پاسخ به پرسشها: دانشکدهٔ فنی و دفاع از فروید
به گفتهٔ سخنران وضع دانشکدههای فنی در ایران بیمانند است؛ روانکاوی را برای تحلیل فرهنگ میآورد و کارش را بیان فروید میداند، نه دفاع.
او میگوید آنچه در این جلسات به نام روانکاوی بحث میشود هیچ ربطی به رواندرمانی ندارد و پایههای نظری است که هدفش مدلی برای فهمیدن رفتارهای انسان است. نخست به دو پرسش پاسخ میدهد: چرا چنین بحثی در دانشکدهٔ فنی، و چرا «دفاع» از فروید. سپس نظریهٔ فروید را در حدی اجمالی و کمی عمیقتر از جلسهٔ قبل توضیح میدهد تا در جلسات آینده از آن استفاده کنند.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
وقتی آدم از روانکاوی میشنود، شاید بیشتر احساس کند که منظور رواندرمانی است. در جلسهٔ گذشته یکی از بحثها این بود که چرا روانکاوی، با توجه به همین تصور، غیر از رواندرمانی است.
عدهای بیمار هستند که نزد روانکاو میروند و او دستورالعملهایی به آنها میدهد، یا امروز که معمولاً قرصی چیزی میگیرند یا شوک الکتریکی میگیرند، و بعد خوب میشوند یا کمی بهتر میشوند.
کوشیدم توضیح بدهم آنچه ما اینجا به نام روانکاوی دربارهاش بحث میکنیم هیچ ربطی به رواندرمانی ندارد. واقعاً به همهچیز کار داریم جز آن جنبههای عملیِ درمانکردن از راه روانکاوی. این مباحثی که میگویم پایههای نظری روانکاوی است، همان که خودِ فروید نامش را فراروانشناسی گذاشته است.
پس بحث ما دربارهٔ چنین چیزهایی است، که هدف اصلیاش پیدا کردن مدلی است برای فهمیدن رفتارهای انسان. بدیهی است که اگر مدلی داشته باشید که بتوانید با آن رفتارهای انسان را تحلیل کنید، آنوقت همهٔ فرایندهای فکری انسان قابل تحلیل میشود: از هنر گرفته تا علم و دین و هر چیزی که در فرهنگ وجود دارد.
بهعلاوه، روندهای اجتماعی هم به نوعی با روانکاوی قابل تحلیل میشوند. هدف من بیشتر این است که مباحث خیلی پایهای روانکاوی را اینجا بگویم و بعد بکوشم نشانتان بدهم چگونه میشود از دیدگاههای روانکاوی استفاده کرد و تحلیلهای فرهنگی جالبی ارائه داد.
مثلاً نقدهای هنری، تحلیلهای اجتماعی و مانند اینها. آخر جلسهٔ قبل کسی سؤالی کتبی به من داد. هرچند فکر میکنم توضیحهایی که در خود جلسه داده بودم میبایست این سؤال را برطرف کرده باشد، از جهتی بد نمیآید دوباره بگویم سؤال چه بوده و پاسخ بدهم — شاید هم آنچه در ذهنم مانده ترکیب دو تا از سؤالهای کتبی باشد.
سؤال چنین شروع شده بود: با توجه به اینکه اینجا دانشکدهٔ فنی است و ما هم آدمهای نرمالی هستیم، چرا باید بحثهای روانکاوی اینجا مطرح شود؟ آن قسمتش را که ما آدمهای نرمالی هستیم فعلاً کنار بگذاریم؛ ولی قسمت دومش را فکر میکنم سؤال جالبی است: چرا در یک دانشکدهٔ فنی بخواهیم چنین جلساتی داشته باشیم، آن هم نه یک جلسه، بلکه چیزی مثل یک درس فشرده دربارهٔ روانکاوی.
فرض میکنیم همهمان آدمهای نرمالی هستیم و نیازی به رواندرمانی نداریم؛ من هم میگویم بحثم اصلاً رواندرمانی نیست.
