او نخست برنامهٔ باقیماندهٔ سوره و جلسههای بعد را اعلام میکند و بعد، بهعنوان آخرین بحث دربارهٔ تاریخ انبیا، دو ایدهٔ عرفانی را نقد میکند. در نیمهٔ دوم به قسمت سوم سورهٔ مریم میرسد و میپرسد چرا سوره با قیامت ختم میشود.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
اعلام برنامه و پایان سوره مریم
تصمیم گرفتهام دیگر بیش از این دربارهٔ قسمت انبیا بحث نکنم. این نتیجهٔ تصمیم دیگری است: اینکه به هر طریق ممکن سورهٔ مریم و این بحث را حتماً تمام کنم؛ حتی اگر دو جلسه تعطیلی بخورد، به هر حال تمامش میکنم و نمیگذارم به آن طرف سال بماند. هنوز میشود چیزهای جالبی در این خصوص گفت، یا بحثهایی را که در این دو جلسهٔ اخیر داشتم کمی بسط داد؛ ولی احساسم این است که جلسات سورهٔ مریم شاید بیش از اندازه طول میکشد. واقعیت این است که آن بحثها شاید جایشان در سورهٔ مریم نیست، برای اینکه سورهٔ مریم از جایی به بعد، غیر از دو قسمت اول و مقداری از قسمت حضرت ابراهیم، فقط به چیزهای خیلی خلاصهای از بعضی از انبیا اشاره میکند و وارد جزئیاتشان نمیشود. فکر میکنم جای دیگری هست که بعضی از داستانهای انبیا در آن خیلی باز شده است، مثلاً داستان موسی در سورههای دیگر؛ آنجا میشود بیشتر وارد بحثها و جزئیات شد.
مهمتر اینکه تصمیم گرفتم دربارهٔ قسمت آخر سوره، که دربارهٔ قیامت است، خیلی وارد جزئیات نشوم. باز هم فکر میکنم اینجا نگاه خاصی به قیامت هست: به آن جنبههای سمبولیکی که معمولاً در لحن قرآن دربارهٔ قیامت هست، اشارهٔ مستقیمی نمیشود و مطالب قیامت در ادامهٔ همین بحثهای سوره مطرح است. جا دارد که وارد این بحث شویم، ولی من از آن صرفنظر کردم؛ فکر میکنم اگر بخواهیم این بحثها را اینجا پیش بکشیم، چیز خیلی طولانیای میشود. شخصاً احساس میکنم شاید جاهای دیگری، در سورههای دیگر یا قسمت دیگری از متن قرآن، برای مطرحکردن بحث قیامت مناسبتر باشد. بحث طولانی میشود، چون اصلاً باید وارد این موضوع شویم که در قیامت چه هست، چرا بعضی از تعابیر بهطور قطع جنبهٔ سمبولیک دارد و چطور میشود میان آنها و دنیایی که در آن زندگی میکنیم ارتباطی برقرار کرد. من در سورهٔ روم اشارهٔ خیلی مختصری کردم که اصولاً چیزهایی که دربارهٔ قیامت گفته میشود به نوعی باطن همین دنیاست؛ ولی فکر میکنم خیلی طول میکشد تا آدم مقدمات را بچیند و طوری وارد این بحثها شود که بحث هدر نرود. کلاً حس خوبی ندارم که الان این کار را بکنم.
دربارهٔ اینکه بحث انبیا را کوتاهتر میکنم: واقعاً از اول که شروع کردم، قصدم این بود که این قسمت مربوط به انبیا را کمی طولانی کنم، ولی از اول قصد نداشتم که وارد بحث قیامت شوم. بنابراین بخشی از برنامهٔ اولیهٔ خودم را کوتاه میکنم. در حین بحث بارها فکر کردم که چه حجمی برای این قسمت در نظر بگیرم و به نتیجهای نرسیدم؛ یعنی هیچوقت به این نتیجه نرسیدم که اینجا بحث قیامت را خیلی باز کنم.
برنامهٔ دیگری که فکر میکنم بد نیست شروع کنیم این است که سخنرانیهایی مثل همان سخنرانی دربارهٔ سورهٔ روم را از اول قرآن، به همان ترتیبی که در قرآن هست، ادامه بدهیم و پیش برویم. احساسم این است که یکی دو ماه یک بار، بسته به طول سورهای که به آن میرسیم، و با این فرض که کسانی که علاقهمندند دوست دارند پیش از آن جلسه خودشان مقداری سوره را خوانده باشند، این کار را بکنیم. ممکن است چندین و چند سال طول بکشد و هر سال بیش از چند سوره بحث نشود؛ ولی پنجاه سوره تقریباً حجم اکثر قرآن است و به جزء ۲۹ میرسیم. بنابراین اگر همینطور یکی دو ماه یک بار این کار انجام شود، در مدتی حدود سه چهار سال میتوانیم آن را با همهٔ سورهها انجام بدهیم، یعنی تصویری کلی از موضوعهای هر سوره را در یک جلسه مطرح کنیم.
این تصمیم اولاً نشانهٔ این است که من خیلی میل ندارم این شیوهٔ بحثکردن را ادامه بدهم، یعنی اینکه برنامهمان این باشد که در این جلسهها دربارهٔ سورهها بحث کنیم. از اول هم برنامهٔ ما اینطور نبود؛ از سورهٔ نور شروع شد. این سورهٔ مریم هم به نوعی معطوف به خواندن یک سوره است، ولی همانطور که میبینید وسط همین سوره هم خیلی رفتیم و آمدیم و بحثهای حاشیهای دیگری مطرح کردیم. معنایش این نیست که دیگر هیچ سورهای را نمیخواهم مفصل بحث کنم، ولی بنا نیست بهطور مداوم چنین کاری انجام شود. من سورهٔ نور را در واقع بهعنوان یک برنامهٔ خاص برداشتم؛ میخواستم نمونهای نشان بدهم از اینکه چطور میشود دربارهٔ یک سوره حرف زد و اول و آخرش را چطور به هم ربط داد. سورهٔ مریم هم خوشبختانه موضوعش طوری است که به خیلی چیزهای دیگر مربوط شد، و من راضیام از اینکه وسطش، به مناسبت بحثهایی که در خود این سوره هست، رفتیم و دربارهٔ مسیحیت بحث کردیم. بنابراین آن موضوع، جدا از بحثهای این جلسات، میتواند بهعنوان یک سری ادامه داشته باشد: اینکه کل قرآن را از اول شروع کنیم و سورههایش را بگوییم. طبعاً هرچه سوره بزرگتر باشد، در یک جلسه کمتر میشود دربارهٔ آن حرف زد.
دو نکته باعث شد این تصمیم را بگیرم. یکی اینکه بنا نیست ادامهٔ جلسات به صورت سورهخواندن باشد؛ اگر بحثها موضوعی شود یا جور دیگری پیش برود، مثلاً بحث بعدی که قرار است دربارهٔ یهودیت باشد، طبعاً میل دارم روال سورهخواندن را به نحوی ادامه بدهم، آن هم به این صورت که سخنرانی مختصری بکنم. دلیل دیگرش شاید این است که ایدهای به ذهنم رسید تا نقص این کار را به نحوی بپوشانم؛ نقصش از نظر من این است که صحبتکردن دربارهٔ یک سوره ناقص میماند، و کاملاً احساس میکنم در یک جلسه تقریباً هیچ نمیشود گفت. ایده این است که آخر هر جلسه دستکم به مقدار زیادی از پرسشها و ابهامهایی که وجود دارد و دربارهٔ آنها صحبت نشده اشاره کنم. اینطور میتوانم احساس بد خودم را از اینکه خیلی چیزها را نگفتهام از خودم دور کنم و بگویم موضوع را مطرح کردهام و حالا دیگران بنشینند و خودشان فکر کنند. فکر میکنم به هر حال بد نباشد که چنین کاری را شروع کنیم.
موضوع دیگر اینکه دو سال است قرار است سخنرانیای دربارهٔ آمریکا بکنم، و اعلام میکنم که آمادگی دارم این سخنرانیها را انجام بدهم. بنابراین ادامهٔ سورهٔ مریم ممکن است با توجه به این حرفها بیش از سه، چهار، پنج جلسه نشود، و از نظر من مسئلهای نیست؛ هر قدر برسم دربارهٔ این سوره میگویم، چون کلاً این احساس را که چیز عمدهای مانده که بخواهم دربارهٔ آن صحبت کنم از دست دادهام. وقتی تصمیم دارم دربارهٔ قیامت وارد جزئیات نشوم، قطعهٔ آخر سوره را با جزئیات بحث نمیکنم. قسمت انبیا را هم فکر میکنم به اندازهٔ کافی بحث کردهام.
ممکن است جای دیگری، مثلاً شاید در بحثهای مربوط به یهودیت، در آخر به داستان موسی در قرآن برگردیم و جلساتی برای تکمیل آن بحثها بگذاریم. این خودش موضوع مستقل جالبی است. اتفاقاً داستان موسی در قرآن، بهعنوان موضوعی که بارها و هر بار به نحوی در قرآن نقل شده، فکر میکنم موضوع خوبی باشد، چون دیگر در یک سوره نیست؛ هرچند بحثکردن دربارهٔ آن اینطور سخت میشود. فکر میکنم شاید در ادامهٔ بحثهای یهودیت مقداری دربارهٔ داستان موسی، مثلاً موسی و فرعون، با رویکردی کمی خاصتر بحث کنیم. خود داستان موسی در قرآن بخشهاییاش دربارهٔ زندگی خود موسی است، بخشهای عمدهایاش کمی سیاسیتر است و به برخورد موسی و فرعون مربوط میشود، و قسمتهایی هم جنبهٔ حاشیهای دارد، مثل برخورد موسی با خضر و چیزهای مختلفی که در جاهای متعدد به قطعههایی از آن اشاره میشود. سورهٔ قصص جایی است که بیشترین اشاره را به زندگی خود موسی دارد و در آن مسائل نبوت و برخورد او با فرعون کمتر مطرح است، کمتر از جاهای دیگری مثل سورهٔ طه یا اعراف که کمی مفصلترند. جنبههای سیاسی هم البته هست: زندگی موسی از همهٔ پیامبرها سیاسیتر بود؛ در تمدن خیلی پیشرفتهای ظهور کرد و ماجرایش تشکیلشدن یک قوم دینی در دنیاست، بنابراین مسئله بهطور طبیعی جنبهٔ سیاسی دارد.
خلاصه، سورهٔ مریم را بهزودی تمام میکنم و سخنرانیهای مربوط به سورهها را هم در همین جلسات انجام میدهم، یعنی نمیخواهم وقت جداگانهای برایشان بگذارم و کار و وقت اضافهای صرفشان کنم. برای سورهٔ حمد فعلاً جلسهٔ جداگانهای نمیگذاریم. من کلاً از سورههای خیلی کوچک میترسم؛ فکر میکنم بحثکردن دربارهٔ سورههای کوچک خیلی سخت است. شاید بهعنوان نمونه دربارهٔ یک سورهٔ کوچک یک جلسه بحث کنیم تا قانع شوید که چرا سخت است.
سخنرانی آمریکا دستکم دو جلسه است؛ معمولاً وقتی میگویم یک جلسه، سه چهار جلسه میشود، و این اصلاً سخنرانیای دوجلسهای است. فکر کنم در این جلسات یک بار اشاره کردهام که این موضوع به دو سال پیش برمیگردد: دقیقاً همین موقعها، در اسفند دو سال پیش، به شما گفتم که میخواهم چنین سخنرانیای بکنم. پیش از اینکه خود سخنرانی را بشنوید، بگویم که ایدهای که بعداً در بحث مسیحیت به کار بردم، یعنی اینکه از زبان کسی که کاملاً مدافع مسیحیت است صحبت کردم، ریشهاش در سخنرانی آمریکا بود: قرار بود در یک جلسه کاملاً بهعنوان یک آمریکایی سخنرانی کنم و در جلسهٔ دیگر آن حرفها را نقد کنم. خلاصه خیلی از چیزهایی که قرار بود در آن جلسات گفته شود، از قالبش گرفته تا محتوایش، همینطور لو رفته است و جاهای زیادی به آن اشاره کردهام.
