او میگوید دو روایتی که دربارهٔ آمریکا گفته با هم تعارض دارند و هر دو بخشی درست و بخشی غلطاند. روایت اول را با اسناد رفتار خارجی آمریکا مرور میکند، استنتاج آن دربارهٔ داخل آمریکا را غلط میخواند و با فرض بیزینس و الگوی بازی سیاست آمریکا را توضیح میدهد. بعد به سیاستمداران، احزاب، رسانهها و مردم میپردازد و با نکتهای که به تعبیر خودش بیشتر جنبهٔ شوخی دارد دربارهٔ مخالفخوانی بهعنوان بیزینس تمام میکند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ خودکار گفتار؛ با صوت تطبیق داده نشده. بازبینی مستقل انجام نشده است.
جمعبندی دو روایت و هدف جلسه
از نظر من مسئلهای که باید به آن پاسخ داده شود این است: دو روایت اولیهای که گفتم به نوعی با هم تعارض دارند، و من میکوشم نشان دهم که هر دو بخشی غلط و بخشهایی به نوعی درست و قابل تأیید دارند. احساس کلیام این است که بحثهای جلسهٔ قبل بیشتر طرح موضوع بود؛ در این جلسه سعی میکنم توضیحاتی کلی بدهم و به پرسشهایی که طرح کردم به طریقی پاسخ دهم، منتها با حذف بسیاری از چیزهایی که فکر میکردم میخواهم بگویم و با معرفی مرجع، تا برخی چیزها را خودتان مطالعه کنید. ممکن است به چیزی اشاره کنم و بگویم که در این منابع مثلاً دهتا یا هزارتا از این موارد را میتوانید پیدا کنید، و برای دیدن آن مطالب وقت بیشتری نمیگیرم.
نمیخواهم چندان روی درستیِ روایت دوم بحث کنم؛ فکر میکنم مسائل بسیار پیچیدهای است. آنچه میخواهم بهعنوان مقدمه بگویم این است که روایت اول، همانطور که جلسهٔ قبل گفتم، مثل نگاهکردن به رفتارهای یک آدم، یا مثلاً یک ملت، از بیرون است، بیآنکه نیتها را ببینید؛ پیبردن به اینکه واقعاً چه اتفاقی دارد میافتد با مطالعهٔ رفتارهاست. این نگاه از جهاتی بسیار رئالیستی و طبیعی است.
روایت بیرونی و فریب درونی
معمولاً به نظر میرسد که دربارهٔ آدمها، دیگرانی که از بیرون نگاهشان میکنند اطلاعات عمومیِ بهتری به دست میآورند. در درون آدمها دربارهٔ رفتارهای خودشان فریبهایی وجود دارد؛ مخصوصاً هرچه آدمی بدتر باشد، معمولاً دیدگاه درونیاش با دیدگاه واقعیای که مردم از بیرون میبینند تفاوت بسیار زیادی دارد. مطمئناً اگر دیدگاه درونی هیتلر را مطالعه میکردید، بسیار شگفتزده میشدید که او چه نیات خیری برای خودش متصور است و به یک معنا خیال میکند دارد جهان را نجات میدهد. در واقع فریبهایی وجود دارد که جنبههای منفی روان را میپوشانند.
به هر حال، آنچه میخواهم بگویم این است که مشکل روایت اول همینجاست و نمیخواهم مطلقاً از آن دفاع کنم: رفتارهای خارجی دولت آمریکا را میبیند و به اشتباه دربارهٔ اینکه درون آمریکا چگونه باید باشد استنتاجهایی میکند. روایت دوم به نوعی برعکس است و تمرکزش روی درون آمریکاست؛ مثل آمریکاییای که واقعاً آنجا زندگی میکند و بعد دربارهٔ اینکه رفتارهای بیرونی آمریکا چه ویژگیهایی دارند و معنایشان چیست استنتاجهای غلطی میکند.
به روایت اول دقت کنید. ایدهٔ روایت اول این است که هر کاری که دولت آمریکا در سراسر تاریخ خودش، مخصوصاً از جنگ جهانی دوم به این سو، انجام داده چیزی جز تأمین منافع سرمایهداری آمریکا نیست. تقریباً میشود گفت مثال نقضی وجود ندارد؛ یعنی جایی دخالتی از آمریکا نمیبینید که بتوانید بگویید جز این به توجیه دیگری نیاز دارد. اگر فرض را بر این بگذارید که دولت آمریکا در جهان خارج، بیرون از خودش، برای حفظ حقوق بشر یا مثلاً ترویج دموکراسی دخالت کرده است، دهها و صدها مثال پیدا میشود که نمیتوانید بهراحتی توجیهشان کنید. این تئوری، یعنی آنچه من روایت اول مینامم، روایتی منسجم و درست است که کمتر لازم میشود به آن استثنا بزنید؛ و معمولاً در یک رویکرد علمی طبعاً تئوریای را میپذیرید که فکتها را بهتر توجیه کند.
اگر دیدگاههای آمریکا را در اعلامیههایی مطالعه کنید که در آنها میگوید چرا کارهایی را انجام داده است، معمولاً بسیار بامزه است. دقیقاً ببینید: جایی در دنیا اتفاقی افتاده و آمریکاییها هیچ کاری نکردهاند. مثلاً فرض کنید عراق به کویت حمله کرد و آمریکا در اعلامیهٔ رسمی کاخ سفید گفت که چون عراق حاکمیت یک کشور را نقض کرده است، بنا بر قوانین بینالمللی ما باید دخالت کنیم.
اسناد رسمی و دخالت آمریکا
حال ۲۰ یا ۳۰ سال تاریخ را به عقب برگردانید: آفریقای جنوبی به نامیبیا حمله کرد. نامیبیا کشور بزرگتری از کویت بود و شمار کشتههایی هم که آفریقای جنوبی در آنجا به جا گذاشت بیشتر از کویت بود. در حالی که همهٔ دنیا کموبیش واکنش نشان دادند، آمریکا مطلقاً واکنشی نشان نداد؛ حتی فکر میکنم در اطلاعیهای به نوعی گفت که درک میکند این ماجرا چرا پیش آمده است. و در حالی که تمام دنیا کموبیش توافق کردند که آفریقای جنوبی را به دلیل کاری که انجام میداد و اشغال یک کشور تحریم کنند، آمریکاییها در این تحریم شرکت نکردند.
اگر مجموعهٔ اطلاعیههای وزارت خارجهٔ آمریکا را کنار هم بگذارید، پر از تناقض میشود. همین دلیلی که اکنون به خاطرش این کار را کردند آن دفعه هم وجود داشت؛ منتها آن موقع آفریقای جنوبی در جهت منافع آمریکا حرکت میکرد و آمریکا آنجا دخالت نکرد. اینجا کویت به آمریکا نزدیکتر است و عراق دارد چیزی را بر نظمی که آمریکا میخواهد تحمیل میکند؛ پس با عراق مخالفت میکنند. یعنی یک تئوری ساده وجود دارد: آمریکا منافعی در دنیا دارد، به دنبال سلطه در دنیاست و همیشه به همین دلیل دخالت میکند یا نمیکند. آنچه گفته میشود، مثلاً حقوق بشر و دموکراسی و مانند اینها، در موردی گفته میشود، ولی بعداً مورد مشابه را نمیتوانید توجیه کنید که پس چرا آنجا این کار را نکردی، یا کاری را که اینجا نکردی چرا آنجا انجام دادی. بنابراین این تئوری اصولاً قابل قبول است، چون فکتها را بهتر توجیه میکند.
متخصصِ درآوردن تناقضهای سیاست خارجی آمریکا آدمی است به اسم چامسکی که احتمالاً اسمش را شنیدهاید؛ اصلاً میتوانم بگویم کارش همین است. هر وقت آمریکا چیزی را اعلام میکند، چامسکی، که همهٔ اسناد و مدارک ۴۰ یا ۵۰ سال اخیر آمریکا در ذهنش حاضر است و همهٔ اسناد محرمانهای را که منتشر شده است در واقع میداند، بلافاصله یکی دو مورد پیدا میکند که آنجا وضع بدتر از این بود و کاری نکردید، یا میپرسد این کاری را که حالا نمیکنید چرا آن دفعه کردید؛ و همینطور مزاحم دولت آمریکاست.
چامسکی و نمونه گواتمالا
به هر حال، چامسکی یکی از مزاحمترین موجودات است؛ معمولاً در سراسر دنیا کتابهایش ترجمه میشود و مردم میخوانند، جز در خود آمریکا که مردم چندان کتابهایش را نمیخوانند. به جای اینکه فکتهای متنوع بیاورم، بخشی از سخنرانی دوم من که حذف شده است را میآورم؛ فکر کردم این راه سرراستتری است برای اینکه دوباره ببینید سیاست آمریکا همین است و سیاستمداران آمریکا خودشان هم میدانند که چه میکنند. چند عبارت از اسنادی را که وزارت خارجه و CIA منتشر کردهاند برایتان میخوانم، تا یک وقت فکر نکنید که آنها گمان میکنند واقعاً دارند کار دیگری در دنیا انجام میدهند.
این متنی است مربوط به هشدار سازمان CIA دربارهٔ دولت گواتمالا در سال ۵۲؛ اینها عین عبارتهایی است که سازمان CIA در گزارشی نوشته است. بعدها، در سال ۵۴، در گواتمالا کودتا کردند. کودتای گواتمالا بسیار نزدیک به کودتای ۲۸ مرداد است و میتوانید تصور کنید که عین همین عبارتها دربارهٔ دولت مصدق هم وجود داشته است. جملهها اینهاست: «سیاستهای رادیکال و ناسیونالیستی دولت گواتمالا مورد حمایت یا رضایت اکثر مردم گواتمالاست. رهبری دموکراتیک گواتمالا بر حفظ نظام آزاد سیاسی تأکید دارد و در نتیجه به کمونیستها اجازه میدهد تا عملیات خود را گسترش دهند.» ایراد دولت گواتمالا این است که اتفاقاً دموکراسی آنجا حاکم شده و بنابراین تقریباً کمونیستها اجازهٔ فعالیت پیدا کردهاند. نتیجهاش این شد که دو سال بعد از این گزارشها در گواتمالا کودتا شد و خیلی زود مشکلِ منافع کمپانیهای میوه، که در گواتمالا نقش زیادی داشتند و با دولت گواتمالا مقداری مشکل پیدا کرده بودند، حل شد.
این نکتهٔ اساسیِ همهٔ کودتاها و دخالتهای آمریکا در دنیاست که بلافاصله یا چند ماه بعد، یک سری عملیات اقتصادی هم در آن کشورها انجام میشود؛ مثلاً میوهها را برمیدارند و به آمریکا میبرند، یا با نفت کاری میکنند. این سناریوی همیشگی است: هر دلیلی که اعلام شده باشد، خلاصه بعد شرکتهای آمریکایی آنجا منافع پیدا میکنند. نمونهاش ایرانِ ۲۵ سالِ بعد از کودتای ۲۸ مرداد است؛ فکر میکنم ما اینجا به اندازهٔ کافی شاهد بودیم که دخالتهای آمریکا در ایران تا چه حد رنگ سیاسی داشته است.
باز این یک مدرک محرمانه است که منتشر شده است. میگوید رژیمهای رادیکال و ناسیونالیستی، خصوصاً در آمریکای لاتین، منافع آمریکا را تهدید میکنند، زیرا — و این جمله باز عین عبارت است و هیچ تغییری در آن داده نشده است — «این رژیمها برای بهبود فوری سطح پایین زندگی تودهها و رشد نیازهای محلی به فشارهای تودهای تن میدهند، و چنین گرایشهایی با نیاز به ایجاد فضای سیاسی و اقتصادیِ مناسب با سرمایهگذاری خصوصی، همراه با برگشت کافی سود، و حفظ مواد خام ما، حتی اگر جای دیگری باشند، در تعارض است.» این هم عین عبارت است، و موضوعش آمریکای لاتین است. یعنی آمریکا در آمریکای لاتین یک سری مواد خام دارد؛ مواد خامِ آنها اینهاست، مثلاً نفتی که آنجاست. مطمئن باشید که خود این مدارک را خیلی واقعی نمینویسند، ولی باز چیزی از آنها پیداست. مثلاً این عبارت «مواد خام ما» بسیار بامزه است: دارد دربارهٔ کشورهای دیگر، یعنی آمریکای لاتین، صحبت میکند، ولی حرف از مواد خام ماست که در جای دیگری قرار گرفته است؛ یعنی یک سری مواد خام مال آمریکاییهاست که حالا ممکن است اشتباهاً در کشور دیگری قرار گرفته باشد. فکر کنم نفت ما هم همینطور بود و بخشی از مواد خام آمریکاییها به شمار میرفت.
یا این عبارتی است از سفیر کبیر آمریکا در برزیل در زمان کندی، پس از کودتای نظامیای که در برزیل انجام دادند و در آن شمار زیادی از مردم آزادیخواه برزیل کشته شدند. اینکه نظامیان در برزیل کودتا کردند واقعاً از بدیهیات تاریخ برزیل است، ولی عبارت سفیر کبیر این است: «شورش دموکراتیک»، «مهمترین پیروزی آزادی در اواسط قرن بیستم».
پیروزی آزادی بهمعنای سرنگونی دموکراسی
پیروزی آزادی یعنی سرنگونی خشونتبار دموکراسی پارلمانی! باید دقت کنید که این یعنی چه: پیروزی آزادی یعنی سرنگونی خشونتبار دموکراسی پارلمانی، که باید فضای بسیار مناسبی برای سرمایهگذاری خصوصی پدید آورد.
این هم مدرکی است از سندی دربارهٔ تصمیم آمریکا برای سرنگونی فیدل کاسترو در کوبا، که این عبارت در آن آمده است: «هدف، جایگزینی رژیم کاسترو با رژیمی است که مدافع منافع راستین مردم کوبا و مقبول برای آمریکا باشد.» یعنی منافع راستینِ مردم کوبا، که الان طرفدار فیدل کاسترو هستند، معلوم نیست چیست و خودشان نمیفهمند؛ آمریکاییها میخواهند بروند و منافع راستینشان را به آنها بدهند. عبارت «و مقبول برای آمریکا باشد» هم اینجا آمده است: «منافع راستین مردم کوبا و مقبول برای آمریکا». و نیز: «عملیات باید به گونهای انجام شود که هیچ نشانهای از دخالت آمریکا باقی نماند.» اینها اسناد رسمی و منتشرشده است.