ولی نکتهٔ بسیار مهمی هست که دوست دارم بر آن تأکید کنم: ما در ایران دانشکدههای فنی بسیار عجیبوغریبی داریم که مشابهشان در هیچ جای دنیا نیست.
فکر نمیکنم هیچ جای دنیا چنین فرهنگی وجود داشته باشد که آزمونی سراسری برگزار شود و پیش از آن، در دبیرستانها، تقریباً همهٔ کسانی که ضریب هوشیشان از حدی بالاتر است — در سطح خیلی خوبشان — به رشتهٔ ریاضی-فیزیک بروند.
بعد وقتی کنکور میدهند انگار تعهدی اخلاقی دارند که حتماً اول رشتههای مهندسی را پر کنند و بعد به رشتههای علوم پایه برسند. و طبعاً با روشی که ما کنکور را برگزار میکنیم، کسانی که از رشتهٔ ریاضی-فیزیک وارد دانشگاه میشوند اصولاً و قانوناً نمیتوانند وارد رشتههای علوم انسانی یا هنر یا جاهای دیگر شوند.
ما کشور استثناییای هستیم که جمع عظیمی از باهوشترین آدمها را، طبق قراردادی که معلوم نیست از کجا آمده، در دانشکدههای فنی جمع میکنیم. بعد واقعیت این است که رشتههای فنی اصلاً در این حد به آدمهای خلاق نیاز ندارند. هیچ جای دنیا هم چنین اتفاقی نمیافتد که باهوشترین و خلاقترین آدمها را به دانشکدههای فنی بفرستند تا مهندس شوند.
بهویژه با وضعی که ما در کشور خودمان از نظر فنی و از نظر سطح صنعت داریم، این تشدید هم میشود. فکر میکنم این سنت در آمریکا هم به درد نمیخورد که همهٔ آدمهای باهوش به صنعت بروند — با اینکه پیشرفتهترین صنعت دنیا را دارد — چه رسد به ایران.
اولاً که واضح است این اتفاق خوبی نیست که در کشور ما افتاده و همینطور هم ادامه پیدا میکند. به نظر میآید کمکم اولیای امور هم به فکر افتادهاند کاری بکنند که دستکم کسانی که به فنی میآیند به نوعی توزیع شوند.
مثلاً فکر میکنم ایجاد دانشکدهٔ مدیریت و اقتصاد در دانشگاه صنعتی شریف — که متقاضی زیادی هم دارد — نشاندهندهٔ همین است: کمی به فکر افتادهاند که این پتانسیل زیادی را که در دانشکدههای فنی هست به سمت رشتههای دیگری مانند مدیریت یا اقتصاد بفرستند تا آنجا هم کمی آباد شود.
احساس من این است که بد نیست کانالهایی هم به سمت رشتههای دیگر وجود داشته باشد؛ ما همهجا، از جمله در زمینههای علوم انسانی، به آدمهای خلاق نیاز داریم. در یک سال اخیر مرتب میشنوید که حرف از جنبش نرمافزاری و تولید علم است.
اگر دقت کنید، منظورشان بیشتر زمینههای علوم انسانی است تا زمینههایی مانند رشتههای فنی یا حتی علوم پایه. پس فکر میکنم این خیلی خوب است.
ایدهٔ برگزاری چنین جلساتی از آنجا آمد که سه نفر از بچههایی که اینجا جزو برگزارکنندگان جلساتاند به مرکز تحقیقات آمدند و با من صحبت کردند و گفتند برنامههایی داریم؛ مثلاً در جلسههای دو-سهتایی، رشتههای مختلف را در دانشکده معرفی میکنیم.
مثلاً گفتند برای اقتصاد جلساتی تشکیل شده و یکی از آقایان آمده و دربارهٔ اقتصاد صحبت کرده، که خیلی خوب است. بچههای فنی حتی اگر نخواهند در رشتههای دیگر فعالیت کنند، خوب است کمی از تئوری اقتصاد ایده داشته باشند.
