاد داشته باشید؛ همه چیز را میشود توجیه کرد. در عین حال با چیزی هم کانفلیکت ندارد و اینفورمیشنی هم به شما نمیدهد. ایدهٔ کلیای که پوپر داشت این بود که هرچه مدلتان قدرت پیشگویی بیشتری داشته باشد، یعنی اینفورمیشن بیشتری به شما میدهد. تئوریای که هیچ چیزی را پیشگویی نمیکند، یعنی با هیچ چیز کانفلیکت پیدا نمیکند، دقیقاً معنایش این است که از اینفورمیشن تهی است.
محتوای اینفورمیشن آن خیلی کم است. البته اینکه اینفورمیشن اینجا چیست خودش واقعاً احتیاج به بحث دارد؛ اینفورمیشن همه چیز نیست، چیز کمی خاصی است؛ همان است که در مخابرات تعریف میکنند.
آنچه پوپر میگوید مشابه همان است که با آنتروپی تعریف میکنند. بگذارید به مثالی اشاره کنم که میل دارم بگویم و برای خود من چیز جالبی بوده است. من در جلساتی که اصلاً مخصوص این بود، یک عالمه ایده دربارهٔ درک داستان آفرینش در قرآن گفتم. اینکه این ایدهها از کجا در ذهن من ایجاد شد: در آن مورد خاص خیلی خیلی وابسته به متن بودم. یعنی واقعاً خیلی از ایدههایی که گفتم جاهای دیگر هم وجود دارد، دربارهٔ زبان، ولی از خیلی خیلی وقت پیش این داستان را بارها با دقت خوانده بودم و مدتهایی روی آن فکر کرده بودم، و دقیقاً یادم هست که چطور شد این ایده به ذهنم رسید که کلاً این میتواند تمثیل دوران جنینی انسان باشد. فکر میکنم واقعاً با متن به ذهنم رسید، نه اینکه جای دیگری چیزی شنیده یا دیده باشم؛ به خاطر مقایسهای که یک بار میان این متن در سورهٔ بقره و سورهٔ اعراف میکردم: بخش عمدهای از آنچه در سورهٔ بقره هست، آنجا تبدیل میشود به گزارهای دربارهٔ اینکه شما را در رحم تصویر میکند. به نظر من متن به نوعی دارد میگوید انگار این قسمت معادل همهٔ اتفاقهایی است که آنجا بهطور تمثیلی به آن اشاره شده است.
نکتهای که میخواهم بگویم این است که حتی آن موقعی که این موضوع را میگفتم، هیچ پیوندی میان آنچه از این داستان میفهمم و ماجرای حضرت مسیح در ذهنم نبود. اینکه تئوریای در ذهنتان بسازید، مثلاً دربارهٔ آفرینش انسان، و بعد بتوانید مشکلی را که در جای دیگری از قرآن هست با آن حل کنید، به نوعی مثل آزمون پسدادن یک تئوری است. مثلاً نمونهاش همین حرفهایی است که دربارهٔ ارث و میراث معنوی زدم: وقتی این ایدهها برای اولین بار به ذهنم رسید، مطلقاً نمیخواستم مشکل حضرت اسماعیل را حل کنم؛ ولی فکر میکنم این چیزهایی که به ذهنم آمده مشکلاتی را در قرآن حل میکند، و ممکن است چیزهایی را هم حل نکند. اینها را بهعنوان مقدمه میگویم: احساس من این است که درک متن به یک معنا آزمونپذیر است. یعنی اگر متنی را خیلی خوب بفهمید، آن وقت در ذهنتان میتوانید پیشگویی کنید. اگر نیمهٔ دوم قرآن را نخوانده باشید و فقط نیمهٔ اولش را خوانده باشید و بعد کسی بیاید چیزی از قرآن بگوید و بپرسد به نظرت این آیه میتواند جزو آیات قرآن باشد یا نه، یا آیا قرآن به چنین چیزی اشاره کرده است، شما موضع دارید: به نظرتان میآید که نه، محال است چیزی که میگویی در قرآن آمده باشد؛ یا نه، به احتمال خیلی زیاد میتواند آمده باشد.
پیش از آنکه تو بگویی، من این را فهمیدهام، مثل همهٔ چیزهای دیگری که میفهمیم. این حرفهایی که میزنم، فکر کنم همهاش جایی، در جلسهای، هست که شمارهاش را نمیدانم. اینکه در قرآن اشاره میشود که این آیههایی که در قرآن هست علومی است که در سینهٔ کسانی که اهل علماند وجود دارد، خیلی جالب است. آدمی ممکن است حتی قرآن نخوانده باشد و مثلاً از پشت کوه آمده باشد، ولی آیهٔ قرآنی را که میشنود، مثل آنچه در توصیف رهبانهای مسیحی و در تجلیل از آنها گفته میشود که اینها وقتی قرآن را میفهمند، میفهمند که این حق است؛ و این برای آن است که خودشان اهل حقاند و با حقیقت آشنایند. لازم نیست کسی با خواندن متن با حقیقت آشنا شده باشد؛ راه دیگری هم برای درک حقایق هست: مستقیماً از تجربهٔ زندگیاش درکی از جهان پیدا کرده است و وقتی آیهای از قرآن را میفهمد، آن در سینهاش هست؛ میگوید این را انگار قبلاً از جای دیگری به دست آوردهام. به هر حال ایدهٔ کلی من این است که درک متن به نظر من چندان تفاوتی با بقیهٔ ادراکاتی که پیدا میکنیم ندارد. علت اینکه بخشی از این جلسه را به دکتر سروش اختصاص دادم این نیست که الان دوباره بازار بحثهایی که از طرف دکتر سروش هست داغ است؛ واقعاً فکر میکنم این بهشدت مربوط است به ذهنیت اشتباهی که ایشان دارد: اینکه انگار درک متن اصلاً چیز دیگری است، در قالب زبان اتفاق میافتد و خیلی چیز سستی است، ولی مثلاً علوم مستقیم ما نسبت به عالم خارج، تجربههای ما، و مخصوصاً علومی که اسمش را ساینس میگذاریم، چیزهای خیلی مستقیمتر و محکمتریاند.
