سه مکتب که یکدیگر را قبول ندارند
فرویدی، یونگی و لکانی؛ سه مکتبِ کمآشتی ــ با اعلامِ صریحِ گرایشِ خودِ سخنران به یونگ.
او میگوید در این جلسات پایههای نظری روانکاوی موضوع است. از سه مکتب و شکست درمان آغاز میکند، سپس شوک نخستین کتاب فرویدی و تمثیل سیستم تلویزیون را میآورد. آنگاه از فروید و ناخودآگاه میگوید و در پایان به حدود نظریه و پرسشها میپردازد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
نخستین نکته این است که اصلاً «روانکاوی و فرهنگ» یعنی چه. تصور من این است که وقتی از روانکاوی صحبت میشود، آنچه معمولاً به ذهن مردم میآید رواندرمانی است.
تصور عمومی از روانکاوی چنین چیزی است: کسی روی تخت دراز کشیده و دارد دربارهٔ رؤیاهایش، دربارهٔ آنچه در زندگیاش میگذرد و مشکلات خودش حرف میزند. از دل همین تصویر این نتیجه بیرون میآید که روانکاوی به درد آدمهای نامتعادل میخورد. پس ما که آدمهای خوبی هستیم، اصلاً چه کار به روانکاوی داریم؟
نخستین کاری که باید بکنم این است که این تصور را کمی تغییر بدهم. اگر کسی گمان میکند روانکاوی چیزی برای آدمهای دیوانه است و قرار است به آنها کمک کند، بهتر است اصطلاحاتی به کار ببریم که تفاوت را روشن کند: تفاوت میان آنچه من میخواهم دربارهاش صحبت کنم و به فرهنگ مربوط میشود، با آنچه به نام روانکاوی و رواندرمانی در ذهن ماست.
آنچه در ذهن ما هست همان است که معمولاً به آن روانکاوی میگویند. اما برای چیزی که موضوع صحبت من است، شاید اصطلاح درستتر در متنهای امروزی «فراروانشناسی» باشد.
بخشی از نظریات فروید و کسانی که در روانکاوی کار کردهاند همین است، و خودشان هم برایش اصطلاحی وضع کردهاند: متاسایکولوژی. اگر اشتباه نکنم، خودِ فروید این اصطلاح را وضع کرده است.
آنچه بیش از هر چیز موضوع این بحث است، پایههای نظریای است که بعدها ممکن است در روانکاوی به یک روش درمانی هم برسد؛ چنانکه در مورد فروید رسید. همهٔ نامهای معروف روانکاوی پایههای نظریای دربارهٔ روان دارند و بر اساس همانها شیوههای درمانی ارائه میکنند.
من اینجا نمیخواهم دربارهٔ آن شیوههای درمانی صحبت کنم؛ میخواهم دربارهٔ همان دیدگاههای نظریای صحبت کنم که پایهٔ روانکاویاند.
اگر این اصطلاح جاافتاده بود، میبایست عنوان این سخنرانیها را «فراروانشناسی و فرهنگ» میگذاشتم، نه «روانکاوی و فرهنگ»، تا با روانکاوی به معنای متعارفش اشتباه نشود. پس موضوع بحث ما بیشتر نوعی انسانشناسی است، از دیدگاهی خاص و با روشهایی خاص.
انسانشناسی خودش رشتهای مستقل با همین عنوان است و بسیاری از رشتههای دیگر هم ممکن است به نوعی ادعای انسانشناسی داشته باشند. اما آنچه در روانکاوی دنبال میشود، انسانشناسی از دیدگاهی خاص و با شیوههایی خاص است: میکوشیم در بستر روشهای کار روانکاوی، اطلاعاتی دربارهٔ رفتار انسان به دست بیاوریم. همین است که بهطور بدیهی با فرهنگ ارتباط پیدا میکند.
هر دیدگاهی نسبت به انسان داشته باشید، قطعاً دیدگاههای فرهنگی هم دارید. مثلاً وقتی دربارهٔ هنر صحبت میکنیم، همه چیز بسته به این است که انسان را چهجور موجودی بدانید، برای فعالیت هنری چه فهمی قائل باشید و چه تصوری داشته باشید از اینکه اثر هنری اصلاً چگونه از انسان تراوش میکند.
اینها مطمئناً بر دیدگاه شما نسبت به نقد هنری اثر میگذارد. یکی از مهمترین شاخههای نظریهٔ ادبی و نقد هنری در قرن بیستم همان چیزی است که به آن نقد روانکاوانه میگویند؛ از دیدگاههایی از این دست استفاده میکند و میکوشد اثر هنری را دقیق بفهمد. تقریباً همه میدانید که مفهوم اصلی در روانکاوی، مفهوم ناخودآگاه است.
احتمالاً همهتان جایی خلاصهاش را شنیدهاید: در اثر هنری دنبال چیزهایی میگردند که از ناخودآگاه هنرمند بیرون آمده و خودِ او هم ممکن است از وجود چنین محتوایی در کارش خبر دقیقی نداشته باشد. پس نسبت میان آنچه من نامش را روانکاوی میگذارم و فرهنگ کاملاً روشن است. من این اصطلاح را به کار میبرم و منظورم بیشتر همان پایههای نظری روانکاوی است، چون اصطلاح فراروانشناسی واقعاً چندان جاافتاده نیست. یک نکتهٔ دیگر هم باید همین اول توضیح بدهم: چرا من خودم را نامزد این میبینم که دربارهٔ روانکاوی صحبت کنم، در حالی که تخصصم اصولاً روانکاوی نیست.
فکر میکنم برای این کار دلیلهای قانعکنندهای دارم؛ جدا از اینکه خیلی علاقهمندم و مطالعه کردهام. فکر میکنم اگر از یک روانکاو بخواهید بیاید دربارهٔ روانکاوی صحبت کند، همین مشکل پیش میآید که روانکاوهای حرفهای بیشتر به جنبههای درمانی توجه دارند تا به جنبههای نظری.
کسانی که بیشتر روی کاربرد نظری روانکاوی در شاخههای دیگر فرهنگ کار کردهاند، اغلبشان پزشک و رواندرمانگر به معنای متعارف نیستند، یا دستکم تأکید کمتری بر آن زمینهها دارند. این یک دلیل است. دلیل بسیار بزرگتر شاید این باشد که، برخلاف بسیاری از شاخههای علوم، روانکاوی — اگر آن را جزو علم بدانید — مطلقاً شاخهای نیست که در آن میان افراد مختلف توافق وجود داشته باشد.
مکتبهای مختلفی وجود دارد و هر کسی که شغلش روانکاوی است، بهطور طبیعی به یکی از این مکتبها وابسته است.
فضای روانکاوی و رابطهٔ این مکتبها با یکدیگر اصولاً فضای چندان صلحجویانه و آرامی نیست. درست همانطور که فرقههای مذهبی با هم دعوا دارند، در روانکاوی هم دعواهایی از همین دست وجود دارد. اگر بخواهم سه مکتب اصلی روانکاوی را نام ببرم: مکتب فرویدی، مکتب یونگی و مکتب لکان.
تقریباً هیچکدام از اینها دیگری را قبول ندارند. لکان را در نظر بگیرید: او روانکاوی بود که خودش را قاطعانه پیرو فروید میدانست و فکر میکرد دارد بخشهایی از اندیشهٔ فروید را که پنهان مانده آشکار میکند؛ خودش را موجودی مستقل از فروید نمیدید و همهٔ حرفش این بود که «من دارم فروید را بازخوانی میکنم».
با این همه، ماجرای بسیار جالبی دربارهٔ بهرسمیتشناختهشدن لکان به عنوان روانکاو — به عنوان سایکوآنالیست — وجود دارد که اگر بخوانید میتواند برایتان جالب باشد: در مراحل مختلف، بارها این مسئله مطرح شد که مکتب لکان را به رسمیت بشناسند و بپذیرند که این هم روانکاوی است.
چرا؟ چون فرویدیها اصطلاح روانکاوی را فقط برای خودشان به کار میبرند و میگویند کس دیگری حق ندارد خودش را روانکاو بنامد: این اصطلاحی است که فروید وضع کرده و ما به این نوع دیدگاه و این نوع رواندرمانی میگوییم روانکاوی.
نتیجه اینکه از دید آنها ما نباید چیزی به نام روانکاوی یونگی یا روانکاوی لکانی داشته باشیم. مرکز فرویدیها هم اکنون انجمن روانکاوی آمریکاست. مرتب جلساتی تشکیل میشد و ادعاهایی مطرح میشد که لکان را به رسمیت بشناسند یا نشناسند، و درگیریهایی پیش میآمد؛ اما مکتب لکان در فرانسه هیچوقت رأی نمیآورد. هر بار که رأی نمیآوردند، عدهای از پزشکان طرفدار لکان — چون میخواستند کارشان را ادامه بدهند و اجازه نداشتند اصطلاح «روانکاو» را روی تابلوی خودشان بنویسند — از لکان جدا میشدند.
به این ترتیب در مکتب لکان پیدرپی انشعاب رخ میداد، چون آن مرجعی که باید تأییدشان میکرد تأیید نمیکرد. این را از آن رو میگویم که متوجه باشید فضای اینجا چندان آرام نیست و شبیه آنچه در فیزیک و ریاضی و جاهایی از این دست هست نیست؛ اختلافهای بسیار عمدهای وجود دارد.
فرویدیها هیچکدام از دو مکتب دیگر را قبول ندارند. موضع یونگیها هم اکنون تقریباً نسبت به فروید و لکان همینگونه است: آنها را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترام فروید را حفظ میکنند.
لکانیها اصولاً نسبت به فروید احساس خوبی دارند، اما معتقدند کسانی که امروز طرفدار فروید هستند فروید را خوب نشناختهاند و در مکتب لکان است که فروید دقیقتر شناخته شده.
به هر حال در چنین فضایی، اگر از یک آدم حرفهای بخواهید برایتان دربارهٔ روانکاوی صحبت کند، مطمئناً با گرایش خاصی به یک فرقه صحبت میکند.
یکی از ویژگیهایی که فکر میکنم این سخنرانیها دارند این است که — گرچه اعتراف میکنم خودم هم گرایشهایی دارم و هر کسی به هر حال گرایشی دارد — میکوشم بحث تقریباً حالت فرقهگرایانه نداشته باشد و تا حدی جامعیت خودش را از دست ندهد.
یک نکتهٔ دیگر هم هست، و نکتهٔ بسیار جالبی است: با اینکه فروید خودش اول پزشک بود و بعد روانپزشک و رواندرمانگر شد، همهٔ حرفهایی که زده شاید به نوعی چنین به نظر برسد که در جهت به وجود آوردن یک نظام رواندرمانی است.
اما امروز در فضای رواندرمانی — فضایی که بسیار بزرگتر از روانکاوی و از آدمهایی است که نام بردم، یعنی جایی که مشاوره و رواندرمانی انجام میشود — کموبیش توافق هست که نظامهای رواندرمانی هیچکدام از این سه نفر نظامهای موفقی از کار درنیامدند. کسانی که رواندرمانی را با شیوههای فرویدی یا یونگی پیگیری میکنند، در اقلیتاند.
فکر میکنم در تهران حتی یک لکانی هم نداریم. اگر یونگی باشد من خبر ندارم، ولی احتمالاً آدمهایی با گرایش یونگ هستند؛ کسانی هم که با انضباط فرویدی رواندرمانگری میکنند وجود دارند. شاید معروفترینشان آقای دکتر صنعتی باشد که اتفاقاً گرایشهایی به یونگ هم دارد. آدم بسیار باتجربهای است و جالب اینکه با استفاده از رواندرمانگری، گرایشهایی به نقد فرهنگی هم دارد؛ یعنی آدم نسبتاً جامعی است.
با این همه میبینید که بیشتر جاهایی که مشاوره انجام میشود، کار زیر نظامهای دیگری پیش میرود و اصولاً روانکاوانه نیست. این سالها در همهجای دنیا و از جمله در ایران مرتب میبینید که مراکز مشاورهای به وجود میآید، و این مراکز معمولاً با چیزهای بسیار سادهای مانند رفتاردرمانی یا شناختدرمانی کار میکنند که اصولاً ربطی به روانکاوی به معنای فرویدیاش ندارد. تازه همهٔ آن مکتبهای دیگر رواندرمانگری هم با یکدیگر مشکل دارند و بهویژه با روانکاوی مشکل اساسی دارند.
کتابی به فارسی ترجمه شده از آدم معروفی به نام آیسنک، که از سران رفتاردرمانی است — یعنی رفتارگرایی؛ رفتارگرایی گرایشی بسیار کلی در روانشناسی است که بعدها نظام رواندرمانی خودش را هم پیدا کرد، زیر عنوان رواندرمانی رفتارگرایانه.
آیسنک در آن کتاب — که ترجمهٔ فارسیاش، اگر اشتباه نکنم، سقوط امپراتوری فروید است — با چنان بیرحمی دربارهٔ روانکاوی فرویدی حرف میزند که اگر واقعاً کتاب را بخوانید میبینید، به تعبیر عامیانه، تقریباً چیزی برایش باقی نمیگذارد.
آیسنک مطلقاً قبول ندارد که چیزی از نظریه یا از روشهای درمانی فروید کوچکترین فایدهای داشته باشد. اختلافها در این حد است. و اینها تازه کسانیاند که بیرون از نظام روانکاوی زندگی میکنند و کل روانکاوی و فروید را زیر سؤال میبرند.
دربارهٔ یونگ و لکان اصلاً صحبت نمیکنند، چون به نظرشان در حدی نیستند که دربارهٔ آنها صحبت شود. این مقدمه را گفتم تا متوجه بشوید که اوضاع چندان صلحجویانه نیست؛ چنین نیست که آدمهایی کار علمی کنند، کار یکدیگر را ادامه بدهند و به نتیجهای مثبت و خوب برسند.
فقط میخواهم این را اضافه کنم: امروز شناختدرمانی و رفتاردرمانی — و بهویژه نظام رواندرمانیای که از تلفیق این دو پدید آمده و متداولترین نوع رواندرمانی است، همان که با طرف مینشینند و صحبت میکنند، میکوشند مشکلات شناختیاش را حل کنند و گاهی از تمرینهای رفتاردرمانگرها استفاده میکنند — به هیچ وجه آن عمقی را که روانکاوی فروید و یونگ و لکان دارد ندارند.
حتی ادعایش را هم ندارند و نمیتوانند داشته باشند. بنابراین از نظر نظری ارزش چندانی ندارد که آن مطالب رواندرمانی را مطالعه کنید. منظورم را روشن بگویم: نظریههای رفتارگرایانه و شناختی، و کارهای رفتاردرمانی و شناختدرمانی، بهشدت به درد مراجعهکنندگانی میخورد که برای رواندرمانی مراجعه میکنند.
اما پایههای نظریای که بتوانید از آن نظریههایی دربیاورید که در جاهای دیگر فرهنگ کاربرد داشته باشد، آنجا واقعاً وجود ندارد. چنین خبرهایی آنجا نیست.
برعکس، من فکر میکنم با وجود چیزی که میشود نامش را شکست گذاشت — شکست روشهای رواندرمانی مبتنی بر روانکاوی، که امروز چندان به آنها اعتنا نمیشود — جنبههای نظریشان بسیار بسیار قوی است و همینهاست که ارزش دارد.
در عین حال، برای رعایت انصاف بگویم که این حرف ما دربارهٔ شکست نظامهای رواندرمانی روانکاوانه یک اشکال میتواند داشته باشد. اگر بخواهم کمی دقیقتر صحبت کنم: وقتی این نظامها ساخته شدند — نظام فرویدی در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم — مراجعهکنندگانی که به رواندرمانگرها مراجعه میکردند با مراجعهکنندگان امروزی مراکز مشاوره بینهایت تفاوت داشتند.
آن موقع همهٔ کسانی که به کسی مانند فروید مراجعه میکردند، از مشکلات روانی حاد رنج میبردند. یونگ در یک مرکز روانپزشکی کار میکرد، در بیمارستانی که همهٔ مراجعهکنندگان — یعنی کسانی که آنجا بستری بودند — به تعبیر ما دیوانهٔ زنجیری بودند؛ یعنی آدمهایی که نمیشد رهایشان کرد تا در محیط بیرون زندگی کنند.
پس اگر فروید و یونگ و لکان نظریههایی ساختند و نظامهای رواندرمانیای پدید آوردند که امروز به نظر میرسد کاربرد ندارد، به این دلیل است که آنها میکوشیدند آدمها را در آن سطح درمان کنند. من فکر نمیکنم کسانی که فروید ادعا میکند درمانشان کرده، اصولاً با روشهای شناختدرمانی و رفتاردرمانی قابل درمان باشند، چون در وضعیتی هستند که شاید اصولاً نشود با آنها حرف زد. جز روشهایی مانند هیپنوتیزم یا کار روی رؤیاها یا تداعی آزاد — کارهایی که فروید میکرد — راه دیگری برای دسترسی به چنین آدمی ندارید. اما امروز کسانی که به مشاوره میروند، مشکلات زندگی خانوادگیشان را نزد کسی میبرند که قرار است با آنها مشاوره کند:
چیزهایی که یک قرن پیش اصلاً مشکل روانی حساب نمیشد و کسی به این خاطر سراغ کسی مانند فروید یا یونگ نمیرفت. پس کمی بیانصافی است که بگوییم روانکاوی شکست خورده و رشتههای دیگری برنده شدهاند؛ انگار رقابتی میانشان بوده که به سود اینها تمام شده است.
واقعیت این است که رواندرمانی متحول شده و مراجعهکنندگان هم متحول شدهاند. شمارشان هزاران برابر شده و امروز آدمهای نرمال هم به سبب مشکلات خاصی که در زندگیشان دارند سراغ رواندرمانگر میروند. طبیعی است که اگر کسی بخواهد آدمی را که در رابطهٔ زناشوییاش مشکل دارد با روشهای یونگی درمان کند، کار عجیبی کرده باشد:
مثلاً از رؤیاهایش یا از دوران کودکیاش بپرسد. مشکل او بسیار سادهتر است و ممکن است با چهار کلمه حرفزدن و یاد دادن چند مهارت بهراحتی حل شود. این مقدمه را گفتم تا کمی بدانید طیف وسیع آدمهایی که در زمینهٔ روانکاوی و رواندرمانی کار میکنند چهجور آدمهایی هستند، و من میخواهم به کدام بخشها بیشتر اهمیت بدهم:
به آنهایی که خودشان را روانکاو میدانند و پیرو همین سه نفرند. آدم دیگری هم به نام آدلر هست که فکر میکنم معمولاً میشود در کنار اینها از او هم نام برد، ولی تأکید من بر همین سه نفر است که روانکاوهای اصلی قرن بیستماند.
این بود مقدمهای دربارهٔ اینکه اصلاً معنای این عنوان چیست و چرا من خودم را نامزد این میدانم که دربارهٔ چنین چیزی صحبت کنم.
فکر میکنم آن کاربردهای فرهنگی اصولاً بیرون از نظامهای رواندرمانی مطرح میشوند، و هرچه کسی که صحبت میکند متخصص این زمینهها نباشد، شاید از جهاتی بهتر باشد.
از همین حالا هم پنهان نمیکنم که به یونگ گرایش خاصی دارم؛ ولی تقریباً میتوانم بگویم به لکان هم خیلی علاقه دارم، و فروید را هم که منشأ این دو نظام — لکان و یونگ — به شمار میرود، نمیشود دستکم گرفت.
ممکن است کمی بیش از آنچه علاقهٔ شخصی من است بر فروید تأکید کنم. فکر میکنم کسی که فروید را نفهمد، لکان را قطعاً نمیفهمد و یونگ را هم تا حد زیادی نمیتواند بفهمد؛ اینها به نوعی دو نظامی هستند که از نظام فروید جدا شدهاند.