و گفتند ایدهٔ این را هم داریم که در زمینههای دیگر علوم انسانی جلسههایی به عنوان معرفی رشتهها بگذاریم. راستش من هم، با توجه به اینکه فکر میکنم اوضاع خوبی در ایران نیست که اینقدر آدم وارد رشتههای فنی میشود و معمولاً اکثرشان از بقیهٔ رشتهها اطلاعی پیدا نمیکنند — نه در دبیرستان و نه در دانشگاه — فکر کردم بد نیست من هم در یکی از زمینههای علوم انسانی که به نظرم جالب است بیایم و صحبت کنم. طبیعی هم هست که با توجه به علایق خودم، روانکاوی آن چیزی است که به ذهنم میرسد.
بهویژه که دفعهٔ قبل توضیح دادم اگر یک روانکاو حرفهای بیاورید، طبیعی است که بحث را به سمت رشتهٔ تخصصی خودش و رواندرمانی میبرد، و در نتیجه باید آدمهای نابهنجاری باشید تا آن حرفها به دردتان بخورد.
ولی صحبتهای من با فرض نرمال بودن شماست: با این فرض که میخواهید از روانکاوی برای تحلیل موضوعهایی که در فرهنگ وجود دارد استفاده کنید، نه برای تحلیل شخصیت آدمها یا درمان کسانی که وضعیت نابهنجاری دارند.
برای اینکه این بحث را تمام کنم: واقعیت این است که در سالهای اخیر دیدهایم بچههایی که به دانشکدههای فنی میآیند همهشان مهندس نمیشوند. مشاغل مدیریتی سطح بالای کشور ما را نگاه کنید، اکثریتشان را مهندسها تشکیل میدهند:
کسانی که بیآنکه در زمینهٔ مدیریت درسی خوانده باشند به کارهای مدیریتی کشیده میشوند و به معنای واقعی کلمه از دانش فنی خودشان در زندگی شغلیشان استفاده نمیکنند. من بارها آدمهایی دیدهام که وسط تحصیل در دانشکدههای فنی، یا حتی بعد از گرفتن لیسانس، به رشتههای علوم انسانی رفتهاند.
مثلاً یکی از همدورههای خودم به دانشکدهٔ حقوق و علوم سیاسی تغییر رشته داد و آنجا هم همیشه جزو شاگرد اولها بود؛ الان هم از آدمهای برجستهٔ پژوهش در وزارت امور خارجه است.
و همینطور برخی از بچهها این جرئت را پیدا میکنند — بعد از اینکه آن سنت را رعایت کردهاند که در کنکور، هرچقدر رتبهشان خوب است، ترتیبی را در رشتههای فنی هم رعایت کنند:
حتماً باید اول برق بروند، بعد — الان انگار — کامپیوتر، یا مهندسی مکانیک، و همینطور تا آخر. حتی وقتی میخواهند آن سنت را رعایت کنند، انگار نوعی کفر محسوب میشود که اول سراغ متالورژی بروند.
متالورژی انگار رشتهٔ آخر فنی است؛ اگر کسی آنجا برود لابد چیزی نداشته. اصطلاحی در زمان ما بود که حتماً شما هم شنیدهاید: میگویند رتبهٔ طرف نباید هدر برود. کسی که رتبهٔ برق آورده، اگر متالورژی برود رتبهٔ خودش را هدر داده است؛ پس حتماً باید به رشتهٔ برق برود. و واقعاً معلوم نیست ما اینهمه مهندس برق برای چه لازم داریم.
واقعاً لازم نداریم؛ خیلیهایشان تاجر میشوند. نمیدانم، به هر حال فکر میکنم این سنت خوبی نیست. بنابراین من شخصاً از این ایده بسیار استقبال کردم و همچنان میکوشم با همین حرفها از آن حمایت کنم: خوب است بچههایی که به دانشکدههای فنی میآیند از سایر رشتههای علوم انسانی و علوم پایه هم اطلاعاتی داشته باشند.