این بار میخواهم سخنرانی آمریکا را عمومی اعلام کنم. دفعهٔ پیش خصوصی به شما گفته بودم و کنسل شد؛ این بار میخواهم عمومی بگویم تا فشاری بر شما و من باشد که این جلسات بهزودی انجام شود. ماجرای کنسلشدنش این بود که کتابی را که خیلی به آن علاقهمند بودم، به محض اینکه ترجمه شد خواندم؛ خبر نداشتم که دارد ترجمه میشود. گاهی آدم میشنود که کسی دارد کتابی را ترجمه میکند و منتظر میماند که دربیاید.
پرانتزی باز کنم: ترجمهٔ آقای پریز سیار از عهد جدید درآمده است. چاپ فوقالعاده خوبی دارد و ترجمهٔ فوقالعاده خوبی است. برای کسانی که عهد جدید را نخواندهاند و دوست دارند بخوانند، این ترجمه بهطور قطع برای خواندن فوقالعاده مناسبتر است. من نمیدانستم که دارد این کار را میکند. پانویسهای خیلی جالبی هم دارد و فقط ترجمهٔ سلیس و خوبش نیست؛ کتاب کار خیلی باارزشی است. ایشان اصولاً در مطالعات ادیان کارهای خوبی میکند و متون مقدس را ترجمه میکند. پیشتر بخشهایی را که بهاصطلاح آپوکریفا خوانده میشود ترجمه کرده است، یعنی آنهایی که در تورات رسمی یهودیان و در تورات مسیحیان نیست، و دو کتاب مستقل، بن سیرا و حکمت سلیمان، را هم درآورده است. من دو سال بود شنیده بودم که ایشان دارد ترجمه میکند؛ حتی حدود دو سال پیش جلسهای در نقد ترجمهاش در شهر کتاب برگزار شد. ولی چاپ این کتاب اینقدر طول کشید. به نظر میآید آن موقع که آن جلسه برگزار شد، ترجمه انجام شده بود؛ چرا اینقدر طول کشید تا دربیاید، نمیدانم.
سخنرانی آمریکا وکتاب بودریار
ماجرای سخنرانی این بود که کتاب «آمریکا»ی بودریار چاپ شد. من ناگهان، بیآنکه خبر داشته باشم کسی دارد آن را ترجمه میکند، آن را دیدم و با علاقه خریدم و شروع کردم به خواندن، و همینطور که میخواندم احساس کردم که میل دارم سخنرانیای دربارهٔ آمریکا بکنم. کتاب خیلی خوبی است و همین الان توصیهاش میکنم. کتاب عجیبوغریبی است؛ انتظار نداشته باشید از بودریار کتاب معمولیای بخوانید که چیزهایی از آمریکا را به شما معرفی کند. چیزی شبیه سفرنامه است، سفرنامهٔ آدم عجیبوغریبی مثل بودریار، و جالبیاش در این است که ببینید به چه چیزهایی توجه میکند. فکر کنم سفرنامهای مشابه این از کسی نباشد. کتابی هم هست که خیلی بحثبرانگیز بوده و خیلی از طرفداران بودریار از آن خوششان نیامد.
به نظر من کتاب خیلی جالبی است، شاید به همین دلیل که به چیزهایی اشاره میکند که دیگران خیلی اشاره نکردهاند. فکر میکنم کتاب جا دارد که همین حالت را داشته باشد و از زاویهٔ دید جدیدی به آمریکا نگاه کند. خلاصه، این کتاب را که میخواندم، به نظرم رسید که سخنرانی کنم. آن موقع بودریار زنده بود. بعد که برنامه به هم خورد، بودریار، اگر اشتباه نکنم، در اسفند همان سال مرد، همان موقعی که قرار بود سخنرانی انجام شود. بعد هم که عید شد، دیدم از آن حالت اضطراری که داشتم، اینکه چیزهایی در ذهنم بود و باید میآمدم و سخنرانی میکردم، راحت شدهام. سخنرانیکردن من خیلی اینطور است: فکری به من فشار میآورد و با سخنرانی از دستش راحت میشوم. بعد همینطور به آقای عسگری گفتم که اگر یک روز کتاب دیگری خواندم و دوباره به من فشار آورد، میآیم و سخنرانی میکنم. دو سال گذشته و دیگر این اتفاق نیفتاده است، و من ناامید شدم که این سخنرانی بهطور طبیعی انجام شود.
اینکه حالا شفاهاً اعلام میکنم برای این است که مجبور شوم بیایم و این سخنرانی را بکنم، بهعنوان کار عقبافتادهای که قرار بود انجام شود. همین که کار عقبافتادهای دارم که انجام نشده، اذیتم میکند، نه محتوای سخنرانی. انشاءالله اگر بشود قبل از عید، وگرنه بعد از عید؛ ولی نباید یکی از دو جلسه قبل از عید بیفتد و دیگری بعد از عید، چون ممکن است عدهای در این فاصله کاملاً آمریکایی شوند و فاصله زیاد شود؛ بهتر است بیش از یک هفته آمریکایی نمانید. برنامهام از اول این بود، و الان هم امیدوارم بعد از دو سال خیلی از ذهنم نرفته باشد، که با تمام وجود از آمریکا دفاع کنم. حالا هم که آقای اوباما آنجا سر کار آمده، واقعاً اوج دموکراسی را در آمریکا میبینید و طبعاً میشود از همین وقایع اخیر هم استفاده کرد و غلظت قسمت اول را کمی بیشتر کرد. شاید هم آقای اوباما یک دفعه آمریکا را خوب کرد؛ آن وقت سخنرانی اول را که گفتم، لازم نیست سخنرانی دوم را بکنم، چون آمریکا واقعاً کشور خیلی خوبی شده است.
سخنرانیهای مربوط به سورهها را همینطور، با ذوق، مینشینم و چیزهایی مینویسم و میآیم؛ ولی دربارهٔ سخنرانی آمریکا فکر کنم میخواهم پیش از آن کمی بیشتر فکر کنم.
شباهت انبیا و رشد انسان
در دو جلسهٔ آخر، اگر اشتباه نکنم، دربارهٔ ایدهٔ شباهت میان داستانهای انبیا و دوران رشد انسان بحث کردم، و آخر جلسهٔ قبل اشارهای هم به ایدهای از لاهیجی دربارهٔ تطبیق دورهٔ ولایت و نبوت کردم: اینکه همانطور که در قوس نزول دایرهٔ هستی انبیا ظهور میکنند، در قوس صعودش امامان ظهور میکنند، و هر امامی در مقابل یکی از انبیا قرار میگیرد. آخر جلسه گفتم که چیز شیطنتآمیزی هنوز در ذهنم بود که نگفتم؛ حالا میخواهم بگویم، ولی بدون شیطنت.
شیطنتش این بود: اگر یادتان باشد، در بحث مسیحیت گفتم گاهی این وسوسه را دارم که آدم سخنرانیای بکند یا کتابی بنویسد و از قبل اعلام کند که چند حرف کاملاً غلط در این سخنرانی یا نوشته میزند، تا مردم وقتی کتاب را میخوانند، آن را مثل کتاب درسی نخوانند. چیزی که واقعاً در دورهٔ دبیرستان دیدم این است که اکثر بچهها شاید اینطور کتاب میخوانند: کتابهای غیردرسی را هم که مینشینند و میخوانند، فلسفه باشد یا تاریخ، طوری میخوانند که انگار همهاش درست است. اینکه کسی کتاب درسی را هم اینطور بخواند کار اشتباهی است، چه رسد به کتاب غیردرسی. واقعاً خاطرهای دارم از یکی از دوستان خیلی خوبم در دورهٔ دبیرستان که یک تابستان نشسته بود و کتابی را چنان دقیق و خطبهخط خوانده بود که همهاش را عین کتاب درسی حفظ کرده بود و نقل قول هم میکرد؛ به او چیزی میگفتی، میگفت نه، این حرفی که میزنی غلط است، در آن کتاب چیز دیگری نوشته است. آن هم کتابی بود که یک نفر دربارهٔ مسائل اجتماعی نوشته بود، و در علوم انسانی هر کسی چیز دیگری میگوید و توافقی وجود ندارد.
خوب است آدم متن را اینطور بخواند: با این احساس که از قبل رسماً اعلام شده که در آن حرفهای غلطی زده میشود. چون من، چه بخواهم چه نخواهم، حتماً درصدی از حرفهایم غلط است، یا ممکن است نوع نگاهم نگاه خوبی نباشد و زاویهٔ دیدم چیز جالبی نباشد. منظورم از اینکه زاویهٔ دید ممکن است جالب نباشد، حتی دربارهٔ کتاب ریاضی هم صدق میکند. کتابهای ریاضی هم به نوعی چیزی را مدل میکنند، و این پرسش هست که آیا خوب است این چیز اینطور مدل شود یا نه. ممکن است یک سری اصول موضوع بگذارید و همهٔ حرفهایی که میزنید بر اساس آن اصول موضوع درست باشد؛ ولی اینکه آیا این اصول موضوع، که به هر حال چیزی را مدل میکنند، خوب ترتیب داده شدهاند یا نه، یعنی اینکه زاویهٔ دید طرف نسبت به مسائلی که به آنها فکر میکند درست است یا نه، جا دارد که آدم دربارهٔ آن فکر کند.
ریاضی را بهعنوان علمی میگویم که به نظر میرسد همهچیزش درست است؛ قضیههایی که در کتاب ریاضی ثابت میشوند قطعاً درستاند، ولی باز چیزی از درستی و غلطی در ریاضیات هم باقی میماند. خواندن تاریخ ریاضیات همیشه این لطف را دارد که آدم ببیند تعریفها چطور در طول تاریخ تغییر کردهاند و چیزی غیر از آنچه الان پذیرفته شده میتوانست پذیرفته شود. معمولاً نگاه اولین کسی که چیزی را تعریف کرده، آنی نیست که الان ما داریم؛ تفاوتهایی داشته، و بعداً در طول زمان آدمهایی آمدهاند و به نظرشان رسیده که اینطور باشد، درست یا نادرست. یک بار در جلسهای در مرکز تحقیقات بحثی دربارهٔ معادلات ماکسول بود: اینکه معادلات ماکسول در اصل این نبوده که الان هست، و در آن نوعی پتانسیل هم وجود داشت که بعداً حذفش کردند. این ماجرای تاریخی خیلی جالبی است. این فرم معادلات ماکسول را اگر کسی دیده باشد، واقعاً یکی از زیباترین مجموعههای معادلات فیزیکی است که وجود دارد.
برای کسی که آنالیز برداری یاد گرفته باشد، اینکه قوانین الکترومغناطیس بهطور کامل با چهار معادله به این زیبایی نوشته میشود، و اینکه اگر تانسور بلد باشید تعداد این معادلات به دو و حتی به یکی قابل تقلیل است، یعنی یک معادلهٔ تانسوری مینویسید و همهٔ معادلات ماکسول در آن جا میگیرد، خودش خیلی جالب است. اینشتین جایی گفته است که علت عمدهٔ اینکه دنبال نسبیت رفت، علاقهٔ زیادش به معادلات ماکسول بود و اینکه زیبایی این معادلات را حفظ کند. سرعت نور در این معادلات ظاهر میشود، و اگر سرعت نور متغیر باشد، این معادلات در هر چارچوبی برقرار نیستند و باید فرم معادله را تغییر بدهید؛ معادلات آنقدر قشنگاند که خوب است مردم آنها را در همهٔ چارچوبها به همین فرم ببینند.
چیزی که میخواستم به آن اشاره کنم این است که خود ماکسول از آدمهایی بوده که فهمیدن متنهایی که نوشته خیلی خیلی سخت است؛ اصلاً نویسندهٔ خوبی نبوده و نوع توضیحدادن ایدههایش خیلی خیلی بد است. ماکسول در معادلاتش پتانسیلی هم وارد کرده بود. به تدریج، بعد از چند دهه، کسی، شاید یک انگلیسی، معادلات ماکسول را به این شکلی که الان هست نوشت؛ اسم کسی که این کار را کرد الان یادم نیست، آدم معروفی است ولی یادم نیست کی بود. او جملهٔ معروفی دارد که فیزیکدان معروفی در سخنرانیای نقلش کرده بود: بعد از اینکه معادلات را به این شکل درآورد و پتانسیل را بهعنوان چیزی ظاهری که به درد نمیخورد حذف کرد، چون معادلات را بدون آن پتانسیل هم میشود بیان کرد، عبارتی نوشت به این مضمون که این آشغالها را دور ریختم و حالا با حذف آن آتوآشغالها میتوانیم معادلات ماکسول را به این فرم قشنگ بنویسیم. چنین اصطلاحی دربارهٔ آن پتانسیل به کار برد. هفتاد هشتاد سالی گذشت تا فیزیکدانها کمکم شک کردند که آن پتانسیل انگار به درد میخورد و به نوعی معنای فیزیکی دارد که در این معادلات دیده نمیشود.