در حالی که نمیخواهم این حرف را بزنم، ولی به نظرم بدیهی است که ساینس نسبت به چیزی که ما حتی بهطور محاوره داریم، یعنی دانشی که به زبان محاوره از آن حرف میزنیم، خیلی دورتر و سستتر است؛ ولو آنجا زبان صوری است و به نظر میآید استحکامی دارد، ولی آنجا که میخواهد با واقعیت منطبق شود، دقیقاً به دلیل صوریبودن مشکل دارد. زبان معمولی ما برای صحبتکردن دربارهٔ واقعیت زبان رساتری است. حالا میخواهم کمی دربارهٔ این شروع کنم. قول نمیدهم ترتیب تاریخی را رعایت کنم؛ باور کنید یادم نیست، و اگر هم میخواستم یادم بیاید، باید ساعتها مینشستم و فکر میکردم که مثلاً اولین بار کجا دیدم یا کجا فهمیدم. یکی از چیزهایی که پیش از آنکه اصلاً سورهٔ مریم را شروع کنم و با دقت روی آن بخوانم، فکر میکنم، دیده بودم این بود که میگویند «فرزند سرّ پدر است»؛ چیزی است که در فصوص الحکم نوشته شده، و شاید حتی روایتی به این مضمون وجود داشته باشد؛ مطمئن نیستم. ولی این ایده هست که چیزی پنهان در وجود انسان، در وجود پدر، هست که، دستکم طبق آنچه گفته میشود، به صورت فرزند تجلی میکند.
و این تصادفی نیست: فرزندی که به وجود میآید به نوعی از چیزی در باطن انسان، از باطن والد یا والدین، خبر میدهد. فکر میکنم اینها هیچ ربطی به متن ندارد؛ من این را قبلاً شنیده بودم و خیلی حس خوبی داشتم که دارد واقعیتی را بیان میکند. وقتی آدم چیزی را میشنود و حس میکند، خوب است. من واقعاً در زندگی روزمره هم دربارهٔ خیلی از آدمهایی که میشناسم احساس میکنم که اینطور است؛ مثلاً به آنها میگویم تو اینطور شدهای؛ پدرت به نوعی آرزوی ریاضی داشت. واقعاً آدمی را میشناسم که پدرش به طرز شگفتانگیزی میل به ریاضیدانشدن داشته و الان پسرش واقعاً وضعش خوب است؛ از میان دانشجوهایی که در ایران شناختهام، جزو کسانی است که خیلی به او اعتماد دارم که از نظر کاری آدم خیلی خوبی میشود؛ رشتهاش ریاضی نیست. پدرش را از نزدیک دیدهام و میشناسم؛ آدمی است که تمام زندگیاش این بوده که سر اداره برود و کار کند و به خانه بیاید، و هر وقت اضافهای دارد، کاغذ و قلمی برمیدارد و یک سری معادلات مینویسد. میبینید که هنوز شوق شدیدی به اینکه چیزی بیشتر یاد بگیرد، کار تحقیقاتی کند و چیز جدیدی کشف کند در وجودش هست، ولی تحقق پیدا نکرده است؛ دقیقاً مثل اینکه چیزی در باطنش بوده است.
میخواهم بگویم این چیز را خیلی پیشتر از اینها شنیده بودم و در اطراف خودم هم خیلی با کنجکاوی نگاه کردهام؛ گاهی چیزهای جالبی به ذهنم رسیده که مثلاً آدم با نگاه به بچهها در خانواده شاید بتواند چیزهایی حدس بزند: اینکه آرزوهای پدر و مادر چه بوده و چه استعدادها و ویژگیهایی داشتهاند که به ارث رسیده است. به هر حال این چیزی جداست؛ این جزو علوم عصر یا ماقبل عصر بود که از قبل در ذهن خودم داشتم. شاید به هر حال حضور چنین ایدهای در ذهن آدم تأثیر میگذارد که وقتی متن را میخوانید، با رجوع به آن چیزی را بفهمید. هیچ ایرادی هم ندارد؛ هیچکس حق ندارد به من بگوید مدلم و تئوریهایم را از کجا میآورم.