آمریکاییها میدانند که برای بازکردن راه سرمایهگذاری شرکتهای آمریکایی در دنیا دخالت میکنند و کودتا میکنند. تناقضهایی که اینجا میبینید گاهی به نوعی دوگانگی است میان اینکه دارند آزادی را ترویج میکنند یا سرمایهگذاری خصوصیِ شرکتهای خودشان را. واقعیتی که در دنیا پیش آمده و کموبیش همهٔ رفتارهای دولت آمریکا را توجیه میکند، البته با تفسیری که بعداً به آن اشاره میکنم، این است که شرکتهای آمریکایی منافعی دارند، دولت آمریکا یا حتی میشود گفت ملت آمریکا منافعی دارد، و دولت آمریکا در جهت بسط سلطهٔ خودش در دنیا و به دست آوردن مواد خام و هر چیز دیگر کارهایی انجام داده است. از جملهٔ این کارها مقابله با سلطهٔ شوروی بوده است.
یک نمونهٔ واضح برای اینکه جنگ سرد و شوروی بهانه بوده این است که بلافاصله پس از آنکه جنگ سرد تمام شد و شوروی فروپاشید، مطلقاً تغییری در سیاستهای نظامیگری آمریکا نمیبینید، و ظرف مدت بسیار کوتاهی روندهایی پیش میآید که آمریکاییها مجدداً جنگ جدیدی را علیه همهٔ دنیا اعلام میکنند. پیش از آنکه این اتفاق بیفتد، کموبیش همهٔ روشنفکرها و سیاسیون اروپایی دقیقاً میدانستند که آمریکاییها دنبال این هستند که پس از شوروی چیز دیگری پیدا کنند، حالا مثلاً تروریستها، تا بتوانند علیه آن بجنگند؛ چون نیاز دارند هر وقت منافعشان اقتضا کرد نیروهای نظامی خود را به این سو و آن سوی دنیا بفرستند.
بعد از شوروی و نظامیگری پایدار
اینکه آمریکا سیاستهای تجاوزگرانهای دارد، دموکراسی را بهطور مداوم در دنیا نقض کرده و هر دولت ناسیونالیستی را که با او همکاری نمیکرده سرنگون کرده است، چیزهای بدیهی است. نمیخواهم چندان وارد این بحث شوم؛ فرض را بر این میگذارم که همه میپذیرید وقتی از بیرون به آمریکا نگاه میکنید، آمریکا همین کار را دارد انجام میدهد.
منتها مشکل روایت اول در چیست؟ روایت اول از این حرفها نتیجه میگیرد که حالا که دولت آمریکا در جهت منافع سرمایهدارهای خودش کار میکند، و همهٔ ما میدانیم که مثلاً ظرف ۵۰ یا ۶۰ سال اخیر اختلاف طبقاتی در آمریکا بینهایت زیاد شده است، و همه میدانیم که مردم آمریکا از نظر بهداشت و تأمین اجتماعی در بدترین وضع ممکن به سر میبرند و اصولاً در مقایسه با کشورهای اروپایی بهشدت از آنها بهرهکشی میشود، پس سیاست در آمریکا دستنشاندهٔ سرمایهداری آمریکاست و هرچه در سیاست میگذرد نوعی بازی، مثل خیمهشببازی، است. دموکراسی چیزی ظاهری است؛ در واقع بر اساس فریب مردم چیزی به اسم دموکراسی آنجا حاکم شده و دموکراسی واقعی نیست، چون دموکراسی یعنی حاکمیت مردم، و اگر مردم واقعاً حاکم بودند نمیگذاشتند چنین بلایی سرشان بیاید که سرمایهدارها روزبهروز سرمایهدارتر شوند و اکثریت مردم روزبهروز فقیرتر و بیچارهتر. بنابراین روایت اول از بیرون چنین نتیجه میگیرد که در آمریکا آزادی واقعی نیست؛ وگرنه رسانهها علیه دولت افشاگری میکردند و این فجایع را میگفتند، در حالی که در تاریخ آمریکا بسیار کم پیش آمده که رسانهها علیه دولت دست به افشاگری بزنند. به نظر میآید رسانهها همیشه به نوعی با دولت همکاری میکنند، و دموکراسی و رأیگیری و مانند اینها هم بازی سیاسی است.
نقد روایت اول: رسانه و دموکراسی
من میخواهم بگویم اینها اشتباه است. میکوشم بگویم که در آمریکا رسانهها آزادند و دموکراسی آن واقعی است، ولی سازوکارهای دیگری وجود دارد که باعث میشود آن رفتار خارجیِ دولت آمریکا وجود داشته باشد، در کنار دموکراسی و آزادی و همهٔ آن چیزهای خوبی که در داخل آمریکا وجود دارد، مثل قانونگرایی؛ فکر میکنم آمریکا همچنان یکی از قانونگراترین کشورهای دنیاست.
معمولاً در روایت اول فرض بر این است که پشت صحنهٔ سیاست آمریکا یک سری انجمنهای سری، مثلاً ماسونری و چیزهایی از این دست، هستند که از آغاز به وجود آمدهاند و همه چیز را کنترل میکنند و تدابیر بسیار زیرکانهای به کار میبرند تا مردم آمریکا در همین وضعیتی که هستند بمانند و ناآگاه باشند؛ رسانهها را کنترل میکنند، خودشان رسانهها را به وجود آوردهاند و از این حرفها. من میخواهم بگویم ایدهٔ روایت دوم دربارهٔ داخل آمریکا درستتر است. یعنی در داخل آمریکا فشارهای سیاسیِ از بالا را خیلی کم میبینید. رسانهها تا حدودی آزادند؛ شما الان میتوانید بروید در آمریکا رسانهای برای خودتان تأسیس کنید و چیزهای زیادی علیه دولت آمریکا بگویید؛ کما اینکه چامسکی در آمریکا زندگی میکند و همهٔ حرفهایش را هم میزند.
من اصلاً آدم سادهای نیستم و اینطور نیست که ندانم روی رسانههای آمریکا فشار هست. گاهگداری، در شرایط خاص، نشر بعضی از اخبار ممنوع اعلام میشود و رسانهها به نوعی با دولت آمریکا همکاری میکنند. اینکه در آمریکا فشارهایی هست را قبول دارم؛ اینکه پشت پردهٔ سیاست آمریکا از اول بازیهای سیاسی بوده و هنوز هم هست را هم قبول دارم. کاری که میخواهم بکنم این است که فرض را بر این بگذارم که آنجا آزادی مطلق هست، و فرض را بر این بگذارم که به آن صورت سیاستِ پشت پردهای در کار نیست؛ یعنی کسانی خیلی خودآگاهانه و با فریب در سطح وسیع دخالت نمیکنند. میخواهم ببینم آیا با فضایی سادهتر میشود نتیجه گرفت که دولت آمریکا بهطور طبیعی اینطور رفتار میکند و پایدار مانده و مشکلی برایش پیش نمیآید.
در عین حال قبول دارم که آن چیزها درست است: روی رسانهها کنترلهایی هست، پشت پردهٔ آمریکا بهطور قطع همیشه چیزهایی بوده و هنوز هم یک سری به اصطلاح توطئهها وجود دارد. معتبرترین مدرک دربارهٔ اینجور انجمنهای سری حرفهایی است که خود رؤسای جمهور و شخصیتهای مهم آمریکایی در طول تاریخ زدهاند. بعضی از این شخصیتهای سیاسی آمریکا وقتی به آن بالا نزدیک شدهاند، گاهگداری چیزهایی را به اصطلاح رسماً گفتهاند؛ اینکه دچار مقداری شگفتی شدهاند از اینکه آن بالا با چیزی که ما از پایین میبینیم چقدر فرق میکند. کندیِ خدابیامرز، پیش از آنکه بمیرد، در سخنرانی معروفی که در اینترنت بهراحتی میتوانید پیدایش کنید — فایل صوتی و متنش و مانند اینها فراوان است، چون مورد علاقهٔ آدمهایی است که روی این چیزها بسیار تأکید میکنند — رسماً از مردم آمریکا درخواست کمک کرد. گفت که قرار نبود در کشورمان انجمنهای سری داشته باشیم و قرار نبود آدمهایی در پشت پرده این کارها را بکنند، و از مردم آمریکا خواست کمکش کنند تا این چیزها را از سیاست آمریکا پاک کند؛ ولی عمرش کفاف نداد و خیلی زود پس از آنکه این حرفها را زد کشته شد.
به نظر من بدیهی است که این پشت پرده خبرهایی هست؛ مثلاً اینکه رئیسجمهور آمریکا از حملهٔ پرل هاربر خبر داشته و چون میخواسته وارد جنگ جهانی دوم شود چیزی نگفته است، یا دربارهٔ ۱۱ سپتامبر، که فکر کنم همهتان کموبیش قانع شدهاید که خبرهایی بوده است. حتی دربارهٔ ۱۱ سپتامبر فکر میکنم آنچه کموبیش میشود برایش استدلالهای خوب آورد این است که مسئله کمی فراتر از این است که دولت آمریکا فقط خبر داشته؛ به نوعی با این ماجرا همراهیهایی هم کرده است. من شخصاً میتوانم بگویم قانع شدهام که این برجها در اثر برخورد هواپیما فرو نریختند. اصلاً هیچکدام از گزارشهای مهندسیِ آدمهای حرفهای بر این تأکید نمیکند که چطور ممکن است این برج صرفاً با برخورد هواپیما فرو ریخته باشد، و همانطور که بعضی از شاهدان عینی ابراز کردهاند، به نوعی به نظر میرسد که از داخل هم انفجارهایی صورت گرفته است.
یازده سپتامبر و روایتهای جایگزین
بهعلاوه، احتمالاً اکثرتان شاید این را در تلویزیون ایران دیده باشید؛ اگر نه، مستندی را که بیبیسی ساخته است ببینید: برج سومی هم آنجا خراب شد بیآنکه هواپیمایی به آن خورده باشد. صحنهای که بیبیسی نشان داده از یک مستند داخلی آمریکا برداشته شده است؛ اصلش مستندی است به اسم «لوز چنج» که برای اولین بار مسئلهٔ برج سوم را مطرح کرد. واقعاً در این فیلم مستند تصویری هست از خرابشدن این برج و برج دیگری که با همین شیوههای مهندسی در آن بمبگذاری میکنند و خرابش میکنند، و واقعاً نمیتوانید بفهمید کدامش مصنوعی است و کدامش در ماجرای ۱۱ سپتامبر اتفاق افتاده است. تنها چیزی که دربارهٔ برج سوم به نظر میرسد این است که آتشسوزیای در آن شروع شده بوده، ولی بدون برخورد هواپیما. این را کنار این بگذارید که هواپیمای سومی هم بود که قرار بود در عملیات شرکت کند و به دلیل درگیری میان مسافران و هواپیماربایان در میان راه سقوط کرد؛ با این حال برج سوم اینجا خراب شد. به نظر من این چیزها در آمریکا بسیار زیاد پیش آمده و از اول هم بوده است.
همهٔ سعی من این است که بگویم اصلاً لازم نیست چنین چیزی را برای سیاست آمریکا فرض کنید؛ یعنی اینها تعیینکننده نیست. میخواهم بگویم معادلات سادهتری هست که شیوههای سیاست داخلی و خارجی آمریکا را توجیه میکند. پس یک نکتهای که گفتم این است که در آن بخش خارجی شک نکنید. تا جایی که میتوانید همین فرض را بگذارید که همهٔ کارهایی که آمریکا در خارج از آمریکا میکند نوعی حالت بیزینس دارد: سرمایهگذاریای میکند تا چیز بیشتری برگرداند. این را هم فرض بگیرید که ملت آمریکا هم، بیشتر از هر ملت دیگری در دنیا، همین روحیه را دارند: وقتی از سنتهای اروپایی خودشان بریدند و به آمریکا رفتند، به چنین مردمی تبدیل شدند، جدا از روحیههای خوبی مثل آزادیخواهی و برابری در برابر قانون و بسیاری چیزهای خوب دیگر که در آمریکا اتفاق افتاد. من هم میخواهم از این دفاع کنم که واقعاً اتفاقهای خوبی آنجا افتاد و همهٔ تاریخ آمریکا دروغ و سیاهی و مانند اینها نیست.
روحیه آمریکایی و آزادیخواهی
اما یک واقعیت مسلم دربارهٔ ملت آمریکا، از روز اول تا الان، این است که اکثریت آدمهایی که به آمریکا رفتند جویندگان طلا بودند، نه مذهبیهای مقدس، و هدف اصلیشان رسیدن به سرمایه و درآمد و زمین مجانی و مانند اینها بود. کلاً فضای آمریکا از روز اول همینطور بوده و هنوز هم هست: همهٔ مردم در یک بازی شریکاند، و آن اینکه دارند بیزینس میکنند. این بیزینس در آمریکا، برخلاف اروپا، به هنر و دین و هر چیز مقدس و غیرمقدسی سرایت کرد. بنابراین وقتی میخواهید آمریکا را تحلیل کنید، باید بیش از هر چیز به آن بهعنوان مبدأ و به تعبیری پدر یا مادرِ سرمایهسالاری نگاه کنید. آنچه در اروپا به دلیل یک سری سنتهای موجود نمیتوانست خوب پیش برود، در آمریکا خیلی خوب گرفت و خیلی خوب هم پیش رفت؛ یعنی نوعی زندگی یا حیات اجتماعی که بر اساس افزایش سرمایه بنیان گذاشته شده و همهٔ فعالیتها در جهت سرمایهگذاری و به دست آوردن سود است. یک سرمایهگذار بزرگ به شیوهای رفتار میکند و خود دولت آمریکا هم بیرون از آمریکا همینطور رفتار میکند.