بگذارید مقدمهٔ دوم را دربارهٔ خود روانکاوی بگویم: در وارد شدن به زمینههای روانکاوی مشکلاتی وجود دارد. میخواهم از یک تجربهٔ شخصی خودم بگویم، از مشکلی که برای خودم پیش آمد، و بکوشم هشداری بدهم که مواظب باشید این مشکلات باعث نشود خیلی زود از این موضوع دور شوید.
تجربهٔ شخصی من با روانکاوی این است: حدوداً شانزده ساله بودم که در کتابخانهای از سر کنجکاوی کتابی دربارهٔ روانکاوی برداشتم و فکر میکنم در یک نشست خواندمش.
یعنی یک روز بعدازظهر نشستم و قسمتهایی از این کتاب را خواندم. نامش «نظریههای روانکاوی شخصیت» بود، از کسی به نام Bloom؛ کتاب معروفی است و بارها هم به فارسی ترجمه شده.
آن موقع اصلاً نمیدانستم در روانکاوی چه خبر است و چه مکتبهایی وجود دارد. کتاب Bloom کاملاً در سنت فرویدی نوشته شده و اشارههای بسیار مختصری هم شاید به دیگران داشته باشد، اما در حد چند پاراگراف، نه بیشتر.
اگر بخواهم آن احساسی را که چند سال از خواندن این کتاب با من ماند برایتان بگویم، باید از اینجا شروع کنم که کتاب را از اول نخواندم؛ همینطور ورقش زدم و قسمتهایی را خواندم.
بنابراین اصلاً نمیدانم چیزهایی که میگویم کجای این کتاب آمده. آنچه در ذهنم مانده این است که منشهای انسان را به سه نوع تقسیم کرده بود — دهانی، مخرجی و جنسی. اصطلاحات اصلی را به کار نمیبرم، چون ممکن است کمی بیادبانه به نظر برسد. یعنی منش آدمها اصلاً از این سه نوع بیرون نیست، بسته به اینکه در کودکی در کدامیک از این مراحلِ رشد روانیِ خودشان متوقف شده باشند. رشد روانی در دیدگاه فرویدی از حالت دهانی به مخرجی و بعد به حالت جنسی میرسد، و به نظر میآید که آن، انتهای رشد روانی است.
حالا من پانزده-شانزده ساله بودم و آن موقع خیلی به اگزیستانسیالیسم علاقه داشتم و به این ایده که آدم میتواند منش و زندگی خودش را تماماً و استوار بسازد و با ارادهٔ خودش به چنین چیزی برسد؛ و در چنین حالی میخواندم که آدمها اصلاً به سه نوع تقسیم میشوند، و تقریباً همهٔ زندگی انسان به دو سال اول کودکیاش برمیگردد و بقیهٔ زندگی به نوعی بازتاب یک سلسله اتفاقهایی است که در آن سالها افتاده.
و بعد هر جای این کتاب را نگاه کنید پر است از الفاظی که به مسائل جنسی مربوط میشود. آنچه دقیقاً در ذهنم مانده، دربارهٔ آمار فراوان خودارضایی در کودکان زیر چهار-پنج سال است؛ چیزی در این حدود. تصورات عجیب و غریبی که با خواندن چنین چیزی به ذهن آدم میرسد، دارم برایتان شرح میدهم.
و بعد شاهکارهای فروید، مثلاً عقدهٔ ادیپ. هنوز هم که هنوز است وقتی با فرویدیها صحبت میکنید، ارائهٔ نظریهٔ عقدهٔ ادیپ یکی از بزرگترین شاهکارهای فروید به شمار میرود.
عقدهٔ ادیپ چیست؟ اینکه فروید کشف کرده همهٔ پسرها به مادر خودشان تمایل دارند — تمایل جنسی — و پدر را در تصاحب مادر رقیب خودشان میدانند. پس میان پسر و پدر دشمنیای ذاتی وجود دارد. این همان چیزی است که مبنای عقدهٔ ادیپ است.
بقیهٔ چیزهایی هم که از آن یاد میکنند، مثل عقدهٔ اختهگی و عقدهٔ الکترا، از این بهتر نیست؛ اگر بخواهم بگویم موضوعشان چیست باید الفاظی به کار ببرم که شاید خیلی بیادبانه باشد. آنها از عقدهٔ ادیپ هم عجیبوغریبترند.
و اینکه سراسر نظریهٔ فروید سرشار از میل به زنای با محارم است و این یکی از مهمترین چیزهایی است که در ناخودآگاه بشر وجود دارد، و از این حرفها.
میتوانم بهطور قطع بگویم که بعد از چند سال مطالعهٔ این کتاب قطعاً به این نتیجه رسیدم که همهٔ کسانی که این حرفها را زدهاند — از خود فروید تا بقیهٔ نویسندگان این کتاب — یکجور دیوانهٔ زنجیریاند و اصلاً نمیدانند چه میگویند؛ یعنی آدمهای بیماریاند با ذهنیتهای بسیار بسیار عجیبوغریب که اصلاً ربطی به زندگی ما ندارد. شاید اینها واقعاً از ایل و طایفهٔ دیگریاند که چنین تمایلاتی در آنها هست.
واقعاً دارم میگویم: شوکی که از چند سال مطالعهٔ این کتاب به من وارد شد باعث شد دستکم — فکر میکنم — ده سال مطلقاً سراغ روانکاوی نروم، در حالی که چیزهای بسیار مختلفی میخواندم.
این را چیزی میدیدم که نهفقط به درد دیوانهها میخورد، بلکه بانیانش هم به نظر میآمد آدمهای کمی نابهنجاریاند. و بگویم که شاید پانزده سال بعد در به در دنبال همان کتاب گشتم، «نظریههای روانکاوی شخصیت» از Bloom، چون دیگر نایاب بود؛ بالاخره با خوشحالی تمام جایی پیدایش کردم، و حالا فکر میکنم شاید این کتاب جالب باشد.
این را گفتم تا متوجه بشوید وارد شدن به حیطهٔ روانکاوی در آغاز چقدر میتواند سخت باشد؛ یعنی میتواند باعث سوءتفاهم شود. آدم چیزهایی میخواند و به نظرش میآید که دارد خوب میفهمد: اینها بهوضوح چنین مزخرفاتی نوشتهاند. ولی شاید واقعاً از جای درستی شروع نکرده باشد و درست حس نکند که اینها چه میگویند و مشکل چیست.
اصلاً چه مشکلی را دارند حل میکنند؟ بگذارید اینطور بگویم: شاید نکتهٔ اصلی این باشد که صورتمسئلههایی دارند که اصلاً در ذهن ما آن مسئلهها نیست. آنها برای پاسخ به پرسشهایی نظریه میسازند که ما آن پرسشها را نمیشناسیم و اصلاً برایمان مهم هم نیست.
از همینجاست که چنین حرفهایی برای ما بسیار عجیبوغریب میشود. وقتی میگویم این کتاب را با علاقهٔ زیاد گرفتم و میگویم کتاب خوبی است، منظورم این نیست که هرچه آنجا نوشته شده درست است و من الان خیلی به این حرفها علاقهمندم. منظورم این است که اینها دیوانه نیستند؛ از همان اول میتوانم بگویم آدمهاییاند که خیلی خوب روی چیزهایی فکر کردهاند و حرفهایی که میزنند اصولاً حرفهای چندان پرتی هم نیست.
با اینکه ممکن است من خودم شخصاً به نوع نگاه فروید علاقهای نداشته باشم، صددرصد میتوانم این اطمینان را بدهم که اینها مطلقاً حرفهای پرتی نیستند. حرفهای خیلی جالبی هم در آن پیدا میشود، و حالا میکوشم توضیح بدهم چرا این حرفها جالباند.
اگر این جلسه فقط به همین بگذرد که کمی زمینهٔ فکری فروید را برایتان بگویم — تا اگر بعد از این جلسه رفتید کتابی خواندید دچار شوک نشوید و دستکم خواندن روانکاوی برایتان ده سال عقب نیفتد — فکر میکنم خیلی خوب است.
نکتهای که دربارهٔ روانکاوی، بهویژه روانکاوی فروید، وجود دارد انبوه اشارهها و تأکیدی است که بر مسائل جنسی هست. فکر میکنم شهرت فروید هم اصلاً به همین است که همهچیز را به نوعی از نگاه مسائل جنسی میبیند. همین در برخورد اول باعث میشود آدم عقب بنشیند، چون تقریباً در همهٔ فرهنگها ممنوعیتی داریم دربارهٔ صراحت در سخنگفتن از مسائل جنسی، انحرافهای جنسی و تمایلات پنهان جنسی.
پس اگر از خود فروید بپرسید چرا واکنشها به روانکاوی اینگونه بوده و چرا خیلیها روانکاوی را نظریهای وحشتناک و غیرانسانی میدانند، پاسخش دقیقاً همین بود. یعنی پیش از آنکه این واکنشها پیش بیاید، خودش پیشبینی میکرد که روانکاوی با برخوردی غیرعادی روبهرو شود و آدمها مقاومت کنند.
«مقاومت» اصطلاح بسیار معروفی در نظام فرویدی است: بیمار همیشه در برابر اینکه آنچه در ناخودآگاهش هست به خودآگاهش آورده شود مقاومت میکند.
در دیدگاه فرویدی، ناخودآگاه مانند جایی است، مانند مخزنی، که هرچه را نمیخواهیم با آن مواجه شویم — از خاطرات گرفته تا امیال درونیمان — در آن پستو میاندازیم؛ و بنابراین در برابر بازآوردنش به خودآگاه مقاومتی وجود دارد.
پس از نظر فروید واضح است که همهٔ فرهنگها، بهویژه فرهنگ غرب که تأکید بینهایت زیادی بر خودآگاهی دارد، علاقهای به روانکاوی نداشته باشند. این رشتهای بود که فروید پیشبینی میکرد با مقاومت روبهرو شود: نه تکتک آدمها و نه کل نظامهای فرهنگی علاقهای به شنیدن این حرفها پیدا نمیکنند، چون انگار دارد دربارهٔ چیزهایی در درونشان صحبت میکند که نمیخواهند بدانند وجود دارد. دیدگاه فرویدیها کاملاً همین است. هر کس به فرویدیها بگوید این حرفهایی که میزنید پرت است، بلافاصله میگویند تو دچار مقاومتی و نمیخواهی چیزهایی را در درون خودت بپذیری.
عادتکردن به روانکاوی هم برای آدم این مشکل را ایجاد میکند: فکر میکنم همهٔ کسانی که روانکاوی میخوانند بعد از مدتی برایشان خیلی راحت و عادی میشود که با صراحت دربارهٔ مسائل جنسی صحبت کنند، و این در جمع با مقاومت روبهرو میشود.
ممکن است کسی با این کار دچار بدنامی شود. همانطور که من احساس کردم آدمهایی که این نظریهها را ساختهاند به نوعی آدمهای بیماری بودهاند، ممکن است کسی هم که در حوزهٔ روانکاوی فکر میکند، بعد از مدتی ببیند خودش دچار چنین مشکلی شده است:
یعنی بهطور غیرعادی برایش راحت شود که دربارهٔ مسائل جنسی فکر کند و دربارهٔ مسائل جنسی حرف بزند. در این کتابها بعضی الفاظ را چنان بهراحتی به کار میبرند که انگار الفاظ علمیاند؛ دیگر برایشان هیچ مسئلهای نیست و وارد جزئیاتی میشوند که ما به حرفزدن یا شنیدن دربارهٔ آنها عادت نداریم.
پس این خطر همیشه در مطالعهٔ روانکاوی هست که آدم یکدفعه دچار این مشکل شود. من پیش از آمدن به این جلسات واقعاً فکر کردم چگونه میشود این جلسات را اداره کرد و دربارهٔ روانکاوی صحبت کرد و وارد مسائلی نشد که در جمع قابل طرح نیست، یا چندان خوب نیست آدم در جمع مطرحشان کند؛ و اگر قرار است بعضی چیزها را وارد شوم، به شیوهای وارد شوم که شنوندهها دچار شوک نشوند.
به هر حال روانکاوی اینگونه است. بهویژه روانکاوی فروید و لکان بینهایت به مسائل جنسی اهمیت میدهند. اگر بتوانم فقط همین را امروز تا آخر جلسه جا بیندازم که چرا مسائل جنسی در نظریهٔ فروید و کلاً در روانکاوی جایگاه فوقالعادهای دارد، فکر میکنم خوب است این جلسه را با همین ختم کنیم.
فقط یک توضیح میخواهم بدهم؛ میکوشم بیشتر دربارهٔ همین حرف بزنیم که چرا روانکاوی در برخورد اول عجیب به نظر میرسد. بگذارید از تمثیلی استفاده کنم.
من هر جا صحبت میکنم ناخودآگاه از اصطلاح نرمافزار و سختافزار استفاده میکنم، چون معمولاً برای دانشجویان کامپیوتر حرف میزنم و فکر میکنم این اصطلاحها دیگر در ذهن همه هست. الان فکر میکنم در دانشکدهٔ برق صحبت میکنم؛ دانشکدهٔ فنی است، ولی من اینجا را بیشتر به عنوان دانشکدهٔ برق میشناسم.
وقتی دانشجوی لیسانس بودم درسی داشتیم به نام سیستم تلویزیون، که فکر میکنم الان اختیاری است و اجباری نیست. بگذارید تجربهای را که در آن درس به دست آوردم بگویم و از این راه توضیح بدهم چرا روانکاوی در نگاه اول بسیار دور از تجربههای ما و چیزی عجیبوغریب به نظر میرسد، و چرا باید کمی تحمل کرد تا این چیزها عادی شود.
یکی از جالبترین جاهای این درس آنجاست که پس از آشنایی با مقدمات — وقتی تا حدی مدارها را میفهمید و نحوهٔ انتقال تصویر همراه با صدا را یاد میگیرید — آخرِ درس به جایی میرسیدیم که دربارهٔ اختلالها و عیبهایی که تلویزیون پیدا میکند صحبت میکردیم.
تلویزیون عیبهای بسیار جالب و عجیبوغریبی پیدا میکند. مثلاً بخش کوتاهی از درس این بود: اگر تلویزیونی ببینیم که فقط یک خط سفید نشان میدهد، ایرادش چیست؟
کجا را باید برای رفع چنین ایرادی بگردیم؟ چند نفرتان درس سیستم تلویزیون را گرفتهاید یا به هر حال میدانید در تلویزیون چه خبر است؛ اگر بدانید داخل تلویزیون چه میگذرد، عادیترین چیزی که به ذهن میرسد این است که آن سیمپیچ عمودی خراب شده — همان که خطِ جاروبشونده را منحرف میکند — و دستگاه فقط دارد یک خط را جاروب میکند.
برعکسش، اگر خط عمودی ببینید باز هم احتمالاً به همان چوکی که این کار را انجام میدهد شک میکنید. اگر یک نقطه ببینید، به نظر میآید کل آن سیستم مختل است. جاهای دیگر تلویزیون هم ممکن است ایراد پیدا کند و باز همین چیزها را ببینید.
اما کسی که تلویزیون تعمیر میکند دقیقاً همان آدمی است که با شنیدن نوع عیب میداند به ترتیب احتمال باید کجاها را نگاه کند. هر تعمیرکاری همین کار را میکند:
از روی عیبها میداند هر نشانهای که ظاهر میشود به کدام قسمت دستگاه مربوط است. حالا دقت کنید: فرض کنید اصلاً نمیدانید در تلویزیون چه خبر است و از سیستم تلویزیون اطلاعی ندارید، ولی جایی کار میکنید که تعمیرگاه تلویزیون است و مرتب تلویزیونهای زیادی میآورند و شما این عیبها را در آنها میبینید. قبول دارید که آدم عادیای که در خانه نشسته و تلویزیون سالمی را تماشا میکند، شاید مطلقاً هیچ حدسی نتواند بزند که تلویزیون چگونه کار میکند؟
ولی اگر کسی همهٔ عیبها را ببیند — صدها نوع عیبی که تلویزیون پیدا میکند — قبول دارید که زمینهٔ ذهنیای پیدا میکند؟ اینکه انگار اینجا خطوطی جاروب میشوند، چون گاهبهگاه این تبدیل به یک خط میشود؛ گاهبهگاه هم این خطهای جاروبشده پهنای کمتری پیدا میکنند یا پهنای بیشتری. از روی عیبهایی که تلویزیون پیدا میکند، به نوعی میشود حدس زد که آن تو حدوداً چه خبرهایی هست.
بیآنکه بتوانیم دربارهٔ مدارهایش اطلاع کسب کنیم، شاید بتوانیم بهطور شماتیک بگوییم حدوداً چه اتفاقهایی میافتد. مثلاً اگر کسی عیبهای رنگ تلویزیون را ببیند، شاید واقعاً بینشی پیدا کند که سیستم رنگ تلویزیون اصولاً چگونه طراحی شده و رنگ را چگونه میفرستد؛ چون گاهی بخشی از آن سیستم رنگ آسیب میبیند و اثرش روی تصویر دیدنی است.
میخواهم از این تمثیل استفاده کنم و بگویم روانکاوی واقعاً همینطور شکل گرفته است. یعنی کسانی که روانکاوی را ساختند دیوانه نبودند، ولی با آدمهایی سروکار داشتند که دچار اختلالهای بسیار شدیدی شده بودند: بخشهایی از سیستم روانیشان مختل بود و نشانههای عجیبوغریبی بروز میدادند.
پس اینها بر اساس همین اختلالهایی که دیدند به چیزهای واقعیای در روان پی بردند. من و شما اگر تمام عمرمان را بهطور نرمال زندگی کنیم و با آدمهای نرمال سروکار داشته باشیم، ممکن است هیچوقت به بعضی از پیچیدگیهای داخل روان پی نبریم، یا حتی حدس هم نزنیم که مکانیسمهای خاصی در داخل روان کار میکند که به آدمها اجازه میدهد اینطور طبیعی رفتار کنند.
ولی وقتی میبینید ایرادهای عجیبوغریبی در آدمها ظاهر میشود، آنوقت میتوانید حدس بزنید آن داخل مکانیسمهایی هست که وقتی خراب میشوند چنین ایرادهایی پدید میآید.
به نظر من دلیل اصلیاش همین است: ما در دنیایی زندگی میکنیم که با دنیای فروید و یونگ و لکان تفاوت دارد.
آنها مرتب با این اختلالها سروکار داشتند و نظریههایی ساختند؛ کوشیدند مکانیسمهایی را کشف کنند که توضیح بدهد این اختلالها چگونه پدید میآید. طبیعی است که این نظریهها در نگاه اول ممکن است خیلی عجیبوغریب به نظر برسند، ولی قابل انکار نیستند، چون این آدمهایی که این اختلالها را دارند واقعاً وجود دارند. میخواهم چند مثال از یونگ و فروید نقل کنم تا با شنیدنشان شاید ذهنتان آماده شود برای اینکه نظریههای روانکاوی قرار نیست نظریههایی خیلی طبیعی و ساده باشند و در نگاه اول خیلی معقول و خوب جلوه کنند.
فروید در شرح مراجعهکنندگان خودش از دختری صحبت میکند که تحت شرایط روانی خاصی یک شب خوابید؛ دختری که به دو زبان مسلط بود: زبان مادریاش انگلیسی بود و به فرانسه هم کاملاً مسلط بود.
روزی که از خواب بیدار میشود، از آن روز به بعد زبان انگلیسی — زبان مادری خودش — را واقعاً فراموش کرده و فقط میتواند به فرانسه صحبت کند.