واقعاً ممکن است بعضی از شما استعدادهای ویژهای در رشتههایی داشته باشید و بخواهید زندگی شغلی آیندهتان را جور دیگری بسازید و تحصیلاتتان را در زمینههای دیگری ادامه بدهید؛ یا حتی اگر در زمینههای فنی متخصص شدید، ممکن است بتوانید زندگی فرهنگی جداگانهای هم برای خودتان دستوپا کنید. این اتفاق خیلی خوبی است.
در دانشگاههای بزرگ دنیا معمولاً در همهٔ رشتهها، بهویژه در رشتههای فنی و علوم پایه، یک سلسله درسهای علوم انسانی بهطور آزاد میگذارند — همین برنامهای که الان اینجا برگزار میشود، منتها خیلی رسمی. مثلاً بروید در برکلی ببینید: دانشجویی که در رشتهٔ علوم پایه یا مهندسی درس میخواند میتواند، و در واقع لازم است، یک سلسله واحد علوم انسانی بگیرد.
به اختیار خودش میتواند ادبیات بگیرد، میتواند در زمینههای هنری بگیرد، میتواند جامعهشناسی و روانشناسی. همهٔ اینها در دانشگاه برکلی ارائه میشوند و آدمها میتوانند در آن دورههای فشردهای که یک رشتهٔ علوم انسانی را فشرده معرفی میکنند شرکت کنند.
ما چون در ایران حجمی از درسها را به معارف اسلامی و چیزهایی که جنبههای دینی دارد دادهایم — که بعد از انقلاب فرهنگی لازم دانسته شد این اطلاعات را به بچهها بدهیم — معمولاً در دانشکدههای فنی وقتی برای پرداختن به چیزهای دیگر نمیماند.
به نظر من ایدهٔ خیلی خوبی است که یک سلسله سخنرانی علوم انسانی اینجا داشته باشید و خیلی جدی بیایید شرکت کنید و با بعضی زمینهها آشنا شوید؛ و اگر دوست داشتید بعداً خودتان ادامه بدهید، یا حتی ممکن است بخواهید تحصیلاتتان را در زمینهای غیر از فنی ادامه بدهید.
احساس کلی من این است که همهٔ آدمهایی که به دانشکدهٔ فنی میآیند — از جمله خود من — لزوماً به درد مهندس شدن نمیخورند. من اگر احساس میکردم به درد مهندس شدن میخورم، در رشتههای فنی میماندم. بعد از لیسانس رفتم در زمینههای علوم پایه درس خواندم و فکر میکنم کار کاملاً درستی کردم.
یعنی اگر در رشتههای مهندسی میماندم، استعداد چندانی برای کار فنی نداشتم؛ هنوز هم احساس میکنم درست فکر میکردم. این پاسخ همان پرسش بود که چرا در دانشکدهٔ فنی باید دربارهٔ روانکاوی صحبت کنیم. فکر میکنم دربارهٔ چیزهای دیگر هم همینطور است: آدمهای دیگری بیاورید تا در زمینههای دیگر صحبت کنند؛ این خیلی خوب است.
پرسش دیگری هم انگار بود: چرا در بحثهای جلسهٔ اول از فروید دفاع کردم؟ فکر میکنم اصل این پرسش اشکالی دارد، چون کاری که کردم اسمش دفاعکردن نیست.
من کوشیدم — و در همین جلسه هم میکوشم — نظریهٔ فروید را بیان کنم. وقتی آدم واقعاً تلاش میکند نظریهای را خیلی خوب بیان کند، شاید این احساس پیش بیاید که دارد از آن دفاع میکند.
یعنی اگر بکوشم و موفق شوم نظریهٔ فروید را معقول جلوه بدهم، ممکن است این احساس پیش بیاید که دارم دفاع میکنم.