در فیزیک یا ریاضیات همیشه اینطور است که گاهگداری سراغ ایدهٔ اوریجینالِ کسی میروید که خودش نظریه را شروع کرده، و میبینید چیزهایی در این ایدههای اوریجینال بوده که بعداً در طول زمان حذف شدهاند. معمولاً هم این اتفاق به این دلیل میافتد که عدهای که ریاضیدانهای درجهیکی نیستند ولی معلمهای درجهیکیاند، کتابهایی مینویسند که در آنها سادهسازیهایی انجام میشود که ظاهراً ممکن است ضرری نداشته باشد؛ خیلی هم خوششان میآید که این سادهسازیها را انجام دادهاند و نظریهٔ پیچیدهٔ ریاضیدان یا فیزیکدانی را برای دانشجوها قابل دسترسی کردهاند. معمولاً در این سادهسازیها این احتمال هست که ایدهٔ شهودی خیلی جالبی گم شود. برای همین کلاً این سنت دستکم در بعضی جاها وجود دارد؛ فرانسویها بیشتر از آمریکاییها دوست دارند مقالهها و کتابهای اوریجینال را بخوانند. هوپیتال، همان کسی که قاعدهٔ هوپیتال از اوست، چنین نقشی را در آنالیز بازی کرده است: ریاضیدان بزرگی نبود، ولی اولین کتاب درسی قشنگ آنالیز را نوشت که قابل فهم و قابل تدریس بود. اینکه ریاضیدانهایی که خیلی بزرگ نیستند این کار را انجام بدهند همیشه خطرناک است، و وقتی فیزیکدانهایی که فیزیکدان درجهیک نیستند کتاب درسی مینویسند، متأسفانه خیلی وقتها این اتفاق میافتد که چیزهایی وسط توضیحدادن برای دانشجو و قشنگ توضیحدادن گم میشود.
داشتم توضیح میدادم که چرا این ایدهٔ شیطنتآمیز از جهتی خوب است: به نظر من حتی کتابهای درسی، حتی ریاضی و فیزیک را، باید اینطور خواند که شاید چیز بهتری هم بوده و حالا به این شکل نوشته شده است؛ ممکن است گزارهٔ غلطی نداشته باشد، ولی رویکردش درست نباشد. حتی کتابهای کلاسیک ریاضی و فیزیک را میشود اینطور خواند، چه رسد به کتابهایی که دربارهٔ مسائل علوم انسانیاند. به هر حال از آن شیطنت صرفنظر کردم؛ شاید زیادهروی باشد که آدم حرفی بزند و غیر از آنچه عقیده دارد صحبت کند، مگر اینکه از قبل اعلام کرده باشد، مثل همین سخنرانی دربارهٔ مسیحیت یا آمریکا. اشکالی ندارد که بیایم حرفی را که قبول ندارم، یعنی دیدگاه مخالف را، به بهترین وجه ممکن ارائه کنم و بعد بخواهم نقدش کنم.
کاری که جلسهٔ قبل کردم این بود که بیآنکه خیلی توضیح بدهم، دو ایده را کنار هم گفتم و نقدی هم دربارهٔ اینکه تا چه حد درست یا غلطاند نگفتم؛ یکی را کمی مفصلتر گفتم. قسمت شیطنتآمیز این بود که ایدهٔ لاهیجی را هم کمی مفصلتر و جانبدارانه مطرح کنم، همان کاری که مثلاً دربارهٔ آن ایدهٔ هفت اندام درونی انجام دادم. من توازی میان تاریخ انبیا و مراحل رشد انسان را جانبدارانه مطرح کردم، به این معنا که سعی کردم حتی دلایل غیردینی برایش بیاورم، تا جایی که ممکن است معقول جلوهاش بدهم و از قرآن هم شواهدی بیاورم که بیربط نیست، یعنی تطابقهایی هست که آدم واقعاً میتواند ببیند. میشد این کار را بهطور شیطنتآمیزی با ایدهٔ لاهیجی هم بکنم و طوری بحث کنم که انگار خیلی به این ایده ارادت دارم، ولی این کار را نکردم. آن قسمت شیطنتآمیزی که حذف شد همین بود.
میخواهم بهعنوان آخرین بحثی که دربارهٔ تاریخ انبیا میکنم، مقدار مختصری، نه خیلی زیاد، شاید ۲۰ دقیقه، دربارهٔ این دو ایده و مقایسهشان صحبت کنم؛ چون فکر میکنم اینجا نکتهٔ خوبی هست. من اینقدر توصیه میکنم که سراغ ایدههایی بروید که عرفا دربارهٔ قرآن دارند؛ معمولاً در بحثهای عرفا چیزهای خیلی جالبی پیدا میکنید. ولی همیشه این خطر هست که آدم نقادانه برخورد نکند، به چیزی خیلی علاقهمند شود، تطبیقهایی را که چندان جالب نیستند ملاک بگیرد و چیزی را به قرآن نسبت بدهد که شاید نسبتدادنش درست نباشد.
احتیاط در تطبیق عرفانی
مدام این را تکرار میکنم که حرفهای عرفا معمولاً حرفهای قشنگ و خوبی است و تا حدود زیادی حرفهای درستی است، ولی به نظر من در نسبتدادن آنها به قرآن باید خیلی احتیاط کرد. خیلی جاها حرفهای درست میزنند، ولی آنها را به جاهای غلطی نسبت میدهند. میخواهم دوباره بحث لاهیجی را خیلی مختصر بگویم و مقایسهای بکنم با بحثهایی که از سمنانی نقل کردم.
آن بحث توازی میان تاریخ انبیا و مراحل رشد انسان به معنای واقعی کلمه به نظرم ایدهٔ معقول و خوبی میآید و میتواند به آدم ایده بدهد که گاهی از بعضی داستانها چیز بیشتری بفهمیم، یا همانطور که مد نظر سمنانی است، از داستانهای قرآن استفاده کنیم تا چیز بیشتری دربارهٔ خودمان بفهمیم. فکر میکنم به اندازهٔ کافی توجیههای معقولی آوردم که چرا این توازی باید وجود داشته باشد و دور از ذهن نیست، هرچند توازی کامل نیست و فقط تشابهی وجود دارد. اینکه کجا بگوییم شباهت برقرار است یا نیست، کاملاً به قضاوتهای شخصی کسی برمیگردد که این کار را انجام میدهد؛ نمیشود قاعدهای گفت که کجا بخشی از داستان را به این معنا، به معنای سمبولیک، بگیریم یا نگیریم. بگذارید ایدهٔ لاهیجی را یک بار دیگر خیلی مختصر تکرار کنم و این دو را با هم مقایسه کنم، بهعنوان ایدهای که خودم چندان با آن همراه نیستم.
حالا آن نکتهٔ شیطنتآمیزی را که اصلاً نگفتم بگویم؛ البته الان از شیطنتش کم کردهام. میخواستم چیزی بگویم و بلافاصله نقدش کنم؛ شیطنتآمیزترش این بود که در یک جلسه بگویم و بروم و هفتهٔ بعد بیایم و بگویم چیزی نبود، اصلاً ایدهٔ خیلی جالبی نیست، و نقدش کنم. بگذریم.
ایدهٔ لاهیجی به یک معنا این بود که مفهوم ولایت را باطن نبوت در نظر میگیرد و میگوید انبیا همه در عین حال که نبیاند، ولی هم هستند؛ در قوس نزول نبوت ظهور دارد و ولایت انگار پشت سر آن قرار دارد. عرفا برای کل هستی قائل به قوس نزول و صعودند و منظورشان چیز واضحی است، مثل آیهٔ قرآن که میگوید خداوند مخلوقات را انگار میفرستد و دوباره جمعشان میکند.
قوس نزول و صعود و آخرالزمان
یک مرحلهٔ خلقت داریم که تا جایی انگار چیزی دارد منبسط میشود، و از جایی به بعد انگار دورهٔ قیامت و آخرت آغاز میشود؛ به یک معنا شاید بشود گفت دورهٔ آخرالزمان، که این مخلوقات انگار در آن سیری که از خداوند جدا شده بودند، حالا دوباره به سمت خداوند برمیگردند. نهایت این سیر، یا نقطهٔ عطفش، برپا شدن قیامت است، و خیلی چیزهایی که در این دوره حالت باطن دارند، آنجا ظاهر میشوند. این را میدانیم و جزو معارف بدیهی قرآن است که ما یک دورهٔ دنیا داریم و یک دورهٔ آخرت، و ویژگی آخرت این است که چیزهایی که اینجا پنهان است، حقایقی که اینجا پشت صحنه است، آنجا بهطور کامل آشکار میشود. انگار در دنیا این ویژگی هست که پردهها و حجابهایی وجود دارد که بعضی از حقایق را پنهان میکنند و همهٔ آدمها به همهٔ حقایق دسترسی ندارند؛ ولی آخرت این ویژگی را دارد که چیزهایی که پنهان بودند آشکار میشوند. مثلاً یکی از صفات قیامت این است: «یوم تبلی السرائر»، روزی که رازها آشکار میشود.
اگر این تعبیر را به یک معنا به جای دنیا و آخرت، قوس نزول و صعود بگوییم، مثل این است که جمعشدن بساط خلقت و حرکت به سمت قیامت و دوباره برگشتن به سمت خداوند، مبدئی دارد پیش از آنکه قیامت برپا شود. یعنی اینطور نیست که خلقت همینطور در قوس نزول باشد و ناگهان در انتهایش قیامت برپا شود؛ حالت برگشتی در جهان وجود دارد و بعد در مرحلهای از این قوس برگشت، نقطهٔ اصلیای هست که قیامت برپا میشود. این تصوری است که بخش اولش، اینکه دنیا و آخرتی داریم و ویژگی آخرت آشکارشدن باطنهاست، جزو بدیهیات قرآنی است، و اینکه رفت و برگشتی هم در خلقت وجود دارد نیز همینطور. اما اینکه این را چطور در نظر بگیریم، یعنی قوس نزول تا کجا ادامه دارد و قوس صعود از کجا شروع میشود، چیزی است که شاید نتوانید عبارت خیلی صریحی مستقیماً از قرآن برایش پیدا کنید و بگویید معنایش همین است که عرفا میگویند. عرفا در خلقت انسان، ظهور پیامبر اسلام را انتهای قوس نزول میدانند.
ایدهٔ لاهیجی این است که تا جایی که انبیا دارند ظهور میکنند، انگار هنوز جهان دارد به مرحلهٔ نهایی خلقتش میرسد؛ مثلاً ظهور مسیح، با آن تعبیری که مسیحیها دارند و من هم تا حدودی از آن دفاع کردم، به نوعی انسان کامل به معنای تکمیلی است. ابن عربی هم همین ایده را دارد: اینکه تا مسیح به دنیا نیاید، اصلاً خلقت به معنای تکمیلیاش کامل نشده است و هنوز چیزی مانده که از اول قرار بوده خلق شود و هنوز خلق نشده است، یعنی انسان کامل به معنای آن ترکیبی که در مسیح هست. تا قرآن هم نازل نشود، میشود فرض کرد که هنوز چیزی مانده است. اگر با مسامحه صحبت کنیم، مثل این است که خداوند ایدههایی برای خلقت دارد و چیزهایی میخواهد خلق کند که اینها به تدریج ظاهر میشوند.