میخواهم این را فرض کنید که همهٔ مردم، در حدی که ما لازم داریم، به نوعی چنیناند؛ البته آدمهای بسیار صادقی هم در آمریکا زندگی میکنند و ممکن است آدمهای بسیار معنوی هم باشند. ملت آمریکا، یعنی آنچه بر سرنوشت سیاسی آمریکا تأثیرگذار است، یعنی تودهٔ مردم آمریکا و سرمایهدارها، همه در واقع در حال بیزینسکردناند. میکوشم بگویم اگر همین را فرض کنید، تا حدود زیادی همه چیز را میتوانید توجیه کنید، بیآنکه لازم شود به تئوریهای توطئه پناه ببرید یا مثلاً دربارهٔ رسانهها بگویید که به آنها فشار میآید و غیره.
چیزی که دوست داشتم قسمتهایی از آن را بخوانم، و برای خلاصهکردن سخنرانی فقط معرفیاش میکنم، سند بسیار خوبی از گذشتهٔ آمریکاست: کتاب بسیار معروف «عقل سلیم» از تام پین، که شهرت تاریخی دارد که یکتنه بیشترین تأثیر را در به وجود آمدن انقلاب آمریکا گذاشت.
عقل سلیم تام پین و انقلاب آمریکا
در شرایطی که اوضاع بحرانی شده بود و اختلاف میان آمریکاییها و انگلیسیها در آمریکا داشت شدید میشد، این کتاب مهمترین ضربه را وارد کرد و مردم آمریکا را قانع کرد که به نفعشان است از انگلستان ببرند و با هم کشوری مستقل تشکیل دهند. اینکه در آن دوران چند صد هزار نسخه از این کتاب در زمانی بسیار کوتاه منتشر شد و مردم خواندند نشان میدهد که این کتاب چقدر تأثیر داشت؛ فکر کنم شاید همهٔ آدمهای باسواد آمریکا در آن دوران آن را خواندند، و بعید است که در آمریکا بیش از تیراژ این کتاب آدم باسواد وجود داشته است. این کتاب سند خوبی است برای اینکه ببینید روحیهٔ آمریکا حتی از اول، نه حالا، چگونه بوده است. کلاً این کتاب برای مردم حسابوکتابهایی میکند تا نشان دهد که اگر انقلاب کنیم، این مالیاتها را نمیدهیم و در عوض فلان هزینه را نداریم؛ درصدی از آن را برمیداریم و خودمان نیروی نظامیای داشته باشیم و از انگلستان بینیاز شویم، و فلانقدر به نفعمان میشود. این سند، یعنی همین چیزی که عامل انقلاب آمریکاست، پر از حسابوکتابهای اقتصادی است. واقعاً وقتی این کتاب را خواندم دچار شگفتی شدم که مردم آمریکا چقدر آشکارا تحت تأثیر چه چیزی قرار گرفتند.
این را مقایسه کنیم — نمیخواهم چندان وارد این مقایسه شوم — با انگیزههای انقلاب ایران؛ فکر میکنم یکی از غیراقتصادیترین انقلابها بود. اصلاً یکی از مشکلات ما با آمریکاییها این است که واقعاً روحیهٔ ملت ایران به نوعی درست برعکس آمریکاییهاست. آنها خوبیهایی دارند که ما درست در همان زمینهها برعکسیم و وضعمان خراب است، و ما خوبیهایی داریم که آنها در سوی دیگرشاند؛ به نوعی نگاتیو همدیگریم و فکر کنم اصلاً همدیگر را نمیفهمیم. حالا دارم میکوشم نوعی درک متقابل برای جمع شما ایجاد کنم.
نکتهٔ اساسی این است که برای درک رفتارهای سیاسی داخل کشور، طبیعیترین مدلی که وجود دارد تا بفهمید مردم چرا اینطور رفتار میکنند، دولت چرا اینطور رفتار میکند و الی آخر، این است که سیاست و همهٔ چیزهایی را که در کشور میگذرد اصطلاحاً به صورت گیم در نظر بگیریم، به همان معنایی که الان در ریاضیات و علوم کامپیوتر و مانند اینها بسیار متداول شده است. یعنی تعدادی بازیگر هستند و هر کدام استراتژیهایی انتخاب میکنند و بسته به اینکه استراتژیهای بازیگران دیگر چه باشد، به اصطلاح پیآفی میگیرند؛ چیزی میبرند یا میبازند. اساس تئوری گیم این است.
نکتهای که شاید بعضیها نمیفهمند و متوجهش نیستند، یعنی کسانی که فکر میکنند برای توجیه سیاستها و وضع مردم آمریکا باید به چیزهایی مثل توطئه پناه ببرند، این است که اشتباه است فکر کنید وقتی یک گیم به حالت تعادل میرسد، معنای این تعادل این است که همه دارند نفع میبرند و برندهاند و چون برندهاند استراتژی خودشان را تغییر نمیدهند. ما الان در آمریکا با گیمی مواجهیم که مدتهاست به تعادل رسیده است: هیچکس استراتژی خودش را تغییر نمیدهد، نه دولت، نه سرمایهدارها، نه مردم آمریکا؛ و معنای این هم این نیست که همه دارند نفع میبرند. نوع دیگری از تعادل هم وجود دارد که همان ریاضیدان معروف، جان نش، معرفی کرد و به آنها تعادل نش میگویند: تعادلی که بازیکنها در آن استراتژی خودشان را تغییر نمیدهند از ترس اینکه بیشتر متضرر شوند، نه به این خاطر که به حالت اپتیمم رسیدهاند. ملت آمریکا استراتژیهای خودش را تغییر نمیدهد و همینطور ایستاده و همه چیز را نگاه میکند.
ملت آمریکا شهرت دارد به اینکه به اصطلاح لقب «شیپ نیشن»، یعنی ملت گوسفند، به آنها دادهاند؛ یعنی هیچ چیز حالیشان نمیشود. من اخیراً در ویکیپدیا مطلبی دربارهٔ ترور کندی میخواندم که نوشته بود در آماری که مؤسسهٔ گالوپ تقریباً یک سال، شاید هم کمتر، پس از ترور کندی از مردم آمریکا گرفته است، ۸۰ درصد مردم آمریکا اعلام کردند که فکر میکنند کندی را در یک توطئه کشتند. یعنی اینطور نیست که مردم آمریکا نفهمند آنجا چه خبر است، که سیاستش کثیف است، که در ویتنام این کارها را دارند انجام میدهند؛ بسیاری از مردم آمریکا این چیزها را میفهمند. من میکوشم بگویم که راهی وجود ندارد، نه برای مردم آمریکا، نه برای سرمایهدارهای آمریکا، نه برای دولت آمریکا و نه برای رسانههای آمریکا، که این گیم را به طرف دیگری ببرند، چون ممکن است بسیار خطرناک باشد.
ببینید، دربارهٔ منابع قدرت، منبع اصلی قدرت مردماند؛ این واضح است. جامعه از مردم تشکیل شده است و مردم اگر کار نکنند و اعتصاب کنند، میتوانند نظام اجتماعی و سیاسی را ساقط کنند. این همان بازیای است که آمریکاییها هیچوقت نخواهند کرد و ملت ایران کرد: انقلاب ایران طوری پیش رفت که مثلاً به مدت ۶ ماه هیچکس سر کار خودش نرفت. فکر نمیکنم آمریکاییها ۶ روز هم بتوانند اعتصاب کنند؛ روحیهشان اصولاً با این چیزها چندان سازگار نیست. مردم منبع اصلی قدرتاند. فکر میکنم انقلاب ایران نمونهٔ بسیار واضحی است: نه نیروی نظامیای در کار بود و نه کودتایی انجام شد؛ فقط به نظر میرسد که مردم خواستند که این نظام سیاسی نباشد، و در حالی که همهجور پشتیبانی از آن میشد، نظام سیاسی ایران ساقط شد و کسی هم نتوانست جلویش را بگیرد. و اما اینکه آیا میشد میلیونها نفر را کشت: یک نظام سیاسی یا دولتهایی که پشتیبان آن نظاماند، در برابر چنین کارهای بسیار رادیکالی علیه مردم بهایش را میپردازند. بنابراین اینطور نیست که میتوانستند و مثلاً نکردند؛ این کار سادهای نبود. مردم در یک کشور، مثلاً شما الان در ایران، میتوانند بر چیزی توافق کنند و چیزی را نخواهند؛ همه را که اصلاً نمیشود با زور به چیز دیگری وادار کرد. مردم منبع بزرگی از قدرتاند.
مردم و سرمایه بهعنوان منابع قدرت
در واقع اصلِ همه چیز، یعنی اجتماع، از مردم تشکیل شده و مردم همهکارهاند. سرمایه منبع دیگر قدرت است. یعنی انسانی که سرمایه هم دارد و در جامعهای زندگی میکند، بدیهی است که قدرت بیشتری دارد. خوبیِ سرمایه این است که قدرتی بسیار انعطافپذیر است و تقریباً هر کاری میشود با آن کرد؛ یعنی میتوانید انواع قدرتهای دیگر را با آن بخرید: مردم را میتوانید با آن بخرید، کالا میتوانید بخرید، تکنولوژی میتوانید بخرید و الی آخر. دانش و تکنولوژی هم جزو منابع قدرتاند؛ حالا فرض کنیم اینها را با مردم در یک دسته حساب کنیم. به هر حال دانش و تکنولوژی از منابع قدرتیاند که هنوز چندان وارد بازی سیاسی نشدهاند، و فکر نمیکنم این روند در دنیا خیلی ادامه پیدا کند. یعنی معمولاً محیطهای آکادمیک، کسانی که تکنولوژی تولید میکنند، به نوعی منبع اصلی قدرت در یک جامعهاند، ولی از اینکه منبع اصلی قدرتاند استفاده نمیکنند و در خدمت سرمایهدارها یا سیاستاند.
منبع قدرت دیگر در هر جامعهای دولت است، یعنی در واقع سیاستمداران. من میخواهم فرض کنم که برخلاف بسیاری از جوامع دیگر، در آمریکا این اتفاق خوب افتاده که نظامیها بازیای مستقل از بازی دولت نمیکنند؛ در واقع دولت و پلیس و نیروهای نظامی با هم یک استراتژی دارند. میدانید که در بسیاری از کشورها وقتی نظامیها خودشان در صحنهٔ سیاسی بازیگر میشوند، اتفاقات بسیار کنترلنشدهای میافتد؛ مثلاً در آمریکای لاتین در بسیاری جاها این اتفاق افتاده است. الان مثلاً ترکیه سالهاست همین مشکل را دارد که نظامیهایش برای خودشان، مستقل از دولت و هر چیز دیگر، یک منبع قدرت مستقلاند. ولی در آمریکا تا به حال کسی بازی خاصی از پلیس و نیروهای نظامی ندیده است.
دولت و نیروهای نظامی را با هم یک بازیگر در نظر بگیرید؛ سرمایهدارها یک بازیگرند؛ و من میخواهم بگویم در آمریکا رسانهها را هم بهعنوان بازیگری کاملاً مستقل در نظر بگیرید که لزوماً نمیتوانید بگویید با سرمایهدارها یکیاند، آنطور که بعضی میگویند. هدفم این است که دربارهٔ بازی سادهای که بعضی از بیرون میخواهند فرض کنند، یعنی بازی میان سرمایهدارها و مردم، بگویم که اگر کمی پیچیدهتر نگاه کنید، در آمریکا واقعیت ندارد که بازی میان سرمایهدارها و مردم اتفاق میافتد. بازیِ آمریکا دستکم میان ۴ بازیگرِ کموبیش مستقل از هم اتفاق میافتد که هر کدام به منافع خودش پایبند است: سیاستمداران، مستقل از سرمایهدارها، بازیگر مستقلی در آمریکا هستند و رسانهها هم تا حدود زیادی بازیگر مستقلیاند. ولی همین وضعی که الان پیش آمده به نوعی یک نقطهٔ تعادل است، و اینطور نیست که مردم بخواهند تغییرش دهند یا سیاستمداران آمریکا بخواهند خیلی تغییرش دهند و الی آخر.
اگر بخواهید ایران را از نظر بازی نگاه کنید — من حرفی از قانون و قانونگذاری نزدم، در حالی که قانون و قانونگذاری در بعضی کشورها به نوعی مهمتر از هر چیزی است — مثلاً اگر به دولتهای ایران نگاه کنیم، بهطور سنتی هنوز هم همینطور است که سیاست، قدرت نظامی، قانونگذاری و رسانهها همه به نوعی یکیاند. مثلاً در ایران کاری که دولت میکند این است که کسی شاه میشود و بعد خودش تصویب میکند که زمینهای شمال کشور باید به او واگذار شود. دربارهٔ ثروت ببینید: در آمریکا سیاستمدار نمیتواند اینطور بازی کند و بیاید قانونی تصویب کند که مثلاً فلان سرمایه مال من است یا اینقدر پول به من بدهید. در آمریکا بازی بهشکلی فیر و با قوانینی ثابت انجام میشود.
هدفم این است بگویم که در آمریکا این تئوری بهخوبی میتواند همه چیز را توجیه کند، چون بازی به یک معنا فیر است و با قانون ثابت انجام میشود؛ یعنی ۲۰۰ سال است که قوانین به نوعی ثابتاند و تغییرات جزئی میکنند. اینطور نیست که سیاستمداری بیاید قانونی را عوض کند یا قانونهای جدیدی برای منافع خودش وضع کند. تفاوت در این است — مثلاً در زمان شاه، که آمریکاییها اینجا مسلط بودند — که آمریکاییها چیزهایی را که در داخل دارند در خارج ندارند. سیاستمداران آمریکا به رأی مردم خارج از آمریکا نیازی ندارند، ولی در داخل آمریکا باید طوری رفتار کنند که افکار عمومی تحریک نشود؛ و مشکل تمام دنیا همین است.
یادم نیست کدامیک از این رهبران بامزهٔ آمریکای لاتین، فکر کنم در زمان انتخابات دوم بوش، گفته بود که باید در انتخابات ریاست جمهوری آمریکا اجازه بدهند بقیهٔ مردم دنیا هم رأی بدهند، چون ما همه ذینفعیم. برای ما هم که اینجا نشسته بودیم مهم بود که بوش دوباره رئیسجمهور میشود یا نه، در حالی که فقط عدهای در داخل رأی میدهند و تعیین میکنند که بوش رئیسجمهور میشود یا نمیشود. شکی نیست که ما بیش از مردم آمریکا ذینفعِ این هستیم که چه کسی آنجا رئیسجمهور باشد یا نباشد.