عادت من، برخلاف خیلیها، این است که وقتی نظریهای را میگویم به هیچ وجه همزمان نقدش را نگویم. فکر میکنم این کار خوبی نیست. یعنی در این جلسه تا حد ممکن میکوشم هیچ ایرادی به حرفهای فروید نگیرم و نهایت سعیام را بکنم که همانطور که خودش بیان میکرد پایههایش را بگویم و معقول جلوهاش بدهم.
اگر بعداً بهطور طبیعی به مشکلاتی برخوردیم و به نظر آمد این نظریه کافی نیست — چنانکه تاریخ روانکاوی به همین سمت رفته و کسان دیگری آمدهاند و چیزهایی به آن افزودهاند یا بهطور کلی یا جزئی ردش کردهاند — فکر میکنم اگر لازم شد، این اتفاق بهطور طبیعی میافتد.
در همین کلاس هم اگر جلوتر رفتیم و پدیدهای دیدیم که دیگر با حرفهای فروید توجیه نمیشود، بعداً توجیههای تازهای میآوریم، نظریه را تعمیم میدهیم یا بخشهایی از آن را رد میکنیم.
به هر حال سعی من امروز این است که مقدمات و هستهٔ اصلی نظریهٔ فروید را — با زدن بسیاری از شاخوبرگها — بگویم که چه میگوید؛ و ممکن است باز در این جلسه این احساس پیش بیاید که دارم به نوعی از فروید دفاع میکنم.
جلسهٔ قبل، جز توضیح دربارهٔ اینکه نظریهٔ روانکاوی چطور میتواند در زمینههای دیگر کاربرد داشته باشد — مثلاً در نقد هنری و در بحثهای مربوط به نظریهٔ انتقادی مانند فمینیسم — گفتم که بهویژه خودِ نظریهٔ فروید، که امروز موضوع بحث ماست، در آثار دو نفر از معاصران نظریهٔ انتقادی، دلوز و گتاری، سهم بسیار اساسی دارد.
آنها اصلاً از بحث عقدهٔ ادیپ فروید بهشدت استفاده میکنند؛ انگار محور همهٔ بحثهایشان همین روانکاوی فروید است، و البته چون فرانسوی هستند، تا حدی هم تحت تأثیر بحثهای لکاناند. از چیزهایی که دفعهٔ قبل گفتم، یکی توضیحی شخصی و تاریخی بود دربارهٔ نخستین برخوردم با روانکاوی؛ کوشیدم بگویم چرا روانکاوی کمی به کلاس نیاز دارد:
نخستین باری که آدم با آن برخورد میکند، ممکن است چنان غیرعادی به نظر برسد که خوانندهٔ آن دچار شوک شود و به نظرش بیاید همهٔ این حرفها چرندوپرند است. من تا آخر آن جلسه کوشیدم توجیه کنم چرا نظریهٔ روانکاوی در ابتدا کمی غیرعادی به نظر میرسد.
یکی از نکتههایی که گفتم، مثالهایی بود که در جلسهٔ قبل ارائه کردم و دوباره تکرارشان نمیکنم: موردهای حاد و بسیار عجیب روانی و پدیدههایی که رواندرمانگرهایی مانند فروید با آنها مواجه شدند و ناچار شدند نظریهٔ عجیبی داشته باشند — اگر عجیب به نظر میرسد — تا چنین پدیدههای عجیبی را در آن توجیه کنند.
ما چون اصولاً با آدمهایی سروکار داریم که نرمال به نظر میرسند — اگر «نرمال» تعریف دقیقی داشته باشد، که فکر نمیکنم داشته باشد — به نظر نمیآید نظریههای عجیبی هم لازم داشته باشیم تا رفتار آدمها را توجیه کنیم.