ممکن است بخشی از آن از متن باشد و بخشی از جای دیگر آمده باشد. مهم این است که نهایتاً مدلی که درست میکنم با متن سازگار باشد، خوب توجیه کند و با واقعیتهایی که میبینیم ناسازگار نباشد. اصولاً فهم متن هیچوقت واقعاً اینطور نیست که وقتی متن را میخوانم، مستقلاً فقط همین گزارههایی که از متن آمده در ذهنم باشد؛ حتماً چیزهای دیگری هم دارد تزریق میشود. منتها نکتهٔ مهم این است که قواعد خواندن و درک متن را رعایت کنم. یعنی ممکن است خیلی چیزهای دیگر را در متون کهن دیده باشم که هیچوقت در فهم قرآن به من کمکی نکرده باشند، ولی این یکی به نوعی با چیزی که در قرآن بوده میخوانده و به من کمک کرده که چیزی را بفهمم. باز به چیزهایی در روانکاوی آدلر اشاره کردهام که آنها را هم، پیش از آنکه مثلاً دربارهٔ این سوره کار خاصی کرده باشم، از خیلی وقت پیش میدانستم: این حس که بچهها انگار به نوعی جاهای خالی را پر میکنند. بحث او بیشتر بر حسب تولد است، ولی وقتی ایدهاش را میخوانید، کلاً این احساس به آدم دست میدهد که انگار در فضای خانواده جاهایی وجود دارد که بچهها کمکم خودشان را در آن جایگزین میکنند. منتها ایدهٔ آدلر بیشتر این است که این اتفاقها بعد از تولد میافتد، نه اینکه چیزی ژنتیکی باشد؛ ولی فکر میکنم اصلاً در متون دینی تا این حد پیش میرود که این آدمی که دارد خلق میشود به نوعی به جاهای خالی مربوط میشود. چیزهایی را که یادم بوده سعی میکنم بگویم: چه چیزهایی از قبل در ذهنم بوده و بعد مثلاً ایدههایی دربارهٔ سورهٔ مریم به ذهنم رسید. چیز خیلی مفصلی نبوده؛ واقعیتش این است که وقتی برای اولین بار سورهٔ مریم را شروع کردم به خواندن، خیلی طول نکشید که دستکم این نکته به نظرم واضح آمد که یک چیز خیلی مهم در این سوره مسئلهٔ تولد و همین ارث است. فکر کنم اینقدر توضیح دادهام که امیدوارم برای شما هم بدیهی شده باشد: سوره را که باز میکنید، درست است که مسئلهٔ سلسلهٔ انبیا در آن هست، ولی سلسلهٔ انبیا در این سوره بیشتر از این جهت هست که از همدیگر ارث میبرند: سلسله از کجا شروع شده و چگونه انتقال پیدا کرده است؛ مثلاً ارث آل یعقوب قرار است به یحیی برسد، و الی آخر. این چیز خیلی مهمی در این سوره است که از خود سوره و از خود متن برمیآید، که محتوای سوره را به سمتی ببرید که ببینید این ماجرا چیست و انسانها چگونه از همدیگر ارث میبرند. بنابراین طبیعی است که در ذهن من چیزهایی شبیه این، از آنچه قبلاً میدانستم، با آن تلاقی کرده و مخلوط شده باشد. نکتهای که فکر میکنم شاید حتی پیش از این نکته که مسئلهٔ ارثبردن اینجا تم خیلی مهمی در این سوره است به ذهنم رسید، دوگانگیای است که دو قطعهٔ اول از نظر دخالت پدر و دخالت مادر در تولد دارند.
یعنی به نظر من این خیلی در این متن واضح است و هیچ ربطی به علوم عصر ندارد که اینطور نگاه میکنم: دو داستان اول متن عبارت از دو تولد است که در یکی فقط پدر را میبینیم و در دیگری فقط مادر را؛ معنایش این است که انگار بهطور تفکیکشده داریم نقش پدر و مادر را در تولد مشاهده میکنیم. این کاری است که در علم هم میکنند: وقتی میخواهند اثر یک پارامتر را ببینند، همهٔ پارامترها را ثابت میکنند و آن یکی را تغییر میدهند تا ببینند چه میشود.
تولد یحیی ومریم
تقریباً اتفاقی که در این متن میافتد و خیلی وضوح دارد این است که میبینید هیچ اشارهای به همسر زکریا نمیشود. درست است که دربارهٔ حضرت مریم اصلاً شوهری وجود ندارد و میتوانید بگویید چطور میشود متنی دربارهٔ تولد حضرت عیسی گفت که در آن مریم تنها انسانی نباشد که حضور دارد؛ ولی دربارهٔ زکریا میشد به نوعی واژهای مثلاً دربارهٔ دخالت مادر یحیی در تولدش آورد. دقیقاً انگار مادر یحیی اتفاقاً زنی است که بهطور طبیعی اصلاً باردار نمیشود؛ حتی باردارشدنش را هم از زکریا دارد. یعنی همه چیز توسط زکریا است؛ اصلاً اینطور فکر کنید: وقتی زکریا دعا میکند، میآیند و به او میگویند فرزندی به اسم یحیی به تو دادیم و دیگر تمام شد. ممکن است نه ماه بعد ببیند، ولی کل ماجرا با دعای او تمام شده است؛ یعنی انگار یحیی به دنیا آمد، اسمش را هم به او گفتند و نامگذاری هم شد.
بنابراین این تقابل در متن است؛ چیزی نیست که بخواهیم از بیرون به متن اضافه کنیم. یعنی متن در شروعش دارد دربارهٔ تولد صحبت میکند و به نوعی به نحوهٔ دخالت پدر و مادر در تولد بهطور مستقل اشاره میکند. اگر بخواهید فرض کنید که شروع سورهٔ مریم صرفاً دربارهٔ ماجرای ارث آل یعقوب و همان سلسلهٔ انبیاست و دارید انتهای بنیاسرائیل را میبینید که ماجرا چگونه تمام شده، یعنی دو پیامبر بزرگی را میبینید که در آخر ظهور کردند، و مثلاً محتوای سوره دربارهٔ سلسلهای است که از حضرت ابراهیم شروع شده و موضوع فقط این است که اول و آخرش را نگاه میکنیم و بعد سلسله را مرور میکنیم، من الان میتوانم متن را بردارم و ببینم چند آیه در دو صفحهٔ اول هست که ربطی به این موضوع ندارد. اینکه شما اینجا دربارهٔ انتهای ماجرای بنیاسرائیل صحبت میکنید، همه چیز متن را توجیه نمیکند. نمیتوانید این متن را بخوانید و به تأکیدی که روی این دیالوگ تکراری وجود دارد توجه نکنید.