این مثالی است از آدمی که اگر او را بیاورند و به شما نشان بدهند و بپرسند این چِش است، چه ایدهای دارید؟ چگونه ممکن است کسی زبان مادری خودش را واقعاً فراموش کند و بعد به زبان دوم حتی بهتر از سابق صحبت کند، انگار که زبان مادریاش باشد؟
موردی هم از یونگ نقل میکنم که در کتاب «چهار صورت مثالی»اش آورده است، و اگر اشتباه نکنم تقریباً با همین عنوان که مورد عجیبی است مثالش زده. زنی که بارها این اتفاق برایش افتاده بود: عاشق مردهایی میشد که متأهل بودند، و در آن رابطهٔ عاشقانه پیش میرفت و پیش میرفت تا آن مرد را عاشق خودش کند.
خودِ آن زن هم نقل میکند که واقعاً عاشق آن مرد میشدم و احساس میکردم بدون او نمیتوانم زندگی کنم. رابطهٔ عاشقانه تا جایی پیش میرفت که آن مرد قانع میشد همسر خودش را طلاق بدهد و با این زن زندگی کند.
بهمحض اینکه آن مرد همسرش را طلاق میداد، علاقهٔ این زن به او بهطور ناگهانی از بین میرفت و حاضر نمیشد با این مرد ازدواج کند و زندگی کند.
و این بیش از یکی دو بار برای این زن اتفاق افتاده بود. یونگ آنجا اشاره میکند که انگار این زن خانوادهخرابکن است؛ انگار همهٔ احساساتش برای این است که حتماً خانوادهای را بپاشاند.
ناخودآگاه دارد این کار را میکند. یعنی اگر زندگیاش را مرور کنید، در عرض ده-پانزده سال تنها کاری که در زندگیاش کرده انگار این بوده که با جد و جهد فراوان چند خانواده را از بین ببرد و به هیچ چیز دیگری هم نرسیده؛ و هر فداکاری و هر کاری را هم که برای رسیدن به این هدف ممکن بوده انجام داده.
یونگ آنجا میکوشد خیلی مختصر تحلیل کند که مشکل این زن چه بوده که چنین کاری میکرده. موردی هم از فروید بگویم، از معروفترین بیمارانش. بیماران فروید نامهای اختصاری دارند، چون نباید در کتابها نام واقعیشان برده میشد:
بیشترشان از اشراف بودند و مشکلاتی که داشتند قابل گفتن به عموم نبود؛ فروید در یادداشتهایش، بنا به سنتی که آن موقع وجود داشت، آنها را با نامهای مستعار نامگذاری کرده.
چند تایشان بسیار معروفاند. یکی آدمی است که به او موشمرد میگویند. مشکل او این بود: دچار وسواس فکری شدیدی بود، و وسواس فکریاش از وقتی شروع شد که شنید انگار عثمانیها مجازاتی داشتند که در آن کسی را روی ظرفی پر از موش گرسنه مینشاندند تا این موشها بدنش را بخورند و وارد رودههایش شوند.
نه؛ این کاری بوده که او شنیده عثمانیها میکردند، به عنوان مرگی همراه با شکنجه. از وقتی این را شنید، دچار وضعیت روانی وحشتناکی شد.
نمیتواند این فکر را از خودش دور کند که این بلا — نه سر خودش، بلکه سر کسانی که دوستشان دارد — ممکن است بیاید. ممکن است روزی پدرش، یا زنی که خیلی به او علاقهمند است، دچار این مجازات شوند.
و همهٔ زندگیاش بر اثر همین فکر مختل شده: اینکه ممکن است این بلا سر آدمهایی بیاید که خیلی به آنها علاقه دارد، و نمیتواند این فکر را از خودش دور کند. چگونه میشود کسی نتواند فکری را از خودش دور کند که از نظر منطقی شاید یک در میلیون احتمال داشته باشد چنین بلایی سر کسی بیاید؟
چگونه این آدم نمیتواند با این احتمال کم برخوردی منطقی کند و این فکر را از خودش دور کند؟ اصولاً آدمهای وسواسی همینطورند. حالا این یک مورد خیلی حاد است.
آدمهای وسواسی یک سلسله افکار را نمیتوانند از خودشان دور کنند. یونگ در کتاب «روانشناسی و دین» مثالی میآورد از مردی که به او مراجعه کرده و گفته من فکر میکنم سرطان دارم.
یونگ میگوید به او گفتم من رواندرمانی میکنم و کاری به سرطان و بیماریهایی از این دست ندارم. گفت نه، مشکل من این است که فکر میکنم سرطان روده دارم؛ رفتم پیش پزشکها، انواع عکسبرداریها را کردند و به من گفتند نداری. ولی من نمیتوانم فکر نکنم که سرطان روده دارم.
مرتب این فکر در ذهنم هست و همهاش فکر میکنم که به هر حال این سرطان را دارم؛ بنابراین به من گفتند به شما مراجعه کنم، شاید بتوانید کاری بکنید. و چیزهای عجیبوغریب دیگر، مثلاً دربارهٔ رؤیاها. حالا بگذارید از بیماریها بیرون بیاییم.
یونگ جایی از آدمی نقل میکند که در زمان حاضر رؤیایی دیده بود: در آن رؤیا مردی را دیده بود که با وضع خاصی به چرخی بسته شده و آن چرخ میچرخد. نقاشیاش را هم برای یونگ کشیده بود. این آدم کاملاً عامی بود و اصولاً آدم بافرهنگی نبود که بخواهد اطلاعات فرهنگی داشته باشد، اما رؤیایی که دیده بود دقیقاً یکی از اسطورههای یونانی بود. اسطورهٔ معروفی در یونان هست که شخصیت اصلیاش، به سبب تخلفی که کرده، دقیقاً به همان وضعی که این مرد در رؤیا دیده بود به چرخی بسته میشود و آن چرخ حرکت میکند؛ این مجازات آن آدم بوده است.
یونگ صدها مورد — و به قول خودش شاید هزاران مورد — از جلوهکردن چیزهای اسطورهای، از اسطورههای قدیمی، در رؤیاهای آدمهای معمولیِ دور و زمانهٔ ما گزارش کرده است. حتی بخشهایی از مفاهیمی که در کیمیاگری قرون وسطی مطرح بوده در رؤیاهای آدمها دیده میشود.
چگونه میشود توجیه کرد که چیزی هست که در اسطورهها به نحوی بیان شده و بعد میبینید هنوز هم در رؤیاها دیده میشود، یا در آثار هنری بعضی آدمها بیآنکه خودشان متوجه باشند انگار چیزهای اسطورهای را تکرار میکنند؟
خودِ عقدهٔ ادیپ هم همینطور است: میدانید که ادیپ از «ادیپ شهریار» میآید که اسطورهای یونانی است. آنجا ماجرایی میگذرد که فروید معتقد است به نوعی تجلی همین عقدهٔ ادیپ است، و نام ادیپ از همانجا گرفته شده.
نسبت اسطورهها با یکدیگر را چگونه میشود توضیح داد؟ ما امروز اسطورههای ملتهای مختلف را در اختیار داریم. به نظر میآید اسطورههای آمریکای مرکزی و آمریکای لاتین نباید هیچ ربطی به اسطورههای یونانی داشته باشند، چون چنین ارتباط فرهنگیای وجود نداشته است.
ولی تکرار در حدی هست که نمیشود از آن صرفنظر کرد: بعضی از اسطورههای یونانی عیناً در اسطورههای آمریکای لاتین تکرار میشوند و اینها به توجیه نیاز دارند.
پس بخشی از پدیدههای عجیبوغریبی که روانکاوها با آن درگیر بودهاند همینهاست: رؤیاهای عجیبوغریب، رؤیاهایی که گاهی به نظر میآید دربارهٔ آیندهاند و از دیدگاه یونگ حتی ممکن است اطلاعاتی بدهند، رؤیاهایی که شباهتهای عجیبوغریبی با یکدیگر و با اسطورهها دارند، و شباهتهایی که خود اسطورهها با هم دارند.
اینها پدیدههای عجیبی هستند که روانکاوها به آنها علاقهمندند و میکوشند در نظریههای خودشان به سمتی حرکت کنند که بشود این پدیدهها را توجیه کرد.
همهٔ اینها به نوعی به نظریههایی انجامیده که مفهوم مرکزیشان شاید مفهوم ناخودآگاه باشد: در همهٔ ما بخشی در روان وجود دارد که ناخودآگاه است، ما به آن دسترسی مستقیم نداریم، مکانیسمهایی دارد و چیزهایی تولید میکند. مثلاً مسئول تولید رؤیاهاست، مسئول تولید اسطورهها بوده و تا حد زیادی بر آثار هنری اثر میگذارد، بیآنکه ما آن را تحت کنترل داشته باشیم.
از نگاه یونگ که به اسطورهها خیلی علاقهمند است، جز ناخودآگاه شخصی که هر یک از ما داریم، ناخودآگاهی جمعی برای نوع بشر وجود دارد؛ و اینگونه میشود توجیه کرد که چرا اسطورهها ممکن است در رؤیاهای امروز ما هم تکرار شوند.
انگار چیزی مشترک در همهٔ انسانها در طول تاریخ هست، بخشی ناخودآگاه؛ و دربارهٔ اینکه این بخش چگونه به وجود میآید، یونگ برای خودش نظریهای دارد.
مفهوم ناخودآگاه — چه به معنای شخصیاش که فروید بیشتر بر آن تأکید دارد و چه به معنای جمعیاش که یونگ بر آن تأکید دارد — به نظر میآید مفهوم مرکزی و اصلی کل روانکاوی شده است؛ چون اینها میخواهند پدیدههایی را توجیه کنند، شباهتهایی را توجیه کنند که واقعاً از راه خودآگاهی قابل توجیه نیستند.
و بهشدت لازم است که به این مکانیسمها در اعماق وجود خودمان پی ببریم: اینکه چگونه کار میکنند و چگونه بر ما اثر میگذارند.
دلایلی که فروید میآورد برای اینکه مطالعهٔ ناخودآگاه را عملی کند و به نوعی ثابت کند ناخودآگاهی وجود دارد، این نتیجه را دارد: اگر بپذیرید بخش ناخودآگاه در روان انسان وجود دارد، آنوقت نمیتوانید از این فرار کنید که این بخش فقط در حالت خواب فعال نیست، فقط در حالت خلاقیت هنری فعال نیست.
به نظر میآید در تمام مدتی که ما در حال خودآگاهی هستیم هم ناخودآگاه اثر خودش را میگذارد. ممکن است در حالت رؤیا بهطور کامل ما را در اختیار داشته باشد و رؤیا را خلق کند، ولی در حالت عادی هم، وقتی در طول روز فکرهایی به ذهن ما میرسد، همینطور است. در آدم وسواسی مکانیسمی هست که انگار فکری مرتب به ذهنش میآید و نمیتواند جلویش را بگیرد.
همهٔ چیزهایی که به ذهنمان میرسد چندان تحت کنترل ما نیست؛ حتماً تجربه کردهاید که حتی ایدههای علمی که به ذهن آدمها میرسد خیلی در کنترلشان نیست. به نظر میآید انگار از جایی میآید — همین اصطلاحی که در زبان فارسی داریم و میگوییم «به ذهن ما میرسد» — انگار از جایی میآید و به ذهن ما میرسد.
ما اینها را خلق نمیکنیم. به قول نیچه، ما افکارمان را خلق نمیکنیم؛ افکار ما خودشان به وجود میآیند و ما فقط پس از بهوجودآمدنشان انگار درکشان میکنیم. بیش از افکار، مطمئناً این احساس را نسبت به عواطف خودتان دارید.
روزی حالتان گرفته است و نمیدانید چرا. اینطور نیست که هرچه در خودآگاهی خودتان نگاه کنید چیزی ببینید که نشان بدهد امروز حالتان با روزهای قبل فرق کرده؛ چیزی نمیبینید. ولی ممکن است تأثیرات عاطفی شدیدی بهطور کامل زندگی شما را در آن روزها تحت تأثیر قرار بدهد، بیآنکه دلیلش را بدانید.
میخواهم در این جلسه شروع کنم و کمی دربارهٔ فروید صحبت کنم. چیزهایی بسیار کلی دربارهٔ فروید میگویم، تا حدی دربارهٔ فضایی که فروید در آن زندگی کرده؛ و جدا از تجربههایی که گفتم، بدانید که فروید نظریههای خودش را با آدمهای نرمال و برای توجیه رفتارهای خودآگاه مردم نساخته است.
آنچه برای روانکاوها جالب است، جاهایی است که آدمها — افکارشان و همین زندگیشان — از کنترل خودآگاهشان خارج میشود. پس طبیعی است که روانکاوی بر بخش ناخودآگاه تأکید زیادی دارد و آن را مهم میداند.
اولین چیزی که دربارهٔ فروید باید بدانید این است که خودِ او در طول زندگیاش چندین بار در عقایدش تغییراتی داده است. پس خیلی طبیعی است که قرائتهای مختلفی از فروید وجود داشته باشد.
مثلاً لکان فکر میکند دارد فروید را درست میخواند، و ایرادی که بعضیها به لکان میگیرند این است که لکان متوجه افکار مقدماتیِ دورهٔ اولِ فکر فروید است و نه دورهٔ آخر زندگی او. فکر میکنم دستکم سه دوره میشود در کار فروید تشخیص داد، سه ایدهٔ مختلف که با هم کمی تفاوت دارند. لکان واقعاً دلبستگی زیادی به دورهٔ اول کار فروید دارد، و تقریباً بیشتر کسانی که امروز طرفدار فرویدند دورهٔ اول و دوم را بیشتر میپسندند.
دورهٔ سوم دورهٔ مشکوکی است؛ سالهای آخر عمر فروید که به چیزی به نام غریزهٔ مرگ در انسان قائل شد. به نظر میآید این خیلی از مبانی فکری فروید در دورهٔ اول و دوم را کمی زیر سؤال میبرد، در حالی که خودِ فروید آن را تکامل نظریهاش میدانسته.
به هر حال طرفداران فروید هم با این افکار آخر او کمی مشکل دارند؛ این را در آثارشان میتوانید ببینید. حتی یادم هست کتابی را دیدم که این را به نوعی تحریف کرده بود — و تا آنجا که یادم میآید، کتاب خیلی خوبی هم هست.
کتابی است مختصر و مفید، خیلی کوچک، از کسی به نام آنتون آستور، به نام «فروید». فکر میکنم انتشارات طرح نو چاپش کرده. در ذهنم اینطور مانده که آنجا ادعا میکند فروید در انتها، اواخر عمرش، به این نتیجه رسیده بود که همهچیز را در روان میشود به لذت، به غریزهٔ لذت و زندگی، تقلیل داد.
در حالی که اگر به ترتیب تاریخی نوشتههای فروید نگاه کنید، از جایی تا جایی همینطور است و از جایی به بعد است که فروید احساس میکند لازم است عامل دیگری را وارد کند: یعنی جز غریزهٔ زندگی، اواخر عمرش معتقد میشود که غریزهٔ مرگ هم داریم.
یعنی چیزی در درون ما، ما را به سمت مرگ میبرد. فروید حتی این جملهٔ معروف را گفته که هدف زندگی مرگ است — جملهای که خیلیها با بیمیلی نقلش میکنند و آن را نوعی افراط میدانند. غریزهٔ مرگ بخش عمدهای است که در ما وجود دارد و انگار ما را به سمت مرگ هدایت میکند.
پس وقتی کسی خودش نظریههایش را تا حدی تغییر داده، طبیعی است که آدمها با سلیقههای مختلف قرائتهای مختلفی داشته باشند. راستش من فعلاً میکوشم آنچه را لب کلام و قرائت کلاسیک فروید است بگویم، نه آنچه را لکان میگوید.
لکان اصولاً به پیچیدگی شهرت دارد: هم نظریهاش نسبتاً پیچیده است و هم بهویژه شیوهٔ بیانش پیچیدگی زیادی دارد. خودش هم بارها میگفت که من عمداً اینطور بیان میکنم، چون اگر آدم بخواهد خیلی واضح صحبت کند ایرادهایی پیش میآید.
پس بیاییم بر خودِ نظریهٔ کلاسیک فروید متمرکز شویم، با همان قرائت معمولی که بیشتر آدمها قبول دارند و در هر کتابی هم که ببینید معمولاً همین چیزها را در افکار فروید نشان میدهد.
میخواهم خیلی مختصر فضای دورهای را بگویم که فروید کارش را در آن شروع کرد. فکر میکنم این برای درک ایدهٔ اصلی فروید و بعضی از حرفهای عجیبوغریبی که میزند خیلی مهم است؛ امیدوارم کمک کند. دورهای که فروید در اواخر قرن نوزدهم شروع به ابداع نظریهٔ خودش میکند، شاید دورهٔ اوج شهرت نظریهٔ تکامل داروین و علاقهٔ محیطهای علمی به آن است. به نظر میآید احساس خیلیها این بوده که پس از نظریههای نیوتن که یکدفعه فیزیک را متحول کرد، نظریههای داروین هم به همان معنا تحول و انقلاب بزرگی در زیستشناسی بود.
یعنی پس از آنکه توانستیم فیزیک اجسام و عالم بیجان را با فیزیک نیوتنی خوب توجیه کنیم، به نظر میرسد پدیدههای مربوط به حیات در نظریهٔ داروین بود که بهطور انقلابی توجیه شدند. حالا امروز حتی کسانی که نظریهٔ تکامل را قبول دارند معتقدند دربارهٔ نظریهٔ داروین خیلی اغراق شده است.
خیلی از کسانی که امروز طرفدار نظریهٔ تکاملاند معتقدند فرم اولیهای که داروین بیان کرده بیشتر Science Fiction است — داستان علمی-تخیلی است تا Science — چون نه شواهدش کافی است و نه مکانیسمها را شرح میدهد؛ فقط مثل حدسی فلسفی است که میشود چنین چیزی را فرض کرد و بر همان اساس نظریهای ساخت.
یکی از مخالفان نظریهٔ تکامل — و میدانید که در مجامع علمی هم مخالفت با نظریهٔ داروین همچنان زیاد است، خیلی بیشتر از بقیهٔ نظریههایی که نظریهٔ علمی حساب میشوند — صفحهای از کتاب «منشأ انواع» داروین را برداشته بود. من جایی دیدم که فکر میکنم دو صفحه را برداشته و نشان داده بود در این دو صفحه چند عبارت از این نوع هست: «فرض کنید»، «اگر فرض کنید»، «میشود از آن تصور کرد» و چیزهایی از این دست.
در دو صفحه بیش از سی-چهل مورد، بهطور غیرعادی، چنین چیزهایی تکرار شده بود: «اگر فرض کنیم اینطور است و این را بپذیریم، آنوقت قبول کنیم». همین است که الان عدهای، حتی از طرفداران، میگویند Science Fiction است؛ چون واقعاً موقعی که داروین نظریهاش را ارائه میکرد به اندازهٔ کافی شواهد در اختیار نداشت و مکانیسمها را توضیح نمیداد.
مثلاً میگفت اگر فرض کنیم از این موجود زنده موجوداتی به دنیا بیایند که با او تفاوت داشته باشند، آنوقت میتوانیم نتیجه بگیریم چنین اتفاقی میافتد — بیآنکه کوچکترین ایدهای داشته باشد که مکانیسمش چیست.
امروز در نظریهٔ تکامل جدید، ژنتیک کمک میکند: چیزی به نام جهش وجود دارد و موجود زنده میتواند موجود زندهای از خودش متولد کند که ویژگیهای متفاوتی داشته باشد. دستکم در ابعادی، برای موجودات خیلی ساده، ما این جهشها را میبینیم؛ و به هر حال این مکانیسم جهش در همهٔ موجودات وجود دارد.