تصور عموم مردم از رفتار آدمها این است که آدمها بر پایهٔ معیارهایی کاملاً خودآگاه رفتار میکنند؛ یعنی تصمیمهایی که در زندگیشان میگیرند بر اساس نفع و ضرر یا یک سلسله معیار اخلاقی است: اینطور فکر میکنند و اینطور رفتار میکنند. نظریهٔ روانکاوی سراسر دارد میگوید اینطور نیست.
یعنی واقعیت این نیست که ما با خودآگاهی خودمان همهٔ تصمیمهایمان را میگیریم و رفتارهای خودمان را تحت کنترل داریم. با مشاهدههای عجیبوغریبی که داشتند، کمکم به این نتیجه رسیدند که بخش عمدهای از احساسات ما — بهویژه عواطف ما، و حتی تصمیمگیریها و خاطراتمان — همه تحت تأثیر مکانیسمهایی است که در بخش خودآگاه، در آن قسمت روشن ذهن، نیست:
مربوط به بخشهایی است که بیرون از کنترل ماست. به همین دلیل روانکاوی دانشی است که نسبت به آن — به اصطلاح خودِ فروید — مقاومت وجود دارد. آدمها دوست دارند فکر کنند بر همهٔ زندگی خودشان، افکار خودشان و احساسات خودشان به نوعی کنترل دارند.
و وقتی کسی میآید و برایشان توضیح میدهد که اصلاً اینطور نیست — که بسیاری از افکاری که به ذهنت میرسد، احساسهایی که داری، تصمیمهایی که تا حالا گرفتهای و گرایشهایت، همه به نوعی به زمینههایی برمیگردد که چندان روی آنها فکر نکردهای و جزو خودآگاهیات نیست — خب، این نظریهٔ دلچسبی نیست. پس طبیعی است که آدمها در برابر فهمیدن و جذبکردن چنین اطلاعاتی که در روانکاوی هست کمی مقاومت واقعی نشان بدهند.
مثالها را تکرار نمیکنم؛ فقط میکوشم ساختار بحث جلسهٔ قبل را یادآوری کنم. همهٔ آنچه گفتم به نوعی آمادهکردن ذهن شما بود برای اینکه میخواهیم نظریهای کمی غیرعادی را اینجا ارائه بدهیم.
کوشیدم توجیه کنم چرا این نظریه باید غیرعادی باشد و چرا نباید انتظار داشته باشیم نظریهٔ خیلی عادیای باشد. فکر میکنم نظریهٔ فروید در نگاه اول واقعاً کمی عجیبوغریب است: اینهمه تأکید بر مسائل جنسی، یا بر چیزهای خیلی غیرعادیای که ما معمولاً بر آنها تأکید نمیکنیم، ممکن است عجیب به نظر برسد.
قسمت اصلی بحث من که الان میخواهم واردش شوم این است: میکوشم خیلی مختصر، بیآنکه وارد جزئیات شوم و بیآنکه امانت به آن معنا را خیلی رعایت کنم — مثلاً سیر تاریخی همهٔ افکار فروید را در نظر بگیرم — دستکم آن مقدار را بگویم که شما اطلاعات اجمالی دربارهٔ فروید به دست بیاورید؛ فکر میکنم میشود سه واحد درس از آن ارائه کرد.
چون قصدم توضیحدادن فروید نیست، بلکه گذاشتن پایهای است که بعداً با استفاده از آن بحثهایی بکنیم، میخواهم در این جلسه نظریهٔ فروید را فقط در حدی خیلی اجمالی توضیح بدهم.
مبانیاش را خیلی مختصر جلسهٔ قبل گفتم و در این جلسه هم دوباره چیزهایی را تکرار میکنم، کمی عمیقتر بیان میکنم، و بعد وارد مباحثی میشویم که اساسیاند و قرار است در جلسات آینده از آنها استفاده کنیم.
طبق معمول فکر میکنم از نظر تاریخی، از هر نظر که نگاه کنی، نظریهٔ فروید برمیگردد به تجربههای مشترکی که با کسی به نام بروئر داشت — به عنوان دستیار یا همکار — که روی بیمارانی کار میکردند که هیستریک بودند.