به هر حال، مثلاً اصلاحات ارضی را در نظر بگیرید: آیا در آمریکا، با این قوانینی که وجود دارد، به خیال کسی میرسد که سرمایههای مردم را بگیرد و ملی اعلام کند، یا از کسی چیزی را بگیرد، یا با قانون تصمیم بگیرند که مال و اموال کسی را بگیرند و میان دیگران تقسیم کنند؟ ولی آمریکا در کشورهای تابع خودش از این کارها میکند. چرا؟ چون در آن لحظه در کشورهای زیادی دست برده است، مثل اینکه آدم دست کند در جیب عدهای و پول را میان عدهٔ بسیار زیادی توزیع کند تا راضی شوند، و بنابراین جلوی پیشرفت کمونیسم را بگیرد و در ایران هم به این طریق تا حدودی تبلیغات کمونیستی را خنثی کند.
به هر حال در آمریکا من حتی حرفی از قانون نمیزنم؛ فرض میکنم که قوانین تا حدودی ثابت ماندهاند، هرچند میدانیم که نماندهاند. کنگره یکی از کارهایش این است که قانونها را تفسیر میکند و از این طریق برای کسبوکار راهی باز میکند، مثل همین اتفاقاتی که الان در آمریکا میافتد. ولی فعلاً قانونگذاری را با دولت یکی بگیرید و فرض کنید قوانین تا حدود زیادی ثابتاند. حالا میخواهم چند ایدهٔ بسیار ساده بگویم تا ببینید که سیاستمداران آمریکا دستنشاندهٔ سرمایهدارهای آمریکا نیستند و برای اینکه سیاست آمریکا، یعنی سیاست خارجی و داخلیاش، را بفهمید، باید فرض کنید کاری که انجام میدهند کمی پیچیدهتر است.
سیاستمدار مستقل از سرمایهدار
در واقع هدف من این است که بازی سیاست در آمریکا را کمی بهتر درک کنید و پیچیدگیهای دیگری را که در آن هست ببینید. یک چیز طبیعی در سیاست همهٔ کشورها معمولاً این است که سیاستمداران میتوانند از قدرت سیاسیای که به دست میآورند استفاده کنند و برای خودشان درآمد کسب کنند. مثلاً فرض کنید وقتی دولت آمریکا به کشوری میرود و آن را فتح میکند یا در آن نفوذ سیاسی پیدا میکند، سیاستمداران آمریکا دربارهٔ اینکه اجازه دهند کدام شرکتها آنجا سرمایهگذاری کنند تصمیماتی میتوانند بگیرند که در آن پورسانتهایی پشت پرده رد و بدل میشود. همه میدانند که یک منبع درآمد برای سیاست در آمریکا این است که در مسائل داخلی، بر سر گرفتن یا نگرفتن مالیات، تغییراتی داده میشود و پولهایی میگیرند؛ و همان سرمایهدارهای آمریکا به همین دلیل از این احزاب و سیاستمداران حمایت مالی میکنند. دقیقاً همینطور است: وقتی انتخابات برگزار میشود، اشخاص و شرکتها روی کاندیداهای خاصی سرمایهگذاری میکنند و بعداً هم انتظار دارند که سرمایهشان با تصمیمات داخلی و خارجی دولت برگردد، که برمیگردد.
این همان چیز سادهای است که در روایت اول هم میگنجد. ولی من میخواهم چیز پیچیدهتری بگویم که باز به نوعی در روایت اول میگنجد، و بعد میکوشم جاهایی را نشانتان بدهم که اگر سیاستمداران را به نوعی مستقل از سرمایهداری فرض نکنید، دیگر در آن روایت اول نمیگنجد. بگذارید مثال خوبی بزنم از پدیدهای که فکر میکنم بارها و بارها مشابهش اتفاق افتاده است؛ مثل کلیدی که بتوانید با آن بعضی از رفتارهای خارجی آمریکا را بفهمید. چیزی در تاریخ آمریکا وجود دارد که جزو افتخارات آمریکا، افتخارات ملت آمریکا، هم حساب میشود، و آن اجرای طرح بازسازی اروپاست که به آن طرح مارشال میگویند.
طرح مارشال و بازسازی اروپا
پس از جنگ جهانی دوم، اروپا تقریباً بهطور کامل ویران شد. همهٔ کشورهای اروپای غربی دستکم در جنگ آسیب جدی از نظر انسانی و تأسیسات اقتصادی دیدند؛ اروپای شرقی هم همینطور. اروپا از نظر اقتصادی به وضع فلاکتباری افتاد. آمریکاییها وارد جنگ شدند و جنگ با غلبهٔ شوروی و آمریکا بر نیروهای آلمان و ایتالیا در اروپا تمام شد؛ آنگاه در زمان ترومن طرحی برای بازسازی اروپا اعلام کردند. اساسش این بود که دولت آمریکا کاملاً بلاعوض و انساندوستانه هزینهٔ سنگینی در اروپا بکند تا اروپای غربی را بسازد. البته توجیه سیاسیای هم داریم: اینکه وضع اروپای غربی هرچه زودتر بهبود پیدا کند تا جلوی گسترش کمونیسم گرفته شود. این چیز بسیار سادهای است. معمولاً میگویند که طرح مارشال طرحی انساندوستانه نبوده، بلکه طرحی سیاسی برای جلوگیری از گسترش کمونیسم بوده است. من اصلاً به این قسمتش کاری ندارم که از نظر سیاسی میخواست چه کند.
میخواهم سازوکار مالیای را که اینجا اتفاق میافتد کمی روشن کنم: طرح مارشال از نظر اقتصادی یعنی چه؟ در این طرح انساندوستانهٔ آمریکا ضمیمهای وجود داشت که دیگر هیچ ربطی به انساندوستانه بودن یا ضدکمونیستی بودنش ندارد: آمریکا کمکهای انساندوستانهٔ خودش را برای بازسازی اروپا با این شرط عرضه میکرد که مجری طرحهای بازسازی شرکتهای آمریکایی باشند، نه شرکتهای داخلی خود آن کشورها. ببینید از نظر اقتصادی چه اتفاقی میافتد. پول هنگفتی با تصویب دولت از آمریکا برای بازسازی اروپا صرف میشود. این پول از کجا آمده است؟ این پول همان مالیاتی است که مردم پرداختهاند. ولی وقتی این روند اتفاق میافتد و بازسازی انجام میشود، این پول به دست چه کسی میافتد؟ به دست همان شرکتهای آمریکایی، یعنی سرمایهدارهایی که شرکتهایی دارند که آن بازسازی را انجام میدهند. بنابراین از نظر اقتصادی، وقتی طرح مارشال اجرا میشود، هیچ پولی از آمریکا خارج نمیشود. اگر در این ماجرا به پول نگاه کنید و انگیزه را کنار بگذارید، این طرحی است که وقتی انجام میشود تنها اتفاقی که میافتد این است که پولی در داخل خود آمریکا جابهجا میشود؛ یعنی مبالغ هنگفتی از جیب مردم آمریکا جمعآوری میشود و به حساب شرکتهایی ریخته میشود که متعلق به سرمایهدارهای کلان آمریکا هستند. نه چیزی به اروپا میرود و نه جای دیگر؛ فقط جابهجایی پول در داخل آمریکاست.
اتفاقی که در اروپا میافتد این است که اروپای غربی از نظر اقتصادی از نو بازسازی میشود. اتفاقی که در داخل آمریکا میافتد این است که رونق اقتصادی به این معنا به وجود میآید که گردش سرمایه به وجود میآید. نکتهٔ خیلی خوبش هم این است که مردم آمریکا یک بار دیگر از نظر انساندوستی احساس رضایت میکنند؛ و در آمریکا این بسیار مهم است که این روحیهٔ مردم آمریکا را حفظ کنید که دارند خیرخواهانه بخشندگی میکنند و چیزی را در اروپا میسازند. نمیگویم اتفاق خوبی برای اروپا نمیافتد؛ میخواهم بگویم وقتی به مردم آمریکا نگاه میکنید، جابهجایی سرمایه چیزی است که در آن پولی از عموم مردم گرفته میشود ولی به افراد خاصی داده میشود. اینکه اروپا ساخته میشود، و اهداف سیاسی و انساندوستانه هرچه هست، به جای خود؛ آمریکا چون از جنگ آسیب ندیده به بازسازی احتیاجی ندارد، و جنگ بهطور طبیعی باعث رونق اقتصادی داخل آمریکا و رونق کار شرکتها نمیشود؛ ولی در اروپای نابودشده بازاری به وجود آمده که در اختیار شرکتهای آمریکایی قرار میگیرد.
این یک نکتهٔ اساسی در سیاست خارجی آمریکاست، و حتی در سیاستهای داخلی. دولت از همهٔ مردم با درصدی مالیات میگیرد، و در سیاست اقتصادی آمریکا، چه در خارج چه در داخل، روندهایی وجود دارد که سرمایه را با همان درصد و همان نرخی که از مردم و شرکتها میگیرند به مردم برنمیگردانند؛ یعنی به دهکهای بالای جامعه بیشتر میرسد و به پایینیها کمتر. این دلیل رضایت سرمایهدارهای آمریکا از دولت آمریکاست.
مالیات، صنعت نظامی و لابی
روزبهروز اختلاف طبقاتی در آمریکا زیاد میشود؛ یعنی اختلاف دهکهای پایین با دهکهای بالا سیر صعودی بینهایتی دارد. حالا نکته چیست؟ نکته این است که فکر میکنم سیاست آمریکا را نمیتوانید بفهمید اگر فرض کنید که دولت آمریکا همیشه اینطور رفتار میکند، یعنی به نفع سرمایهدارهای داخل خودش، و سیاستمداران این وسط فقط پورسانتهایی برمیدارند، مثل اینکه از سرمایهدارها مزد میگیرند. فکر میکنم بسیار واضح است که رفتارهایی از سیاستمداران آمریکا میبینید که چندان بازگشتی به سمت داخل آمریکا ندارد و صرفاً پولهایی جابهجا میشود که به نفع خود سیاستمداران آمریکاست.
من اکیداً میخواهم از این دفاع کنم که سیاست در آمریکا به نوعی از سرمایهداری جداست. تا آن حد که به نفع سیاستمداران است که سرمایهدارها را راضی نگه دارند، این کار را میکنند؛ تا آن اندازه که به نفعشان است که افکار عمومی را راضی نگه دارند، آن کار را میکنند؛ و اگر جاهایی به نفعشان باشد که خودشان حتی منافع خالصی داشته باشند، این کارها را هم انجام میدهند. فکر میکنم یک مثال خوب از این کارهای دولت آمریکا حمایت فوقالعادهای است که دولت آمریکا از رژیم اسرائیل میکند. درست است که رژیم اسرائیل بخش عمدهٔ حمایتهای آمریکا را به صورت کالا، مثلاً کالای نظامی، دریافت میکند و در نهایت صنایع نظامی آمریکا توسعه پیدا میکنند و سرمایهدارهای آمریکایی از این بهره میبرند؛ ولی فکر میکنم بیشترین بهرهای که کسی در آمریکا از حمایت اسرائیل میبرد از آنِ خودِ شخص سیاستمداران است که از طریق لابیهای صهیونیستی در آمریکا حقوحسابهای هنگفت میگیرند. یکی از بیشترین پولهایی که در آمریکا پشت پرده جابهجا میشود از طریق اسرائیلیها و یهودیهای داخل آمریکاست که نه به دلایل اقتصادی و به امید حمایت اقتصادی، بلکه به این خاطر که میخواهند رژیم اسرائیل اینجا پایدار بماند، به سیاستمداران آمریکا کمک مالی میکنند. بارها و بارها از این ماجرا افشاگری شده و مبالغی ذکر شده است. فکر میکنم اینجا نمونهٔ جایی است که اگر دقت کنید به نظر میرسد انگیزه دیگر صرفاً خدمت به سرمایهداری نیست؛ منبع درآمدی مستقل برای خود سیاستمداران آمریکاست.
این بخشی از چیزهایی است که با آن میتوانید رفتارهای سیاسی آمریکا را در داخل و خارج آمریکا درک کنید: منابع مالیای که در آمریکا وجود دارد عمدتاً منابعی است که از مردم گرفته میشود و بعد میان سرمایهدارها یا سیاستمداران، بهطور مستقل، توزیع میشود. یک مثال بسیار واضح که باید ببینید سرمایهگذاری دولت آمریکا روی تکنولوژیهای جدید است؛ این نمونه باز چیزی مثل طرح مارشال است. یعنی سرمایهٔ اولیهٔ اکثر تکنولوژیهای پربازدهای که در آمریکا به وجود آمده کاملاً از سوی دولت در اختیار محققان قرار گرفته است. تازه در این سالهای اخیر است که این شرکتهای بزرگ خودشان مؤسسات تحقیقاتیِ به اصطلاح هایتک دارند؛ ولی تا دههٔ ۷۰، دستکم ۷۰ و ۸۰، به هیچ وجه اینطور نبود. یکی از روندهایی که دولت آمریکا بهطور مداوم انجام داده و میدهد این است که باز پولِ مالیات مردم را برمیدارد و سرمایهگذاری میکند و تکنولوژیهای جدیدی به وجود میآورد؛ مثلاً همین اینترنت. تکنولوژیهای جدید معمولاً در آمریکا با سرمایهٔ دولت به وجود میآید. بعداً در مرحلهٔ واگذاری، این پولی که از مردم آمریکا جمع شده و آنجا به چیزی مفید و به اصطلاح با بهرهوری بالا تبدیل شده است، در اختیار سیاستمداران و سرمایهدارهای آمریکا قرار میگیرد تا مؤسساتی داشته باشند که این تکنولوژی را به سرمایه و پول تبدیل کنند. تقریباً میشود گفت دولت آمریکا در رفتارهای خودش بهطور مداوم یکی از این دو کار را انجام میدهد.
در مجموع، راز اینکه چرا وضع مردم آمریکا، با وجود این همه بحثهایی که برای حمایت از دهکهای پایین میشود، مدام بدتر میشود این است که همهٔ سازوکارها در آمریکا طوری است که مالیات میآید، به چیز خوبی تبدیل میشود و جایی برای سرمایهگذاری ایجاد میشود؛ و سرمایهگذار کیست؟ کسانی که قدرت سرمایهگذاری دارند.