حالا اینکه نظریهٔ تکامل چقدر خوب است یا امروز در چه وضعی است، اصلاً مهم نیست. در زمان فروید نظریهٔ تکامل نظریهٔ بسیار مطرحی بود و شور و شوق خاصی نسبت به آن وجود داشت. نظریهٔ تکامل دیدگاه بسیار مهمی دربارهٔ حیات بیان میکند:
اینکه همهٔ تغییرات — حالا خودِ بهوجودآمدن حیات را کنار بگذاریم — بهوجودآمدن انواع، از جمله انسان، در این جهت است که طبیعت میکوشد موجوداتی به وجود بیایند که به تعبیر داروینیسم برازندگیشان بیشتر از موجوداتی باشد که والدینشان هستند؛ یعنی بتوانند خودشان را بیشتر با شرایط محیط تطبیق بدهند.
نکتهٔ بسیار مهمی که در آن هست این است که میکوشد دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی و طبیعی دربارهٔ تحول حیات در کرهٔ زمین ارائه بدهد، با این دیدگاه که هدف اصلی رسیدن به شرایط زندگی بهتر و شرایط بقای بهتر است.
نکتهٔ اصلی در نظریهٔ تکامل این است که انگار طبیعت مدام دارد موجودات را انتخاب میکند: انواعی که شرط بقای بهتری دارند پایدارترند و بیشتر میمانند. و شرط بقا در نظریهٔ داروین بهشدت خلاصه میشود در اینکه کدام موجودات میتوانند توالد و تولیدمثل بهتری داشته باشند.
هرچه موجودی در تکثیر نوع خودش موفقتر باشد، بهتر میتواند دوام بیاورد؛ بهعلاوهٔ اینکه باید از حداقلی از برازندگی نسبت به طبیعت هم برخوردار باشد.
دو چیز در نظریهٔ تکامل داروین هست که به نظر میآید بر فروید خیلی اثر گذاشته: اینکه کل انواع و بهوجودآمدن انسان را، به عنوان یک موجود زنده، انگار میشود در دو غریزه خلاصه کرد.
دو چیز مهم است. یکی غریزهٔ صیانت ذات است: انسان میخواهد حیات خودش را به هر طریق ممکن ادامه بدهد. ما مدام در جنبشیم برای اینکه زندگی خودمان را ادامه بدهیم.
بهعلاوهٔ چیزی جز این، و آن تولیدمثل است. همهٔ انسانها غریزهای دارند که آنها را به سمت تولیدمثل میکشاند و نسل خودشان را حفظ میکنند؛ و اینها لازمهٔ بقای نوع بشر است.
اینکه این کار به نفع یک انسان بهطور خاص باشد یا نباشد، نکتهٔ بسیار مهمی است. ممکن است در شرایط خاصی به نفع کسی نباشد که تولیدمثل کند. شاید در دوران سختی که مردم با شکار زندگی میکنند، برای یک مرد راحتتر باشد که به زندگی خودش ادامه بدهد و دنبال تولیدمثل نرود.
تولیدمثل وظیفهای اجباری است که آدم باید انجام بدهد، بیآنکه بحث نفع خودش در میان باشد. غذا خوردن و هر کاری که من برای صیانت ذات میکنم، در خودآگاهی من انعکاس بسیار واضحی دارد؛ لازم نیست حتی غریزهای وجود داشته باشد.
میتوانم فکر کنم که از چیزهایی لذت میبرم و دنبالشان بروم و میخواهم زندگی خودم را حفظ کنم. اما تولیدمثل گاهی اساساً میتواند فعالیتی باشد که با صیانت ذات چندان هماهنگ نیست.
مثلاً مرد شکارچیای را در نظر بگیرید که همسری انتخاب میکند و خانوادهای تشکیل میدهد: زندگی سختتری در پیش میگیرد و صیانت ذات خودش به خطر میافتد، چون باید خانوادهاش را حفظ کند.
پس غریزهٔ تولیدمثل در نوع بشر لازم است. باید بهطور غریزی به این سمت برویم، چون ممکن است آگاهی ما را به این سمت نبرد. یعنی اگر حسابگر باشیم و ضرورتی در درون ما نباشد که ما را به سمت تولیدمثل ببرد، ممکن است این کار را انجام ندهیم.
تولیدمثل حتی نسبت به صیانت ذات دورتر از آگاهی ما قرار دارد. من میتوانم آگاهانه فکر کنم که کارهایی به نفع خودم انجام میدهم؛ ولی تولیدمثل به نفع نسل من است، نه به نفع شخص خودم. پس با حسابگری متعارف ممکن است چندان درنیاید. بنابراین طبیعت در درون ما غریزهٔ جنسی بسیار قویای گذاشته است. اینها تصوراتی است که فروید از داروین به ارث برده.
چون قرار است نسل حفظ شود، نه فقط افراد؛ قرار است به این سمت برویم که نسل خودمان را تکثیر کنیم و حداکثر فداکاری را هم انجام بدهیم تا نسل تکثیر شود.
این دو نکته در ذهن فروید هست، و فروید میخواهد آن تصورات — مثلاً تصورات دینی و چیزهایی که دربارهٔ انسان به ما به ارث رسیده — را کنار بگذارد.
میخواهد کاملاً نظریهای ماتریالیستی داشته باشد، آنگونه که محیط علمی آن موقع اقتضا میکرد. واقعاً در محیط علمیای که نظریهٔ تکامل در آن محبوبیت زیادی پیدا کرده بود، خیلی طبیعی بود که آدمها فکر کنند پدیدههای روانی ما به نوعی به همان چیزهایی ربط دارند که طبیعت میخواهد ما انجام بدهیم.
چرا ما ویژگیهای روانی پیدا کردیم؟ حتماً برای این است که باید زندگی خودمان را ادامه بدهیم، بهعلاوهٔ اینکه باید تولیدمثل کنیم.
پس نکتههای اصلی همینهاست. اینکه ما به هنر علاقهمندیم، یا به دین علاقهمندیم، یا احساسات متعالی داریم — از نظر فروید در آن زمان، در آن حالوهوای جذبهٔ علمی که آن موقع حاکم بود، اینها چیزهایی فرعیاند، اصل نیستند. آنچه اصل است، پدیدههایی است که مستقیماً با حیات سروکار دارند.
و اگر نظریهٔ تکامل را بپذیریم — اینکه مکانیسمهای روانی ما را در طی روند تکاملی به دست آوردهایم — پس همهٔ این مکانیسمها باید به نوعی معطوف باشند به مسئلهٔ ادامهٔ حیات، تولیدمثل و ادامهٔ نسل. این تصوری است که از نظریهٔ تکامل بیرون میآید. پس عجیب نیست اگر میبینید فروید کاملاً چنین احساسی دارد:
یعنی دین و هنر و همهٔ اینها را چیزهایی فرعی میبیند که چندان اصالتی ندارند، چون دیدگاهش دیدگاهی مادی و تحت تأثیر نظریهٔ تکامل است.
این اولین نکتهای بود که دلم میخواست روشن شود. و کوشیدم کمی گرایش خودم را هم اینجا اعمال کنم: شاید فروید به این دلیل تولیدمثل و غریزهٔ جنسی را اصل گرفته باشد که تولیدمثل به نظر میآید غریزهای است که با ناخودآگاه ما بیشتر ربط دارد. صیانت ذات بیشتر میتواند با آگاهی ما جفت شود، ولی تولیدمثل غریزهای است که انگار فراتر از نفع و ضرر شخص من میرود؛ حسابگرانه نیست. پس مکانیسمهایش به نوعی ناخودآگاهانه است و آدمها واقعاً تحت تأثیر غریزهٔ جنسی انگار به کارهایی وادار میشوند که به نفع شخصی خودشان نیست و به کلیتی مربوط میشود. شاید از این جهت بتوان ترجیح غریزهٔ جنسی بر صیانت ذات را در نظریهٔ فروید توجیه کرد.
نکتهٔ دوم دربارهٔ جو علمی آن دوره این است که هنوز دیدگاههای مکانیکی حاکماند. هنوز تمثیل اصلی دربارهٔ جهان، تمثیل مکانیکی است و هنوز تفکر نیوتنی بهشدت در دنیای علم حاکم است. و به تعبیری که این روزها دربارهٔ فروید خیلی به کار میبرند، استعارهٔ انرژی در دیدگاه فروید — آگاهانه یا ناآگاهانه — نقش بسیار عمدهای دارد.
فروید از ابتدا تا انتهای زندگیاش دارد دربارهٔ انرژی روانی صحبت میکند: اینکه این انرژی چگونه به وجود میآید، چگونه هدایت میشود و چه مکانیسمهایی دارد. خیلیها معتقدند مفهوم اصلی روانکاوی فروید مفهوم انرژی روانی است. شاید نامش را شنیده باشید: او برای آن مکانیسمهای خاص و تصور خاصی که از انرژی روانی دارد، نام لیبیدو را ابداع کرد.
نکتهٔ سوم اینکه دانش همیشه اینطور بوده، هنوز هم هست، و آن موقع بهشدت اینطور بوده: همهٔ دانشمندان تقلیلگرا (ریداکشنیست) بودند. حتی این پرسش که چرا دانش اینگونه است وجود نداشت؛ الان دستکم این پرسش هست.
میکوشیدند نظریههایی بسازند که با حداقل فرضهای ممکن کل نظریه را توضیح بدهد. میکوشیدند همهچیز را تقلیل بدهند: از روانشناسی به زیستشناسی و از زیستشناسی به فیزیک. تصور این بود که همهٔ علوم باید به نوعی به یک علم پایه تقلیل داده شوند، و علم پایهٔ ما چیزی است مانند فیزیک نیوتنی.
دقت کنید: وقتی فروید نظریاتش را شروع کرد، نه نظریهٔ نسبیت اینشتین وجود داشت و نه مکانیک کوانتوم. تصور مطلق این بود که همهٔ چیزهای فیزیک را نیوتن گفته و ما فقط داریم نظریهٔ نیوتن را بسط میدهیم — مثلاً به صورت مکانیک آماری و به صورتهای مختلف. انگار دانش پایهٔ بسیار قوی و شناختهشدهای به نام فیزیک وجود دارد و ما نهتنها باید شیمی را به فیزیک تقلیل بدهیم، بلکه باید بکوشیم زیستشناسی را هم به فیزیک تقلیل بدهیم، و حتی باید بکوشیم چیزی مانند روانشناسی را هم به ترتیب به زیستشناسی، از زیستشناسی به شیمی و از شیمی به فیزیک برسانیم.
پس این احساس فروید که باید از زیستشناسی استفاده کند، احساسی کاملاً طبیعی است. فکر میکنم بیشتر آدمها اول کار کمی تعجب میکنند که چرا فروید اینقدر همهچیز را — همهٔ پدیدههای روانی را — به جسم ربط میدهد؛ انگار برای پدیدههای روانی استقلالی قائل نیست. و این به نظر من با آن دیدگاهش کاملاً طبیعی است.
اصولاً چیزی جز فیزیولوژی و آناتومی وجود ندارد. اگر قرار است روانکاوی به وجود بیاید، اگر قرار است نظریههایی دربارهٔ روان پدید بیاید، این باید جایی در همین جسم جایگاه و بازتاب داشته باشد. بنابراین نظریههای فروید از این دیدگاه بهشدت ماتریالیستی است: میکوشد تمام پدیدههای روانی را به پدیدههای زیستشناسانه، به پدیدههای بیولوژیک — چه آناتومی و چه فیزیولوژی — تقلیل بدهد.
فکر میکنم امروز حتی از این میزان توجهی که فروید به آناتومی دارد تعجب میکنند. جاهایی که به نظر میآید باید مکانیسمی روانی را با فیزیولوژی توجیه کرد — یعنی با نحوهٔ کار بدن — او با آناتومی توجیه میکند؛ و میدانید که آن موقع هنوز فیزیولوژی خیلی پیشرفته نیست.
مثلاً هنوز ژنتیک را نمیشناسیم؛ هنوز در اواخر قرن نوزدهم هورمونها را آنطور که امروز میشناسیم واقعاً نمیشناسیم. خیلی چیزها در بدن ما هست که آنطور که امروز برای ما روشن است، آن موقع روشن نبوده. کما اینکه همین امروز هم اگر نوروساینس — کار شبکهٔ عصبی — را جدا از فیزیولوژی در نظر بگیرید، هنوز هم چیزی نمیدانیم.
به نظر میآید دربارهٔ کار مغز و سیستم عصبی مجهولات بینهایت زیادی وجود دارد، و هرچقدر هم کار انجام میشود، دانش مربوط به کار مغز و سیستم اعصاب خیلی پیش نمیرود — نه آنطور که شاید حدس میزدند تا الان باید خیلی چیزها حل شده باشد.
میخواهم از این سه مقدمه استفاده کنم و آن چیز عجیبوغریبی را که پیشتر به آن اشاره کردم توجیه کنم، تا کمی متوجه شوید چرا در دیدگاه فروید معقول است که چنین تصوراتی به وجود بیاید.
ببینید، فروید در نهایت — با همین توضیحاتی که دادم — به چیزی قائل میشود به نام نوعی انرژی روانی، تحت عنوان لیبیدو. این پایهٔ همهٔ کارهایی است که ما انجام میدهیم: به عنوان موجودی فیزیکی، اگر بخواهیم کاری انجام بدهیم باید انرژی داشته باشیم.
این انرژی باید از جایی بیاید و به سمت هدفهای خاصی هدایت شود. پس کل سیستم روانی مانند سیستمی است برای تولید انرژی، همراه با کانالهایی که این انرژی را به چیزهایی معطوف میکند.
خودآگاهی در این معطوفشدن انرژی نقش دارد، ولی کانالهای بسیار عجیبوغریب دیگری هم در ناخودآگاه ما هست که انرژی را به فکری هدایت میکنند که ما نمیخواهیم آن فکر به ذهنمان بیاید؛ اما انگار مرتب کانالی هست که انرژی را به آن فکر میدهد، و آن فکر در ذهن شما ظاهر میشود و همینطور در حلقه میافتد و به ویژگیهای روانپریشی از نوع وسواس میانجامد.
پس ببینید، فروید تقلیلگراست: یک نوع انرژی در نظر میگیرد، نه چند نوع. واقعاً میکوشد بگوید ما یک انرژی روانی داریم که از جایی به وجود میآید. به نظر من از نظر علمی کاملاً قابل توجیه است که چنین فرضی بکنیم.
و اصلاً چرا انرژی روانی تولید میشود؟ باید به حیات ما ربط داشته باشد؛ یعنی چیزی است که طبیعت در وجود ما تعبیه کرده تا بتوانیم زندگیمان را ادامه بدهیم. فروید غریزهٔ جنسی را عامل اصلی تولید این انرژی میداند، نه حتی صیانت ذات را. یعنی اصلیترین مکانیسمی که در درون ماست و انرژی تولید میکند — انرژیای که میتواند به انواع مختلف و در کانالهای مختلف هدایت شود و چیزهایی پدید بیاورد — منشأ اصلیاش غریزهٔ جنسی است.
چگونه؟ میخواهم کمی توجیهش کنم. جز آن توضیحی که دادم — اینکه غریزهٔ جنسی اصولاً به ناخودآگاه نزدیکتر است تا صیانت ذات و بنابراین شاید اولویت داشته باشد، و اینکه به حفاظت نسل مربوط میشود نه حفاظت شخص، و طبیعت باید برای حفاظت نسل نسبت به حفاظت فرد اولویت قائل شده باشد — توضیح بسیار سادهٔ دیگری هم هست: چیز سادهای که فروید میبیند این است که همهٔ جنبشهای انسان به نوعی در جهت کسب لذت است.
هر جا لذت بیشتری میبرید، به نظر میآید شور و شوق بیشتری نشان میدهید؛ انگار انرژی بیشتری هست، انرژی روانی بیشتری تولید میشود.
بنابراین تا اواخر عمرش — تا پیش از مقالهٔ بسیار معروفی که در دورهٔ آخر کار علمیاش نوشت، به نام «ورای اصل لذت» — یعنی در دورهٔ اول و دوم کاری خودش، بهشدت بر این اصل پافشاری میکند که اصلِ اصلی در فعالیت روانی انسان، اصل لذت است.
انگار در درون خودمان مکانیسمی داریم که ما را به سمت لذت بیشتر هدایت میکند؛ و در جهت همین لذتبردن و کسب لذت است که انرژی آزاد میشود.
ما انرژی پیدا میکنیم و وقتی لذت میبریم این انرژی دوباره آزاد میشود. حالا اینها را ترکیب کنید با آن تصوری که میخواهد همهچیز را به جسم تقلیل بدهد.
فروید به این فکر میکند که چه چیزی بیشترین لذت جسمانی را به انسانها میدهد، و تصورش این است که مردم بیشترین لذت جسمانی را از مسائل جنسی میبرند. یعنی از عموم مردم بپرسید از نظر جسم بیشترین لذت را کِی احساس میکنید، به شما میگویند احتمالاً در مسائل جنسی.
پس اینها را با هم ترکیب کنید. جز آن توضیحی که دربارهٔ توالد و اولویتش نسبت به صیانت ذات و نزدیکبودنش به ناخودآگاه دادم، از نظر فروید بدیهی است که مهمترین چیزی که انرژی تولید میکند باید مسائل جنسی باشد؛ چون اینها اصلِ چیزهایی است که ما در جسم خودمان به آن میرسیم و مستقیماً به حیات ما مربوطاند، نه چیزهایی مانند هنر.
ممکن است کسی بگوید من لذتهای معنوی را به همهٔ لذتهای جسمانی ترجیح میدهم. خیلیها ممکن است چنین دیدگاهی داشته باشند. همین حالا هم آدمهای زیادی هستند؛ حتی در همین نهضت روانکاوی، یونگ مطمئناً به این حرف فروید ایراد اساسی دارد و اصلاً چنین چیزی را نمیپذیرد.
ولی اگر پیشزمینهٔ فروید را این بگیرید که قرار است روانکاوی را به زیستشناسی تقلیل بدهیم، چارهای نمیماند جز اینکه به چیزی در جسم فکر کنیم. با این نگاه معلوم میشود چرا انسانها سه منش دارند: منش دهانی، مقعدی و جنسی. فروید بر پایهٔ مطالعهای که روی بچهها کرده معتقد است لیبیدو اول بر دهان متمرکز است.
دورهای هست که شاید همهتان دیده باشید: بچهها هر چیزی دستشان بیاید در دهان خودشان میگذارند و بیشترین لذت را از غذا خوردن و شیر خوردن میبرند. تا مدتی، مثلاً در یکسالگی، لذت زندگی برای بچه در لذت دهانی متمرکز است.
فروید معتقد است دورهٔ دومی هست که در آن لیبیدو کمکم بر دفعکردن متمرکز میشود؛ بچه بیش از آنکه از غذا خوردن لذت ببرد، از دفعکردن لذت میبرد.
و سرانجام پس از گذر از این دو مرحله، اگر لیبیدو بهطور طبیعی منتقل شود، به مسائل جنسی منتقل میشود. این تصوری است که فروید از مراکز لذتبردن در جسم، از ابتدا تا انتها، قائل میشود. پس آدمها اصولاً بر این اساس تقسیم میشوند که ممکن است در یکی از آن سه مرحلهٔ فرویدی دچار تثبیت (فیکسیشن) شوند:
یعنی ممکن است منششان منش دهانی باشد. آدمهایی هستند که لیبیدویشان در آن دورهٔ دهانی خوب به دورهٔ دوم و بعد دورهٔ سوم منتقل نشده است؛ بنابراین منشهای عجیبی دارند. آدم طبیعی کسی است که لیبیدویش به دورهٔ سوم رسیده و به دورهٔ جنسی پا گذاشته، بیآنکه در دورههای قبل پسماندهٔ زیادی از خودش باقی گذاشته باشد.
اگر انسانی از دورهٔ دهانی لذتی بسیار زیاد و غیرمتعارف ببرد، ممکن است تا ابد این مرحلهٔ رشدِ فرویدیاش متوقف بماند و بهطور کامل به مرحلهٔ اصلیاش نرسد، و در نتیجه منشهای غیرعادیای در خودش ببیند.