من بارها روی این تأکید کردهام که یکی از ایدههای جالب عرفا این است که ترتیب ظهور به نوعی برعکس ترتیبی است که ایدهها انگار آن بالا مرتب شدهاند. مثلاً انسان از نظر ایده در خلقت مقدم بر حیوانات است؛ انسان قرار است در کرهٔ زمین بهعنوان خلیفه ظاهر شود و گذاشته شود، و حیوانات یا گیاهان فرع بر وجود انساناند و برای انسان خلق میشوند. ولی از نظر ظهور، آنها زودتر ظاهر میشوند و انسان انگار آخرین موجودی است که وارد زمین میشود. خیلی جاها از این ایده استفادههای جالبی میکنند. دربارهٔ انبیا هم همینطور است: نبی اول به یک معنا پیامبر اسلام است، یا به قول مسیحیها، مسیح؛ آن که آخر ظهور کرده، ایدهٔ اصلی انگار اوست که در انتها ظاهر میشود.
این پرسش مطرح شد که از کجا معلوم است حوا بعد از آدم خلق شده است؛ از تورات؟ اگر ایدههای عرفان اسلامی را با تورات قاطی کنیم، شاید این دربیاید. در اول سورهٔ نساء آیهای هست که شاید برعکس فهمیده میشود، و در سورهٔ اعراف هم همینطور، تعبیر «من نفس واحدة» آمده است. به هر حال فکر میکنم دربارهٔ نوع انسان نمیتوانید این حرف را بزنید. با توجه به فرق جنس و نوع در منطق، فکر میکنم حرفهایی که عرفا میزنند دربارهٔ نوع درست است؛ نوع در حکمت و فلسفهٔ قدیم تمایزی دارد و خودش واقعیتی دارد، اینطور نیست که اعتباری باشد. اگر حرفی که میزنید درست باشد و ترتیب زمانی را حتی برای افراد هم در نظر بگیریم، آخرین آدمی که به دنیا میآید اصل خلقت میشود.
به هر حال کمی خطرناک است که از ایدههای عرفانی همینطور مثل یک قاعدهٔ کلی استفاده کنیم؛ مثل همین خطری که در ایدهٔ مقایسه با رشد انسان هست: اگر در آن زیادهروی شود، ممکن است چیزهای خندهداری دربیاید. من نمیدانم؛ هیچوقت سعی نکردم زیادهروی کنم و هیچوقت به آن فکر نکردم، ولی فکر میکنم اگر بنشینند، خیلی راحت میشود از قرآن ایدههای خیلی خندهداری درآورد، مثلاً اینکه از داستان انبیا چیزی دربارهٔ حال خودمان نتیجه بگیریم یا برعکس. حتماً در تعبیرهای سمبولیک، زیادی جلو رفتن و وارد جزئیات شدن اصلاً مسئله را لوس میکند. به نظر من اینجا جای این نیست که اصولاً بحث کنیم که زن هدف خلقت است یا نه؛ فکر میکنم آنچه به نوعی مطرح است انسان است. دربارهٔ انبیا هم، به دلایلی که عرفا میگویند، مثلاً ابن عربی از این نظر که در هر کدام چه اسمی غلبه دارد، آنوقت معنا پیدا میکند که انبیا را با هم مقایسه کنیم و بگوییم نبیای که جامعیت دارد و مثلاً در مقابل اسم الله است، مظهر انسان کامل است و ظهورش عقب میافتد.
خلاصه، خیلی از عرفا دستکم دربارهٔ خلقت انسان این ایده را دارند که انگار از خلقت آدم تا ظهور پیامبر اسلام یک قوس نزول است، چیزی تمام میشود و بعد قوس صعود شروع میشود. خود اینکه آن انتها را کجا در نظر بگیریم، مثلاً پیامبر اسلام را بگیریم یا نه، جای بحث دارد؛ ولی فکر میکنم خیلیها این حرف را قبول دارند. بعد اینکه چطور توجیه کنیم که در قوس صعود اولیا ظهور میکنند و اینها متناظر با هر پیامبریاند که در قوس نزول بوده، همان ایدهٔ لاهیجی است که گفتم و وارد جزئیاتش نشدم. فرض کنید این ایده درست باشد؛ حالا چطور میخواهیم بگوییم کدام انبیا هستند؟ ۱۲۴ هزار پیغمبر، و ۱۲۴ هزار ولی در مقابلشان ظهور میکنند؟ یا کسی میخواهد بگوید دوازده امامی که شیعه قبول دارد در مقابل دوازده نبی خاصاند؟ آن انبیا را از کجا میخواهد بیاورد؟
میخواهم فرق میان آن ایده و ایدهای را که خودم گفتم، آنطور که در ذهن خودم است، نشان بدهم. ممکن است کسی بیاید و بگوید که من ایدهٔ لاهیجی را خیلی بهتر میفهمم، حتی از ایدهٔ سمنانی، و با قرآن هم خیلی تطبیق میکند. فکر کنم نکتهٔ خیلی مهم این است که من برای توجیه چیزی که سمنانی میگوید، سعی کردم دلایلی حتی خارج از قرآن و خارج از قضیهٔ دین بیاورم؛ مثلاً سعی کردم بگویم که مستقل از بحثهایی که در عرفان اسلامی هست، آدمهایی مثل هگل هم حتی به شباهت میان رشد انسان و تاریخ بشر اشاره کردهاند، و کسانی که فلسفهٔ تاریخ کار میکنند هم به نوعی شهوداً احساس کردهاند که میشود این حرفها را زد: اینکه تاریخ بشر یک دوران کودکی دارد، یک دوران بلوغ و یک دوران میانسالی. حتی یک جامعهٔ خاص انگار دوران کودکی و بلوغ و میانسالی دارد که ممکن است چند قرن طول بکشد؛ ملتی که به وجود میآید انگار اول یک دوران کودکی دارد. اینها کمی مسامحهآمیزتر است، ولی در تاریخ بشر کمی واضحتر است.
نکتهٔ اول این است که ایدهٔ لاهیجی را چقدر به همان خوبی میفهمید. من شخصاً ایدهٔ لاهیجی را به آن خوبی که ایدهٔ سمنانی را میفهمم، نمیفهمم. نمیخواهم حرفی علیه لاهیجی بزنم؛ ولی همیشه این خطر هست که کسی، چه عارف باشد، چه مفسر یا فقیه یا هر چیز دیگر، برای اینکه چیزی را نتیجه بگیرد مقدماتی را بسازد، نه اینکه آن را شهود کرده و بعد گفته باشد. لاهیجی آدم معتبری است و نمیخواهم بگویم که اینجا این موضوع وجود دارد، و شاید مثال خوبی برای نقدکردن نباشد؛ ولی ایدههای ساختگی در متون تفسیری وجود دارند: گاهی طرف چون میخواهد به آن نتیجه برسد، سعی میکند آن ایده را بگوید.
اینکه ولایت باطن نبوت است را خیلی از عرفا گفتهاند؛ ولی اینکه در قوس صعود این چیزهای باطنی ظهور کنند، نمیدانم واقعاً از کجا درمیآید. یعنی از شباهت میان آخرت و دنیا؟ آنجا چیزهایی که باطناند آشکار میشوند، ولی نه اینکه قسمتهای ظاهری حذف شوند. اینکه چیزی باطن نبوت باشد، بعد نبوت از بین برود و این باطن به نوعی باقی بماند و تناظری میان چیزهایی که آنجا هست و اینجا هست برقرار شود، این ایده را نمیفهمم. میتوانستم جلسهٔ قبل تظاهر کنم و سعی کنم این را هم به همان خوبی ایدهٔ سمنانی ارائه کنم، ولی واقعیت این است که این ایده را خیلی خوب نمیفهمم. ممکن است این ایده اصلاً ایدهٔ خیلی اصیلی نباشد؛ یعنی ایراد از من نیست که نمیفهمم، یا ایراد از لاهیجی نیست که خوب بیان نکرده، بلکه شاید اصلاً ایدهٔ خوبی نیست و ایدهٔ درستی نیست. شاید هم ایدهٔ درستی است و ما نمیفهمیم.
فرض کنید درست است؛ یعنی خود این ایده که ولایت به نوعی در مقابل نبوت قرار میگیرد. اینکه ولایت ادامه پیدا میکند بحث جدایی است. همهٔ عرفا قبول دارند که ولایت ختم نمیشود؛ نبوت ختم میشود، ولی معنا ندارد ولایت ختم شود؛ ولایت چیزی است که باید در جهان باشد. این فرق میکند با اینکه بیایم اولیایی را که بعد از دوران ختم نبوت میآیند، متناظر با انبیا قرار بدهم؛ این ایدهٔ لاهیجی است و همان چیزی است که سعی میکنم نقدش کنم. فکر کنم میان عرفا کسی نیست که ادامهیافتن ولایت را قبول نکرده باشد. اینکه ولایت باطن نبوت است چیزی است که همه قبول دارند، و اینکه این چیزی نیست که بخواهید از جهان حذفش کنید: نمیشود کرهٔ زمین وجود داشته باشد و خلیفهای در آن نباشد، چون خداوند میگوید که اراده کردم خلیفهای در زمین بگذارم. بنابراین خالیبودن زمین از خلافت الهی به نظر میرسد خلاف ارادهای است که خداوند کرده و اعلام کرده است.
اینها اصلاً بحث لاهیجی نیست. آنچه برای من هستهٔ مرکزی بحث لاهیجی است این است که سعی میکند میان انبیا و اولیا تناظری برقرار کند. حالا فرض کنیم این را پذیرفتیم. یک نکته این است که خود این ایده از کجا آمده و چقدر میتوانیم آن را بهطور معقول بپذیریم، جز اینکه به شخصیت لاهیجی اعتماد کنیم و بگوییم حتماً چیز عمیقی را شهود کرده که دارد میگوید. من چقدر میتوانم آن را، قرآنی یا عرفانی یا غیرعرفانی، توجیه کنم؟ برای آن بحث هفت نبی درونی که سمنانی میگوید، سعی کردم همهجور دلیلی بیاورم، حتی خارج از دین، و فکر میکنم با شباهت به تاریخ بشر بیانی از آن ارائه کردم. چقدر قانعکننده بود نمیدانم، ولی برای خودم قانعکننده بود؛ در آن قسمت شیطنت نکردم و آنچه گفتم واقعاً برایم قانعکننده بود. ولی در این قسمت واقعاً در هیچ سطحی ایدهٔ خیلی قانعکنندهای ندارم که چطور میشود اولیای بعد از پیامبر را در مقابل انبیا قرار داد. فرض کنیم این قسمتش را به نحوی پذیرفتیم؛ حالا چطور میخواهیم این تناظر را برقرار کنیم؟ دوازده نفر را از کجا میخواهید پیدا کنید؟
اگر این ایده را بپذیرید، فکر میکنم از همه بیشتر زیدیه خوشحال میشوند: پنج پیامبر اولوالعزم داریم، اینها هم پنج امام دارند، و میگویند این پنجتا در مقابل آن پنجتا. منتها ایرادش این است که در این دیاگرامی که اینجا کشیده، و دفعهٔ قبل نشانتان دادم، زیدیه اینطور ضرر میکنند: پیامبر دقیقاً بالاست، یعنی نقطهٔ وحدت میان انبیا و اولیاست؛ بنابراین سهم زیدیه چهار میشود و یکی کم میآورند. زیدیه میتوانند این مشکل را اینطور حل کنند که به اولوالعزم، آدم را هم اضافه کنند، همان کاری که اینجا کرده است؛ نمیدانم، شاید این دیاگرام را یک زیدی کشیده باشد. آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی، و بعد پنج امام را میشود اینجا جا داد و امام آخر در مقابل حضرت آدم قرار میگیرد؛ بد نیست! اسماعیلیه هم شاید بتوانند به نوعی هفتتایشان را با آن هفتتایی که سمنانی میگوید جور کنند؛ ولی باز این مشکل را دارند که پیغمبر آن طرف است و آدم هم در آن هفتتا هست، بنابراین اضافهکردن آدم ممکن نیست. فکر میکنم وقتی ایدهٔ دقیقی ندارم و میخواهم تناظری برقرار کنم، کار کمی به چنین چیزی میکشد.