فکر میکنم هیستری را جلسهٔ قبل تعریف کردم: هر نوع اختلال جسمانی که بدون عارضهٔ واقعی جسمانی پدید میآید و دلایل روانی دارد، هیستری نامیده میشود.
مثلاً کسی یک دستش فلج میشود و آزمایشها نشان میدهد از نظر جسمانی هیچ اتفاق خاصی برایش نیفتاده است؛ یعنی عامل روانی دارد. اتفاقهای جسمی خیلی عجیبی ممکن است برای آدمها بیفتد که همه هیستری محسوب میشوند، حالا ممکن است خیلی خفیف یا خیلی شدید باشند.
به هر حال هر نوع معلولیتی که علت جسمانی نداشته باشد، معمولاً در بحثهای رواندرمانی ذیل عنوان هیستری طبقهبندی میشود. فروید در یکی از دورههای کاریاش — همان دورهای که به نظریاتی انجامید که ما به نام نظریهٔ فروید میشناسیم — با آدم معروفی به نام بروئر کار میکرد، و تجربهٔ استثناییای به دست آوردند و گزارشش کردند.
فکر میکنم دفعهٔ قبل نشانی ترجمهٔ فارسی این گزارشها را دادم. گزارشهایشان دربارهٔ بیماران هیستریکشان بود و ادعا کردند روش درمانی تازهای برای هیستری پیدا کردهاند.
مشاهدهشان این بود که وقتی بیمار هیستریک به نوعی منشأ بیماری خودش را به یاد میآورد — آن اتفاقی که در زندگیاش افتاده و باعث این معلولیت شده — و آن را بیان میکند، عوارض هیستری از بین میرود.
یعنی لحظهای هیجانانگیز، اتفاقی خیلی بد، چیزی در زندگی این آدم افتاده و هیجانی به او دست داده، و از آن لحظه به بعد عضوی یا بخشی از اعضای بدنش دچار فلج شده است.
اینکه به یاد آوردن یک خاطره بتواند باعث برطرفشدن یک معلولیت جسمی شود، اتفاق خیلی عجیبی است. قطعهای از خودِ گزارش بروئر و فروید را برایتان میخوانم که دقیقاً همین را بیان میکند، و میخواهم روی بخشی از آن تأکید کنم.
میگویند: «هر نشانهٔ هیستریک فرد بلافاصله و برای همیشه ناپدید میشد اگر موفق میشدیم خاطرهٔ رویدادی را از نو زنده کنیم که سبب خیزش آن هیجان شده بود.»
بنابراین اینها بیشتر با استفاده از هیپنوتیزم بیماران را به همان لحظهای میبردند که اتفاقی در زندگیشان افتاده و باعث هیستری شده؛ اتفاقی که انگار در ذهن اینها دور انداخته شده، انگار عمداً از خاطراتشان حذف شده است. وقتی آنها را به نوعی وادار میکردند این خاطره را به یاد بیاورند — و باز به ادامهٔ همین گزارش برمیگردم — «وقتی بیمار رویدادی را شرح میداد و آن هیجان را به زبان کلامی نقل میکرد، نشانهٔ هیستری از میان میرفت.»
یعنی انگار بیمار را وادار میکردند به خاطرهٔ بسیار تلخی برگردد که میل ندارد به یادش بیاورد، و وقتی آن را به یاد میآورد و بیان میکند، یکدفعه خوب میشود. این حالتی معجزهآسا دارد. خیلی واضح است که برای توجیه چنین پدیدهٔ عجیبی به نظریهٔ خوبی نیاز داریم.
معمولاً همین را نقطهٔ عظمت فروید میدانند: توجیهکردن اینکه این پدیده چیست و چطور ممکن است چنین اتفاق عجیبی بیفتد — که عارضهای جسمانی با به یاد آوردن و بیانکردن یک خاطره کاملاً برطرف شود.