اینکه هر دو وقتی خبردار میشوند چیزی میگویند و پاسخ میشنوند: «قال کذالک قال ربک…»؛ این خلقت اینجا مسئله است. خداوند اینجا دارد دربارهٔ این صحبت میکند که موجودی دارد متولد میشود و خداوند دارد این تولد را انجام میدهد و این کار برای خداوند آسان است، ولو بعضی از اسباب و مسببات معمولی وجود نداشته باشند. یا اینکه چرا اشاره میشود که روند تولد حضرت یحیی همراه با این بود که مثلاً کلام زکریا قطع شد؟ این چه ربطی به ماجرای اجتماع بنیاسرائیل دارد؟ یا حالتهایی که هنگام وضع حمل، یا پیش از آمدن فرشته، ذکر میشود؛ اینها اصلاً چه ربطی دارد؟ میتوانید از مجموع این دو صفحه پنج، شش جملهای را که به ماجرای انتهای بنیاسرائیل مربوط است بیرون بکشید و بقیه را حذف کنید و به جایی هم لطمه نمیخورد. بنابراین اگر کسی اینطور بفهمد که کل این سوره دارد دربارهٔ ماجرای انبیای ابراهیمی و بنیاسرائیل و ختم ماجرای بنیاسرائیل صحبت میکند، از بخش زیادی از محتوای آنچه اینجا هست بیتوجه گذشته است.
من شخصاً احساسم این است که اگر آیهها را بشماریم، بار محتوای تولد در دو سه صفحهٔ اول این سوره بیشتر از ماجرای انبیاست. بعداً ماجرای انبیا کمکم به یک تم تبدیل میشود. البته ماجرای انبیا از ابتدا وجود دارد؛ اولین عبارتهایی که زکریا میگوید این است: «یرثنی و یرث من آل یعقوب». یعنی اگر کسی اصلاً تاریخ نخوانده باشد هم میفهمد که اینجا برای آل یعقوب ارثی مانده و مشکل نبودِ وارث پیش آمده است. بنابراین به نوعی ماجرا از ابتدا به ماجرای سلسلهٔ انبیا مربوط است، ولی به نظر میآید کمرنگتر است؛ خود حضرت یحیی و نحوهٔ تولدشان، و البته عیسی، و حالاتی که داشتند، کاملاً جزو محتوای سوره و پررنگ است. بعد سراغ آن تم ارثرسیدن میرویم، و موضوع دقیقاً این است که آن تم ارث به این تم تولد مربوط میشود؛ مثل این است که اول باید بفهمید تولد چیست و آدمها اصلاً چگونه به دنیا میآیند، تا بعد بتوانید درک کنید که انبیا چگونه انبیا را به دنیا میآورند.
تم ارث و تم تولد
اینجا سؤالی وجود دارد که فکر میکنم هر کسی که روی این سوره فکر کند یا نکند، اگر با تاریخ انبیا آشنا باشد، چه شیعه باشد چه سنی، بهطور طبیعی در ذهنش هست: چرا اصلاً سلسلهٔ انبیا سلسلهای خانوادگی است؟ انبیای ابراهیمی، که مهمترین انبیای تاریخاند و خداوند اینقدر روی آنها تأکید میکند، به هر حال در یک خانوادهاند.
حتی آیهٔ صریح قرآن داریم که خداوند نبوت و حکمت را در این خانواده، در ذریه، قرار داد. بنابراین اینکه به هر حال حکمت و نبوتی هست که اینجا دارد به ارث میرسد، بهعنوان یک فکت وجود دارد. و به نظر میآید، و این را دارم بهعنوان ایدهٔ خودم میگویم، که در دو قسمت اول زمینهسازی میشود تا ما اصولاً مفهوم متولدشدن و نقش پدر و مادر در تولد را تا حدی درک کنیم که آماده شویم مسئلهٔ سلسلهٔ انبیا را به نوعی بهتر بفهمیم؛ بعد هم وارد موضوع سلسلهٔ انبیای ابراهیمی میشود. میخواهم بگویم وقتی دورهٔ اول تمام شد و دورهٔ دوم شروع شد، در جلسهای که یادم نیست چندم بود، اگر یادتان باشد، سؤالهایی مطرح کردم؛ مثلاً اینکه چطور ممکن است نبوت چیزی ارثی باشد، مثلاً آنچه زکریا دربارهٔ یحیی میگوید. از همان اول متن قرآن میفهمید که چیزی در آل یعقوب هست، نبوت یا مثلاً حکمت، به معنایی که قرآن میگوید.
زکریا انگار کسی را میخواهد که این را به او بسپارد؛ ولیّای از طرف خداوند میخواهد که این قطع نشود. به نظر من این صراحت دارد و از علوم عصر هم استفاده نمیکند؛ از علوم عصر که حتماً استفاده نمیکند، از علوم ماقبل عصر هم استفاده نمیکند. اینجا این را میفهمید که چیزی ارثی وجود دارد که دارد به ارث میرسد؛ جای دیگری از قرآن هم این را با صراحت دربارهٔ ذریهٔ ابراهیم میگوید. سؤالهایی که یادم هست گفتم مثلاً این است: اگر این را قبول دارید و اگر قرار است این سوره اینطور فهمیده شود که این موضوع جزو تمهای اصلی این سوره است، سؤال اصلی این است که اصلاً سلسلههای انبیا چگونه شروع میشود؟
ابراهیم چطور انگار چیزی را به دست آورد که بعداً به ارث برساند، این چیز چیست، چگونه به آن رسیده، چگونه ختم میشود و بعداً چه اتفاقهایی میافتد؟ حتماً از پدر به پسر میرسد؟ اگر به پسر میرسد، به نخستزاده میرسد یا نه؟ حالتهای دیگری هم پیش میآید. به هر حال به نظر میآید که آن سلسلهٔ انبیایی که بعداً میآید به نوعی در جهت توجیه اتفاقهایی است که اینجا دارد میافتد. یعنی میخواهم بگویم متن این سوره این سؤالها را بهطور طبیعی به ذهن آدم میآورد، اگر چیزی را خوب میفهمید. میگویند تا آدم از متن سؤال نکند، متن جواب نمیدهد؛ بعد میگویند ما سؤالهای خودمان را از مشکلات زندگی خودمان و از عصر خودمان میآوریم، بنابراین متن در سایهٔ چیزهایی فهمیده میشود که در ذهن ماست. این حرف خیلی خوبی است که ما واقعاً متن را، یا در واقع هر چیزی را، در سایهٔ سؤال میفهمیم؛ تا اصلاً سؤالی نکنید، انگار چیزی گیرتان نمیآید. دربارهٔ متن خیلی واضح است که اینطور است. منتها نکتهٔ اساسی این است که خود متن چقدر سؤالها را در ذهن شما ایجاد کرده است. مثلاً فرض کنید آدمی که سؤال مهم زندگیاش این است که تعبیر مکانیک کوانتوم چیست، برود متن قرآن را بخواند و سعی کند جواب این سؤال را به نحوی از این متن بیرون بکشد.