این مثال را زدم تا نکتهای روشن شود: به نظر من سیاستمداران آمریکا نوکر سرمایهداری آمریکا نیستند و برای خودشان بازی کاملاً مستقلی میکنند.
دو حزب مثل دو سوپرمارکت
به نظر من توهم صرف است که کسی فکر کند رقابت دو حزب دموکرات و جمهوریخواه در آمریکا مثل خیمهشببازی است؛ به هیچ وجه اینطور نیست، چون اینجا پول بسیار بزرگی وجود دارد و این دو حزب در واقع بر سر بازاری بزرگ با هم رقابت دارند که بازاری واقعی است. کنار رفتن یک حزب و آمدن حزب دیگری به جایش از نظر درآمد سیاستمدارانی که در آن حزباند تأثیر کاملاً واقعی میگذارد. دوران حکومت یک حزب در آمریکا، به معنای واقعی کلمه، برای کسانی که در آن حزباند دوران شیرینی است.
مثال بسیار خوب این است که دو حزب آمریکا دقیقاً مثل دو سوپرمارکتاند که روبهروی هم، مثلاً دو دکان، هستند و با هم رقابت میکنند. شباهتشان به سوپرمارکتها از این نظر بسیار زیاد است که باید بفهمند مردم چه نیاز دارند و بروند همان کالا را بیاورند؛ هر کس زودتر کالا را بیاورد، مردم مشتریاش میشوند، و معمولاً اینطور است که کسی که مشتری یکی میشود همهٔ خریدهایش را از همانجا میکند. دو حزب آمریکا مدام در تکاپوی ایناند که افکار عمومی را بسنجند و ببینند چه وقت چه شعاری و چه نوع سیاستی را باید عرضه کنند. سوپرمارکتبودنشان از این نظر مثال بسیار خوبی است که مطمئناً این دو حزب ایدئولوژی خاصی ندارند. شاید اگر سیاست آمریکا را دیده باشید، الان تصوری داشته باشید از اینکه دموکراتها چگونهاند و جمهوریخواهان چگونهاند و چه تیپی دارند؛ ولی اگر کمی جلوتر بروید، میبینید که اینطور نبوده است.
مثلاً الان اگر به سیاستهای دموکراتها و جمهوریخواهان نگاه کنید، احتمالاً چیزی که میبینید این است که در چند دورهٔ اخیر جمهوریخواهان اهل جنگ بودهاند و دموکراتها اهل سیاست و صلح، در حالی که در تمام قرن بیستم برعکس بوده است. فکر میکنم تا مثلاً ۱۹۷۵، یعنی پس از جنگ ویتنام، همهٔ جنگهای بزرگی که آمریکا در قرن بیستم واردشان شد بدون استثنا در زمان دموکراتها بود، و جمهوریخواهان شهرت داشتند که چانهزنی سیاسی خوبی میکنند و اهل سیاست و مذاکرهاند و دموکراتها اهل نظامیگریاند. در زمان ریگان یکدفعه برعکس شد؛ یعنی ریگان آمد و سیاستی کاملاً نظامی داشت و جمهوریخواهان یکدفعه آنطور شدند، مثل اینکه حالا ترجیح دادند این کالا را بفروشند و روی آن سرمایهگذاری کنند. یا مثلاً فکر میکنم تصوری که مردم از دموکراتها و جمهوریخواهان دارند این است که احتمالاً در زمان جنگ داخلی آمریکا دموکراتها طرفدار آزادی بردهها بودهاند، در حالی که برعکس بوده است: اصلاً حزب جمهوریخواه در همان زمان برای آزادی بردهها تشکیل شد و بنابراین جنوبیها از حزب جمهوریخواه متنفر بودند؛ ولی الان پایگاه اصلی جمهوریخواهان جنوب، یعنی ایالتهای بردهدار سنتی آمریکاست.
این رقابت واقعی است، چون منافع اقتصادی در آن هست. میخواهم تأکید کنم که گیمی که در آمریکا بازی میشود به این دلیل گیم خوب و قابل تحلیلی است که اصولاً همه دارند بیزینس میکنند. مثلاً گیمی را که در آن سیاستمدارانی آرمانگرا سر کار بیایند نمیتوانید خیلی خوب تحلیل کنید؛ همه باید نوعی پیآف استاندارد را پذیرفته باشند. میشود گفت در آمریکا همه دارند سر پول بازی میکنند؛ گیم قدیمی شده است، ملاکهایش هم بسیار روشن است و با قانونی ثابت بازی میشود؛ بنابراین به جایی رسیده است که بهراحتی نمیتوانید آن را از این وضع درآورید.
الان مطمئناً نمیبینید که سرمایهدارهای آمریکا به فکر تغییر آن باشند، با وجود اینکه بارها — و این چیزی است که شاید زیاد نشنیده باشید — فکر میکنم دلایل بسیار واضحی وجود دارد که بارها و بارها سیاستمداران منافع سرمایهداری آمریکا را به خطر انداختهاند؛ یعنی بازیهایی خطرناک کردهاند که مطلقاً در جهت حمایت از سرمایهگذاری آمریکا نبوده است. فکر میکنم شاید حادترینش دربارهٔ آدمی است به اسم اندرو جکسون که معاون لینکلن بود و پس از لینکلن سر کار آمد؛ آدمی از قشری بسیار زحمتکش که قرار نبود رئیسجمهور شود، ولی انگار رئیسجمهور شد و کارهای زیادی کرد؛ مثلاً بانک مرکزی آمریکا را تعطیل اعلام کرد، به این دلیل که سیاستهای پولی آمریکا بیش از حد به نفع سرمایهدارهاست. یا همینطور به نظر من کموبیش سخت است بگویید که فرانکلین روزولت با سیاستهایش پنهانی میخواسته به سرمایهداری آمریکا کمک کند و اتحادیههای کارگری را بهطور صوری تقویت میکرده است؛ به نظر میآید آدمی بود که ایدههای کاملاً چپ داشت. ولی با وجود این اتفاقهایی که در آمریکا میافتد، مطلقاً حرکتی نمیبینید که سرمایهدارها بخواهند حزب جدیدی تشکیل دهند یا مستقلاً کسی را وارد انتخابات کنند، چون اوضاع آمریکا به اندازهٔ کافی برای سرمایهدار خوب است که نخواهند برای بهترشدنش این ریسک را بکنند.
کلینتون، بوش و تضاد منافع
فکر میکنم در دوران کلینتون، پول زیادی که برای تأمین اجتماعی صرف شد چندان مورد رضایت سرمایهدارهای آمریکا نبود. جلوتر به ماجرای خاصی از دوران کلینتون اشاره میکنم که نمونهٔ طبیعیای از بازی آمریکایی به دست میدهد و در عین حال همین را ثابت میکند که منافع سرمایهداری آمریکا و منافع سیاستمداران آمریکایی یکی نیست.
سیاستمداران آمریکایی باید میان چیزهایی انتخاب کنند؛ اگر بعضی کارها را انجام دهند، رأیشان را از دست میدهند، مثل این افتضاحی که بوش بالا آورد. من واقعاً پس از انتخاباتی که بوش دوباره انتخاب شد احساسی پیدا کرده بودم دربارهٔ جمهوریخواهان، چون یک بازی میتواند اینطور هم باشد: حزبی یک دوره سر کار بیاید و با اینکه میداند دوباره انتخاب نمیشود، آنقدر منافع مالی برای خودش کسب کند؛ مثل اینکه از دو سه دوره انتخابشدن صرفنظر کنند، ولی در این دوره سود بسیار زیادی ببرند. من در اواسط دورهٔ دوم بوش چنین احساسی داشتم که اینها اصلاً از اینکه دوباره انتخاب شوند صرفنظر کردهاند و دارند فعلاً تا میتوانند استفادههایی میکنند؛ حالا دو سه دوره دموکراتها سر کار بیایند.
به هر حال سیاستمداران در آمریکا باید میان افکار عمومی و منافع سرمایهدارهایی که از آنها حمایت مالی میکنند نوعی موازنه برقرار کنند. معروف است که میگویند سه سال و نیم از وقتی انتخاب میشوند با سرمایهدارها هستند و سه چهار ماه مانده به انتخابات بعد سراغ آن بخش دوم میروند و بیشتر به افکار عمومی توجه میکنند؛ ممکن است کارهایی هم بکنند که سرمایهدارها ناراضی شوند. البته این کمی حالت شوخی دارد. حزب هم کنترلی دارد: کسی که از یک حزب رئیسجمهور میشود یا به مقام سیاسی میرسد، تعهد دارد که تداوم موفقیت حزب را تضمین کند؛ یعنی یکدفعه کارهایی نکند که باعث شکست سیاست حزب شود، آنطور که مثلاً نیکسون یا کارتر، که هر دو منفورِ حزب خودشان هستند، مخصوصاً کارتر به دلیل دستوپاچلفتیهایی که در دوران ریاست جمهوریاش داشت.
فکر میکنم چیز روشنی اینجا وجود دارد و آن این است که سیاستمداران مستقل عمل میکنند، مستقل از سرمایهدارها و مردم و رسانهها؛ خودشان نیروییاند، منافعی دارند و بیزینس میکنند، و بیزینسشان هم طبعاً سهم بیشتری را به سرمایهدارهایی اختصاص میدهد که میتوانند کمکهای مالی بزرگ به آنها بکنند، و سهم کمتری را به افکار عمومی. اگر بشود افکار عمومی را گول زد و با رسانهها بازیهایی درآورد که خرجی نداشته باشد و مردم به آنها رأی بدهند، برای بیزینس بهتر است که این کار را انجام دهند؛ وگرنه سراغ این میروند که کمکهای مالیای به زندگی مردم بکنند و الی آخر.
حالا رسانهها در آمریکا چگونهاند؟ باز به نظر من اشتباه است که فکر کنید آزادی رسانه آنجا وجود ندارد و همهاش بازی است و این حرفها، یا فکر کنید رسانهها زیرمجموعهٔ دولت یا سرمایهدارها هستند. رسانهها بنگاههاییاند که بیزینس خودشان را انجام میدهند، و بهطور طبیعی صاحبان رسانههای بزرگ سرمایهدارند؛ بنابراین ممکن است کسی وسوسه شود که بگوید اینها هم جزو نظام سرمایهداری آمریکا هستند. ولی دستکم به نظر من تمایزی وجود دارد، و خوب است رسانه را در کشوری مثل آمریکا نوعی سرمایهگذاری خاص در نظر بگیریم که کمی پیچیدهتر از این عمل میکند که صرفاً به نفع سرمایهداری آمریکا قدم بردارد؛ چیزی است میان سرمایهدارها و سیاست و مردم. یعنی رسانهها سروکار مستقیمی با افکار عمومی دارند، چون درآمد رسانه بهطور طبیعی واقعاً از طریق افکار عمومی است. شرکت کوکاکولا از طریق افکار عمومی پول درنمیآورد؛ نوشابهای تولید میکند و مردم میخورند؛ برای کوکاکولا خوردنِ مردم مهم است، نه افکارشان. ولی رسانه نوعی هویت دارد که مستقیماً به عنصری مربوط میشود که به سیاست مربوط است، یعنی افکار عمومی، و از آن طریق بیزینس میکند؛ این بیزینس خاصی است.
حالا بعضیها میگویند اگر رسانهها در آمریکا آزادند، چرا افتضاحات دولت را افشا نمیکنند؛ در تاریخ آمریکا فقط موارد بسیار کوچکی هست که رسانهها چیزی را افشا کردند، مثل واترگیت. همهٔ ما میدانیم که سیاست آمریکا، و اصولاً سیاست در دنیا، پر از چیزهایی شبیه واترگیت و شبیه ایرانکنتراست؛ ایرانکنترا هم در رسانههای آمریکا بسیار منعکس شد، چون از نظر رسانهای لو رفت. یعنی بهطور طبیعی اگر خبری در اروپا یا جای دیگری منتشر شود، رسانههای آمریکا طبعاً سانسورش نمیکنند و سعی میکنند از آن استفادهٔ مالی ببرند.
رسانهها و بازار خبر
نکتهٔ اساسی این است: اگر جای رسانههای آمریکا باشید، اولاً افشاگری، مقابله با دولت و انجام رفتارهای رادیکال در آمریکا طبعاً خطرناک است؛ هیچکس نیست که این را نداند. دستکم در این حد بر همهٔ عناصر موجود در آمریکا فشار هست: دستکم در حوزهٔ بیزینس لیستهای سیاهی وجود دارد؛ یعنی دولت آمریکا میتواند بهطور کاملاً قانونی مجازاتهایی علیه یک شرکت یا رسانه اعمال کند. ولی نکتهای که میخواهم بگویم این نیست که رسانهها به این دلیل که ممکن است تحت چنین فشارها و تحریمهایی قرار بگیرند، این کار را نمیکنند که خیلی پا روی دم دولت بگذارند یا سرمایهداری آمریکا را افشا کنند. فکر میکنم چیز بسیار واضحتری وجود دارد: اگر به کار رسانهای بهعنوان بیزینس نگاه کنید، این کار صرف نمیکند. درصد آدمهایی که در آمریکا به اینجور چیزها علاقهمندند درصد بسیار ناچیزی است، و تاوانی که رسانه باید برای چنین شجاعتهایی بپردازد ممکن است بسیار سنگین باشد. اگر رسانهای افشاگری را شروع کند، متهم میشود به اینکه بازی را به هم زده است و ممکن است فشارهایی بیاید؛ اگر هم خبر بگیرد، رسانههای دیگری هستند که آن خبر را میقاپند و ممکن است سود اصلی را دیگران ببرند، و این رسانه، که بازی را به هم زده است، بازنده شود.
بهعلاوه، اصولاً مردم آمریکا اینقدر به این چیزها حساسیت به خرج نمیدهند. اگر بخواهید حقایق را به مردم آمریکا بگویید، مردم آمریکا خوششان نمیآید. چیزی که مردم آمریکا بیشتر دوست دارند بشنوند این است که ملت قهرمانی هستند که دارند دنیا را آزاد میکنند؛ دوست دارند این را بشنوند و دوست ندارند از رسانهها بشنوند که دولت آمریکا در دنیا دارد جنایت میکند. ببینید رسانه چه میکند: خبری را منتشر میکند و تیپی برای خودش میسازد و هویتی برای خودش درست میکند که مطلوب افکار عمومی آمریکا باشد، و افکار عمومی آمریکا اینجور چیزها را چندان نمیپسندد. این واقعیتی است؛ نمونهاش مصاحبهای است که یک بار خواندم.