گفتم که قسمت شیطنتآمیزش این بود: اگر میخواستم جلسهٔ قبل شیطنت کنم، میخواستم بگویم جایی که قرآن سلسلهٔ انبیا را بیان میکند، بیشتر از هر سورهای که در آن سلسلهٔ انبیا و وراثتشان مطرح است، سورهٔ مریم است. در سورهٔ مریم نام دوازده نبی آمده و البته یکی هم مریم است؛ اینها متناظر با دوازده امام و البته فاطمه میشوند، و پیامبر آن وسط میماند. ببینید چقدر خوب با هم جور میشوند! جاهای دیگر هم سلسلهٔ انبیا هست، مثلاً ششتا یا هشتتا. این تناظر چنین حالت اختیاری پیدا میکند. اتفاقاً این شکل هم همینطور است: نوشته «علی، امامان دیگر، امام دوازدهم»، چون اگر امامان دیگر را اینجا بنویسد، این پرسش پیش میآید که معادلهایشان چه کسانیاند؛ چهار پنجتا، یعنی معروفها را، اینجا نوشته و نقطه گذاشته است.
اینجور ایدهها به نظر من کمی خطرناکاند؛ یعنی اینکه عقیدهٔ خودم را، اینکه دوازده امام وجود دارد، بگیرم و بعد بروم و به نحوی دوازده پیغمبر پیدا کنم. اینجا در سورهٔ مریم خیلی خوب است: دوازده پیغمبر به غیر از حضرت رسول هست و مریم هم هست؛ کلاً چهارده معصوم درمیآید! میخواهم فرق ایدهٔ لاهیجی را با ایدهٔ سمنانی بگویم: اینکه این مسئلهٔ تناظر اصلاً بر چه پایهٔ عقلیای استوار است. شهود ممکن است؛ مثلاً ممکن است کسی مثل ابن عربی چیزی را در خواب دیده باشد.
تناظر لاهیجی و سمنانی
ابن عربی دربارهٔ بعضی چیزها میگوید که انبیا را در خواب دیدم یا با روحشان ارتباط داشتم و به من اینطور گفتند؛ یکیاش این است که قربانی اسحاق بوده و اسماعیل نبوده. ولی در مشاهدات عرفانی هم احتمال خطا وجود دارد. دربارهٔ این موضوع اسحاق دقیق یادم نیست، ولی ابن عربی در نهایت خیلی جاها میگوید که در ارتباط با ارواح انبیا چنین چیزی را کسب کردهام. غیر از ابن عربی هم عدهای این اشتباه را کردهاند. این نکته هم مطرح شد که ابن عربی در محیط مسیحی زندگی کرده است. من سعی کردم بگویم که از نظر من در این باره صراحت هم وجود دارد؛ یعنی آن قسمت از سورهٔ صافات را جز این نمیتوانم بخوانم که اسماعیل و اسحاق به دنبال هم آمدهاند، تولد اسحاق بعد از اسماعیل است و اسماعیل کسی است که قربانی میشود. ولی به هر حال این ابهام میان مسلمانان بوده و ابن عربی هم طرف کسانی را گرفته که میگویند اسحاق بوده است.
به هر حال در مشاهدات عرفانی قطعاً خطا وجود دارد. فقط در انبیاست که ابزارهای مشاهده از خطا کاملاً پاک میشوند: نویز وجود ندارد، یا ارور کارکشن انجام میشود. ایدهٔ لاهیجی را از نظر خودم نمیفهمم؛ نمیفهمم این تناظر از کجا میآید، و اگر هم بیاید، اصلاً نمیفهمم چطور میشود تشخیص داد که دوازده امام، یا هفت امام، یا پنجاه هزار ولی را متناظر با چه کسانی باید کرد.
بیایید فرض کنیم کسی خیلی قبول کرد، آدم خیلی خوبی بود و همهٔ این حرفها را قبول کرد، و حتی قبول کرد که باطن سورهٔ مریم این است که به اولیای خدا اشاره میکند، و برای همین دوازده پیغمبر و یکی هم حضرت مریم در آن هست. این تناظرها را بنویسید؛ من انگار نوشتم، چون میخواستم ببینم چقدر میتوانم شیطنت کنم و چه چیزی از این تناظر درمیآید. اولاً چطور میخواهم بنویسم؟ همین تناظر در سورهٔ مریم را نگاه کنید: ترتیب ذکر پیغمبرها را ملاک قرار بدهم یا ترتیب تاریخیشان را؟ ترتیب تاریخی را ملاک قرار بدهیم. حضرت عیسی، همانطور که اینجا نوشته، و فکر کنم لاهیجی هم به این اشاره کرده، در مقابل علی قرار میگیرد. بعد مریم در مقابل فاطمه قرار میگیرد؛ تا اینجا عالی است، خیلی خوب است. بعد حضرت یحیی در مقابل امام حسن قرار میگیرد و حضرت زکریا در مقابل امام حسین؛ باید برعکس باشد! خوب است یحیی در مقابل امام حسین باشد که پیامبری شهید است. بعد همینطور پایین بیایید و ببینید چه درمیآید.
وقتی تناظری میان انبیا و رشد انسان برقرار میکنم، چیزهای قشنگی از آن درمیآید: وقتی آدم با لطیفهٔ، نمیدانم، قالبیه معادل میشود، یا حضرت نوح با دوران کودکی معادل میشود، در این تطبیق ظرافتهایی هست که شهوداً هم خوب درمیآید، یعنی معنا دارد. ولی نمیدانم خود لاهیجی از این تناظرها چه میخواهد دربیاورد.
ظاهراً لاهیجی هیچ ایدهای نداشته که برای دوازده پیغمبر از سورهٔ مریم استفاده کند؛ این را من دارم اضافه میکنم. فکر نمیکنم در قرآن بهراحتی بشود دوازدهتا، یا اگر اسماعیلی باشید هفتتا، را اینطور جور کرد. بعد فرض کنیم آن هفتتا، پنجتا یا دوازدهتا را جور کردیم؛ آیا از این تناظر چیزی درمیآید؟ وقتی تئوریای میگویید و همینطور جلو میروید، اگر همهچیز جمعوجور شود و نتایج قشنگی بدهد، به آن علاقهمند میشوید. ولی اگر تئوریای بگویم که مبانیاش چندان ایدهٔ شهودی ندارد و جلو هم که میروم، جز اینکه آن دوازدهتا به نحوی جور درمیآید، چیزی از آن درنمیآید، چه؟ قبول کنید که اگر اسماعیلی بودم، برای اسماعیلیه هم میتوانستم این شیطنت را بکنم: جایی هفت پیغمبر پیدا کنم یا یکی را به چیزی اضافه کنم و ایدههایی از این شکل بگویم. برای زیدیه هم الان فیالبداهه این کار را کردم؛ داشتم میآمدم و ایدهای نداشتم که آن یک نفر را از کجا جور کنم، و با آدم جور میشود. مثلاً بعضیها دوازدهتای بنیاسرائیل را با دوازده امام متناظر میکنند، و اسماعیلیه هم هفت آسمان را با هفت امام خودشان متناظر میکنند. کار سختی نیست؛ چیز شیطنتآمیز همین است.
اینجا خطری هست: اینکه چون دوست دارم به چیزی برسم، کمی عجله کنم. فکر میکنم بزرگترین مشکلی که در طول تاریخ در کارکردن با قرآن وجود داشته این است که اکثر این آدمها به فرقههایی وابسته بودند با عقاید خاصی که خیلی دوست داشتند آن را در قرآن ببینند؛ هیچ بعید نیست. ولی چیزی که میخواهم در این بحث، چه شیطنتآمیزش و چه غیرشیطنتآمیزش، بگویم این است که کمی بترسید از اینکه شاید طرف تئوری بعضی از چیزهایی را که حتی در ایدههای عرفانی هست، به این منظور ساخته باشد. اینجا فکر نمیکنم اینطور باشد؛ فکر میکنم در تئوری لاهیجی به نحوی چیز شلوغی هست، مثلاً در اینکه ولایت ادامه پیدا میکند، و شاید تناقضهایی هم دارد؛ نمیدانم. ولی معمولاً وقتی آدم تئوریای درست میکند، حتی اگر ساختگی نباشد، مهم این است که تئوریاش تأیید میشود یا نه؛ یعنی جلو که میروید، تناظر خوب برقرار میشود یا نه.
دربارهٔ حرفی هم که سمنانی میزند، یعنی هفتتا بودنش، الان میخواهم دوباره این انتقاد را بکنم؛ فکر کنم آنجا هم وارد است و من قانع نمیشوم. شاید او به دلیل شهود عرفانیاش هفت لطیفه در درون انسان میبیند. همهٔ استدلالی که من کردم و استفادهای که کردم این است که میان مراحل ظهور انبیا و رشد فردی انسان، یعنی میان تاریخ انسان بهعنوان یک موجود و تاریخ یک فرد، تناظری وجود دارد؛ ولی اینکه آنجا هفت لطیفه هست و اینجا هفت پیغمبر معادلشان میشود، این را نمیدانم از کجا دربیاورم. سمنانی به این دلیل هفت میگوید که آن لطایف باطنی را هفتتا میداند و میگوید این را از شهود عرفانی خودم دارم. من از آدم و نوح و مراحل سلسلهٔ انبیا در طول تاریخ استفاده میکنم؛ حتی اشارهای به نزدیکبودن لوط با ابراهیم کردم که شاید معنادار باشد. ولی چه توجیهی دارید که سمنانی یکی از این هفت پیغمبر را داوود میگیرد؟ آن ششتای دیگر واقعاً در قرآن موجودات خیلی خاصیاند، ولی داوود آن وسط چه میکند؟ پس یک لطیفهٔ سلیمانی هم درست کنیم؛ سلیمان از داوود کوچکتر نیست. بعد دیگران هم هستند؛ سهم آنها را هم اینطور بدهیم. نمیفهمم داوود از کجا میآید.
انکار نمیکنم؛ ممکن است شهود خیلی عمیقی واقعاً وجود داشته باشد و داوود به نحوی با یکی از مراحل رشد انسان تطبیق خاصی داشته باشد. ولی من هفتتا بودنش را واقعاً نمیفهمم، و در جلسات قبل هم در حرفهای من هیچ چیزی دربارهٔ اینکه آن هفتتا واقعاً هفتتا باشند نبود. شاید یک روز بفهمم که این هفت واقعاً عدد خاصی است. به نظر من آنچه سمنانی میگوید حرف خیلی قشنگی است و به نظرم درست است، و چیزهای خوبی هم از آن میشود فهمید؛ یعنی میشود ایدههای قشنگی برای فهمیدن داستان انبیا گرفت، و برعکس، از داستانهای انبیا برای رشد فردی انسان، در حد نوعی تناظر تقریبی، نه تناظری خیلی دقیق. ایدهٔ خیلی قشنگی است؛ ولی اینکه این طرف را هفتتا کنیم و آن طرف را هفتتا و اسم بگذاریم، ممکن است درست باشد، ولی چیزی است که نمیفهمم، و ممکن است هم اصلاً درست نباشد. شاید اگر آقای سمنانی عارف بزرگتری بود و مشاهدات دقیقتری دربارهٔ درون خودش میکرد، دوازدهتا یا صدتا میدید، شاید به اندازهٔ پیامبرانی که اسمشان در قرآن آمده است، و چیزهایی هم دربارهٔ بعضی از پیامبرانی میفهمید که الان در آن هفتتا نیستند. ولی اینکه داوود بهعنوان پیغمبری خاص در آن هفتتا هست، دلبخواهی به نظر میآید.
خلاصه، در این جلسه حدود نیم ساعت وقت صرف کردم تا نقدی بر دو ایدهٔ عرفانی که در جلسات قبل به آنها اشاره کردم ارائه کنم؛ فکر میکنم در همین حد آموزنده است. ایدهٔ لاهیجی به نظر من ایدهای نیست که بشود خیلی رویش حساب کرد؛ دستکم فکر میکنم برای من قابل فهم نیست و از این تناظرها هم به نظر من چیزی درنمیآید، چون آن طرف نام نمیبرد که انبیا کدامها هستند، و از تناظرش هم، مثلاً از اینکه زکریا معادل امام حسین باشد، چیزی نمیفهمم. در حالی که آنجا از تناظر آدم و نوح با مراحل کودکی انسان چیزی میفهمید؛ حتی مثلاً از سیلی که در زمان نوح راه افتاد، فکر میکنم آدم چیز جالبی درک میکند، و برای من اینطور بوده است. ایدهای که از سمنانی شنیدم برای من این شکلی بود که چیزهایی از تاریخ انبیا به نظرم خیلی جالب تطبیق میکرد، واقعیتهایی توجیه میشد و آدم میتوانست بعضی چیزها را بهتر بفهمد. این دو را با هم مقایسه کردم، و در عین حال به این هم اشاره کردم که هفتتا بودنِ ایدهٔ سمنانی را هم نمیفهمم و نمیدانم داوود آن وسط چه میکند. ممکن است حرفهای هر دو کاملاً درست باشد و من نمیفهمم؛ ولی تا وقتی شواهد شهودی یا متنی کافی برای این تئوریها نداشته باشم، اینها تئوریاند و نمیتوانم خیلی به آنها وفادار باشم. ایدهٔ سمنانی را فکر میکنم ایدهٔ قشنگی است، در حد تناظر، نه تعدادشان.