و کوتاه هم نیاید؛ یعنی از همین سورهٔ مریم که دارد میخواند همان سؤال را بپرسد. میخواهم بگویم سورهٔ مریم خودش سؤال ایجاد میکند. وقتی متنی را میخوانید و تلاش میکنید بفهمید، مدام از خودتان سؤال میکنید: این آیه چرا اینجاست؟ این واژه چرا استفاده شده؟ چرا این آیه بعد از آن آیه آمده؟ چرا این دو داستان به داستان حضرت ابراهیم بریده شدهاند، و چرا به آن جای داستان حضرت ابراهیم که دارد به پدرش میگوید این کار را نکن و آن کار را بکن، و پدرش هم میگوید از من دور شو، وگرنه سنگسارت میکنم؟ این سؤالها را پیش از خواندن متن در ذهنم نداشتم. اتفاقاً هنر یک متن، وقتی متن صریحی نیست، این است که سؤال ایجاد میکند، و هنر شما این است که سؤالها را خوب بگیرید و سعی کنید از آنها استفاده کنید و جواب بدهید. کدامیک از این سؤالهایی که دربارهٔ حضرت ابراهیم میپرسیم از علوم عصر میآید، یا واقعاً کسی پیش از خواندن این سوره خیلی جدی نشسته و به آنها فکر کرده است؟ فکر میکنم نمیشود کسی این سوره را بخواند و متوجه شود که مسئلهٔ سوره ارثبردن است، ارثبردن نبوت که از اول سوره مطرح است، و دستکم تا دو سوم سوره هم همین ماجرای سلسلهٔ انبیا و این نبوتی که ادامه پیدا میکند مطرح است، و بعد این سؤالها را بهطور طبیعی نپرسد: اگر ارثی است، از کجا شروع میشود؟ چگونه تمام شد؟ دستکم میدانیم یک سلسله تمام شد؛ و در آن میانهها چه اتفاقی میافتد؟ همهٔ این سؤالها به نوعی طبیعیاند و از خود متن درمیآیند، نه از جای دیگر. فکر میکنم هنر متنخواندن طرح سؤال خوب با استفاده از خود متن است؛ نه اینکه مدام به مشکلات زندگی خودم فکر کنم و سعی کنم آن مشکلات را در متن پیدا کنم. مثل این آدمهایی که با قرآن تفأل میکنند: سؤالی از قبل در ذهن دارد، مثلاً اینکه این کار را بکنم یا نکنم، بعد میخواهد متن را بخواند ببیند میشود از آن چیزی درآورد که به دردش بخورد. البته ممکن است بشود درآورد؛ نمیگویم تفأل کار بدی است. تفأل به این معنا که مشکلی دارید، جایی از قرآن را باز کنید، شروع کنید به خواندن و سعی کنید از حقایقی که در قرآن بیان میشود به نوعی بفهمید در کجای کارتان اشکال هست یا چه باید بکنید یا نکنید؛ نه اینکه باز کنید و ببینید بالایش نوشته خوب یا نوشته بد و بعد کار را بکنید یا نکنید. تفأل به معنای الهامگرفتن از آنچه در قرآن هست بد نیست، ولی ربطی به درک متن ندارد. اینطور نیست که وقتی تفأل میکنم و سؤال آمادهای از زندگیام در ذهنم هست، انتظار داشته باشم متن را بهتر بفهمم؛ فکر میکنم کاملاً در معرض این هستم که متن را بدتر از آنچه در حالت عادی میفهمیدم بفهمم.
دارم سعی میکنم تاریخچهٔ واقعی این حرفهایی را که زدهام بیان کنم. به نظر من بخشی از چیزها در ذهنم بوده، ولی همین الان میتوانم ادعا کنم، بیآنکه وارد جزئیات شوم، چون جزئیاتش را در جلسات گفتهام، که ایدههای خیلی از حرفهایی که زدهام و سؤالهایشان واقعاً از خود این سوره درمیآید؛ اینطور نیست که این سؤالها از جای دیگری به ذهن آدم آمده باشد. بعد میخواهم چیزی بگویم که از قبل در ذهنم بوده و فکر میکنم واقعاً در این جلسات اصلاً مستقیم به آن اشاره نکردهام: احساسم این است که این جور نگاهی که در ذهنم بوده در بخشی از حرفهایی که زدهام تأثیر گذاشته است. کاری که کردم این بود که نشستم و سعی کردم ببینم، و میبینم واقعاً کمی به مشکل برخوردم که از همهٔ این چیزهایی که دارم، کجایش را واقعاً از متن آوردهام، کجایش را از فصوص الحکم و کجایش را از جای دیگر. ممکن است چیزی از جایی آمده باشد ولی بعداً در متن شاهد خوبی برایش پیدا کرده باشم. دیدگاههای کلیای دارم که ممکن است در این متن به آنها اشاره شده باشد. میخواهم از یکی از این دیدگاههای کلی صحبت کنم که این متن مرا به فکر آن نینداخته که چنین واقعیتی وجود دارد: دیدگاهی خیلی کلی دربارهٔ جهان که فکر میکنم در همه جور نگاه دینی به دنیا وجود دارد؛ مخصوصاً در عرفان اسلامی و آنچه مخصوصاً با ابن عربی میشناسیم، این نگاه خیلی پررنگی است.