مایکل مور و گافهای بوش
در ماههای آخر دورهٔ اول بوش، که خطر انتخاب مجددش وجود داشت، اتفاق جالبی در آمریکا افتاد. نمونهاش آن تور سراسر آمریکا بود که مایکل مور رفت و کوشید علیه بوش تبلیغات کند؛ اصلاً آن فیلم مستند «۹/۱۱» را برای همین ساخت که به مردم آمریکا بگوید به او رأی ندهند. دورهٔ اولش آنقدر فضاحت به بار آورده بود که دستکم تیپ آدمهای روشنفکر در آمریکا احساسشان این بود که باید جلوی انتخاب مجددش را بگیرند، دستکم برای اینکه آبروی ملت آمریکا بیش از این نرود؛ وقتی مردم دنیا آدمی در این حد عقبافتاده را بهعنوان رئیسجمهور آمریکا میبینند، هویت مردم آمریکا زیر سؤال میرود. این آدم مسخرهٔ همهٔ دنیا بود؛ یعنی با چرندیاتی که میگفت، بیشترین منبع جوک و تفریح مردم دنیا شده بود.
یک شوی معروف بسیار قدیمی و پربیننده در آمریکا هست — اگر در اینترنت، در یوتیوب، جستوجو کنید میتوانید پیدایش کنید — که در یکی از قسمتهایش ۱۰ گاف را آورده بود. دیدهاید که مثلاً در برنامههای فوتبال ۱۰ گل برتر هفته یا سال را انتخاب میکنند و از شمارهٔ یک تا ۱۰ گلها مدام قشنگتر و جالبتر میشوند؛ این کار را با گافهای بوش انجام داده بودند و واقعاً دیدنی است. از دورهٔ اولش، اگر اشتباه نکنم، یا از کل دوران حکومتش، ۱۰ تای اول را انتخاب کرده بودند. فکر میکنم یکی از آخریها این بود که در سخنرانیاش گفته بود «در حالی که فلان چیز در سمت چپ ما و فلان چیز در سمت راست ماست» و همین را گفته و رفته و متوجه هم نشده بود؛ معمولاً وقتی میخواهند بگویند کسی خیلی گیج است، میگویند چپ و راست خودش را نمیفهمد، و او در سخنرانی رسمی دقیقاً چنین حرفی زده بود. یا گاف معروفش، که شاید در تلویزیون ایران هم دیده باشید و فکر میکنم در چین اتفاق افتاد: رفت و به در بسته خورد؛ یعنی از این طرف آمده بود و اشتباهی رفت، بعد نتوانست در را باز کند و با حالت مسخرهای خندید و برگشت.
در آن مصاحبه از وودی آلن پرسیده بودند که چرا شما فیلمسازها، هنرمندان و روشنفکرها کاری نمیکنید که بوش انتخاب نشود؟ فکر میکنم جوابش بسیار روشن و واضح بود. گفت کسی حرف ما را گوش نمیدهد؛ حرفش این بود که اگر من فیلمی بسازم، آدمهایی که میآیند فیلم وودی آلن را میبینند همانهاییاند که همین الان هم به بوش رأی نمیدهند؛ آنهایی که به بوش رأی میدهند فیلم وودی آلن را نمیبینند و روزنامههای آن تیپی را نمیخوانند.
بنابراین فرض کنید متمایل به دموکراتها یا به نوعی ضدجمهوریخواه هستید و میخواهید بوش را افشا کنید و علیه دولت آمریکا افشاگریهای بزرگی بکنید؛ فکر میکنم روحیهای که به وجود میآید، همان که از زمان جنگ ویتنام به بعد به وجود آمد و فکر میکنم رسانهها از آن فهمیدند که ضرر اینجور کارها چیست، این است که دقیقاً آدمهای روشنفکرتر آمریکا اصلاً دیگر در انتخابات شرکت نمیکنند. سالهاست که ما در آمریکا بخش بزرگ خاموشی داریم؛ در بعضی از انتخابات بیش از دو سوم مردم آمریکا، به دلیل همین حرفهایی که دربارهٔ آمریکا زده شده، آنقدر نسبت به حکومت آمریکا بدبین شدهاند که حاضر نیستند به هیچکس رأی بدهند؛ دیگر نه جمهوریخواهان را قبول دارند و نه دموکراتها را. جنگ ویتنام که فقط در زمان جمهوریخواهان اتفاق نیفتاد؛ دموکراتها شروعش کردند و همه طرفدار این بودند که این جنگ ادامه پیدا کند. افشاگریهای شدیدی که رسانهها در دههٔ ۶۰ علیه دولت کردند، در دورهای حیثیت دولت آمریکا را پیش ملتش کاملاً بر باد داد.
نتیجهٔ این اتفاق این است که آن آدمها در اثر اینجور رفتارها منزوی میشوند، و احتمالاً رسانهای که میخواهد این کار را بکند دقیقاً نمیخواهد این آدمها منزوی شوند. آن تیپ آدمهایی که طرفدار رفتارهای سنتی آمریکا هستند، اصلاً این روزها روزنامه نمیخوانند؛ آدمهاییاند که اگر تلویزیون هم ببینند، ممکن است برنامههای خاصی را نگاه کنند. بنابراین فضای افکار آمریکا طوری نیست که بخواهید چنین خطرهایی بکنید و احتمالاً نتیجهٔ برعکس هم بگیرید.
تازه دارم فرض میکنم که نوعی خیراندیشی در رسانههای آمریکا هست، در حالی که فکر نمیکنم این خیلی رئالیستی باشد. واقعیت این است که رسانههای آمریکا بیزینس میکنند؛ این اخبار خریدار درستوحسابی ندارد و نمیشود روی این سرمایهگذاری کرد که رسانهای بیاید خودش را وقف چنین اخباری کند و خودش را به خطر بیندازد و بهطور موضعی پول کلانی به دست آورد. در واقع مثل این است که میپرسید رسانهها چرا بازی را کلاً به هم نمیزنند. رسانههای بزرگ آمریکا بیزینس بسیار پرسودی دارند؛ از کجا معلوم اگر دولت آمریکا ساقط شود و مثلاً دولتی سوسیالیستی آنجا سر کار بیاید، بیزینس این آدم چه میشود؟ انتظار دارید مثلاً سیانان و ایبیسی و مانند اینها بیایند و واقعاً با یک سری افشاگری تحولات ریشهای در آمریکا ایجاد کنند؟ اولاً نمیشود، ثانیاً به نفع خود این رسانهها نیست؛ چون اینها همان بنگاههای اقتصادیاند که خیلی خوب دارند سود میبرند و تا جایی که سود میبرند کارشان را ادامه میدهند. برای همین خیلی تیشه به ریشهٔ کل ماجرای آمریکا نمیزنند، مگر در شرایط خاصی مثل واترگیت که چیزهایی در داخل، در رقابت میان دو حزب، پیش آمده است.
این نکته را میخواهم اضافه کنم که هر نوع افشاگریای که فکر کنید در آمریکا انجام میشود، ولی نه به دست بنگاههای بزرگ رسانهای که از نظر بازگشت سرمایه از وضعیت موجود راضیاند؛ به دست آدمها، گروههای دانشجویی، مثلاً روزنامههای محلی. فکر نمیکنم چیزی به ذهنتان برسد که در رسانههای آمریکا نباشد؛ یعنی جایی نتوانید پیدایش کنید. به زحمت میشود خبری ضدآمریکایی پیدا کرد که اصلاً در آمریکا منتشر نشود؛ ولی برد اینجور انتشارها بسیار محدود است، چون بنگاههای بزرگ رسانهای این کار را نمیکنند. من این را بهعنوان چیزی بدیهی فاکتور گرفتم و نمیخواهم از اینجور چیزها استفاده کنم؛ فکر کنم لازم نیست. احساسم این است که بدون توطئهٔ پشت پرده و عوامل انسانی هم روشن است که چرا وضعیت به جایی رسیده و تغییری در آن حاصل نمیشود.
این را هم فاکتور گرفتم که بسیاری از این رسانهها با سرمایهٔ دولتی کار میکنند. مثلاً فاکس نیوز وابسته به همین جناح جمهوریخواهی است که بوش را سر کار آورده، و اخبار را همیشه آنطور توصیف میکند که خودشان میخواهند؛ بنگاهی بزرگ با برد بسیار وسیع. یا سیانان، که بهطور بدیهی سرمایهگذارانش صهیونیستاند، و بسیاری چیزهای دیگر. یعنی بنگاههای بزرگ مستقیماً وابسته به دولت و سرمایهداریاند و مطمئناً نمیخواهند چنین حرکتی انجام دهند. آدمهای کوچک هستند و یک رسانهٔ کوچک میتواند ریسک کند و چنین کاری انجام دهد؛ ممکن است کارش بسیار بگیرد و ممکن هم هست از بین برود. سیانان این کار را نمیکند، ایبیسی این کار را نمیکند، ولی ممکن است یک نشریهٔ محلی چنین افشاگریهایی انجام دهد، که مطمئناً میدانید انجام میدهند. یعنی میگویم هر خبری که فکر کنید، هر چیزی که از چامسکی یا از هر آدم دیگری نقل کنم، در بعضی از رسانههای آمریکا منتشر میشود. بعضی تلویزیونهای خصوصی با چامسکی و با آدمهایی که میخواهند همه چیز آمریکا را افشا کنند مصاحبه میکنند و چهرهشان را میتوانید در تلویزیونهای کوچکتر آمریکا ببینید؛ ولی این سیاست کلی رسانههای آمریکا نیست.
نکتهٔ مهمی که باید حل کنم این است که مردم آمریکا اصولاً چرا هیچ کاری نمیکنند. در واقع فکر میکنم ماجرای اصلی آمریکا این است که بفهمید چرا مردم آمریکا اینطورند. مردم آمریکا به نوع خاصیاند که این بازی بسیار پایدار است؛ مثلاً مردم فرانسه چنین وضعیتی را پایدار نگه نمیدارند. مردم آمریکا نه انقلاب میکنند و نه خیلی روزنامه میخوانند. فکر میکنم اکثریتشان دستکم در مقاطعی بهشدت از دولت خودشان بدشان آمده است، ولی باز هم کاری نکردهاند؛ حتی در حالی که به آنها اجحاف میشود اعتصاب نمیکنند. خیلی کم پیش آمده که اعتصابهای مهمی در آمریکا داشته باشیم.
اتحادیههای کارگری و فساد
در دورههایی پس از همان دورهٔ اولی که اتحادیههای کارگری به وجود آمدند، اعتصابهای بزرگی در آمریکا اتفاق افتاد. بگذارید نکتهٔ بسیار سادهای دربارهٔ وضعیت کارگری آمریکا بگویم که غیر از این است که چرا مردم آمریکا اینطورند. اتحادیههای کارگری که تشکیل شد — روزولت هم بسیار کوشید آنها را تقویت کند — بعدها با سرعتی وحشتناک در دهههای ۴۰ و ۵۰ از بین رفتند، چون چنان به فساد کشیده شدند که همهٔ کارگرها فهمیدند رؤسای اتحادیههایشان، که خودشان روزی کارگر بودند، فقط و فقط دارند پول به جیب میزنند.
ببینید، وقتی روحیهٔ یک ملت کلاً اینطور باشد که هر جا هستند بشود پولی به دست آورد و بیزینسی انجام داد، همهٔ آدمها خریدنی باشند و کلاً فضا فضای بیزینس باشد، اتحادیهٔ کارگری همانی میشود که فکر میکنم در آمریکا شد. تقریباً همهٔ سران اتحادیههای کارگری سرمایهدار شدند، به این دلیل که رئیس اتحادیههای کارگری بودند و سرمایهدارها به آنها میرسیدند. یعنی این تناقض به وجود آمد که رئیس اتحادیهٔ کارگرها کیست و برای چه کسی کار میکند. در داخل خود اتحادیهها فساد بسیاری به وجود آمد، البته نه اینکه همهٔ اتحادیهها همه جا اینطور شده باشند؛ و رسانههای وابسته به سرمایهدارها هم خیلی چیزها را افشا کردند. اینها مسائل تاریخی داخل آمریکاست.
این یک نکته دربارهٔ اینکه چرا جنبش کارگری قدرتمندی هیچوقت در آمریکا شکل نگرفته است: به محض اینکه میخواهد به تشکل تبدیل شود، تشکلها به نوعی فاسد میشوند، و این اتفاق بارها و بارها افتاده است. نکتهٔ دوم این است که آمریکا ویژگی خاصی دارد که از آن برای حفظ تعادل بسیار خوب استفاده میکنند: همیشه در آمریکا مهاجران تازهنفسی هستند که آمدهاند از هیچ شروع کنند و زندگی خودشان را بسازند. معمولاً در آمریکا این اتفاق افتاده که تقریباً همهٔ اعتصابها به دست عدهای اعتصابشکن شکسته شده است، از نوع کارگرانی که مهاجران غیرقانونی مکزیکیاند یا مهاجرانی که ممکن است قانونی آمده باشند ولی وضعشان بسیار خراب است.
جامعهٔ آمریکا را اینطور در نظر بگیرید که در حالی که جمعیتی در آمریکا فعالیت اقتصادی میکنند، بهطور مداوم عدهای آدم گرسنه به داخل این سیستم اقتصادی تزریق میشوند؛ آدمهایی که هنوز به شرایطی نرسیدهاند که بخواهند در اعتصاب شرکت کنند و یک روز هم نمیتوانند حقوق نگیرند. بنابراین وجود انبوهی از کارگر و متخصص مهاجر به نوعی کنترلکنندهٔ جو کارگری آمریکا بوده است. بعضیها میگویند دولت آمریکا عمداً جلوی مهاجرت غیرقانونی کارگرها از جنوب آمریکا را نمیگیرد؛ یعنی با اینکه میداند عدهای از این مرزها غیرقانونی وارد آمریکا میشوند، و در حالی که میگوید نباید بشوند، به نوعی اجازه میدهد صدها و هزارها مکزیکی و آدمهایی از آمریکای لاتین وارد آمریکا شوند، چون سرمایهدارهای آمریکا از حضور این کارگرهای ارزان که اهل اعتصاب نیستند بسیار سود میبرند. وقتی غیرقانونی به کشوری رفتهای، میشود حداقل حقوق را هم به تو نداد. کسی که اجازهٔ کار ندارد، به اصطلاح کار سیاه میکند و هر کاری به او بدهند، با هر حقوقی که به او بپردازند، انجام میدهد؛ اینها معمولاً آنقدر فقیرند که ممکن است با یک دلار حاضر شوند کاری برایتان انجام دهند. بنابراین جو کارگری آمریکا همیشه تحت فشار باقی میماند.