کسانی که در سنت فرویدی کار میکنند، خیلی از بیماریهای روانی و شخصیتهای ناهنجار را به همین تثبیتها نسبت میدهند؛ مثلاً شخصیتهای خسیس را از نظر فرویدی شخصیتهای مقعدی میدانند: کسانی که در عبور از آن دوران مقعدی مشکلاتی داشتهاند.
آن چیزهای عجیبوغریبی که اول به آن اشاره کردم و باعث شد فکر کنم فروید و طرفدارانش آدمهای دیوانهای بودهاند، اگر در آن دیدگاه و با آن پیشزمینههای فکری و با توجه به آن پیشفرضها بکوشید نظریهاش را بفهمید، شاید همچنان نظریهٔ خوبی نباشد و برای شما قابل قبول نباشد، ولی دیگر آنقدرها هم چیز عجیبوغریب و پرتی نیست.
و اینکه آدمهای زیادی به این چیزها معتقدند، دیگر آنقدرها هم ناموجه به نظر نمیرسد که آدم تا آخر عمرش سراغ روانکاوی نرود. من عمداً خواستم این سهگانهٔ رشد فرویدی را بگویم.
به نظر من این یکی از ضعیفترین جاهای نظریهٔ فروید است، و اصولاً این تأکید بینهایت زیاد فروید بر لذت مشکلاتی در نظریهاش به وجود آورده. به نظر من اصلاحی که یونگ بعداً انجام داد — و از نظر من واقعاً اصلاح حساب میشود — همین است: آن مسیر رشد وحشتناکی را که فروید برای بشر تنظیم میکند و فقط از سه مرحلهٔ دهانی و مقعدی و جنسی میگذرد، یونگ به چیزی تبدیل کرده که در شأن انسان است؛ چیزی که در نظریهٔ یونگ با عنوان فرایند فردانیت مطرح است. قصد دفاع از این نظریه را نداشتم؛ فقط خواستم بگویم همینجا که شاید ضعیفترین جای نظریهٔ فروید است، به نظر من اگر آن پیشفرضها را بپذیرید کاملاً معقول است. یعنی مشاهداتش دربارهٔ کودکان و آن سیرِ دهانی، مقعدی، جنسی کاملاً تأیید شده است.
این چیزی نیست که الان کسی در آن شک داشته باشد؛ فروید اینجا اشتباه نمیکند که در دوران کودکی بشر واقعاً مراحلی هست.
دستکم کسانی که در سنت فرویدی کار میکنند آنقدر معتقدند اینها مشاهده شده که نمیشود در وجود این سه مرحله شک کرد. ولی آنچه اساساً میشود در آن شک کرد این است که کل این پیشفرضها درست باشد:
اینکه بشود همهچیز را به جسم تقلیل داد، اینکه بشود همهچیز را به لذت تقلیل داد، اینکه بتوانیم اینها را به نوعی با غریزهٔ جنسی توجیه کنیم. پس آن پیشفرضها — آن فضای فکری فروید — فضای فکری علم آن روز بود، نه فقط فضای فکری فروید.
برای همین، نظریهٔ فروید با تأخیری در مجامع دانشگاهی بهشدت مورد قبول قرار گرفت، و هنوز هم که هنوز است بیشترین تمایل مجامع دانشگاهی به نظریهٔ فروید است.
اگر بخواهید در دانشگاهها درس روانکاوی بخوانید، جز چند جا — مثلاً در فرانسه و جاهای بسیار محدودی شاید در آمریکا که لکان درس میدادهاند، و جاهایی که گرایش یونگی غالب است یا دستکم جزو درسها حساب میشود — هنوز هم که هنوز است وقتی حرف از روانکاوی میشود، بیش از هر چیز روانکاوی فرویدی است.
روانکاوهایی هم که در همهجای دنیا هستند معمولاً در همین سنت کار میکنند. پس این پیشفرضها در فضای علمی آن دوره پیشفرضهای بسیار معقولی بوده و هنوز هم معقول حساب میشود:
تقلیل به جسم، طبعاً تقلیل به لذت، و استفاده از نظریهٔ تکامل که میبینید هنوز هم در مجامع دانشگاهی مقبولیت دارد. پس اینها حرفهای عجیبوغریبی نیست. و این حرف که در شأن انسان نیست رشد روانی انسان را فقط به سه مرحله بر پایهٔ جسم تقسیم کنیم، در مجامع علمی خریدار ندارد؛ اینکه در شأن انسان هست یا نیست را میگویند همین است دیگر، ما این را در فیزیولوژی انسان میبینیم. این مقدمهٔ بسیار کلی را گفتم تا اگر حرفهای عجیبوغریب دیگری از فروید نقل کردم بتوانم توجیه کنم که در این نظام فکری، هرچه فروید میگوید به نوعی معقول است. اتفاقاً همان دورشدنش از اصل لذت است که دیگر از نظر خیلیها معقول نیست و خیلی از طرفدارانش نمیپذیرند:
چرا باید چیزی به نام غریزهٔ مرگ در انسان وجود داشته باشد؟ اگر نظریهٔ تکامل ما را به سمتی میبرد که همهچیز در جهت صیانت ذات و حفظ نسل است، در جهت حیات است — ادامهٔ حیات خودم و نسلم — پس آن غریزهٔ مرگ از کجا میآید؟ به همین دلیل است که خیلیها با نظریههای فروید در دورهٔ آخر زندگیاش مشکل دارند.
فروید معتقد است تجربهاش این را به او نشان داده؛ در آدمها دیده است که حس ویرانگری در وجودشان هست. پس هرچند این با مفروضاتش چندان همخوان نباشد، میگوید من نمیتوانم چنین پدیدهای را توجیه کنم مگر اینکه به چیزی به نام غریزهٔ مرگ قائل شوم. بنابراین آن بیشتر یک واقعیت تجربی است تا یک امر نظری.
ولی بقیهٔ نظریهٔ فروید را شاید بشود ذیل همین گرایشهای کلی تا حدی توجیه کرد: گرایش به تقلیل، گرایش به بحث دربارهٔ انرژی و تمثیل مکانیکی، و گرایش به نظریهٔ تکامل داروین. ادامهٔ بحث، نشانههای وجود ناخودآگاه است.
بگذارید بکوشم بیآنکه خیلی وارد جزئیات شوم، دربارهٔ نخستین تجربهای صحبت کنم که به نظر میآید محرک فروید بوده تا اصولاً تحقیق دربارهٔ ناخودآگاه را شروع کند.
میخواهم از بیماری بگویم که در کتابهای فروید با عنوان «آنا او» به او اشاره میشود — بهطور مختصر او را به نام آنا میشناسند — اینکه چه بیماریای داشت، چگونه مشکلش حل شد، و چرا این ماجرا آنقدر مهم بود که نظریهٔ ناخودآگاه را در ذهن فروید پدید آورد.
اولاً فروید با کسی به نام بروئر همکاری میکرد و آنا بیمار مشترکشان بود. دورانی بود که در رواندرمانی بهشدت از هیپنوتیزم استفاده میکردند.
فروید اصولاً نقش خاصی در کارکردن با هیپنوتیزم نداشت؛ بروئر خودش از کسانی بود — از آدمهای مهمی بود — که با این روشها بیماران را هیپنوتیزم میکردند و میکوشیدند در آنها اعتدالی ایجاد کنند.
خوشبختانه گاهی کتابهایی در زبان فارسی در بازار هست که آدم شگفتزده میشود چرا کسی رفته آن را ترجمه کرده، پیش از آنکه کتابهایی عمومیتر و مهمتر از آن ترجمه شود. مجموعهٔ همهٔ گزارشهایی که بروئر و فروید دربارهٔ بیماران خودشان دادهاند به فارسی ترجمه شده و انتشارات امیرکبیر هم چاپش کرده. نامش یادم نیست؛ «آغاز روانکاوی». این ماجراها تقریباً پیش از آن است که فروید حتی نظریهٔ خودش را ارائه بدهد. از مجموعهٔ بیستوچهار جلدی آثار فروید شاید دو جلد — یا دو سه جلد — بیشتر ترجمه نشده و آثار مهم زیادی از او هست که ترجمه نشده؛ ولی یک نفر همت کرده و آن کتاب را بهطور کامل به فارسی ترجمه کرده است.
پس اگر کسی بخواهد ببیند، میتواند شرح کامل بیماری و درمانش را در آن کتاب پیدا کند. مشکل آنا چیزی بود که در اصطلاح روانکاوی به آن هیستری میگویند. هیستری یعنی نوعی فلج عضوی که هیچ منشأ جسمانی ندارد و منشأش روانی است. مثلاً یکی از علائم بیماری آنا، اگر اشتباه نکنم، فلج تقریبی عضلات گردن و دست راستش بود.
بهعلاوهٔ اختلالهای دیگر: اگر اشتباه نکنم در بلع غذا مشکل داشت. احساس میکرد دیوارها هر لحظه دارند روی او فرو میریزند. مشکلات عجیبوغریب دیگری هم داشت، و این آثار ناگهانی ظاهر شده بودند.
یعنی این آدم کاملاً طبیعی بود و از جایی به بعد یکدفعه مشکلات اساسی پیدا کرد؛ نزد پزشکان بردندش و همه تشخیص دادند که اینها مطلقاً جنبهٔ جسمانی ندارد، و سرانجام به بروئر و فروید معرفی شد.
آنچه بروئر و فروید گزارش میکنند این است که با استفاده از هیپنوتیزم موفق شدند خاطراتی را از ذهن این دختر بیرون بکشند؛ خاطراتی مربوط به دورانی پیش از بیماری که از پدر در حال مرگش پرستاری میکرد، و رؤیاهای عجیبی که آن موقع دیده بود. نکتهٔ اساسی این است که وقتی این خاطرات را به یادش آوردند و آنچه در ناخودآگاهش بود وارد خودآگاهش شد، همهٔ علائم بیماری بهطور ناگهانی از بین رفت و دوباره سالم شد.
این اتفاق خاصی است که در دیدگاههای فروید تأثیر زیادی گذاشت: اینکه چیزهایی وجود دارد، خاطراتی وجود دارد که انگار با مکانیسمهایی از ذهن خودآگاه دور ریخته میشوند، ولی وجود دارند.
انگار جایی هستند، ولی ما به آنها دسترسی نداریم. و وقتی چنین امیال و خاطرات نامطلوبی — که انگار در پستویی پنهانشان کردهایم — وجود دارند، در زندگی ما تأثیر خودشان را میگذارند. هرچه این خاطرات نامطلوبتر و وحشتناکتر باشند، ممکن است آثاری که میگذارند چنان قدرتمند باشد که جسم را از کار بیندازد.
مثلاً دست طرف از کار افتاده، یا عضلاتش دچار حالت فلج شده، یا آنا بلافاصله دچار لوچی چشم شده بود. همراه با مجموعهٔ اتفاقهایی که برایش افتاد، مجموعهای از عوارض جسمانی و روانی همزمان سراغش آمد.
و بعد از آنچه فروید و بروئر «تخلیهشدن این خاطرات» مینامند — یعنی اینکه اینها دوباره به آگاهی آورده شوند و طرف با آن چیزهای نامطلوبی که نمیخواهد با آنها مواجه شود مواجه شود — احساس راحتی به او دست میدهد.
این مکانیسمی درمانی است که فروید و بروئر معتقدند بهطور تجربی و کمکم کشفش کردند. شاید همین انگیزهٔ بسیار قویای در فروید پدید آورد: نه فقط اینکه ناخودآگاه را کشف کند و بگوید چیزی به نام ناخودآگاه وجود دارد — پستویی که خاطرات و امیال نامطلوبی را که نمیخواهیم با آنها مواجه شویم در آن میریزیم — نه فقط اینکه چنین پستویی وجود دارد، بلکه اینکه مکانیسمهایی هست و ممکن است بشود با آوردن چیزی از آنجا به خودآگاهی، بیماریهای اساسی را درمان کرد.
پس نظر فروید متوجه این شد که ناخودآگاه، و مکانیسمها و بدهبستانی را که میان خودآگاه و ناخودآگاه هست، مطالعه کند. در این دوره از کارش، دورهٔ اول کارش، به چیزی قائل شد به نام هوشیار، نیمههوشیار و ناهوشیار.
بعدها کمکم این نیمههوشیار در نظریاتش محو میشود؛ یعنی بیشتر فقط دربارهٔ خودآگاهی و ناخودآگاهی صحبت میکند. ولی در مکانیسمهای اولیهای که از آنها صحبت میکند، انگار خاطرات بهطور طبیعی در همین نیمههوشیار قرار دارند.
الان خیلی چیزها — خاطراتی که در ذهن ماست و اگر بخواهیم و به آن فکر کنیم به یاد میآوریم — در نیمههوشیار ما قرار دارد.
وقتی به یاد میآوریم، به قالب خودآگاه ما آمده است. ولی خاطراتی هم هستند که در ناخودآگاهاند؛ یعنی اصلاً دور از دسترس خودآگاهی هستند و هرچقدر هم بکوشید آنها را به یاد نمیآورید. چیزهایی هست که شما عمداً فراموش کردهاید، چون خاطراتی نامطلوباند.
در ناخودآگاه چیزها تغییر شکل میدهند. این همان چیزی است که فروید بعدها در دورهٔ اول و دوم کارش بهشدت به آن علاقهمند است: اینکه خاطره وقتی به ناخودآگاه میرود، بهجای آنکه کاملاً فراموش شود، ممکن است تغییر شکل بدهد. شما چیزهایی را در گذشته بهگونهای دیگر به یاد میآورید. چیزهایی در ناخودآگاه هستند که وقتی به خودآگاه میآیند سانسور میشوند:
کم و زیاد میشوند، چیزی از آنها حذف میشود. این مکانیسم سانسور چیزی است که در تمام دوران کاری فروید بهشدت مورد علاقهٔ او بود. میگوید همهٔ رؤیاها سانسور شدهاند، حتی رؤیاها؛ در زمانی که ما در خوابیم، خودآگاه هنوز کارکردی را انجام میدهد و باعث میشود امیال ناخواسته و خاطرات ناخواسته بهطور صریح در رؤیاها ظاهر نشوند، بلکه تغییر شکل بدهند، نمادین شوند، یا گاهی برعکس شوند. و یک بار دیگر هم، وقتی ناخودآگاه دارد رؤیا را تعریف میکند و جواب روانکاو را میدهد، ممکن است توسط خودآگاه دچار سانسور شود. حتی در خواب هم رؤیایی که میبینم سانسور شده است؛ وقتی دارم تعریفش میکنم یک بار دیگر در معرض سانسور قرار میگیرد.
ممکن است خوب یادم نماند، جاییاش در ذهنم تغییر شکل پیدا کند، و بعد وقتی روانکاو از من میپرسد فکر میکنی این در رؤیایت به چه مربوط است، یک بار دیگر هم میتوانم سانسور کنم. مثلاً فروید از کسی صحبت میکند که رؤیایی را برایش تعریف کرده بود. فروید میگوید از او پرسیدم آن زن برایت یادآور چیست؟
گفت هرچه هست، مادرم نیست. فروید میگوید: من مطمئن شدم که آن مادرش است. این ماجراها باعث شد فروید نه فقط کشف کند که ناخودآگاهی وجود دارد — فکر میکنم همه میدانستند که چیزهای ناخودآگاه در بشر وجود دارد — بلکه به مکانیسمها و بدهبستانهایی که میان خودآگاه و ناخودآگاه هست علاقهمند شود: به این رفتوبرگشتها، به این تغییر شکلهایی که پیدا میکند، و به بیماریهایی که ممکن است پدید بیاید — به این جزئیات.
در دورهٔ اول کار فروید، او بهشدت تحت تأثیر این است که میکوشد این مکانیسمها را کشف کند، بیان کند و ردهبندی کند. چه راههایی وجود دارد که ما به ناخودآگاه، به محتویات ناخودآگاه، دسترسی پیدا کنیم؟ این موضوعی است که در تمام طول دوران کاری فروید مورد علاقهاش بوده.
چه راههایی داریم که محتویات ناخودآگاه را بشناسیم؟ جز هیپنوتیزم — که خودش راهنمای این بود که انگار چیزهایی را در ناخودآگاه پیدا کردهاند — چیزی که فروید پس از هیپنوتیزم بهشدت به آن علاقهمند شد و تا آخر عمرش هم علاقهمند ماند، و امروز هم شاید در سنت رواندرمانی فروید ابزار اصلی حساب میشود، چیزی بود که به آن تداعی آزاد میگویند.
اینکه بیمار را — یا هر انسانی را — در شرایطی قرار بدهید که افکار آزادانه به ذهنش خطور کند. اینجا ناخودآگاه است که کار میکند، نه فکرکردن ارادی؛ وقتی در اثر تداعی آزاد پشت سر هم تصویرها و افکاری به ذهن او میآید، اینجاست که میتوانید محتویات ناخودآگاه را ببینید.
همین روش درمانی فرویدی است که شاید در فیلمها جایی دیده باشید: بیمار را روی تختی میخوابانند و رواندرمانگر، همیشه طبق دستور اکید فروید، پشت سر بیمار قرار میگیرد تا دیده نشود و بیمار در حال خودش باشد. اینها همه روشهایی است که فروید ابداع کرد تا تداعی آزاد به بهترین شکل ممکن صورت بگیرد.
تداعی آزاد را حتی در تعبیر رؤیاها هم بهشدت به کار میبرد: وقتی رؤیا را میشنید، از طرف میپرسید این چه چیزی را به یادت میآورد؟ اولین چیزهایی را که به ذهنت میآید بگو. طرف با تداعی آزاد چیزهایی را به ذهن خودش میآورد. پس یک راه کشف محتویات ناخودآگاه، استفاده از تداعی آزاد است.
راه دیگری هم هست که فروید رسماً این جمله را دربارهٔ آن دارد: شاهراه ورود به ناخودآگاه بررسی رؤیاهاست. هنوز هم که هنوز است در هر سه سنت رواندرمانی به رؤیاها اهمیت خاصی داده میشود، چون همه توافق دارند که رؤیاها را اصلاً ناخودآگاه میسازد. پس محتویات ناخودآگاه بیش از هر چیز در رؤیاها تجلی پیدا میکند.
یعنی ناخودآگاه از آن حالتی که ما در خوابیم و خودآگاهی ما تعطیل است نهایت استفاده را میکند و هرچه دلش میخواهد به صورت رؤیا عرضه میکند.
پس یکی از مهمترین راههایی که با آن میتوانیم محتویات ناخودآگاه را بیرون بکشیم این است که از بیماران بخواهیم رؤیاهایشان را برای ما تعریف کنند؛ در آن رؤیاها امیال سرکوبشده و خاطرات سرکوبشدهٔ خودشان را به نوعی متجلی میکنند. فروید بهویژه معتقد است یک سلسله خاطرات کودکی که بهشدت بر شخصیت آدمها اثر گذاشته، بهطور متناوب و به شکلهای مختلف در رؤیاها ظاهر میشود.
حالا اگر بخواهیم کلیاتی دربارهٔ فروید بگوییم، بد نیست این را بگویم: فکر میکنم فروید واقعاً خط سیر کاملاً مشخصی دارد، از پزشکبودن به روانپزشکی و رواندرمانی و آنچه خودش روانکاوی مینامد؛ و هرچه جلوتر میرود بیشتر گرایش پیدا میکند به اینکه به جنبههای نظری نظریهاش اهمیت بدهد و آن را حتی در جنبههای فرهنگی هم به کار ببرد.
از جایی به بعد میبینید فروید دربارهٔ داوینچی، دربارهٔ آثار هنری، صحبت میکند و نظریهپردازی میکند. هرچه به آخر عمرش نزدیک میشود، احساس من این است که از روشهای درمانی بیشتر دور میشود و جنبههای نظریاش تقویت میشود. شاید به همین دلیل است که در سنت رواندرمانی فروید قسمتهای آخر کارش را خیلی نمیپسندند و قسمتهای اول و دوم برایشان جالبتر است.