دربارهٔ لاهیجی، ادعای وجود تناظر، با توجه به اینکه معلوم نیست چه چیزی با چه کسی متناظر میشود، چیز خیلی گنگی است؛ نه نقض میشود، نه اثبات میشود. اگر صرفاً حرف این است که ولایت ادامه پیدا میکند، به تناظر احتیاجی ندارد؛ اگر حرف این است که باطن نبوت آشکار میشود، این هم باز خیلی معنا ندارد. چهارده معصوم دارید: غیر از پیغمبر، دوازده امام و یکی هم فاطمه؛ در سورهٔ مریم هم دوازده پیغمبر هست و یکی هم مریم. خیلی وسوسهانگیز است که این را به لاهیجی گزارش بدهیم تا بنویسد که خلاصه جایی پیدا کردم که دوازدهتا جور شد و آن یکی هم اتفاقاً جور شد! شاید هم یک روز کسی این تناظر را اثبات کند؛ من چیزی نمیفهمم، نه از خود تناظرش و نه از اینکه کدام با کدام متناظر میشوند. فاطمه هم امام نیست؛ همانطور که مریم آن طرف هست، فاطمه هم این طرف همانطور هست.
میتوانید این ایدهها را ادامه بدهید. من همیشه کمی این احساس خطر را دارم و سعی کردم آن را به شما منتقل کنم: اینکه در ایدههای عرفا هم اشتباه وجود دارد. همین الان دارم به شما میگویم که شاید ایدهٔ لاهیجی ایدهٔ خیلی جالب و قشنگی باشد، ولی من نمیفهمم؛ و تا نمیفهمم، میگویم نمیفهمم. این آیهٔ قرآن را که میگوید «لا تقف ما لیس لک به علم» همیشه رعایت کنید: چیزی را که خودتان به آن علم ندارید دنبال نکنید. شاید یک روز هم آمدم و گفتم که دقیقاً فهمیدم این تناظر اینطور است و معنایش این است و چیز قشنگی درآمد؛ ولی تا نمیدانم، آن را در ته ذهنم میگذارم و از آن استفاده نمیکنم. دربارهٔ سمنانی چیزی میفهمم، به نظرم درست میآید و از آن استفاده هم میشود کرد.
حالا میخواهم سورهٔ مریم را ادامه بدهم و وارد قسمت سوم شوم و چند جلسهای دربارهٔ آن صحبت کنیم. بقیهٔ موضوعاتی را که اینجا میماند یا باید خیلی مفصل بحث کرد یا مختصر، و تصمیم گرفتم اینجا مختصر بحث کنم و بهطور خیلی جدی وارد موضوع قیامت نشوم. دوباره بگویم که سورهٔ مریم را، فکر کنم از همان جلسات اول که صحبت میکردیم، سه قسمت میکردم؛ نمیدانم، فکر میکنم اصلاً از اول سه قسمتش کردم: قسمت اول دو داستان مربوط به تولد یحیی و زکریاست، بعد قسمت سلسلهٔ انبیاست، و بعد هم آن قسمت آخری که دربارهٔ احوال قیامت است. از نظر طول هم قسمت اول حدود سه صفحه است، قسمت بعدی حدود دو صفحه و قسمت بعدی هم حدود دو صفحه؛ یعنی طول قسمتها نسبتاً متعادل است.
ساختار سهقسمتی سوره مریم
از یک جهت میشود قسمت دوم را با قسمت اول یک قسمت بزرگ در نظر گرفت که به هر حال به سلسلهٔ انبیا اشاره دارد؛ منتها نقش مربوط به یحیی و عیسی ویژگی خاصی دارد: فکر میکنم مفهوم تولد و نقش پدر و مادر در تولد در آن خیلی پررنگ است. بعد وقتی قسمت دوم اضافه میشود، به نوعی میفهمیم که آنها در پایان سلسلهٔ انبیا بودهاند و حالا داریم سلسلهٔ انبیا را مرور میکنیم؛ یعنی اگر قسمت دوم نبود، تقریباً کسی قسمت اول را اشارهای به سلسلهٔ انبیا نمیدانست. هر دو قسمت اول این ویژگی را دارند که انگار برای آمادهکردن ذهن برای دیدن صحنههایی که در قسمت سوم هست، با اشاره به قیامت ختم میشوند.
قبلاً یک بار به این ویژگی اشاره کردم: قسمت اول که تمام میشود، سخن از عیسی پسر مریم است، و بهاختصار به این اشاره میشود که عدهای آمدند و عیسی را فرزند خدا دانستند؛ آنگاه عبارتی میآید که به قیامت، «یوم عظیم»، اشاره میکند، و بهاختصار آیههایی میآید که حال این آدمها را در روز قیامت نشان میدهد. این انتهای قسمت اول است که در آن ذکری از قیامت میشود. قسمت دوم هم از ذکر ابراهیم شروع میشود تا آنجا که از ادریس، و بعد از نوح و آدم، صحبت میشود. انتهای این قسمت هم دوباره عین انتهای آن قسمت است: آنجا آدمهایی آمدند و تخلف کردند، آدمهایی آمدند و برداشت اشتباهی دربارهٔ عیسی مطرح کردند؛ اینجا هم آدمهایی آمدند که «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة و اتبعوا الشهوات»: بعد از این سلسلهٔ انبیا کسانی آمدند که نماز را ضایع کردند و از شهوات خودشان پیروی کردند. بعد دوباره حرف از بهشت و جهنم میشود و در انتهای این قسمت دوباره تصویرهای مختصری ارائه میشود که آنهایی که عمل صالح انجام دادند در جنتاند، و من میل دارم فرض کنم که این قسمت با همین تصویر تمام میشود.
در این سوره دو آیه هست که آن وسط، میان قسمت دوم و سوم، میآید و این پرسش هست که در کدام قسمت حسابشان کنیم؛ در آنها اشاره به زمان میآید. سلسلهٔ انبیا را مرور میکنیم: از عیسی و یحیی که در اول از آنها حرف زده میشود، به ابراهیم و موسی میرویم و آن سلسله را میبینیم؛ انگار مدام اول و آخرش را مرور میکنیم. نهایتاً در این سوره اینطور به خود پیامبر اشاره میشود که یکی دو جمله از قول فرشتههای وحی به خود پیامبر گفته میشود که جملههای خیلی بامعنایی است. نمیدانم این جمله واقعاً برای شما چقدر میتواند هیجانانگیز باشد؛ برای من هر بار که این سوره را میخوانم و به اینجا میرسم، خیلی جالب است، چون از آن آیههایی است که انگار همهچیز حالت جملهٔ معترضه میگیرد: روال طبیعی سوره انگار برداشته میشود و حالا چیزی به خود پیامبر گفته میشود. همان اوایل یک بار گفتم که این مثل حالتی است که غرق تماشای فیلمی هستید و وقتی چراغها را روشن میکنند، میبینید که یک سالن سینماست و آپاراتی هست و فیلم اینطور پخش میشود. کل این سوره را که میخوانید و انبیا را که مشاهده میکنید، در واقع از مکالمهٔ میان فرشته و پیامبر ما استفاده میکنید و این چیزها را میبینید.
حرف از این است که اینها آمدند و رفتند و بعد فترتی به وجود آمد. دوباره تأکید میکنم که لحن سوره طوری است که «فخلف من بعدهم خلف اضاعوا الصلاة» بیش از هر کسی به مسیحیها اشاره میکند؛ کسانی که در آن دورهٔ فترت آمدند، چطور بگویم، بهترین مصداق آدمهاییاند که نماز را ضایع کردند. این تعبیر قرآن دربارهٔ مسیحیان هم هست؛ جاهای دیگر هم در قرآن گفته میشود که انحرافهایشان به این برمیگردد که از شهوات خودشان پیروی کردند. مثل این است که سلسلهٔ انبیا را دیدید و دورهٔ بعدش را هم میبینید: بعد از اینکه سلسلهٔ انبیا تمام شد، دورانی که پیش آمد دورهای است که در آن خلافهایی صورت گرفته و دستورالعملهایی که انبیا آورده بودند خوب رعایت نشده است. مثل این است که همهٔ اینها را دیدید و حالا یک دفعه در دورهای هستید که فترت تمام شده است.
موضوع این دو آیه در واقع همین است: این پدیده به نوعی کمی عجیب است که چطور شده که دنیا ۶۰۰ سال خالی از نبوت مانده است؛ همین حالا انگار فرشتهها جوابش را به پیامبر میدهند: «و ما نتنزل الا بامر ربک»؛ ما همینطوری نمیآییم، خداوند باید به ما امر کند تا ظاهر شویم؛ و «ما کان ربک نسیا»، خدا فراموش نکرده است. اینطور نیست که این فترت پیش آمده باشد چون خدا یادش رفته انبیا را بفرستد؛ دورهٔ فترتی تا ظهور حضرت رسول لازم بوده است. انگار این جواب پرسشی است که در ذهن آدم پیش میآید: سوره را که میخوانید، سلسلهٔ انبیا همینطور پشت سر هم میآید؛ هر بار پیامبری میآمد، جانشینی داشت، کسی با او بود و بعد از او بود. اصلاً سوره از اول همینطور شروع شد که زکریا نگران است که سنش بالا رفته و کسی بعد از او نیست. چطور شد که بعد از اینها هیچ کس نیامد؟ سوره خودبهخود این پرسش را در ذهن ما هم ایجاد میکند، و جوابش را ملائکه به پیامبر میدهند: این به امر خدا بوده که اینطور شود و خداوند فراموش نکرده بود؛ ما به امر خدا میآمدیم، به امر خدا نیامدیم و دوباره آمدیم.
اینکه سلسلهٔ انبیا دقیقاً اینطور قطع میشود و به همین زمان حال میرسد که فرشتهها همین حالا دوباره آمدهاند و دوباره با پیامبر حرف میزنند، خیلی جالب است. این قطعشدن ناگهانی روال سوره و مکالمهای که در زمان حال اتفاق میافتد، مثل همان دیدن آپارات است؛ انگار آدم از خواب و رویا بیدار شود و ببیند این حرفهایی که زده شد را چه کسی دارد میگوید، و این قرآن، این ذکری که دارد نازل میشود، چطور میآید. این ماجراهای قدیمی ذکر قرآن است و اینجا جایی است که اینها ثبت میشوند؛ انگار برای ابد میتوانیم این صحنههایی را که روایت میشود ببینیم. چطور داریم میبینیم؟ از طریق همین وحی مجددی که دارد انجام میشود. بنابراین حالتی بشارتآمیز هست از اتصال دوبارهٔ زمین و آسمان و آمدن ملائکه بعد از دورانی که نمیآمدند، و این توجیه که این چیزی بوده که به امر خداوند انجام شده است.
آیهٔ بعد هم، که از پروردگار آسمانها و زمین سخن میگوید، از همینهاست؛ این دو عبارت را ملائکه همین حالا در حین وحیکردن به پیامبر میگویند. روال سوره به نوعی میشکند و وارد قسمت سوم میشویم. این دو آیه را میخواهید ابتدای قسمت سوم بگیرید یا انتهای قسمت دوم؟ شاید مناسب باشد که به هیچکدام نگیریم، یا اگر میخواهید به یکی الحاقشان کنید، اول قسمت سوم بگیریم. از این به بعد انگار دیگر در زمان حال زندگی میکنید: حرفهایی که میشنوید حرفهایی است که همین کفار، مثلاً قریش، آنهایی که در مکه زندگی میکنند، میگویند. حرفهایی که از این به بعد نقل میشود حرفهای همین زمان حال است؛ درست است که ممکن است کسانی قبلاً هم گفته باشند، ولی فضای سوره از مرور تاریخ به نوعی به جریانهای زمان حال تبدیل میشود. حالا فترت برطرف شده و به پیامبر وحی میشود؛ مثلاً میگوید «و اذا تتلی علیهم آیاتنا»، یعنی وقتی آیات ما را میخوانی؛ این ارتباطی که قطع شده بود حالا دوباره برقرار شده است. هر بار که انبیا میآمدند، در انتهای قسمت میدیدید که حرفهایی میزدند، و این ادامه دارد: حالا آن پیامبر آمده و باز آیات ما را میخواند و اینها باز همان حرفها را میزنند.