اینها سازوکارهایی تا حدی شناختهشده است، و باز خیلی میل ندارم بگویم که اینها توجیهکنندهٔ این است که ملت آمریکا چرا حرکتی نمیکند. رسانهها سود میبرند؛ سیاستمداران سود میبرند؛ سرمایهدارها سود خوبی میبرند. کسی که به نظر میآید به اندازهای که زحمت میکشد سود نمیبرد ملت آمریکاست، و باید برای این جوابی پیدا کرد که روانشناسی مردم آمریکا چیست و چرا اینطور شدهاند. اگر کسی بگوید آمریکاییها در اثر فریبهای رسانهای است که کاری نمیکنند، فکر میکنم کمی ملت آمریکا را نشناخته است.
روانشناسی ملت آمریکا
البته قبول دارم که باز ساختن نوعی تصویر ایدئال و مثلاً مقدس از آمریکا در جهت ساکت نگه داشتن ملت آمریکا بوده است. هر وقت دولت آمریکا شعار جنگ بدهد، ملت آمریکا به دلیل احساس وظیفهای که برای ایجاد صلح و آشتی در دنیا دارند، بهعنوان یک وظیفهٔ مقدس، بسیاریشان داوطلبانه میآیند و میجنگند. چیزهایی همین الان به ذهنم میرسد که در یادداشتهایم نیست، و میترسم بعضی چیزها را بگویم و بعضی چیزها را جا بیندازم.
یک نکتهٔ بسیار ساده دربارهٔ آمریکا این است: هر تحلیلی دربارهٔ آمریکا بکنید که به این نتیجه برسید که سرمایهدارها هستند که دارند آمریکا را اداره میکنند، به نظر من اشتباه است. تحلیل درست از نگاه من این است که سرمایه است که دارد آمریکا را اداره میکند؛ سرمایه موجودی انتزاعی و مجرد است که آمریکا را اداره میکند. سرمایهدارها ایجنتهای سرمایهاند و سیاستمداران هم به نوعی همینطور. یعنی میتوانید به خود سرمایه نگاه کنید و ببینید که همیشه بهطور قانونمند کارها به سمتی پیش میرود که سرمایه ایجاد میشود و به نحو خاصی توزیع میشود، و هر کسی هم میکوشد سهم خودش را ببرد. این وسط فقط ملت آمریکا هستند که بسیار کار میکنند، بسیار بیشتر از ملتهای اروپایی، و بسیار کم ساپورت میشوند؛ موجودات کمتوقعیاند.
مثلاً الان اعتراض نمیکنند. من سازوکاری را نشان دادم که دولت آمریکا بهطور منظم کارهایی میکند که نتیجهاش این میشود که دست در جیب مردم میکند و پولها را برمیدارد و به سرمایهدارها میدهد. همین اتفاقی که الان در آمریکا افتاده است: بحران اقتصادی و طرح اقتصادی دولت که رسماً بودجه تصویب میکنند تا این پولها را به شرکتهای بزرگ بدهند، برای اینکه شرکتهای بزرگ از ورشکستگی نجات پیدا کنند. این دفعه دیگر اصلاً پردهپوشیای در کار نیست. پول مالیاتی را که مردم دادهاند میخواهند به یک شرکت اتومبیلسازی بدهند، چون میگویند اگر این روند ادامه نداشته باشد اقتصاد ما فلج میشود. دارند به شرکت بزرگی کمک میکنند که عدهای در آن سرمایه دارند، با این حساب که به نفع کل اقتصاد آمریکاست.
حالا میخواهم نکتهای بگویم دربارهٔ حرکتهایی که ممکن است فرض کنید بشود به نفع مردم آمریکا انجام داد.
کمک به شرکتهای بزرگ و لایحه کلینتون
فکر میکنم یک واقعهٔ تاریخی در تاریخ آمریکا نشان میدهد که فرصتهایی برای اینکه بشود کاری انجام داد از بین رفته است. و آن لایحهٔ مهمی است که کلینتون، اگر اشتباه نکنم، در دورهٔ اول ریاست جمهوریاش به کنگره برد و کنگره تحت فشار سرمایهدارها این لایحه را رد کرد. الان کمی شک کردهام که این واقعه دقیقاً چگونه اتفاق افتاد؛ به هر حال لایحهای کاملاً ضدسرمایهداری و به نفع مردم بود.
دربارهٔ کلینتون، اینجا این را هم بگویم، برای آدمهایی که فکر میکنند در آمریکا آدمهای به اصطلاح مخوفی پشت صحنهٔ سیاست هستند و این حرفها: شاید بسیاری از شما ندانید که کلینتون یکی از فعالان جنبشهای دانشجویی دههٔ ۶۰ آمریکا بوده است، و به نظر من رئیسجمهورشدن کلینتون در آمریکا شاید چیزی کمتر از رئیسجمهورشدن اوباما در آمریکا نبود. آدمی که کلاً ضد جنگ ویتنام و علیه همهٔ سیاستهای آمریکا در دهههای ۶۰ تا ۷۰ فعالیت کرده بود در آمریکا رئیسجمهور شد، و سیاستهایش کاملاً سیاستهایی بود که به نوعی سیاستهای مردمی حساب میشد.
واقعاً کمی شک کردهام که این لایحه از کنگره آمد و کلینتون ردش کرد یا برعکس. به هر حال اتفاق مهمی که افتاد این بود که سرمایهدارهای آمریکا بسیار صریح اعلام کردند که اگر این لایحه تصویب شود، سرمایههای خودمان را از آمریکا خارج میکنیم. اتفاقی در دنیا افتاده است، و آن اینکه تحرک سرمایه برخلاف پنجاه سال قبل در دنیا بسیار زیاد شده است. الان یک کارخانهدار بزرگ، به معنای واقعی کلمه، میتواند تصمیم بگیرد که ظرف ۶ ماه یا یک سال کارخانهٔ خودش را به کشور دیگری منتقل کند؛ ضرری را متحمل میشود، ولی به این حساب که در درازمدت سود میبرد، میتواند این کار را بکند. در واقع پدیدهٔ جهانیسازی و شرکتهای چندملیتی خطری به وجود آورده است برای سرمایهداری داخلی یک کشور، کشوری مثل آمریکا یا هر کشور دیگر: سرمایهدارها تعهدی ندارند که سرمایهشان را در کشور خودشان به جریان بیندازند. هر لحظه سرمایهدار آمریکایی بخواهد، میتواند اراده کند و سرمایهٔ خودش را به ژاپن ببرد. مسئله بحران کارخانه نیست؛ بخش عظیمی از سرمایه در دنیا به سمت صوریشدن رفته است، به صورت سهام و چیزهایی از این دست. بنابراین ممکن است هر لحظه بتواند سرمایهٔ خودش را از جایی بکشد و به جای دیگری ببرد. احساسم این است که کلینتون ادا درنمیآورد و واقعاً میخواست حرکت بسیار خوبی انجام دهد، ولی دولتش در مقابل این تهدید کوتاه آمد؛ و فکر میکنم این تهدید هر لحظه دارد بیشتر میشود.
بیایید فرض کنید مردم آمریکا روحیهشان این نبود که الان هست و میخواستند انقلاب کنند؛ فکر کنید چه بلایی سرشان میآمد. آیا میتوانستند پس از انقلاب خودشان به رونق اقتصادی برسند؟ اگر الان دولتی کمونیست یا دولتی سوسیالیست در آمریکا سر کار بیاید، چه اتفاقی میافتد؟ آیا میتواند وضع مردم آمریکا را بهتر کند؟ اگر قوانینی وضع کند که سرمایهدارها را ناراضی کند و سرمایهدارها سرمایهٔ خودشان را از آمریکا بیرون بکشند، چه اتفاقی برای مردم آمریکا میافتد؟ رکود اقتصادی؛ و مردم کاملاً از این آدم ناراضی میشوند، چون زندگیشان را به هم زده است؛ یعنی آنچه را دارند از دست میدهند.
اینکه حالت تعادل این گیمی که در آمریکا بازی میشود روزبهروز بیشتر میشود، یک نمونهٔ واضحش همین است. الان نمیتوانید خیلی علیه سرمایهداری آمریکا یا سرمایهداری کشورهای دیگر اقدامات شدید انجام دهید، آنطور که مثلاً ۵۰ یا ۱۰۰ سال پیش در این کشورها میشد کرد؛ ۵۰ سال پیش جنبشهای چپ در آمریکای لاتین و این سو و آن سوی دنیا بسیار چنین کردند و میتوانستید چیزهایی را ملی اعلام کنید.
نظریهپردازی هست که نامش و نام کتابش را به یاد ندارم؛ واقعاً اگر یادم میافتاد که این را در چه کتابی خواندهام، میکوشیدم مستقیم نقل کنم که از چه کتابی و از چه کسی این حرفها را نقل میکنم و کتاب اصلیاش چیست.
دوره چهارساله و اینرسی اقتصاد
کتابی است که متفکر معروفی در آمریکا چندین سال پیش نوشت و بحث تحلیلی بسیار جالبی دربارهٔ اهمیت چهارسالهبودن دورهٔ ریاست جمهوری در آمریکا ارائه کرد: اینکه اگر این دوره ۱۰ ساله بود کارهای زیادی میشد کرد، ولی در ۴ سال نمیشود؛ یعنی اقتصاد آمریکا اینرسیای دارد. استدلالی که در کتابش میکند این است که هر نوع سیاستی بخواهید اعمال کنید تا به هر طریقی تغییراتی به نفع مردم انجام دهید، در این اقتصاد ظرف مدت ۴ سال نمیتوانید به چیزی که میخواهید برسید؛ مثلاً دورهای ۱۰ ساله لازم است تا اصلاحات اقتصادی به نتیجه برسد. و مردم آمریکا آنقدر مردم هشیاری نیستند که بیایید و به آنها بگویید من الان دارم کار میکنم، دورهٔ بعد هم به من رأی بدهید تا بتوانم کارم را تمام کنم. در واقع کوتاهبودن دورهٔ ریاست جمهوری در آمریکا مانع از این است که حتی اگر برنامههای خاصی داشته باشید، بتوانید با موفقیت اجرایشان کنید. بنابراین یک عامل سیاسی، یک قانون، در آمریکا وجود دارد که این گیم را باز پایدار میکند. مثلاً اگر این دوره دو سال بود، فکر کنم کلینتون حتی لایحههایی را که داد، و اوباما حرفهایی را که الان میزند، دیگر نمیتوانستند مطرح کنند؛ چون هر طور تغییر بدهید، معمولاً تا جا بیفتد اختلالهایی به وجود میآید که ممکن است چندان مورد قبول مردم آمریکا نباشد.
یکی از پرسشهایی که مانده تا به آن پاسخ دهم این است: بعضی فکر میکنند اگر قدرت اصلی دست سرمایهدارهاست و سرمایهدارها تعیینکنندهٔ چیزها در آمریکا هستند، اصلاً چرا اجازه میدهند بازیگری مثل سیاستمدار مستقل وارد این گیم شود که گاهی سرمایهشان را هم تهدید کند و گاهی به نفع مردم کاری انجام دهد؟ چرا اینطور اتفاق نیفتاده است؟ فکر کنم انگیزهٔ آدمهایی که در روایت اول به آن روایت معتقدند اصولاً این است که وقتی قدرت دست سرمایهدارهاست، سیاست را هم خودشان به دست میگیرند؛ یعنی آدمهایی را میآورند. چرا حزب دموکرات مستقل از سرمایهدارهاست، و بعد سرمایهدارها آن حزب را از نظر مالی شارژ میکنند تا بعد برود و برایشان کاری بکند؟ چرا خود سرمایهدارها نمیآیند حزبی تشکیل دهند و مطمئن باشند که دیگر احتیاجی نیست به این آدمها پولهای کلان و نامنظم بدهند، و دستنشاندههایشان را داشته باشند که وارد بازی سیاست شوند؟ به نظر معقول است که سرمایهدارها خودشان حزب خودشان را داشته باشند و حزبی را که از خودشان نیست و ممکن است علیه آنها کاری بکند، از نظر مالی شارژ نکنند؛ این ایده چندان رئالیستی نیست.
ولی سرمایهدارها کوشیدهاند این کارها را بکنند، و من میخواهم بگویم این شیوه به نوعی پایدارتر است. سرمایهدارها سعی کردهاند این کار را بکنند؛ ما سرمایهدارهای بزرگ آمریکایی داشتهایم که به ریاست جمهوری و معاونت ریاست جمهوری رسیدند. راکفلر را احتمالاً همهتان بهعنوان نماد سرمایهداری آمریکا شنیدهاید، یعنی اسم خانوادهاش را شنیدهاید؛ یکی از اعضای خانوادهٔ راکفلر معاون رئیسجمهور آمریکا شد. کلی هم کاملاً از جیب خودش خرج کرد و توانست در حزب دموکرات به جایی برسد و بعدها وارد پستهای بالای ریاست جمهوری شود. یا بسیاری از سرمایهدارهای آمریکا سناتور شدند، یا افرادی از طرف خودشان را به مقام سناتوری رساندند؛ کسانی که مطمئن باشند از منافعشان حمایت میکنند. اگر یادتان باشد، مرحوم دن کارلیونه آرزو داشت پسر کوچکش سناتور شود، و اگر پسر بزرگش را نکشته بودند، الان سناتور شده بود. طبیعی است که سرمایهدارها برای حفظ منافع خودشان آدم تربیت کنند و به سیاست بفرستند؛ ولی واقعیت این است که سیاست آدمهای پروفشنال خودش را میطلبد. سیاست یک کار است؛ معنی ندارد که راکفلری که سرمایهدار است در سیاست هم آدم بسیار موفقی باشد.