ترتیب همین چیزهایی که میگویم تقریباً ترتیب تاریخی است: از هیپنوتیزم به تداعی آزاد و رؤیاها. چیزی که فروید در اواسط کارش بر آن تأکید میکرد، تأکید بر لغزشهای کلامی و لغزشهای رفتاری آدمها در زندگی بود؛ معتقد بود در اینها نشانههایی از امیال ناخودآگاه هست.
مثلاً گلدانی که عمهتان به شما داده و از نظر شما بسیار زشت است و از آن بدتان میآید، یک روز اتفاقاً از دستتان میافتد و میشکند. حتی اگر خودتان ندانید، چیز نامطلوبی هست — احساس بد شما نسبت به خود گلدان، یا نسبت به کسی که آن را هدیه کرده، یا نسبت به فضایی که این شیء در آن به شما داده شده — که باعث لغزش دستتان شده و گلدان از دستتان افتاده است.
چیزهایی را که خیلی دوست دارید از دستتان نمیافتد؛ چیزهایی از دستتان میافتد که میلتان به آنها کمتر است. بگذارید مثالی بزنم — راستش نمیدانم بیشتر به کدام بخش فرهنگ گرایش پیدا خواهیم کرد برای بهکارگیری روانکاوی؛ همینطور در ذهنم باز گذاشتهام تا ببینم خودبهخود به کجا میرویم. مثالی از فیلم بزنم: یکی از مهمترین کاربردهای امروزی روانکاوی این است که در نقد هنری از آن استفاده میکنند.
اگر فیلم «هامون» را دیده باشید — نمیدانم واقعاً دیدهاید یا نه، امیدوارم دیده باشید که یکی از فیلمهای خوب بعد از انقلاب است — جایی هست که تصمیم میگیرد زنش را بکشد، یا دستکم فکر میکند این تصمیم را گرفته، و میرود که از خانهٔ مادربزرگ خودش تفنگی بردارد. در این صحنه مرتب میبینید که اولاً تفنگ را پیدا نمیکند، و بعد که کسی میآید و کمکش میکند پیدا میشود، اگر اشتباه نکنم دو بار جا میگذاردش.
یعنی بار اول که به دستش میدهند جایی جا میگذارد، و دوباره آخر کار که دارد میرود یک بار دیگر جا میگذارد، تا اینکه مرتب به او یادآوری میکنند آمده بودی دنبال تفنگ. میگوید بله، و دوباره تفنگ را برمیدارد و میرود. این لغزش و فراموشکردن چیزها، نشاندهندهٔ نوعی تمایل به انجامندادن کاری است.
گاهی چنین چیزی را میبینید: خودآگاهتان بهشدت فکر میکند که خیلی دوست دارید آن کار را انجام بدهید، ولی فراموش میکنید، یا مرتب مقدماتش را فراهم نمیکنید و عقب میاندازید، یا در انجام خودِ آن کار دچار لغزش میشوید. اینها را میتوانید نشانهای بگیرید که در ناخودآگاهتان عاملی بر ضد انجام این کار وجود دارد؛ انگار چیزی در درونتان هست که نمیخواهد این کار انجام شود. بنابراین فروید لغزشها — و بهویژه لغزشهای کلامی — را راهی برای پیدا کردن امیال پنهانی میداند که در ناخودآگاهاند. بهویژه بر لغزشهای کلامی تأکید دارد.
کتابی هم دربارهٔ آن نوشته و بارها در آثارش به لغزشهای کلامی خودش و دیگران اشاره میکند. کتابی هست که دو سه سال پیش به فارسی ترجمه و چاپ شد؛ کتاب خوبی است، اگر بتوانید کمی وقاحت نویسنده را تحمل کنید.
چون فکر میکنم حس گفتنِ چنین چیزهایی در او بیش از اندازه است: خیلی جاها میشود مثالهای سادهتری زد و او عمداً مثالهای عجیبوغریب میزند. نام کتاب همان «ناخودآگاه» است، از کسی به نام ایستو؛ کتاب خیلی خوبی است، خیلی روان نوشته شده و اصولاً به فروید و لکان اختصاص دارد.
تقریباً هیچ اشارهای در آن به یونگ نمیشود؛ فکر نکنم اسم یونگ در کتاب باشد. به نظر من خیلی خوب توانسته دو نظریهٔ فروید و لکان را کنار هم و به زبان ساده بگوید. بهعنوان کتاب مقدماتی واقعاً کتاب خوبی است، منتها همان مشکلی را دارد که گفتم. در این کتاب چندین مثال از لغزش کلامی آورده است.
یکیشان این است که از وزیر دارایی آمریکا نقل میکند، اگر اشتباه نکنم، که وقتی طرحی برای بهبود مشاغل داده بود، خبرنگاری در تلویزیون و بهصورت مستقیم از او پرسید: فکر میکنید این طرح بهبود مشاغل چقدر بر وضعیت شغلی مردم تأثیر مثبت میگذارد؟ او گفت من برآورد دقیقی از اینکه چه مقدار آرامش با آن کسب میشود ندارم؛ در حالی که میخواست بگوید برآورد دقیقی از میزان بهبود وضعیت شغلی ندارم. اما واقعاً این کار را به دلیل دیگری انجام داده بود، و اینجا این لغزش کلامی انگار چیزی از درون این آدم را بیرون میریزد. مثالهای این کتاب به نظر من جالب است؛ بیشترشان سیاسیاند یا مثالهایی خیلی خاص.
خودِ فروید مثالهای زیادی جمع کرده از جاهایی که آدمها واژهای را به اشتباه به کار میبرند و آن اشتباه همیشه انگار معنایی دارد: وقتی بهجای یک واژه، واژهٔ دیگری به ذهنتان میآید. فروید بهویژه در یکی از کتابهایش تحلیل بسیار طولانیای دارد دربارهٔ اینکه چرا نام یک هنرمند را به یاد نمیآورد و مدام نام دو نفر دیگر به اشتباه به یادش میآمد.
اگر آن تحلیل را بخوانید شاید به نظرتان افراطی بیاید که چقدر میکوشد توجیه کند چه عاملی باعث شد نام آن هنرمندی که دربارهاش صحبت میکردند مطلقاً به ذهنش نیاید. کتاب دیگری هم اخیراً ترجمه شده که کتاب خیلی خوبی است، ولی خواندنش شاید بهعنوان کتاب اول راحت نباشد، با عنوان «فروید بهعنوان فیلسوف»؛ اگر اشتباه نکنم اسم کتاب همین است. نویسندهاش کسی است به نام بوتبی و انتشارات ققنوس چاپش کرده. یکی از آخرین کتابهایی است که در این زمینهها درآمده. کتاب خیلی خوبی است و باز دقیقاً ترکیب فروید و لکان است. آدمهایی که دیدگاههای لکانی دارند، خودبهخود نسبت به فروید هم کاملاً احساس مثبتی دارند.
بنابراین در کتابهای چنین آدمهایی قطعاً از فروید شروع میکنند، فروید را توضیح میدهند و در کنارش دیدگاههای لکان را هم میگویند. عامل دیگری برای کشف محتویات ناخودآگاه، آثار هنری است.
در آثار هنری همیشه بیش از حد متعارف چیزهای ناخودآگاه ظاهر میشود، چون به هنرمند الهام میشود. البته درجاتش فرق میکند، ولی اکثر هنرمندان اینطور نیستند که اثر هنری را کاملاً آگاهانه بسازند؛ یعنی بنشینند و چیزها را کنار هم بگذارند. ایدهها به ذهنشان میرسد. وقتی فکر میکنند این اثر را چطور سروشکل بدهند، از نوعی غریزهٔ هنری خودشان استفاده میکنند و قضاوت هنری میکنند. اگر از نقاشی بپرسید چرا اینجا از رنگ زرد استفاده کردی، نمیتواند به شما توضیح بدهد که چه فکری داشته، چه ایدهٔ خودآگاهی داشته:
به نظرش آمده که رنگ زرد آنجا خوب است و به اثر زیبایی میدهد و در آن هماهنگی ایجاد میکند. داستانها هم همینطورند، و شعرها تا حد بسیار زیادی همینطورند.
پس همهٔ آثار هنری این ویژگی را دارند. کما اینکه میدانید نهضتهای هنریای بوده مانند نهضت سوررئالیست که اساسش این بود که بکوشند فقط با ناخودآگاه خودشان کار کنند؛ یعنی هر نوع آگاهی را از ذهن خودشان دور کنند و آن بازتابهای ناخودآگاه را در اثر هنریشان ظاهر کنند. پس هنر، بهعلاوهٔ چیزی که فروید خیلی بر آن تأکید دارد: خیالات روزانه.
بارها در طول روز دچار تخیلاتی میشوید که نه جرئت دارید برای کسی نقلشان کنید که به چنین چیزهایی فکر کردهاید، و نه حتی خودتان دوست دارید بعداً به یاد بیاورید چه خیالاتی داشتهاید.
این خیالات روزانه از نظر فروید، مانند هر اثر هنری، چیزهای ناخودآگاهی در خود دارند. بهعلاوهٔ بحثهای مفصلی که فروید جاهایی دربارهٔ لطیفه میکند؛ در همان کتاب «ناخودآگاه» هم بخشی هست، ولی الان نمیخواهم از مثالهایشان استفاده کنم. فروید معتقد است لطیفهها همیشه وجهی بازتابی از ناخودآگاه در خود دارند:
اینکه چرا ما به چیزهایی میخندیم، یا چرا ممکن است چیزی به شکلی غیرعادی یا در شرایط خاصی به نظرمان خندهدار بیاید. به نظر من این خیلی چیز مهمی نیست؛ یعنی عاملی نیست که بشود بر پایهاش دربارهٔ ناخودآگاه یک فرد زیاد صحبت کرد. ولی به هر حال فروید تأکید دارد که از لطیفهها هم میشود استفاده کرد.
کارکرد احساسات شدید در شرایطی که اصلاً معلوم نیست چرا. شاید برای همهتان پیش آمده باشد که یک بار دربارهٔ چیزی بیش از اندازه احساس ناراحتی کنید.
فروید خودش نقل میکند که از مرگ پدرش بیش از آنچه فکر میکرد متأثر شد و این بر او تأثیر گذاشت؛ اگر پیش از آن از او میپرسیدید، به نظرش نمیآمد که آدمی باشد که چنین دچار احساسات عجیبوغریبی شود.
همینطور در زندگی روزمره کارکرد خشم بیش از اندازه، محبت بیش از اندازه و چیزهایی از این دست را میبینید؛ اینها هم میتواند نشانهای از وجود تمایلات ناخودآگاه باشد.
دلم میخواست عقدهٔ ادیپ را هم کمی از آن حالت خیلی نامعقولش در نظرتان درآورده باشم، ولی فکر میکنم حیف میشود اگر بخواهم این بحث را در مدت خیلی کوتاهی بکنم.
میکوشم بحثهای نظری کمتر باشد و زودتر وارد جاهایی بشویم که کاربرد روانکاوی را در مسائل فرهنگی — آنجا که واقعاً میشود از آن استفاده کرد — نشان بدهیم.
برگردیم به سؤالی که به آن اشاره کردید: نظریهٔ فروید، نظریهای که در آن فضای روانیِ آن زمان شکل گرفت، و حالا با استفاده از نظریههای جدیدتر بررسی نظریهٔ فروید و نظریهٔ روانکاوی.
نظریهٔ روانکاوی به چه دردی میخورد؟ خب، در ادامهٔ همین توصیف کلی که کردم، میکوشم مروری داشته باشم بر هر سه مکتب مهم روانکاوی، تا جای ممکن کوتاه، و بیشتر سراغ چیزهایی برویم که وقتی روانکاوی میخوانید و چیزهایی از این دست یاد میگیرید، طبعاً نگاهتان به زندگی خودتان و به مسائل اجتماعی و فرهنگی عوض میشود.
یعنی میتوانید تحلیلهایی داشته باشید که بدون روانکاوی امکان ندارد. پاسخ من به این پرسش — با اینکه ممکن است فروید حتی در خود روانکاوی هنوز با دادههای جدید خیلی همخوانی نداشته باشد — این است که اولاً روانکاوی همچنان از لحاظ نظری مهم است.
ممکن است از لحاظ درمانی خیلی بر روانکاوی فروید و لکان و یونگ تأکید نکنند، ولی روانکاوی نظریهٔ خوبی است و روزبهروز جز رواندرمانی در زمینههای مختلف کاربرد بیشتری از آن میگیرند. بنابراین در اینکه روانکاوی یکی از مهمترین شاخههای دانش بشر در قرن بیستم است، من شک ندارم.
هرچند خیلی به آن توجه شده و خیلی حرفش را میزنند، جاهای زیادی هم بوده که بیش از این سزاوار توجه بوده است. در اینکه روانکاوی از لحاظ نظری چیز خیلی مهمی است شکی نیست؛ ممکن است در جهت درمان نتواند خیلی مؤثر باشد، یا تا حالا نبوده است.
اینکه فروید چقدر زیر سؤال رفته اصلاً مهم نیست، چون اگر کسی فروید را نفهمد، یونگ و لکان را هم نمیتواند خوب بفهمد. پس همه باید فروید را یاد بگیرند. فکر میکنم همهٔ کتابهای روانکاوی به هر حال به نوعی از فروید شروع میشوند.
به هر حال این نظریه و نظریات فروید مهم است، چون اگر بعداً اصلاح میشود، شما باید پایهٔ کار را بدانید؛ و محال است کسی بتواند لکان را بدون فروید بفهمد.
فکر میکنم فهمیدن یونگ هم همینطور است: اگر کسی مفهوم ناخودآگاه را به معنای فرویدیاش نفهمد، ناخودآگاه یونگ را هم نمیتواند درک کند. این مکتبهای روانکاوی از لحاظ نظری خیلی مهماند، و از لحاظ قدرت تحلیلیای که به آدمها میدهند — در جهت تحلیل مسائل حتی اجتماعی و سیاسی — به نظر من ارزش دارند؛ چه رسد به مسائل فردی و مسائل مربوط به هنر. نتیجه اینکه من این موضوع را پیشنهاد کردم، چون از نظر خودم به اندازهٔ کافی اهمیت داشت و گفتم دلم میخواهد دربارهاش صحبت کنم. نمیدانم چقدر توانستم پاسخ بدهم. من این نظریات را خیلی مهم میدانم و فروید را هم آدم خیلی مهمی میدانم.
ولی ممکن است برخی از نظریاتش الان از نظر من و شما خیلی معقول به نظر نرسد؛ با این حال هنوز آدمهایی به آن معتقدند. و بگذارید نکتهای بگویم: اگر میگویم به یونگ علاقهٔ خاصی دارم، مثلاً معتقدم روش تفسیر رؤیای یونگ بسیار بهتر از روش تفسیر رؤیای فروید کار میکند؛ ولی در عین حال معتقدم در تحلیل مسائل هنری، نظریات فروید شاید همچنان نوعی ارجحیت داشته باشد.
یعنی کمتر اثر هنریای پیدا میکنید که آثار عجیبوغریبی از ناخودآگاه جمعی را بتوانید در آن ببینید و نظریهٔ یونگ به فهم آن اثر کمکتان کند — مگر در کلیات یک اثر هنری.
ولی نظریهٔ فروید، از آنجا که به ناخودآگاهی شخصیتر اشاره میکند، در هر اثر هنری میتوانید آثار ناخودآگاه شخصی هنرمند را ببینید، و این کمکتان میکند کلیت اثر را بفهمید.
بگذارید از نکتهٔ دیگری هم استفاده کنم. به قول کسانی که فروید را نقد میکنند، بزرگترین مشکل نظریهٔ فروید — و بزرگترین ایرادی که معمولاً میگیرند — این است که در نظریهٔ فروید شخصیت سالم اصلاً وجود ندارد. هیچ ایدهای دربارهٔ انسانِ غیربیمار، انسانی که به کمال رسیده، وجود ندارد؛ خالی از روانشناسی کمال است.
در کل نظریهٔ فروید، تا آنجا که من میدانم، چیزی نمیبینید که به شما بگوید شخصیت کامل و درستوحسابی یعنی چه و رسیدن انسان به چه حالتی حالت ایدهآل است. در حالی که یونگ بهشدت بر این تأکید دارد که مشخص کند انسان قرار است رشد کند و به کجا برسد.
پس بزرگترین مشکلی که ظاهراً فروید دارد همین است، همان که امروز به آن اشاره کردم و کوشیدم توجیه کنم که با آن پیشفرضها مهم است:
اینکه انسانها از سه مرحلهٔ دهانی و مقعدی و جنسی میگذرند و انگار رشد روانی بشر همین است. فروید ادامهٔ خاصی ترسیم نمیکند که انسانها از نظر روانی چه راهی را باید طی کنند. اما به این نکته دقت کنید که واقعیت این است که شاید اکثریت تودهٔ مردم هم بیش از همین سه مرحله را طی نمیکنند.
به همین دلیل فکر میکنم شیوهٔ تحلیل فرویدی برای دیدن دلایل برخی رفتارهای تودهای، رفتار تودهٔ مردم در اجتماع، میتواند خیلی مؤثر باشد. چون وقتی میخواهید آدمی را جداگانه تحلیل کنید، شاید این نظریهٔ رشد ابلهانه به نظر برسد: ممکن است انسانی از نظر روانی بسیار رشدیافته باشد، اگر شما به مسیر رشد بهگونهای دیگر اعتقاد داشته باشید. ولی وقتی به رفتارهای تودهای مردم نگاه میکنید، به نظر میآید بسیاری از حرفهایی که فروید میزند، بهطور میانگین، انگار صادق است. پس اصلاً اینطور نیست که اگر نظریات فروید از نظر رواندرمانی کاربرد چندان خوبی پیدا نکردند، در تحلیلها هم به کار نیایند.
تمام هدف من از این جلسات این است که همین را نشان بدهم: روانکاوی چیز بسیار مهمی است و خیلی چیزها را میشود در سایهٔ فهمیدن روانکاوی خوب فهمید.
تمرکز بر لذت، بهعلاوهٔ تقلیلدادن به جسم، سرانجام به نموداری انجامیده است — به شمایی توصیفی از مراحل رشد — که به نظر من معقول نیست؛ یعنی فقط به چیزهایی نزدیک به رشد جسمانی اشاره میکند. ولی تمرکز بر لذت را خودِ فروید، بنا به تجربیات خودش، کنار گذاشت.
یعنی در دورهٔ آخر کارش، همانطور که اشاره کردم، با آدمها و پدیدههای روانیای مواجه شد که به این نتیجه رساندش که نمیشود همهچیز را با اصل لذت توجیه کرد. به وجود چیزی به نام غریزهٔ مرگ هم قائل شد؛ مقالهٔ معروفی دارد که نامش را بردم، «ورای اصل لذت»، و خودش این را نقد کرده که بشود همهچیز را با لذت توجیه کرد.
ولی من خیلی روی اینکه او همهچیز را به لذت برمیگرداند اشکال خاصی نگرفتم و فکر نمیکنم اشکال داشته باشد. اشکال آنجاست که همزمان تقلیلگرا باشید و در عین حال همهچیز را به لذت برگردانید؛ آنوقت کمی به نظر میآید کار خوب پیش نمیرود. ولی این نظر شخصی من است؛ یعنی نظر کسی که به یونگ گرایش دارد ممکن است این باشد، در حالی که کسانی که به فروید گرایش دارند همین الان متفقاً با همان قسمت آخر کارش بیشتر مشکل دارند، که در آن چیزی غیر از اصل لذت را وارد کار کرده است. یعنی بهشدت معتقدند همهچیز باید در همین اصل لذت خلاصه شود. خیلیها اینطور فکر میکنند.