تقسیمبندی این سه قسمت با این میانپردهٔ کوتاه از کلام ملائکه، و بشارت وصلشدن دوبارهٔ انسان به مبدأ وحی و وحی جدیدی که نازل میشود، و تمامشدن دوران فترت، و اینکه سلسلهٔ انبیا با عیسی تمام نشد و انگار یک بار دیگر از جای دیگری شروع میشود، نکتههایی است که تا اینجا وجود دارد. دربارهٔ سه چهار آیهای که در انتهای قسمت دوم هست و به تخلف آن آدمها و توبه میپردازد، اینکه آنهایی که توبه میکنند و عمل صالح انجام میدهند، و توصیفی از بهشت دارد، فعلاً نمیخواهم چیز خاصی بگویم. میخواهم مقدمات ورود به قسمت سوم را فراهم کنم.
نکتهٔ اولی که گفتم این است که در انتهای هر دو قسمت اشاره به قیامت هست؛ بنابراین انگار به نوعی در ذهن ما حک میشود و ذهنمان آمادگی دارد که صحنههای مربوط به قیامت را ببیند. ولی فکر میکنم مناسبت قسمت سوم با قسمت اول و دوم چیز خیلی واضحتری است؛ یعنی به یک معنا، غیر از آن فرمی که ما را برای شنیدن قسمت سوم آماده میکند، این پرسش هست که خود قسمت سوم از لحاظ محتوا چرا در انتهای این سوره ذکر میشود. فکر میکنم توضیح سادهای برایش هست که از خود متن قسمت سوم میتوانید بفهمید: اینکه چه ارتباط محتوایی میان ذکر قیامت و ماجراهای دو قسمت اول هست. قبلاً به این نکته اشاره کردهام؛ یادم نیست اصلاً این موضوع را در جلسات اول گفتهام یا نه. یک نکتهٔ خیلی مهم این است که اصولاً در قرآن نباید بپرسید که چرا دربارهٔ قیامت حرف زده میشود؛ پیشفرض این است که همیشه به هر طریق ممکن به قیامت اشاره میشود. بنابراین اینکه در یک سوره به ترتیبی احوال قیامت گفته میشود، اصولاً چیزی نیست که بخواهیم برایش زحمت بکشیم و توجیهی بیاوریم.
قیامت به عنوان محتوای اصلی
چون قیامت مثل توحید است؛ یعنی تذکردادن قیامت جزو اهداف اصلی قرآن است و بقیهٔ چیزها به نوعی نسبت به آن فرعی حساب میشوند. من شاید نتوانم بپرسم که چرا اینجا به توحید و اسماء اشاره شد؛ اصلاً انگار همهچیز گفته میشود برای اینکه همان آخر، در یک آیه، یک دفعه با دو اسم از اسماء الهی به توحید اشارهای شود. توحید و قیامت جزو اصل قرآناند و چیزی نیستند که بخواهم برایشان توجیه بیاورم. اگر بگوییم چیزی بهانهای شده و این حرف زده شده، واقعاً کافی است. کلاً کمی مشکل دارم با اینکه کسی بگوید که اینجا، وسط این آیات، چطور آیهای به قیامت اشاره کرده است.
همانطور که هر جا ممکن باشد به خدا اشاره میشود: وسط داستان سورهٔ یوسف یک دفعه داستان قطع میشود و میگوید ما اینطور کردیم و ما همیشه قادریم هر کاری بخواهیم انجام بدهیم. اصلاً همهٔ داستان را میخوانید تا چنین چیزهایی را بفهمید. مثلاً جایی که یوسف را در چاه انداختند و خدا او را از چاه برداشت و به قصر برد و یکی از بزرگان مصر شد، بلافاصله چنین آیهای هست، و در سورهٔ یوسف این مدام هست. سورهٔ یوسف را مثال میزنم، نه به این دلیل که قبلاً دربارهٔ آن بحث کردهام، بلکه به این دلیل که از نظر انسجام روایت، یکی از خطیترین و سادهترین روایتهای قرآن است: داستان را از بچگی تا آخر میگوید، بیآنکه تقدیم و تأخیر زمانی در آن ایجاد کند. این داستانِ به این روانی را با چنین عبارتهایی دربارهٔ توحید قطع میکند و هیچکس هم نمیپرسد که این چه وضعی است، چرا وسط این داستان چنین قطعی پیش آمد. فکر کنم آن موقع هم که بحث میکردم، لازم نبود این را توجیه کنم. داستان برای چه گفته شده است؟ رمان نیست که مثلاً دارم میخوانم و وسطش قطع شده باشد. داستان را میخوانید برای اینکه همین چیزها را ببینید؛ قرار است داستان را بخوانید و آن نوع ارتباط خاصی را که یوسف با خدا و خدا با یوسف دارد، و دخالتهایی را که خدا در زندگی یوسف میکند، بهعنوان ربوبیت خاصه دربارهٔ یوسف ببینید. جاهایی هم برعکس میبینید که یوسف چیزهایی به خدا میگوید؛ روایت داستان به یک معنا با جملهای از یوسف که در خلوت چیزی به خدا میگوید وصل میشود.
کارکرد دراماتیک این جملهها گاهی این است که تأثیر خیلی خوبی روی ریتم میگذارند؛ ریتم و فضای میان قسمتهای داستان را کنترل میکنند. فکر میکنم در آن جلسات هم به این اشاره کردم: اینها مثل میاننویس در سینمای صامتاند که میشود با آنها ریتم را کنترل کرد. فکر کنم همان موقع گفتم که شاید تصورتان این باشد که میاننویسها چیزهای ظاهری بودهاند و چون فیلمها نمیتوانستند کلام داشته باشند، آنها را از سر اجبار میآوردند؛ در حالی که در آن ۲۳ سال اول کلی تکنیک ابداع کرده بودند: گاهی جاهایی که خیلی هم احتیاجی نبود حرفی زده شود، میاننویس میآوردند، یا گاهی آن را به تأخیر میانداختند، تا با آن ریتم را کنترل کنند. در سورهٔ یوسف بهشدت از این میاننویسها برای کنترل ریتم استفاده شده است و خیلی روی این تأکید کردم. بعضیشان را اگر حذف کنید، بهوضوح هیچ آسیبی به روایت نمیخورد؛ یعنی اینها نسبت به روایت حالت زائد دارند، و موضوع این است که در قرآن اینها زائد نیستند.
حرفم این است که اینکه سورهای با احوال قیامت شروع شود یا با احوال قیامت ختم شود، یا وسط داستانی یا چیزی، عبارت قطع شود و جملهٔ کوتاهی حتی دربارهٔ قیامت بیاید، اصلاً چیزی نیست که بخواهیم دربارهٔ اینکه چرا این اتفاق افتاده بحث خاصی بکنیم. دربارهٔ خدا حرفزدن و دربارهٔ قیامت حرفزدن جزو اهداف اصلی قرآن است؛ بنابراین هر جا انتظار داشته باشید که اگر مناسبتی هست، به نوعی این چیزها مطرح شود. میخواهم بگویم توجیهکردنِ آن، تا حدی، مثل توجیه اینکه چرا اینجا از اسماعیل حرف زده شده نیست. ولی مناسبت خاصی که اینجا وجود دارد چیست؟ یعنی اینجا چه زاویهٔ دید خاصی نسبت به قیامت وجود دارد؟ همانطور که هر جا دربارهٔ خداوند صحبت میشود اسماء خاصی میآید، مثل اینکه از جنبهٔ خاصی به حضور خداوند در ماجرایی نگاه میکنیم، دربارهٔ قیامت هم هر جا صحبت میشود، ممکن است دیدگاه خاصی وجود داشته باشد.
یک نکتهٔ خیلی بدیهی که اینجا هست این است: قیامت چیست؟ قیامت را از این جهت در نظر بگیرید که به آن حشر میگوییم؛ یعنی تمام آدمهایی که بهطور متوالی در طول زمان ظاهر شدهاند. در این سوره بهشدت به این توالی آدمها توجه شده است: یکی میآید و بعد از او یکی دیگر، ارث میبرد و چیزی را ادامه میدهد؛ اصولاً آدمها از همدیگر متولد میشوند. بنابراین مثلاً چندین قرن و هزاره طول میکشد تا همهٔ آدمهایی که خداوند خلق کرده است ظاهر شوند. ولی روز قیامتی هست، روز حشری، که همهٔ اینها با هم جمع میشوند. اگر کسی آن روز به بهشت برود، روز خیلی خیلی جالبی است، از این جهت که همهٔ آدمها همدیگر را میبینند: همه همزمان میشوید و زمان انگار به نوعی به انتهای خودش میرسد. نمیشود گفت روز قیامت روز جالبی است، چون اگر آدم جهنمی باشد، هیچکدام از اینها مزه ندارد؛ ولی غیر از مزهٔ به بهشت رفتن، اینکه همهٔ آدمها همدیگر را ببینند جالب است. گاهگداری در بعضی از چیزهایی که در قرآن میخوانم، اشارههای خاصی به این جنبه، یعنی حشر همهٔ آدمها، هست.
کلاً دیدن آدمهای خیلی قدیمی جالب است. تصورش را بکنید؛ بگذارید یک جنبهٔ جالبش را به شما بگویم. فکر کنید از آدمهایی که روز قیامت میآیند شغلشان را بپرسند. کسی که کشاورز است؛ در همهٔ دورهها، دستکم تا الان که ما زندگی میکنیم، همیشه کشاورز وجود داشته است. اگر روز قیامت از کسی بپرسند تو چهکاره بودی و بگوید کشاورز بودم، کار معناداری است؛ چیز خیلی واضحی است و همیشه هم بوده: چیزی را میکارد، درو میکند و در واقع غذا تولید میکند. حالا فکر کنید آدم خیلی قدیمیای از رونالدینیو بپرسد که تو در دنیا چهکاره بودی، و او بگوید من فوتبالیست بودم و خیلی هم خوب بودم. بعد بپرسد فوتبالیست یعنی چه، و او بگوید یک توپبازی بوده؛ من توپ را میزدم، توی دروازه میرفت و، نمیدانم، میلیاردها میگرفتم. اصلاً شغلها را در کل طول تاریخ نگاه کنید: بعضی آدمها واقعاً شغلهایی دارند که فقط در مقام خودشان معنادار بوده است، و در دوران قدیم هم شغلهای خودش بوده است. روز حشر خیلی چیزهای قدیمی و جدید با هم قاطی میشوند، چون تاریخ در یک لحظه جمع میشود.
عقاید عجیبوغریب آدمها را نگاه کنید. توحید ممکن است عقیدهای باشد که در تمام تاریخ وجود داشته است؛ ولی مثلاً فرض کنید فیزیکدانهای قدیم با فیزیکدانهای جدید، و اطبای قدیم با اطبای جدید، بنشینند و بحث کنند؛ چقدر حرفهای جالب میگویند و میشنوند و چقدر فیزیکشان و پزشکیشان با هم فرق دارد. من شخصاً معتقدم این دانشی که الان داریم چیز خیلی خندهداری است؛ یعنی فکر میکنم روز حشر، پزشکی که هیچ، فیزیک مدرن هم به نوعی خندهدار به نظر میرسد. فرضیههایی که در ساینس به وجود آمده و عقایدی که الان وجود دارد، به نوعی چیزهای خندهداری در خود دارند و همین الان هم آدم کمی خندهاش میگیرد؛ فیزیک کمتر، و زیستشناسی یا پزشکی خیلی زیاد. تقریباً پزشکی هیچ چیزی را درمان نمیکند، ولی رشتهٔ خیلی موفقی است. نوع نگاه آدمها و دیدگاههای علمیای که وجود داشته، با آنچه الان در موضوعهایی تقریباً واحد هست، اینقدر با هم فرق میکند و ما متوجهش نیستیم. آدم در هر زمانی در دورهٔ خودش غرق است: شغلهای عجیبوغریب و خندهدار به وجود آمده، دانشهای خندهداری به وجود آمده که همه هم به آنها احترام میگذارند، و خیلی چیزهای دیگر. چیز جالب روز حشر این است که همهٔ آدمها جمع میشوند، و اگر یادشان مانده باشد که در آن دنیا چه کار میکردند و چه شغلی و چه افکاری داشتند، این خیلی جالب است.