کلیاش را نگویم؛ همان صورت اسلامیترش را میگویم. در مقدماتی که فراهم کرده بودم، گفته بودم که نگاه دینی اصولاً فهمیدن همه چیز در سایهٔ اسماء است؛ نگاه اسلامی اینطور است. قرآن اینطور به دنیا نگاه میکند که خداوند هست، اسماء الهی هست، و هر چیزی که در این دنیا میبینید معنا دارد و ظهور چیزی است که در اسماء الهی هست. تلفیقی از تجلی اسماء با مثلاً شدت و ضعفی، تبدیل به واقعهای میشود که صورت ظاهری دارد، ولی در محتوایش، اگر معنایش را درک کنید، برمیگردد به اینکه همه چیز در این دنیا تجلیای از خداوند، از اسماء الهی، است. میگویم اسلامی، برای اینکه مفهوم اسماء به این شکلی که در عرفان اسلامی هست، در هیچ عرفان دیگری به این شدت و پررنگی وجود ندارد. فکر میکنم این تأکید روی اسماء، که قطعاً از قرآن آمده، جزو ویژگیهای جالب عرفان اسلامی است. واقعاً اینکه بعضیها میگویند ابن عربی در عرفانش تحت تأثیر مکاتب هندی و مسیحی و اینها بوده، بروید در متونی که در هند و مسیحیت بوده و هست و ادعا میشود ببینید آیا تأکیدی بر اسماء هست؟
تمام تأکید ابن عربی از اول تا آخر روی اسماء است. اگر از فصوص الحکم بخش مربوط به تحلیل بر اساس اسماء الهی را بردارید، اصلاً چیزی در فصوص الحکم باقی نمیماند؛ این کتاب را برای همین نوشته است. ایدهای که میخواهم بگویم این است که ایدهٔ کلی فصوص الحکم در ذهن من بوده و شاید به هر حال تأثیراتی در من گذاشته است. یک ایدهٔ کلی وجود دارد و آن این است که ابن عربی دنیا را انگار اینطور میبیند که همهٔ عالم خلق شده تا اسماء الهی تجلی پیدا کنند، و انسان خلق شده برای اینکه میتواند جامع همهٔ اسماء باشد؛ یعنی همهٔ اسماء میتوانند در انسان تجلی کنند: هم از نظر فعل، یعنی انسان انگار نسخهٔ متناهیای از خداوند است که میتواند همهٔ اسماء را در خودش داشته باشد، و هم از نظر درک، بهعنوان آینهای که خداوند بهطور کامل در آن تجلی میکند. به نظر میآید قرآن هم به نوعی شهادت میدهد که اصلاً انسان به این دلیل خلق شده است.
اسماء الهی و تجلی
منتها ایدهای که در ابن عربی هست این است که این تجلی اسماء نوعی روند تاریخی دارد. اینطور نیست که در سراسر دوران، از خلق عالم و بعد از خلق انسان در طول تاریخ انسان، اسماء خداوند با طرزی ثابت تجلی کنند؛ برای اینکه اگر ثابت باشد، آن وقت این سیر از کجا میآید؟ اگر اسماء خداوند همیشه بهطور ثابت با شدت مشخصی تجلی کنند، باید جهان ثابتی داشته باشیم. اصلاً سیر حرکت جهان نتیجهٔ این است که اسماء الهی انگار یکی بعد از دیگری تجلی میکنند؛ یعنی هر دورهای دورهٔ تجلی یک اسم است: یک اسم غلبه دارد، بعد اسم دیگری غلبه پیدا میکند. اسماء الهی در طول تاریخ شدت و ضعف دارند؛ این اصطلاح شدت و ضعف را من به کار میبرم. در هر عصری دوران غلبهٔ یک اسم یا بعضی از اسماء است؛ بعضی از اسمها در حالت خفا قرار میگیرند و بعضی بارزتر میشوند. جهان طوری تغییر میکند که انگار این اسماء را بهطور رنگارنگی منعکس میکند. ابن عربی کتاب فصوص الحکم را نوشته تا بگوید تاریخ انبیا همین است: هر نبی تجلی یک اسم است؛ از آدم شروع میشود و مثلاً به حضرت نوح و حضرت ابراهیم میرسد.
اینها هر کدام ویژگیای دارند. از هر فصل کتاب فصوص الحکم اگر اسماء را بردارید چیزی نمیماند. ایدهٔ کتاب فصوص الحکم این است که هر فصل این کتاب دربارهٔ یکی از انبیاست و همان اولش مثلاً «نوح؛ فصل حکمت نوحی» است، که نوح، در نظر ابن عربی، تجلی کامل اسم «حکیم» است. کاری که ابن عربی میکند این است که نه از مطالعهٔ تاریخ، چون سیر انبیا را به ترتیب تاریخیاش هم نمیگوید و در فصوص الحکم پس و پیش میکند، بلکه از شناخت عرفانیای که خودش از اسماء الهی دارد، ایدهٔ کلیای دارد که این سیر اسماء الهی چگونه است: شدت و ضعفش، و اینکه اول کدام اسم تجلی میکند و بعد کدام. برای همین است که میبینید فصلهای کتاب فصوص الحکم مطابق ترتیب تاریخی نیست، بلکه به ترتیبی است که ابن عربی میفهمد: اینکه مثلاً بعد از اسم حکیم کدام اسم در جهان تجلی پیدا میکند، و پیامبری را مطرح میکند که محل تجلی آن اسم است. یک ایدهٔ کلی از این دست وجود دارد که سیر تاریخ را اصلاً به صورت ظهور و خفای اسماء الهی ببینیم.