یکی از حاضران: یکی از توجیههای روش فروید این است که این روش تقلیلی انجام داده که راه را برای روانکاوی روشن کرده. ولی ناخودآگاه را اصلاً نمیتوانیم تقلیل بدهیم. تقلیل چیزی است که باید به همان روشنی باشد که بتوانیم بگوییم؛ یعنی میخواهم بگویم کارِ روشمندِ علمی روی ناخودآگاه کار سختی است، چون مسیر مشخصی برایش نمیتوانیم داشته باشیم.
ببینید، شما الان در اوایل قرن بیستویکم زندگی میکنید.
الان در دانش، تقلیل — و تقلیل زیستشناسی به شیمی — ممکن است به نظر خیلیها اصلاً قابل قبول نباشد. اصلاً این بحث که چیزی به نام تقلیل (ریداکشن) وجود دارد، بحث تا حدی جدیدی در فلسفهٔ علم است؛ در قدیم بدیهی بود که باید این کار را انجام داد. فکر میکنم آنچه شما میگویید، در آن فضای علمی که فروید در آن زندگی میکرد، اصلاً موضوعیت نداشت: این حرف که با تقلیل نمیشود ناخودآگاه را خوب فهمید، اصلاً مطرح نبود. آنچه میکوشم توجیه کنم این است که در آن شرایط و در آن فضای علمی موجود، انگار به چیزی جز این نمیشد فکر کرد؛ همه همینطور فکر میکردند و کسی در تقلیل ایرادی نمیدید. بعدها که علم پیشرفت کرد و موانعی پدید آمد، این پرسش پیش آمد و در فلسفهٔ علم دربارهاش بحث میکنند:
که اصولاً ما باید تقلیلگرا باشیم یا نباشیم. واژهٔ «تقلیلگرا» کاملاً جدید است. در زمان فروید کسی احساس نمیکرد دارد عملی به نام تقلیل انجام میدهد، و کسی هم که این کار را میکرد با ایدهای به نام تقلیلگرایی روبهرو نمیشد؛ فکر میکنم همه این کار را میکردند. آنچه کوشیدم توضیح بدهم این است که این جزو پایههای کار فروید است:
همانطور که حیات و ادامهٔ حیات همهٔ موجودات و پیدایش انواع را میشود به اصول ساده تقلیل داد، باید بکوشیم تمام فعالیتهای روانی را هم به فعالیتهای حیاتیای تقلیل بدهیم که نظریهٔ تکامل برای ما مشخص میکند. ببینید، فروید نمیتواند به اصالت چیزی مانند دین قائل باشد، مگر اینکه او را قانع کنید که دین برای ادامهٔ حیات بشر فایدهای دارد.
یعنی ادامهٔ حیات به معنای تکاملیاش، به معنایی که در نظریهٔ داروین هست: برای بقای نفس و بقای نسل کارکردی انجام بدهد. اگر اینطور باشد، ممکن است در اعماق وجود انسان تعبیه شده باشد — پس آن دینداری اصیل است. ولی اگر اینطور نباشد، دین یکی از آن چیزهای فرعی است که احتمالاً ذهن ناخودآگاه ما پدید آورده، تغییرشکلیافتهٔ نیازهای واقعیای که در ناخودآگاه ماست، و از این دست توجیهات که فروید دارد: مثلاً چرا ما به دین گرایش پیدا میکنیم. هنر هم همینطور است؛ فروید به هنر راه نمیدهد، یعنی معمولاً اصالتی به آن شکل برای فعالیت هنری قائل نیست. خب، خودش قریحهٔ هنری نشان میدهد، بعضی از آثار هنری را ستایش میکند و حتی به نوعی معتقد است بعضی از این آثار هنری را نمیشود با این چیزهایی که من میگویم توجیه کرد؛ یعنی انگار اصالت دارد. ولی در نظریهاش اینطور نیست؛ از نظریهاش برنمیآید که چیزی به نام هنر داشته باشیم که عمیقاً در روان ما تعبیه شده باشد.
همهچیز در جهت همان مسائل سادهٔ مربوط به حیات و توالد و تناسل و چیزهایی از این دست است. پاسخ من این است: اگر امروز کسی به تقلیل و تقلیلگرا بودن فروید شک میکند، به دلیل فضایی است که الان وجود دارد، بعد از صد و بیست سال.
ولی به نظر من در آن زمان واقعاً میشود به فروید حق داد که اینطور فکر میکرد. علم هیچجا شکست نخورده بود که بخواهد به مبانی خودش شک کند. دستکم جوّ آن موقع اینطور بود که به نظر میآمد روزبهروز همهچیز با مبانیای که علم گذاشته — با روششناسی علم و با نوع برخورد علمی — حل میشود.
بعدها مکانیک نیوتنی از بین رفت و نظریهٔ تکامل دچار مشکلاتی شد. الان فکر میکنم مجموع پرسشهایی که دربارهٔ نظریهٔ تکامل وجود دارد بیشتر از آن زمان است؛ یعنی شک و شبههای که دربارهاش هست بیشتر از آن موقع است. آن موقع در مجامع علمی خیلی پذیرفتهشدهتر بود.
بنابراین این را ایرادی به کار فروید نمیدانم، از این نظر که تقصیری نداشته. ولی ممکن است شما کاملاً بگویید که تقلیل در روانکاوی کار خوبی نیست، و من شاید شخصاً از جهاتی موافق باشم؛ مثلاً فکر نمیکنم بشود فعالیتهای روانی را فقط به توالد و تناسل و صیانت نفس برگرداند. من فقط توجیه کردم که چرا فروید اینطور فکر میکرد، چرا در آن شرایط دستکم معقول به نظر میرسید. کوشیدم بگویم حرفهایش پرت نیست؛ نگفتم حرفهایش درست است. گفتم این نظریه — حتی همان قسمت عجیبوغریبش که منشها را به دهانی و مقعدی و جنسی تقسیم میکند و بسیار غیرمعقول به نظر میرسد — پایگاه نسبتاً معقولی دارد که قابل دفاع است، مگر اینکه شما به یکی از آن پیشفرضها شک کنید.
اگر بگویید من تقلیل انجام نمیدهم، باید بگویید چرا. باید بگویید مثلاً ماتریالیست نیستید؛ شاید به روحی ماورای طبیعی در خودتان قائل باشید و نتوانید ویژگیهایش را به زیستشناسی تقلیل بدهید. یا ممکن است به نظریهٔ تکامل اعتقاد نداشته باشید و معتقد باشید انواع مختلف به شکل دیگری ظهور پیدا کردهاند.
باید یکی از آن مبانی را زیر سؤال ببرید. کوشیدم بگویم این چیزها از همان مبانی مورد قبول فروید و بسیاری از همنسلهایش درآمده است.
جاهایی از آن منطقی بوده، مگر اینکه در همان اوایل کار به پیشفرضها شک کنید.
فکر نمیکنم خیلی موضوعی باشد که کسی به آن توجه کند: فعالیتهای هنری و علمی را فروید به هر حال فعالیتهای مجاز و خوبی میداند.
نکتهٔ دیگر اینکه ممکن است بخواهد اینها را به چیزهای دیگری تقلیل بدهد. مثلاً کاملاً روشن معتقد است این فعالیتهای هنری و دینی، به اصطلاح خودِ فرویدی، تصعیدشدهٔ غریزهٔ جنسیاند: انگار بخشی از آن انرژیهای جنسی از فعالیتکردن در زمینههای جنسی بازمیماند و به جاهای دیگری کشیده میشود، مثلاً به فعالیت هنری.
و اینکه منشأ چیزی جنسی باشد، ممکن است از نظر کسی به این معنا باشد که آن چیز ارزش ندارد. ولی فروید هم آثار هنری را ارزشمند میدانست و هم کنجکاویهای علمی بشر را. حتی ممکن است بتوانید اینها را چنین توجیه کنید که آن کانالهایی که در بشر هست و باعث میشود لیبیدو بهجای فعالیت جنسی به علم و هنر بیاید، به درد صیانت ذات و صیانت نفس بشر میخورد.
یعنی ممکن است حتی بگویید مکانیسمهایی که این تصعید را انجام میدهند، از منظر نظریهٔ تکامل، در خدمت حیات بشرند — بشری که با علم توانسته بر طبیعت مسلط شود. پس فکر میکنم اینجا همان مشکلی پیش میآید که همیشه در ابتدا پیش میآید: اینکه اگر منشأ چیزی جنسی و از این دست باشد، پس دیگر ارزش ندارد.
اصلاً فروید اینطور نگاه نمیکند. اولاً بگذارید نکتهٔ بسیار مهمی را که شاید خوب شد این بحث پیش آمد همینجا به آن اشاره کنم؛ کمی صبر کنید: وقتی فروید میگوید «جنسی» یعنی چه؟
کمی با تصور عمومی فرق دارد. فکر میکنم تصور عمومی از جنسیت چیز خیلی خاصتری است؛ فروید چیز خیلی کلیتری را غریزهٔ جنسی و لذت جنسی مینامد و تمام انرژی روانی را انگار منحصر در غریزهٔ جنسی میداند. پس باید بفهمید که این، آن چیز خیلی سادهٔ متعارف نیست.
این مشکل را بکوشید از ذهنتان پاک کنید: اولاً جنسیت در نظریهٔ فروید چیز خیلی تعمیمیافتهای است، و بعد هم اینکه این ملاک ارزشگذاری باشد — که چیزهایی که به اینجا میرسند پس ارزش ندارند، پس چرا این کارها را میکنیم — حرف درستی نیست. زیباترین فعالیتهای روانی بشر هم در نظریهٔ فروید انرژیشان را از لیبیدو میگیرند، و این اصلاً چیز بدی نیست.
فکر میکنم اگر بگذارید بحث پیش برود، این تصورات شاید کمی اصلاح شود. شاید من جایی ندیده باشم، ولی دربارهٔ اینکه فروید با کنجکاوی علمی، با دانش و تولید هنر چگونه برخورد میکند: بله، اینها کاملاً میتوانند تصعیدشدهٔ همان لیبیدو باشند؛ انگار بخشی از انرژی روانی به جای دیگری اختصاص پیدا میکند.
مثلاً خیلیها در اثر سرکوبگریهای جنسیای که دارند ممکن است به کار هنری روی بیاورند و آثار ارزشمندی هم تولید کنند.
ممکن است مبنای آن انرژیای که این کار را میکند، شکستهایی باشد که در زندگیشان خوردهاند. جملهای از یکی از شعرای معروف ایران دربارهٔ موسیقی ایرانی نقل میکنند: گفته است موسیقی ایرانی نشانهٔ عقبماندگی جنسی ایرانیهاست.
این همه آه و نالهکردن و اینجور موسیقی، همهاش از این است که به چیزهایی نرسیدهاند و حالا اینطور تصعید میکنند. این دیدگاهی فرویدی است که یکی از شعرای معروف ایران ابراز کرده بود و خیلی هم جنجال به پا کرد.
فکر میکنم این همان دیدگاه غلطی است که عدهای ممکن است داشته باشند: اینکه اگر چیزی در اثر انحراف غریزهٔ جنسی به وجود آمد، پس دیگر اصلاً چیز ارزشمندی نیست.
از نظر فروید تمام فعالیتهای بشری به نوعی در همین کارهایی خلاصه میشود که در اثر لیبیدو پدید میآیند، و این اصلاً ملاک ارزشگذاری نیست. اینکه هدفِ مکانیسمهای روانیِ موجود در بشر رسیدن به لذت بیشتر باشد — هرچند تا دورهای کاملاً به این اعتقاد داشتهاند — با اینکه من در خودآگاه خودم به دنبال لذت بیشتر باشم، دو حرف خیلی متفاوت است.
این دومی اصلاً با نظریهٔ فروید جور درنمیآید. ممکن است من در خودآگاه خودم مطلقاً دنبال لذت نباشم، ولی مکانیسمهای روانی مرا اینطور هدایت کنند. ممکن است من اصلاً دربارهٔ لذت بگویم خوشم نمیآید آدمی باشم که دنبال لذت است. این حرفی که شما میزنید — که مثلاً خودِ فروید دنبال لذت بیشتر است، یعنی در خودآگاه خودش تصمیم گرفته دنبال لذت بیشتر باشد — نه، این غلط است. ولی راستش فکر میکنم این سؤال به نوعی شبیه همان سؤال قبلی است: یعنی دارید با استفاده از نظریهٔ فروید ارزشگذاری میکنید. حالا انگیزهٔ یک نفر از زندگی چه میتواند باشد؟
اینها دیگر واقعاً سؤالهای اخلاقی است. اینکه فروید به چه چیزی معتقد است؟ فروید دربارهٔ مسئلهٔ خدا تقریباً بهوضوح اعتقاد ندارد. میکوشد پدیدههای دینی را هم در محدودهٔ کار خودش توجیه کند: اینکه اینها چگونه به وجود آمدهاند.
کتاب معروفی دارد که خیلی وقت پیش به فارسی هم ترجمه شده؛ نامش الان یادم نیست، ولی در عنوان کتاب به دین با تعبیر «پندار» اشاره میکند.
مثلاً «تاریخ یک پندار» یا چیزی از این دست؛ چیزی به این شکل. میکوشد بگوید این توهمات چگونه به وجود آمده است. و اینکه زندگی خودش را چگونه برای خودش توضیح میداده، به عنوان کسی که به خدا اعتقاد ندارد، واقعاً سؤال بسیار سختی است، چون فروید آدم بینهایت پنهانکاری بوده است.
بگذارید چیزی از پنهانکاری فروید نقل کنم. اولاً از آثاری که از فروید به ما رسیده، خیلیهایشان آثاریاند که او در وصیتش با صراحت گفته بود بسوزانیدشان، ولی عمل نکردند و نگهشان داشتند. یک جا یادداشتی دارد که خیلی جالب است: نوشته من بیشتر آن ایدههای اولیهای را که باعث شد نظریهٔ خودم را کشف کنم — آن یادداشتهایم را — از بین بردم.
خودش از بین برده است. گفته با شور و لذتی به آینده فکر میکنم که نبودن این یادداشتها چطور باعث سردرگمی کسانی میشود که در نظریهٔ من کار میکنند و نمیفهمند من این چیزها را از کجا آوردهام. در کتابهای خودش بارها رؤیاهای خودش را نقل و تفسیر میکند، و صریحاً به آنها اشاره میکند. رؤیای معروفی هست، نخستین رؤیایی که در کتاب «تفسیر رؤیا»یش تفسیر کرده؛ به آن معروفترین رؤیای تاریخ روانکاوی میگویند: رؤیای تزریق ایرما.
در آن رؤیا، بعد از اینکه تفسیرش را تمام میکند میگوید الان چیزهای دیگری هم هست، منتها فکر میکنم بهتر است دیگر آنها را نگویم؛ اگر خواننده خودش فکر کند، شاید نشانههای دیگری هم پیدا کند.
چون به زندگی خصوصیاش شدیداً حساسیت پیدا میکرد. به هر حال میخواهم بگویم فروید بهشدت آدم پنهانکاری بوده و میکوشیده ویژگیهای زندگی خصوصی خودش را چندان رو نکند. در عین حال از خاطرات و رؤیاهای خودش استفاده میکرده، ولی بهطور محدود و خیلی کنترلشده.
بنابراین نباید انتظار داشته باشید دربارهٔ زندگیاش چنین اطلاعاتی داشته باشیم که اگر خدا را قبول نداشته، ایدههایش چه بوده؛ اصلاً آدم امیدواری بوده یا ناامید.
به نظر نمیآید زندگی خیلی شادی داشته؛ این از زندگیاش برمیآید. حتی تحقیقات تاریخی جدید معتقدند به کوکائین معتاد بوده، و یک سلسله مشکلات جسمانی داشته — مثلاً مشکلات تنفسی — به دلیل استعمال بیش از حد کوکائین.
به هر حال زندگی خصوصیاش واقعاً ربطی به نظریهاش و به کاری که ما اینجا میکنیم ندارد.
یکی از حاضران: شخصی مثل فروید چقدر در فرهنگ تأثیر دارد، یا اینکه فرهنگ چقدر بر او تأثیر داشته؟ تأثیر چقدر از آن طرف است و چقدر از این طرف؟
منظورتان این است که مقبول واقع شدن نظریات فروید چقدرش واقعاً جنبهٔ علمی داشته و چقدرش هماهنگی با جوّ موجود بوده؟
یکی از حاضران: منظورم این است که خودِ این نظریات چه تأثیری بر فرهنگ گذاشتهاند؛ یعنی آیا این تأثیر بیشتر از بیرون آمده یا خودِ این نظریات خیلی تأثیرگذار بودهاند؟
این پرسشها در متن حرفهایی که میزنم ربطی ندارد؛ چیزهای خیلی عجیبوغریبی است. مثلاً آدمهایی هستند که معتقدند نظریهٔ داروین فاجعههای بزرگی به وجود آورده است.
مثلاً یکی از مخالفان مسلمان نظریهٔ داروین کتابی نوشته دربارهٔ همین که نظریات داروین چقدر مخرب بوده: اینکه اخلاق را زیر سؤال برده و به حس تنازع بقا — اینکه موجودات برای بقا تنازع میکنند — مشروعیت بخشیده است؛ انگار همهٔ حیات در جهت تنازع بقاست. پس چنین تفکراتی وجود دارد. دربارهٔ فروید هم از این حرفها میزنند:
مثلاً میگویند این آزادی و بیبندوباری جنسی که در غرب به وجود آمده تحت تأثیر نظریات فروید است. اولاً به نظر من این پرسش، پرسش مربوطی نیست. ممکن است دربارهٔ مکانیک نیوتنی هم چنین چیزی گفته شود، ولی کسی این پرسشها را نمیپرسد؛ فیزیک دارد درس میدهد. به نظر من روانکاوی هم همینطور است.
هر تأثیری هم که داشته، اگر به فروید میگفتید نظریاتت باعث میشود چنین تأثیراتی به وجود بیاید، جوابش این بود که من چه کار کنم؟ همین. من اینطور فکر میکنم و فکر میکنم درست است.
پس نمیشود خیلی روی این حساب کرد که اگر نظریهٔ فروید واقعاً این تأثیرهایی را که میگویند گذاشته باشد، این چیزی بر ضد نظریه است یا اطلاعات مهمی دربارهٔ خودِ نظریه به ما میدهد.
من شخصاً معتقدم اینطور نیست؛ بلکه بیشتر خودِ نظریهٔ فروید زاییدهٔ حرکتی کلی و اجتماعی به سمت این چیزها بوده است. منظورم این است که جریانی شروع شده بود و نظریهٔ فروید به نوعی همراه آن جریان به وجود آمد؛ و طبعاً ممکن است بعدها از آن استفادهٔ نظری هم کرده باشند تا چیزهایی را توجیه کنند.
ولی فکر میکنم آن جریانها از جای دیگری آب میخورد و ربطی به نظریهٔ فروید ندارد. مثلاً میگویند نظریات نیچه پایهٔ نظری جنایتهای نازیها شده است. خب، نیچه چه کار کند؟ نظر نیچه این چیزها نبوده و هیچ ضدیتی با یهودیها نداشته؛ ولی وقتی کسی میخواهد جنایتی بکند، بهترین دستآویز علم است. خلاصه چیزی از علم و فلسفه را دستآویز میکند.
فکر میکنم بله، ممکن است از نظریات فروید سوءاستفادههایی شده باشد؛ ولی اینکه اینها را در ذهنیت خودمان نسبت به این نظریه دخالت بدهیم، به نظرم کمی دور از کار علمی است.
باید بکوشیم نظریه را خوب بفهمیم، حتی اگر نظریه مضر بوده باشد؛ حتی اگر واقعاً به فروید سفارش داده بودند، اگر شیاطین آمده بودند و گفته بودند این نظریه را بساز، و او پول گرفته بود و هر کاری کرده بود.