به هر حال وقتی بهطور طبیعی وارد بحث نگاه به قیامت میشویم، در همان تصاویر اول واژهٔ حشر را میبینیم: اینکه همهٔ انسانها و شیاطین، همهٔ موجوداتی که در طول تاریخ به تدریج ظاهر شدند و همزمان نبودند، آنجا همزمان میشوند. این سوره از یک جهت مثل این است که پیش از آنکه داستان ابراهیم شروع شود، در قسمت اول، اصولاً ظهور آدمی از آدم دیگر را میبینید.
توالی ظهور انسانها در زمان اتفاق میافتد. بعد سلسلهٔ انبیا را میبینید، و بعد اشاره میشود که «فخلف من بعدهم خلف»؛ «خلف» به معنای جانشینشدن است و لازم نیست فقط دربارهٔ انبیا باشد. کلاً جریان تولد انسانها مثل رودخانهای همینطور ادامه دارد، و روز حشر دریایی است که همهٔ اینها به آن میریزند. وقتی جریان ظهور آدمها را میبینید، خیلی مناسبت دارد که انتهایش را هم ببینید، جایی که همه با هم جمع شدهاند؛ و یکی از زاویههای دید خاص به قیامت در این سوره، اشاره به همین حالت جمعشدن آدمهاست. همهجا، وقتی به بهشت و جهنم یا به قیامت اشاره میشود، لزوماً این واژهٔ حشر و این نکتهٔ خاص، یعنی جمعشدن آدمهایی که در زمانهای مختلف بودهاند در یک جا، وجود ندارد؛ ولی در این سوره وجود دارد، چون با محتوایی که در قسمت اول بوده خیلی هماهنگ است که قیامت را از این دیدگاه نگاه کنید که روز حشر است، روزی که همهٔ آدمها در یک زمان جمع میشوند.
نکتهٔ دوم، از دو نکتهٔ خاصی که همین ابتدا بهوضوح میبینید و قسمت سوم را به دو قسمت اول وصل میکند، عبارت اولی است که در شروع قسمت سوم هست: «و یقول الانسان…»؛ انسان میگوید آیا وقتی مُردم، بهزودی دوباره زنده بیرون میآیم؟ و بعد: «اولا یذکر الانسان انا خلقناه من قبل و لم یک شیئا». این عبارت را دربارهٔ یحیی، در سؤال و جواب با زکریا، داشتیم: زکریا پرسید که من پیرم و همسرم نازاست، و جواب آمد که خداوند میگوید این برای من آسان است، «و خلقتک من قبل و لم تک شیئا»؛ عین همین عبارت است. بنابراین از خود این لفظ بهوضوح پیداست که این عبارت پیوندی به آنجا دارد.
نکتهٔ خیلی سادهای که به نوعی ایجاب میکند در انتهای این سوره بحث قیامت بشود این است که تمی که در این سوره بیش از همه، از اول تا آخر، روی آن تأکید شده، مسئلهٔ تولد است. قسمت اول مخصوصاً تماماً به پدیدهٔ تولد اختصاص دارد: آدمها انگار جایی ظاهر میشوند و متولد میشوند؛ از انسانی انسان دیگری متولد میشود. جهان میتوانست اینطور نباشد؛ این سیر زمانی میتوانست وجود داشته باشد یا نداشته باشد و همهٔ آدمها را از اول یکجا به وجود بیاورند، یا اینکه از همدیگر متولد نشوند و شیوهٔ بهوجودآمدن انسانها این شکل نباشد. به هر حال تولد پدیدهای در این عالم است که انسانها از همدیگر متولد میشوند، و اینکه چطور آدمی آدم دیگری را انگار متولد میکند و میراثی برایش باقی میگذارد، تمی است که در قسمت اول و دوم هست. در قسمت اول میشود گفت قطعاً کل موضوع سوره با تولد شروع میشود: نوعی شرح اینکه تولد چطور صورت میگیرد و زن و مرد هر کدام چه نقشی در تولد دارند.
قیامت چیزی نیست جز تولد مجدد، تولد دوباره؛ یعنی ما دوباره به دنیا میآییم. یک بار در این دنیا به دنیا میآییم و میمیریم، ولی یک بار دیگر متولد میشویم. بنابراین اگر سورهای، متنی، دارید که دربارهٔ تولد بحث میکند، دربارهٔ تولد انسان و بهوجودآمدن انسانی که از هیچ به وجود میآید، قیامت هم چیزی نیست جز اینکه یک بار دیگر انگار متولد میشویم و یک بار دیگر در این عالم ظاهر میشویم؛ دفعهٔ اول در انتهایش مرگی هست و در دفعهٔ دوم قرار نیست مرگی وجود داشته باشد. چون قیامت تولد مجدد انسان است و این سوره دربارهٔ تولد بحث میکند، خیلی مناسبت دارد که بحث قیامت را از این دیدگاه در انتهای این سوره مطرح کنید، و شروع قسمت سوم دقیقاً همین است.
در قرآن استدلال و برهان و حجت زیادی بر وجود خدا نمیبینید، ولی دربارهٔ قیامت میبینید. دربارهٔ توحید در قرآن البته خیلی جاها استدلال میشود، ولی دربارهٔ وجود قیامت، دربارهٔ شک و شبهههایی که وجود دارد، مدام ابهامزدایی را در قرآن میبینید؛ فقط شرح اینکه در قیامت چه اتفاقی میافتد نیست. در قرآن خیلی حالتهای استدلالی و قانعکردن وجود دارد و این چیز عجیبی نیست. یکی از استدلالها همین است که در شروع این قسمت میبینید: این ناباوری که آیا میشود دوباره زنده شویم، جواب خیلی بدیهیای دارد: اصلاً هیچ نبودیم؛ تولد چیز عجیبتری است یا تولد مجدد؟ فرض کنید کسی این دنیا را ندیده و همین الان برای اولین بار به این دنیا نگاه میکند. انسانی را به او نشان بدهید و همینطور بپرسید: اینکه این را از اول، اصلاً از هیچ، درست کنم سختتر است یا اینکه یک بار خرابش کنم و دوباره درستش کنم؟ معلوم است که از اول درستکردنش سختتر است: باید طراحیاش کنی، معماریاش کنی، ایده داشته باشی و با مکانیسمی جورش کنی. خیلی بدیهی است که بعد از اینکه چیزی را ساختی، اگر خراب شد، دوباره از نو ساختنش آسان است، چون همهچیزش وجود دارد. ژنهای ما یک بار که ساخته شد، دوباره از رویش بازسازیکردن کار خیلی سادهای است؛ مخصوصاً الان در این دوران مدرن که با ژنتیک آشنا شدهایم، این واقعاً چیز خیلی بدیهیای است: اگر یک تکه استخوان از کسی مانده باشد، ژنش را برمیدارید و دوباره از نو بازسازی میکنید؛ بازسازی خیلی راحتتر از ساختن است.
وقتی سورهای با تم تولد دارید، جای خیلی مناسبی است برای اینکه این را دربارهٔ قیامت مطرح کنیم. قیامت چیزی نیست جز اینکه ما دوباره، با مکانیسمی جدید، متولد و بازسازی میشویم. اینکه تا حالا ندیدهایم این اتفاق بیفتد، مشکلی است که برای عدهای ناباوری به وجود میآورد: ما پدیدهٔ تولد را دیدهایم، ولی پدیدهٔ تولد مجدد را ندیدهایم.
قیامت به مثابه تولد مجدد
مشکل اصلی برای باورکردن قیامت این است که اگر بیش از اندازه به حس و تجربه و ادراکات خودمان اعتماد کنیم، دچار مرضی میشویم که همهٔ انسانها میتوانند دچارش شوند. این حسگرایی، به این معنا که تا چیزی محسوس نباشد باورش نمیکنم و تا چیزی را نبینم باور نمیکنم، واقعاً نوعی بیماری است و در واقع گیرکردن انسان در پایینترین مراحل شناختیاش است. سادهترین نوع شناختی که همهٔ انسانها به آن دسترسی دارند شناخت حسی است، و قرار است که ما در مراحل رشد شناختی خودمان وارد مراحل دیگری شویم. ما واقعاً هیچ گزارهای را به معنای واقعی فقط از حسمان درنمیآوریم؛ همیشه مقداری از جای دیگری هم استفاده میکنیم؛ از حس که گزاره درنمیآید.
این پرسش مطرح شد که آیا این سؤالها از احتمال وجود چیزی غیرمادی میآید. من نمیفهمم این سؤالِ مادی و غیرمادی از کجا میآید و چه ربطی به این موضوع دارد؛ میتوانم فقط به چیزهای مادی معتقد باشم و باز معاد به نظرم معقول بیاید. لازم نیست به قیامت، به معنایی که در قرآن گفته میشود، معتقد باشید: میتوانید به روح معتقد باشید ولی به حشر و به بهشت و جهنم معتقد نباشید و بگویید من به باقیماندن روح بعد از مرگ معتقدم؛ این که معنای اعتقاد به قیامت نیست. ویژگیهای قیامت چیست؟ ما به حشر معتقدیم: همهٔ آدمها انگار در یک جا جمع میشوند. معتقدیم که آنها به نوعی حالت جسمانی دارند؛ البته سر اینکه این جسمانیبودن به همان معنایی است که ما جسمانی هستیم یا نه، اختلافهایی هست، ولی به هر حال انگار بدنی وجود دارد. مجازات و پاداشدادن هم وجود دارد. اینها اصلاً از غیرمادیبودن روح به هیچ وجه درنمیآید.
این نکته هم مطرح شد که شاید انکاری در کار نیست و فقط کیفیتش عجیب است. اینجا حرف از کیفیتش نیست. خودش میگوید ما شما را از هیچ خلق کردیم و ساختیم، بیآنکه سابقهای داشته باشید؛ بنابراین معلوم است که دوباره درستکردن از این راحتتر است. این یک استدلال عقلی است برای اثبات امکان، و اینکه دشواریای وجود ندارد: مکانیسمی هست که آدمها با آن از هیچ متولد میشوند؛ شما اصلاً وجود ندارید و بعد متولد میشوید. اینکه بعد از تولدتان یک بار دیگر، بعد از مرگ، متولد شوید، یعنی بازسازی شوید، واضح است که کار سادهتری است. مسئلهٔ اینها این نیست که برایشان دشوار میآید؛ حالت انکار دارند. «و یقول الانسان…» همین حالت انکار را دارد: آیا میمیرند و دوباره زنده میشوند؟ حرف این است که تو یک بار اصلاً نبودی و زنده شدی؛ بنابراین اینکه یک بار بمیری و زنده شوی چیز سادهتری است. بازسازی سادهتر از تولد بیسابقه است.
نکته این است که قیامت از این جهت با محتوای این سوره هماهنگ است که قیامت را به صورت تولد مجدد، تولد دوبارهٔ انسان، و به صورت پدیدهٔ حشر نگاه کنید؛ هر دو جنبه، که در شروع قسمت سوم روی آنها تأکید میشود، با محتوای این سوره هماهنگاند. بنابراین آنچه الان میگویم این است که ورود به بحث قیامت توجیه نمیخواهد، چون جزو مسائل اساسی قرآن است؛ ولی اینکه چطور به محتوای سوره وصل میشود، کمی دقت میخواهد. ما از این جنبه به قیامت نگاه میکنیم که در ادامهٔ بحث تولد و سیر ظاهرشدن انسانها در طول زمان، دورهای میآید، زمانی میآید که انسانها دوباره تولد پیدا میکنند و همه با هماند، بیآن سیر زمانی؛ این همان است که در ابتدای قسمت سوم روی آن تأکید میشود: تولد مجدد و حشر.