سرمایه در برابر سرمایهدار
سیاستمداری که میخواهد رئیسجمهور شود باید نوعی آگاهیهای سیاسی داشته باشد؛ مثلاً در همان فیلم پدرخوانده، پدرخوانده پسر خودش را به دانشگاه فرستاده است تا حقوق بخواند و از آن طریق سناتور شود. کدام بیزینس بهتر است؟ اینکه آدمی را که از خانوادهٔ خودم است و بنابراین به یک معنا به اصطلاح تابلوست بردارم و کلی هزینه کنم که او را به جایی بفرستم، و حالا شاید در حزبی به جایی برسد و رئیسجمهور یا سناتور بشود یا نشود؟ اصلاً چرا باید این کار را بکنم، وقتی آدمی به جایی رسیده که دارد سناتور میشود و میتوانم پولی به او بدهم تا از من حمایت کند؟ این بیزینس بسیار معتبرتر و سادهتری است که به آدمی که رئیسجمهور شد پول بدهم.
اتفاق جالبی در آمریکا میافتد که از این اتفاقهای عجیب و غریب داخل آمریکاست و هیچکس نمیفهمد چرا: رأیگیری ایالتهای آمریکا از نظر زمانی به ترتیبی شروع میشود و نتایج مشخص میشود؛ یعنی رأیگیری از شرق شروع میشود و به دلیل اختلاف ساعت به سمت غرب میرود. خیلی عجیب است که این کار را در یک ساعت مشخص نمیکنند. در آمریکا ایالتی هست در این سمت، به اسم نیوهمشایر، که در طول تاریخ چیزی را برای خودش تثبیت کرده است: مثلاً وقتی در داخل حزب دموکرات اوباما و هیلاری کلینتون با هم رقابت میکنند، همیشه نیوهمشایر اولین ایالتی است که رأیگیری را انجام میدهد و تمام میکند و اعلام میکند چه کسی برده است؛ یا وقتی خود انتخابات برگزار میشود، این ایالت چون کوچک است کارش سریع انجام میشود و میتواند این کار را انجام دهد. همه میدانند که بارها ایالتهای دیگر به خاطر منافعی که این کار دارد کوشیدهاند در این رقابت کنند و نتوانستهاند. همیشه نیوهمشایر است که در اینکه زودتر از همه اطلاعاتی از آن بیرون بیاید که چه کسی دارد انتخاب میشود، بهشدت تعیینکننده است.
جالب است که بیشترِ حجم عظیم کمکهای مالی پس از اعلام نتیجهٔ نیوهمشایر به سمت کسی که در انتخابات شرکت میکند سرازیر میشود؛ عدهای از سرمایهدارها اینقدر صبر میکنند تا روی آدم اشتباهی سرمایهگذاری نکنند. خیلی وقتها اینطور است که آدمی پول کافی ندارد، چون ساپورتش نکردهاند؛ فقط میداند اگر در نیوهمشایر ببرد، یکدفعه میلیاردها به دست میآورد. بسیاری از آدمهایی که در آمریکا رئیسجمهور شدند اینطور رئیسجمهور شدند.
کارتر و اخلاق در سیاست
در حرفهایم چیزی گفتم که چون بامزه است بد نیست دربارهٔ آن بگویم. کارتر، که دموکرات بود، رئیسجمهور خوبی بود؛ اگر کمی جدا از منافع آمریکا نگاه کنید، فکر کنم از نظر اخلاقی جزو بهترین رئیسجمهورهای آمریکا بود. حالا شاید من آدم سادهای هستم، ولی واقعاً فکر میکنم کارتر به حقوق بشر اعتقاد داشت و همهاش شعار نمیداد؛ یک سری ویژگیهای خاص داشت و سیاستهای خارجی آمریکا را بسیار تعدیل کرد. طبعاً یک دلیلش این بود که پس از جنگ ویتنام و افتضاح نیکسون سر کار آمده بود؛ یعنی جو عمومی آمریکا چنین آدمی را میطلبید و درست تشخیص دادند که تیپ اینشکلی لازم است: آدمی آرام که کشاورز است. البته فکر نکنید کشاورز بیل دستش میگیرد؛ کشاورز آمریکایی یعنی کسی که به اندازهٔ یک استان ایران زمین دارد.
کارتر کاری کرد که هنوز که هنوز است دموکراتها، یعنی سیاسیون دموکرات، از او متنفرند: به محض اینکه در ایالتهای شرق آمریکا به ریگان باخت، در رسانهها آمد و به ریگان تبریک گفت، چون قطعی شده بود که در آمریکا شکست خورده است؛ در حالی که هنوز انتخابات کنگره، در ایالتهای غرب، با رقابت بسیار شدیدی میان دموکراتها و جمهوریخواهان جریان داشت. آمریکاییها وقتی پای صندوق رأی ریاست جمهوری میروند، در ضمن به کنگره و به سناتورها هم رأی میدهند. این اعلام شکست کارتر و تبریکش به ریگان باعث شد که اکثریت دموکراتها، چون از شکست کارتر افسرده شده بودند، پای صندوق نروند؛ و پس از این کار کارتر، دموکراتها تمام صندوقهای رأی غرب آمریکا را از دست دادند و بزرگترین شکست قرن بیستم خودشان را در مقابل جمهوریخواهان خوردند، با یک گاف سیاسی کمی بچگانه که کارتر داشت. این همان موضوع نیوهمشایر است که گفتم: اینکه نتایج شرق آمریکا همیشه روی غرب آمریکا تأثیر میگذارد؛ قانون اینطور است و همیشه هم اجرایش میکنند. این موضوع عجیب یکی از صدها موضوع عجیب و غریب سیاست داخلی آمریکاست که پیچیدگیهایی دارد.
نکتهای که گفتم این است که مردم نمیتوانند بازی داخل آمریکا را به این راحتی رقم بزنند. اگر الان با بهترین نیتها برای مردم محروم آمریکا هم بروید و در آمریکا رئیسجمهور شوید، نمیتوانید این ساختارها را بشکنید؛ فکر میکنم احتمالاً بیشتر به مردم آمریکا ضرر میزنید، یا اگر هم ضرر نزنید، مردم آمریکا از کاری که شما در آن چهار سال میکنید خوششان نمیآید.
بنابراین فکر میکنم این توضیحی که دادم نکتهٔ جدیدی در سیاست آمریکاست. فکر میکنم این نکتهٔ جدید، یعنی بالا رفتن قدرت مانور سیاستمداران آمریکا از نظر خارجکردن سرمایه و این حرفها، باعث میشود که فضای پلیسی داخل آمریکا هم تعدیل شود. حدس میزنم آمریکا دارد به سمت دورشدن از فعالیتهای شدید افبیآی و سیآیای، آنطور که ۳۰ یا ۴۰ سال پیش بود، حرکت میکند. سرمایهدارها دیگر آنقدر برای حمایت از خودشان به قدرت نظامی احتیاج ندارند؛ دنیا طوری شده است که کسی نمیتواند بهراحتی سرمایههای کسی را تهدید کند. سرمایهگذاران آمریکا اصولاً الان موجوداتیاند که واقعاً دیگر چندان وابسته به خاک آمریکا نیستند و سرمایهشان در سراسر دنیا پخش شده است، هرچند همیشه نسبت به داخل آمریکا نوعی حساب دیگر باز کردهاند و میکنند و سرمایهگذاری در آنجا برایشان بسیار پرسود است. به هر حال این نکتهای است که فکر میکنم در آینده مدام بیشتر بر سیاست آمریکا تأثیر بگذارد و جا را برای کارهایی مثل کارهایی که روزولت و کلینتون و دیگران کردند یا میخواستند بکنند از بین ببرد.
بخشی از بحثم دربارهٔ مردم آمریکا مانده است، که بحث را از همینجا شروع کرده بودم.
حسن ختام و ارجاع به جلسه بعد
میخواستم در واقع بگویم که بر پایهٔ مبانی دینی چه میشود دربارهٔ آمریکا گفت، و در عین حال بگویم که مردم آمریکا چرا به نوع خاصیاند؛ یعنی روایت اول را تکمیل کنم تا توجیه روانشناسانهٔ خوبی به دست بیاوریم برای اینکه چطور شده است که مردم آمریکا به شکل خاصی درآمدهاند و به این ماهیت خاص رسیدهاند. بسیاری از این مسائلِ مربوط به پایداری این بازی که در آمریکا هست برمیگردد به اینکه مردم آمریکا مردم خاصی بودهاند، عقاید خاصی داشتهاند و اخلاق خاصی داشتهاند. نمیشود صرفاً گفت که این اخلاق پروتستانی است یا چیز دیگری؛ مثلاً توجه به بیزینس در آمریکا یا آن رؤیای آمریکایی صرفاً چیزی تاریخی مربوط به مسئلهٔ پروتستان، که در آن دوری از تجملات دنیایی و مانند اینها بوده است، نیست.
بهعنوان حسن ختام نکتهای بگویم که شاید بیشتر جنبهٔ شوخی داشته باشد، ولی قسمتی از آن در واقع شوخی نیست: در کار رسانهای در آمریکا، مخالفخوانی با سیاستهای آمریکا خودش نوعی زمینهٔ خوب برای بیزینس است.
الیور استون و بازار مخالفخوانی
فرض کنید من در آمریکا بتوانم خودم را بهعنوان آدمی معرفی کنم که افشاگری میکند. نمیخواهم اسم خاصی ببرم، ولی مثلاً الیور استون را فرض کنید. الیور استون آدمی مخالف جنگ ویتنام است، مخالف سیاستهای دولت آمریکا، افشاگر سیاستهای آمریکا در آمریکای لاتین؛ مثلاً فیلم «سالوادور» را دربارهٔ جنایتهایی ساخته که در السالوادور انجام شده است، و الی آخر. واقعاً فکر میکنم فیلم «جیافکی» سند بسیار خوب و معتبری است برای اینکه قانع شوید که کندی را افرادی پشت پرده کشتند، اگر کسی هنوز قانع نشده است. منظورم کل فیلم نیست؛ آن قطعه در دادگاه که تیرخوردن کندی را نشان میدهد. فکر میکنم دیگر هر آدم عاقلی میفهمد که ماجرا آنطور نبود که دولت آمریکا سعی کرد نمایش دهد، یعنی اینکه یک آدم کندی را زده و کشته است.
نکته این است که اگر شما الیور استون باشید، اولاً مخالفخوانی در آمریکا بازار دارد؛ یعنی الیور استون مشتریهای خودش را دارد. هالیوود الیور استون را میپذیرد، الیور استون برای هالیوود فیلم میسازد و جمعیتی از آدمهای ناراضی آمریکا میروند فیلمهای الیور استون را میبینند. دلیلی ندارد که الیور استون را به خاطر مخالفتکردن دفع کنند؛ آن افشاگری بازار خودش را در آمریکا دارد. بنابراین باید بهطور مداوم نسخههایی از فیلمها و چیزهایی که حالت افشاگرانه دارند وجود داشته باشد تا این بازار از دست نرود.
برای خود الیور استون هم نکتهای اینجا وجود دارد: فرض کنید شما الیور استون باشید و روزی دولت آمریکا بخواهد کاری به شما سفارش بدهد؛ تقریباً همهٔ آدمهایی که در آمریکا کار هنری میکنند ممکن است چنین مراجعهکنندههایی داشته باشند تا کاری سفارشی تولید شود. مطمئنم اگر الیور استون در موافقت با کاری که دولت انجام میدهد فیلمی بسازد یا اثر هنریای تولید کند، تأثیر بسیار بیشتری در آمریکا میگذارد؛ مثلاً اگر قبول کند که با یکی از فیلمهایش حملهٔ آمریکا به افغانستان را توجیه کند. یا مثلاً فیلم کمی عجیب و غریبی مثل همان که به نوعی علیه ایران ساخت و قهرمانش اسکندر بود؛ اینها کارهای سفارشیاند. دولت آمریکا مثلاً کارهایی مثل «۳۰۰» و مانند اینها را سفارش میدهد، وقتی قرار است عملیاتهایی نظامی انجام شود. طبیعی است که همانطور که به رسانهها پول میدهد تا کارهایی انجام دهند، به هالیوود هم پول میدهد تا فیلمی برایش بسازد. بدیهی است که ارقام سرمایهگذاری آمریکا در رسانهها را فقط در حد اعلامشدهاش داریم؛ احتمالاً رقم واقعیاش باید بسیار بیشتر از این باشد.
چیزی که میخواهم بگویم این است که اگر در آمریکا مخالفخوانی کنید، آن وقت امید این هست که روزی پیشنهاد بسیار بزرگی به شما بشود. الیور استون اگر بخواهد کاری سفارشی برای دولت آمریکا بسازد، مطمئناً در برابر یک آدم معمولی پول بیشتری میگیرد، چون برد و تأثیرش در دنیا بسیار بیشتر از آدمی است که شناختهشده نیست. یا مثلاً مایکل مور، که امیدوارم اصلاً اهل این حرفها نباشد، شخصیتی است که اگر سر بزنگاه مستندی برای توجیه سیاستی از دولت آمریکا تولید کند، میتواند انتظار داشته باشد که بسیار بیشتر از یک آدم معمولی پول بگیرد؛ چون دقیقاً آدمهایی که دربارهٔ سیاستهای آمریکا قانعاند و کاری به کار دولت آمریکا ندارند احتیاجی به این فیلم ندارند، و آن جمعِ مخالف دولت آمریکاست که باید توجیه شود؛ و طبعاً آدمی مثل الیور استون یا مایکل مور و امثال اینها چنین مخاطبهایی دارند.
بنابراین میتوانید اینطور فرض کنید، فرضی بسیار بدبینانه که میگویم کمی لحن شوخی دارد، که اصلاً منظور آدمی مثل الیور استون میتواند همین باشد؛ یعنی این هم نوعی بیزینس است که بازار خودش را دارد و در عین حال که ریسک کاری دارد، ممکن است قماری باشد که روزی بُرد بزرگی هم به بار بیاورد. و من بهعنوان حسن ختام میخواهم بگویم که سخنرانیای که من کردم هم با چنین نیتی انجام شد؛ گفتم شاید به من هم مراجعهای بشود.