به هر حال همهٔ آدمها حرفهایی میزنند. عدهای هستند که همهچیز را اینطور توجیه میکنند که لژهای فراماسونری وجود دارد و فروید هم که یهودی بوده بهشدت مشکوک است که جزو آنها بوده؛ مثلاً به او دستور دادهاند نظریهای اینطور بساز، او هم ساخته و بعداً از آن استفاده کردهاند.
حتی اگر اینطور باشد، به نظر من ربطی به نظریهاش ندارد؛ ممکن است نظریهٔ خوبی ساخته باشد — به دستور لژ فراماسونری نظریهای جالب ساخت.
رفتاردرمانی و شناختدرمانی، اگر منظورتان این دو اصطلاح است. این پرسشها به هر حال بیرون از موضوعهایی است که دربارهشان صحبت کردم، ولی آن دو اختلافهای خیلی اساسی با هم دارند.
اصلاً بیشتر دربارهٔ شباهتشان صحبت کردهاند تا دربارهٔ اختلافشان. شناختدرمانی اینطور است که اساس مشکلات را مشکلات شناختی میداند: اگر مشکلی دارید، در ذهنیت و بینش شما نسبت به جهان ایرادی هست که باید اصلاح شود؛ مثلاً افسردهاید. رفتاردرمانی اینطور است که میکوشند با تمرینهای رفتاری مشکلات را حل کنند:
مثلاً به کسی که وسواس دارد و مدام دستش را میشوید، تمرینهایی میدهند تا این عادت را ترک کند. کمی بیشتر جنبهٔ عملی دارد تا اینکه بخواهند به اعماق شناختهای فرد دقت کنند.
الان بهخوبی میشود گفت مکتبی وجود دارد به نام رفتاردرمانی شناختی که این دو را با هم جمع کرده است، و متداولترین نوع برخورد با مسئلهٔ رواندرمانی همین است؛ بیشترین چیزی که امروز استفاده میکنند همین است. یعنی هم دو طرف صحبت میکنند و میکوشند ذهنیاتشان را تغییر بدهند، و هم تمرینهای رفتاری به آنها میدهند.
یکی از حاضران: ببخشید، تکلیف آن چه شد؟ تکلیف همان مریضهایی که گفتید — آن مریضی که به موش فکر میکرد، یا آن دختری که یکدفعه زبانش را فراموش کرده بود — آخرش با همین روانکاوی و جمعکردن این خاطرات درست میشود؟
اینها را نگفتم؛ این کتاب «آیکون» را بخوانید. میخواستم بگویم چیزهای عجیبی هست.
فرویدی، یونگی و لکانی؛ سه مکتبِ کمآشتی ــ با اعلامِ صریحِ گرایشِ خودِ سخنران به یونگ.
روش درمانی از رونق افتاد ولی، به نظر سخنران، جنبهٔ نظری قوی مانده ــ و مقایسه با درمانهای امروز همتراز نیست.
چرا برخورد اول با روانکاوی پسزننده است ــ و چرا سخنران آن را دلیلِ کنارگذاشتنِ نظریه نمیداند.
مثل کسی که در تعمیرگاه از صدها عیب، بیآنکه مدارها را بشناسد، طرحی تقریبی از درون تلویزیون حدس میزند: نظریه از رویِ اختلال ساخته شد، و نمونههایش همان بیماراناند.
ناخودآگاهِ شخصی که فروید بر آن تأکید دارد و ناخودآگاهِ جمعی که یونگ میافزاید، و اثرش حتی در بیداری.
تکاملِ داروین، جهانِ نیوتونی و تقلیلگرایی: سه پیشفرضی که به گفتهٔ سخنران نظریهٔ فروید را ناگزیر میکردند.
لیبیدو و اصلِ لذت، سهگانهٔ رشد و نقدِ آن، و غریزهٔ مرگ که خودِ فروید بر مبانیِ خودش افزود.
از آنا او تا تداعی آزاد، رؤیا، لغزش کلامی و اثر هنری: راههایی که سخنران برای دیدنِ ناخودآگاه میشمارد.
توجیهِ فروید در فضای زمانهاش، نه تأییدِ او ــ بهعلاوهٔ ایرادی که خودِ سخنران میپذیرد: شخصیتِ سالم در این نظریه جایی ندارد.
اگر کسی گمان میکند روانکاوی چیزی برای آدمهای دیوانه است و قرار است به آنها کمک کند
اما برای چیزی که موضوع صحبت من است، شاید اصطلاح درستتر در متنهای امروزی «فراروانشناسی» باشد.
میخواهم دربارهٔ همان دیدگاههای نظریای صحبت کنم که پایهٔ روانکاویاند.
تقریباً همه میدانید که مفهوم اصلی در روانکاوی، مفهوم ناخودآگاه است.
جنبههای نظریشان بسیار بسیار قوی است و همینهاست که ارزش دارد.
میکوشند مشکلات شناختیاش را حل کنند و گاهی از تمرینهای رفتاردرمانگرها استفاده میکنند — به هیچ وجه آن عمقی را که روانکاوی فروید و یونگ و لکان دارد ندارند.
آن موقع همهٔ کسانی که به کسی مانند فروید مراجعه میکردند، از مشکلات روانی حاد رنج میبردند.
واقعیت این است که رواندرمانی متحول شده و مراجعهکنندگان هم متحول شدهاند.
بگذارید اینطور بگویم: شاید نکتهٔ اصلی این باشد که صورتمسئلههایی دارند که اصلاً در ذهن ما آن مسئلهها نیست.
با اینکه ممکن است من خودم شخصاً به نوع نگاه فروید علاقهای نداشته باشم، صددرصد میتوانم این اطمینان را بدهم که اینها مطلقاً حرفهای پرتی نیستند.
از روی عیبهایی که تلویزیون پیدا میکند، به نوعی میشود حدس زد که آن تو حدوداً چه خبرهایی هست.
میخواهم از بیماری بگویم که در کتابهای فروید با عنوان «آنا او» به او اشاره میشود
هیستری یعنی نوعی فلج عضوی که هیچ منشأ جسمانی ندارد و منشأش روانی است.
همهٔ علائم بیماری بهطور ناگهانی از بین رفت و دوباره سالم شد.
بنابراین در اینکه روانکاوی یکی از مهمترین شاخههای دانش بشر در قرن بیستم است، من شک ندارم.
ولی وقتی به رفتارهای تودهای مردم نگاه میکنید، به نظر میآید بسیاری از حرفهایی که فروید میزند، بهطور میانگین، انگار صادق است.
در روانکاوی هم دعواهایی از همین دست وجود دارد. اگر بخواهم سه مکتب اصلی روانکاوی را نام ببرم: مکتب فرویدی، مکتب یونگی و مکتب لکان.
چون فرویدیها اصطلاح روانکاوی را فقط برای خودشان به کار میبرند و میگویند کس دیگری حق ندارد خودش را روانکاو بنامد: این اصطلاحی است که فروید وضع کرده و ما به این نوع دیدگاه و این نوع رواندرمانی میگوییم روانکاوی.
فکر میکنم کسی که فروید را نفهمد، لکان را قطعاً نمیفهمد و یونگ را هم تا حد زیادی نمیتواند بفهمد
اینکه فروید کشف کرده همهٔ پسرها به مادر خودشان تمایل دارند — تمایل جنسی — و پدر را در تصاحب مادر رقیب خودشان میدانند.
شوکی که از چند سال مطالعهٔ این کتاب به من وارد شد باعث شد دستکم — فکر میکنم — ده سال مطلقاً سراغ روانکاوی نروم
یکی آدمی است که به او موشمرد میگویند.
اولین چیزی که دربارهٔ فروید باید بدانید این است که خودِ او در طول زندگیاش چندین بار در عقایدش تغییراتی داده است.
سالهای آخر عمر فروید که به چیزی به نام غریزهٔ مرگ در انسان قائل شد.
لذت جسمانی و جنسیت فروید به این فکر میکند که چه چیزی بیشترین لذت جسمانی را به انسانها میدهد، و تصورش این است که مردم بیشترین لذت جسمانی را از مسائل جنسی میبرند.
در نظریه فروید شخصیت سالم اصلاً وجود ندارد
ولی در عین حال معتقدم در تحلیل مسائل هنری، نظریات فروید شاید همچنان نوعی ارجحیت داشته باشد.
کوشیدم بگویم حرفهایش پرت نیست؛ نگفتم حرفهایش درست است.
مثلاً کاملاً روشن معتقد است این فعالیتهای هنری و دینی، به اصطلاح خودِ فرویدی، تصعیدشدهٔ غریزهٔ جنسیاند: انگار بخشی از آن انرژیهای جنسی از فعالیتکردن در زمینههای جنسی بازمیماند و به جاهای دیگری کشیده میشود
به هر حال میخواهم بگویم فروید بهشدت آدم پنهانکاری بوده و میکوشیده ویژگیهای زندگی خصوصی خودش را چندان رو نکند.
رؤیای معروفی هست، نخستین رؤیایی که در کتاب «تفسیر رؤیا»یش تفسیر کرده؛ به آن معروفترین رؤیای تاریخ روانکاوی میگویند: رؤیای تزریق ایرما.
در روانکاوی هم دعواهایی از همین دست وجود دارد. اگر بخواهم سه مکتب اصلی روانکاوی را نام ببرم: مکتب فرویدی، مکتب یونگی و مکتب لکان.
موضع یونگیها هم اکنون تقریباً نسبت به فروید و لکان همینگونه است: آنها را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترام فروید را حفظ میکنند.
از همین حالا هم پنهان نمیکنم که به یونگ گرایش خاصی دارم؛
موردی هم از یونگ نقل میکنم که در کتاب «چهار صورت مثالی»اش آورده است
بهمحض اینکه آن مرد همسرش را طلاق میداد، علاقهٔ این زن به او بهطور ناگهانی از بین میرفت و حاضر نمیشد با این مرد ازدواج کند و زندگی کند.
به نظر من این یکی از ضعیفترین جاهای نظریهٔ فروید است
چیزی که در نظریهٔ یونگ با عنوان فرایند فردانیت مطرح است.
تقریباً همه میدانید که مفهوم اصلی در روانکاوی، مفهوم ناخودآگاه است.
در دیدگاه فرویدی، ناخودآگاه مانند جایی است، مانند مخزنی، که هرچه را نمیخواهیم با آن مواجه شویم — از خاطرات گرفته تا امیال درونیمان — در آن پستو میاندازیم؛
«مقاومت» اصطلاح بسیار معروفی در نظام فرویدی است: بیمار همیشه در برابر اینکه آنچه در ناخودآگاهش هست به خودآگاهش آورده شود مقاومت میکند.
از نگاه یونگ که به اسطورهها خیلی علاقهمند است، جز ناخودآگاه شخصی که هر یک از ما داریم، ناخودآگاهی جمعی برای نوع بشر وجود دارد؛
به نظر میآید در تمام مدتی که ما در حال خودآگاهی هستیم هم ناخودآگاه اثر خودش را میگذارد.
این مکانیسم سانسور چیزی است که در تمام دوران کاری فروید بهشدت مورد علاقهٔ او بود.
یکی از مهمترین شاخههای نظریهٔ ادبی و نقد هنری در قرن بیستم همان چیزی است که به آن نقد روانکاوانه میگویند
یعنی دین و هنر و همهٔ اینها را چیزهایی فرعی میبیند که چندان اصالتی ندارند، چون دیدگاهش دیدگاهی مادی و تحت تأثیر نظریهٔ تکامل است.
عامل دیگری برای کشف محتویات ناخودآگاه، آثار هنری است.
کما اینکه میدانید نهضتهای هنریای بوده مانند نهضت سوررئالیست که اساسش این بود که بکوشند فقط با ناخودآگاه خودشان کار کنند
ساختن نظریه از روی اختلال پس اینها بر اساس همین اختلالهایی که دیدند به چیزهای واقعیای در روان پی بردند.
به چیزی قائل میشود به نام نوعی انرژی روانی، تحت عنوان لیبیدو.
بهشدت بر این اصل پافشاری میکند که اصلِ اصلی در فعالیت روانی انسان، اصل لذت است.
فروید چیز خیلی کلیتری را غریزهٔ جنسی و لذت جنسی مینامد و تمام انرژی روانی را انگار منحصر در غریزهٔ جنسی میداند.
و بعد هم اینکه این ملاک ارزشگذاری باشد — که چیزهایی که به اینجا میرسند پس ارزش ندارند، پس چرا این کارها را میکنیم — حرف درستی نیست.
شاید دورهٔ اوج شهرت نظریهٔ تکامل داروین و علاقهٔ محیطهای علمی به آن است.
اینها تصوراتی است که فروید از داروین به ارث برده.
هر دیدگاهی نسبت به انسان داشته باشید، قطعاً دیدگاههای فرهنگی هم دارید.
چون تقریباً در همهٔ فرهنگها ممنوعیتی داریم دربارهٔ صراحت در سخنگفتن از مسائل جنسی
به قول نیچه، ما افکارمان را خلق نمیکنیم
مثلاً میگویند نظریات نیچه پایهٔ نظری جنایتهای نازیها شده است.
باید بکوشیم نظریه را خوب بفهمیم، حتی اگر نظریه مضر بوده باشد؛
دلیل بسیار بزرگتر شاید این باشد که، برخلاف بسیاری از شاخههای علوم، روانکاوی — اگر آن را جزو علم بدانید — مطلقاً شاخهای نیست که در آن میان افراد مختلف توافق وجود داشته باشد.
پس این پیشفرضها در فضای علمی آن دوره پیشفرضهای بسیار معقولی بوده و هنوز هم معقول حساب میشود
راه دیگری هم هست که فروید رسماً این جمله را دربارهٔ آن دارد: شاهراه ورود به ناخودآگاه بررسی رؤیاهاست.
و بگذارید نکتهای بگویم: اگر میگویم به یونگ علاقهٔ خاصی دارم، مثلاً معتقدم روش تفسیر رؤیای یونگ بسیار بهتر از روش تفسیر رؤیای فروید کار میکند
به نظر میآید در تمام مدتی که ما در حال خودآگاهی هستیم هم ناخودآگاه اثر خودش را میگذارد.
خودآگاهتان بهشدت فکر میکند که خیلی دوست دارید آن کار را انجام بدهید، ولی فراموش میکنید
بنابراین فروید لغزشها — و بهویژه لغزشهای کلامی — را راهی برای پیدا کردن امیال پنهانی میداند که در ناخودآگاهاند.
آنچه در ذهنم مانده این است که منشهای انسان را به سه نوع تقسیم کرده بود — دهانی، مخرجی و جنسی.
فروید بر پایهٔ مطالعهای که روی بچهها کرده معتقد است لیبیدو اول بر دهان متمرکز است.
سالهای آخر عمر فروید که به چیزی به نام غریزهٔ مرگ در انسان قائل شد.
یعنی چیزی در درون ما، ما را به سمت مرگ میبرد.
بنابراین آن بیشتر یک واقعیت تجربی است تا یک امر نظری.
نکتهٔ بسیار مهمی که در آن هست این است که میکوشد دیدگاهی کاملاً ماتریالیستی و طبیعی دربارهٔ تحول حیات در کرهٔ زمین ارائه بدهد
خیلی از کسانی که امروز طرفدار نظریهٔ تکاملاند معتقدند فرم اولیهای که داروین بیان کرده بیشتر Science Fiction است — داستان علمی-تخیلی است تا Science — چون نه شواهدش کافی است و نه مکانیسمها را شرح میدهد؛
مثلاً یکی از مخالفان مسلمان نظریهٔ داروین کتابی نوشته دربارهٔ همین که نظریات داروین چقدر مخرب بوده
اما رؤیایی که دیده بود دقیقاً یکی از اسطورههای یونانی بود.
راه دیگری هم هست که فروید رسماً این جمله را دربارهٔ آن دارد: شاهراه ورود به ناخودآگاه بررسی رؤیاهاست.
همین روش درمانی فرویدی است که شاید در فیلمها جایی دیده باشید
کموبیش توافق هست که نظامهای رواندرمانی هیچکدام از این سه نفر نظامهای موفقی از کار درنیامدند.
آیسنک در آن کتاب — که ترجمهٔ فارسیاش، اگر اشتباه نکنم، سقوط امپراتوری فروید است — با چنان بیرحمی دربارهٔ روانکاوی فرویدی حرف میزند که اگر واقعاً کتاب را بخوانید میبینید، به تعبیر عامیانه، تقریباً چیزی برایش باقی نمیگذارد.
اصلاً این بحث که چیزی به نام تقلیل (ریداکشن) وجود دارد، بحث تا حدی جدیدی در فلسفهٔ علم است؛
پس از نظر فروید واضح است که همهٔ فرهنگها، بهویژه فرهنگ غرب که تأکید بینهایت زیادی بر خودآگاهی دارد، علاقهای به روانکاوی نداشته باشند.
اگر فیلم «هامون» را دیده باشید — نمیدانم واقعاً دیدهاید یا نه، امیدوارم دیده باشید که یکی از فیلمهای خوب بعد از انقلاب است — جایی هست که تصمیم میگیرد زنش را بکشد، یا دستکم فکر میکند این تصمیم را گرفته، و میرود که از خانهٔ مادربزرگ خودش تفنگی بردارد.
یکی غریزهٔ صیانت ذات است: انسان میخواهد حیات خودش را به هر طریق ممکن ادامه بدهد.
ولی تولیدمثل به نفع نسل من است، نه به نفع شخص خودم.
خودش را موجودی مستقل از فروید نمیدید و همهٔ حرفش این بود که «من دارم فروید را بازخوانی میکنم».
بنابراین نظریههای فروید از این دیدگاه بهشدت ماتریالیستی است
میکوشیدند همهچیز را تقلیل بدهند: از روانشناسی به زیستشناسی و از زیستشناسی به فیزیک.
به نظر میآید احساس خیلیها این بوده که پس از نظریههای نیوتن که یکدفعه فیزیک را متحول کرد، نظریههای داروین هم به همان معنا تحول و انقلاب بزرگی در زیستشناسی بود.
هنوز تمثیل اصلی دربارهٔ جهان، تمثیل مکانیکی است و هنوز تفکر نیوتنی بهشدت در دنیای علم حاکم است.
دقت کنید: وقتی فروید نظریاتش را شروع کرد، نه نظریهٔ نسبیت اینشتین وجود داشت و نه مکانیک کوانتوم.
این آدم کاملاً عامی بود و اصولاً آدم بافرهنگی نبود که بخواهد اطلاعات فرهنگی داشته باشد، اما رؤیایی که دیده بود دقیقاً یکی از اسطورههای یونانی بود.
به نظر میآید اسطورههای آمریکای مرکزی و آمریکای لاتین نباید هیچ ربطی به اسطورههای یونانی داشته باشند، چون چنین ارتباط فرهنگیای وجود نداشته است.
دقت کنید: وقتی فروید نظریاتش را شروع کرد، نه نظریهٔ نسبیت اینشتین وجود داشت و نه مکانیک کوانتوم.
دقت کنید: وقتی فروید نظریاتش را شروع کرد، نه نظریهٔ نسبیت اینشتین وجود داشت و نه مکانیک کوانتوم.
بنابراین طبیعت در درون ما غریزهٔ جنسی بسیار قویای گذاشته است.
یکی غریزهٔ صیانت ذات است: انسان میخواهد حیات خودش را به هر طریق ممکن ادامه بدهد.
روزی که از خواب بیدار میشود، از آن روز به بعد زبان انگلیسی — زبان مادری خودش — را واقعاً فراموش کرده و فقط میتواند به فرانسه صحبت کند.
میکوشیدند همهچیز را تقلیل بدهند: از روانشناسی به زیستشناسی و از زیستشناسی به فیزیک.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.