هر دورهای از تاریخ نشاندهندهٔ بهاصطلاح بروز یک یا چند اسم خداوند است، مثلاً بهطور کامل و با شدت زیاد؛ و تحولات دنیا را اینطور نگاه کردهاند. این دیدگاه اصلیای است که در عرفان ابن عربی هست. همهٔ عرفای اسلامی به این شدتی که ابن عربی به ماجرای اسماء الهی نگاه میکند دیدگاه تاریخی ندارند؛ دربارهٔ ابن عربی هم واقعاً نمیشود گفت دیدگاهش به این معنا دیدگاه تاریخی است، چون ترتیب تاریخ را به نوعی عوض میکند.
ابن عربی خیلی به زمان بهعنوان یک پارامتر اساسی نگاه نمیکند؛ زمان به نظرش کمی قابل دستکاری است و اینکه این یکی کمی زودتر آمد یا آن یکی، برایش مهم نیست؛ ولی سیری منطقی از تجلی اسماء در ذهنش هست. در عرفان اسلامی بعداً آدمهایی آمدند که جنبهٔ تاریخی این دیدگاه ابن عربی را کمی تقویت کردند. این حرفهایی که الان میزنم، اینکه تاریخ جهان با شدت و ضعف ظهور اسماء ساخته میشود، شاید صراحتاً حرف ابن عربی نباشد؛ ولی آدمهایی آمدند، مثلاً شبصری و کسان دیگر، که این ایده را با صراحت بیشتری بیان کردند. شبصری در کتاب معروفش، گلشن راز، بیت معروفی دارد که این ایده را به زیبایی بیان کرده است. وقتی میگوید «حقیقت»، فرقی نمیکند که بگوید حق یا حقیقت یا خداوند؛ مخصوصاً ابن عربی و پیروانش واژهٔ حق و حقیقت و خدا را کاملاً به یک معنا به کار میبرند و اتفاقاً خیلی تأکید دارند که حق یکی از اسماء اصلی خداوند است.
میگوید: «حقیقت را به هر دوری ظهوری است / … اسمی بر جهان افتاده نوری است». یعنی دنیا این است: دورانهایی در جهان وجود دارد که ویژگیشان این است که در هر کدام از این دورانها که نگاه میکنید، انگار نور یکی از اسماء در جهان افتاده است. ایدهٔ کلی ابن عربی، اینکه چرا انبیا تابع این تغییرات اسماءاند و اصلاً هر نبی نمایندهٔ یک اسم است، از اینجا میآید. نمیتوانم اشاره نکنم، هرچند شاید اشاره نکنم بهتر باشد: این موضوعی که میگویم در دوران معاصر ما به این دلیل که شخصی به اسم فردید، که اطرافش خیلی جنجال وجود داشت، این ایدهٔ ابن عربی را محور همهٔ بحثهای خودش، از جمله بحثهای سیاسیاش دربارهٔ دنیای معاصر، قرار داد، به نوعی اطرافش مسائلی وجود دارد و مقداری شلوغپلوغی هست. مثلاً فردید را متهم میکنند که عرفان اسلامی را برداشته و بهطور مصنوعی با دیدگاههای تاریخی هایدگر و گادامر و اینها مخلوط کرده و ملغمهای درست کرده که سازگار نیست، و بعد با استفاده از این دیدگاه خودش میخواهد همهٔ دنیا را، از سیر تاریخ غرب گرفته تا مسائل انقلاب اسلامی و دولت موقت، با چنین چیزهایی تحلیل کند. اطراف این موضوع حاشیههایی به وجود آمده است. یک سال بیشتر نیست که چیزی از فردید خواندهام. این ایده خیلی به اسم فردید شناخته میشود، ولی این ایده مال ابن عربی است، مال شیخ محمود شبصری است؛ فردید برایش اسم گذاشته و خیلی از آن استفاده کرده است.
فردید و علمالاسماء تاریخی
شخصاً بگویم، چون اخیراً، در یکی دو سال اخیر، چند متن، نه کامل، بخشهایی از آنها را، از فردید و پیروان فردید خواندهام: اصلاً به نظر من بد نیست. نمیدانم چرا عدهای اینقدر با این آدم دشمنی داشتند. تلفیقی که از ایدههای ابن عربی با هایدگر دارد بد نیست؛ البته آنقدر نخواندهام که بتوانم واقعاً قضاوت کنم، ولی حتی تحلیلهایی که بعداً دربارهٔ غرب میکند به نظر من جالب است. منتها میدانم که چیزهای عجیبی هم بوده: خیلی حرفهای حاشیهساز میزده که اطرافش حرف درآمده است؛ مثلاً حرفهای ضدیهودی میزده، ضدیهودی به معنای کاملاً به نوعی نژادی. میگویم، من خودم جایی ندیدهام، ولی شهرت دارد به ضدسامیبودن؛ شهرت دارد به اینکه اولین کسی بود که، وقتی هنوز کسی شروع نکرده بود، با دولت موقت و بازرگان و اینها مخالفت کرد؛ این سروصداها را که اینها لیبرالاند و باید کنار بروند او شروع کرده است، و خیلی چیزهای عجیب و غریب.
بیست سال پیش جزو پیشگامان تکفیر دکتر سروش هم بوده است. ببینید، آدمی که میخواهد حرفهای عرفانی و فلسفهٔ هایدگر را بزند، خودش را وارد این کرده که بگوید این کافر است و بازرگان اینطور است؛ واقعاً یک عالم دشمن برای خودش تراشید. راستش من کاملاً با دید منفی، کتابی را که فکر کنم دو سال پیش در نمایشگاه دیدم خریدم، همینطور که ببینم چه گفته که اینقدر پشتش حرف میزنند؛ ولی همینطور که خواندم، دیدم حرفش بد نیست. به نظرم، لااقل تا جایی که من دیدهام، اینطور میتوانم بگویم: تلفیقی که از ایدههای عرفانی و هایدگر در ذهنش هست، تلفیقی مصنوعی است که دو چیز را بهزور کنار هم چپانده باشد؟ درکی از حرفهای فلسفهٔ بهاصطلاح آلمانی قرن بیستم دارد که شاید درک کاملی نیست، و درکی هم از عرفان اسلامی دارد که عرفای معاصر ما میگویند آن هم درک کاملی نیست؛ هر دو را به نوعی خوب نفهمیده، ولی خلاصه از همین چیزهایی که فهمیده چیزی درست کرده که به نظر من، تا جایی که خواندهام، انسجام دارد. ممکن است نه حرف ابن عربی باشد و نه حرف هایدگر؛ چه اشکالی دارد؟ به نظر من به نفع فردید است که بگوییم این آدم ابن عربی را خوانده، هایدگر را خوانده و خوب هم نفهمیده، ولی خودش چیزهایی فهمیده و اینها را به تئوریها و نحوهای از نگاهکردن و تحلیل مسائل تبدیل کرده که جالب است. اولین کسی بود که اصطلاح «قرضزدگی» را در ایران به کار برد؛ جلال آل احمد شاگرد فردید بوده و آن کتاب را بر اساس ایدههای فردید نوشته است. خیلی از آدمهایی که همین الان هم زندهاند شاگردان نزدیک فردید بودهاند؛ مثلاً داوری هست، و خیلیهای دیگر.
به هر حال آدم مؤثری در فرهنگ معاصر ما بوده است؛ خیلی از آدمهای فرهنگی ما به نوعی از کلاسهای دکتر فردید رد شدهاند. آقای آشوری هست که البته الان توبه کرده و برگشته و کتابی علیه فردید نوشته است؛ این آقای مدد پول که مدتی پیش در تصادف رانندگی مرد، از شارحان است و چند تا از کتابها را نوشته و تصحیح کرده است. آقای فردید دکترا نداشت، ولی به او دکتر فردید میگفتند؛ همینطوری به او میگفتند. آقای فردید فقط سخنرانی میکرد؛ یکی دو مقاله، میگویند، در جوانی نوشته است؛ هیچوقت اهل قلم نبود و هر چیزی که به اسم فردید هست شاگردانش نوشتهاند. حالا اینکه چقدر اینها را در زمان حیات خودش بازبینی کرده یا نکرده، نمیدانم. به هر حال آقای مرحوم سید عباس معارف جزو معروفترین کسانی است که سعی کرده حرفهای فردید را شرح دهد. اسم این تئوری «علمالاسماء تاریخی» شده است.
فکر کنم این اسم را خود ایشان گذاشته است؛ یعنی تا آنجا که من میدانم، پیش از او کسی این واژه را به کار نبرده است. ایده این است که هر وقت میخواهید به جهان نگاه کنید و تحلیلش کنید، باید بگویید الان چه اسمی است که بروز کرده است. مثلاً، و این را چون از جایی شنیدهام و نخواندهام، شاید خود فردید این را نگفته باشد، اینکه الان نظام سرمایهداری، نظام غرب، تجلی اسم «جبار» است، به دلایلی.
و اگر مثلاً کسی با اسماء الهی آشنا باشد، شاید بتواند دربارهٔ سیر تاریخ چیزی بگوید؛ یعنی بگوید مثلاً چه چیزی جایگزین ظهور این اسم میشود و اسماء الهی با چه نظمی ظاهر میشوند. نمیدانم واقعاً چقدر از این حرفها در کلاسهای خود آقای فردید زده شده است، ولی ایدهٔ کلی این است که تاریخ بر اساس ظهور اسماء شکل میگیرد. اصل تاریخ چیست؟ انبیا هستند. پادشاهها رفتند این طرف و آن طرف را گرفتند، و اینها تاریخ حساب میشوند؟ چون در قرآن که نگاه میکنید، تاریخ همان تاریخ انبیاست، و تاریخ انبیا بنا به فصوص الحکم تاریخ ظهور اسماء است. بنابراین میخواهم بگویم این ایده اصولاً در فصوص الحکم هست؛ ایشان ممکن است نسخهٔ جدیدی از آن ارائه کرده و آن را تأسیس کرده باشد، ولی کلاً ما در عرفان اسلامیمان، در شاخهٔ مهمی که از ابن عربی شروع میشود، این ایده را بهشدت داریم که اسماء در طول تاریخ تجلی میکنند.
منظورم صرفاً خود این ایدهٔ علمالاسماء تاریخی، به معنای جدیدش یا حتی به معنای فصوص الحکمیاش، نیست؛ ولی به هر حال این حرفها ته ذهن من هست، و به نظرم نگاه درستی میآید که جهان و حتی تاریخ را باید به نوعی بر اساس اسماء تحلیل کنیم. فکر میکنم جاهایی، حتی بیآنکه خودم متوجه باشم، از آن استفاده کردهام و مثلاً تئوریای درست کردهام؛ این ایده به نوعی در حرفهایی که زدهام مؤثر بوده است.