بروئر و فروید نام این شیوهٔ درمان را «تخلیه» گذاشتند، چون به نظر میآید انگار چیزی در درون این آدم گیر کرده، و وقتی بیان و تخلیه میشود همهچیز به حالت اول خودش برمیگردد.
این فرضها را عمدتاً فروید مطرح کرده است؛ بروئر خیلی دنبال نظریهپردازی برای ادامهٔ کار نبود. از همینجا فروید نظریهپردازی خودش را شروع میکند.
ابتدای نظریهپردازی فروید این است که برای توجیه چنین پدیدهای لازم داریم فرض کنیم بخشی از ذهن ما وجود دارد — که نامش را ناخودآگاه میگذاریم — که دور از دسترس خودآگاهی ماست. ما نمیتوانیم بهطور کنترلشده به ناخودآگاه دسترسی پیدا کنیم.
انگار بخشی از حافظه وجود دارد، جز آن حافظهای که همیشه داریم و به آن دسترسی داریم؛ بخشی از حافظه که بهطور عادی در دسترس ما نیست، مگر اینکه تحت فشاری یا با مکانیسمی به آن دسترسی پیدا کنیم — به آن بخشی از حافظه که انگار عمداً دور از دسترس ما قرار داده شده است.
پس بخشی در ذهن ما وجود دارد که خودآگاه نیست، بر آن کنترل نداریم و به آن دسترسی نداریم.
فروید نامش را ناخودآگاه میگذارد، در برابر خودآگاه. در ابتدای نظریهپردازیاش لایهای میانی هم با عنوان نیمهخودآگاه یا نیمههوشیار در نظر میگیرد؛ چون بعدها خیلی دربارهاش بحث نمیکند، کسانی که امروز به فروید اعتقاد دارند معمولاً از این نظریهٔ سهگانهٔ اولیهٔ او حرفی نمیزنند.
فعلاً فرض کنید یک خودآگاه داریم و یک ناخودآگاه. کاری که انجام میشود این است: وقتی اتفاقی که افتاده بیش از اندازه آزاردهنده، غیرقابل تحمل یا شرمآور است — یا به هر حال وضعیتی دارد که اگر به یادش بیاوریم ما را از حالت طبیعی خارج میکند — اینها طی مکانیسمی طبیعی به آن بخش ناخودآگاه رانده میشوند؛ وجود دارند، ولی ما بهطور ارادی به آنها دسترسی نداریم.
یعنی کسی که دچار هیستری شده و خاطرهای را فراموش کرده، اینطور نیست که عمداً و به خواست خودش فراموش کرده باشد. مکانیسمی درونی وجود دارد که وقتی خاطرهای بیش از اندازه هیجانهای نامطلوب ایجاد میکند، آن را از دسترس خودآگاه خارج میکند و به این ترتیب به نوعی وضعیت متعادلی پدید میآورد.
فروید این هیجانی را که در خودآگاه پذیرفته نشده مانند عاملی منفی میبیند: انگار انرژیای دارید که از کانالهای طبیعی خودش خارج شده. جریان آبی را در نظر بگیرید که بخش خروشانش را، چون در کانال نمیگنجیده، بیرون کردهاند؛ این ممکن است به هر چیزی آسیب برساند.
پس این پدیدهای که فروید از همان ابتدا نامش را واپسزنی میگذارد — اینکه ذهن من انگار خاطرهای را به پستویی پرت میکند تا از دسترس من خارج شود — یعنی پرتابشدن یک خاطرهٔ هیجانانگیز به بخشی از ذهن که در کنترل نیست، میتواند به من آسیب برساند.
اگر این هیجانها در ناخودآگاه قرار بگیرند و مدت زیادی آنجا بمانند، بهتدریج میتوانند آسیب برسانند: یک خاطرهٔ هیجانانگیز، یا تودهای از خاطراتی که همه به ناخودآگاه رفتهاند، میتوانند حتی آسیبهای جسمانی به بار بیاورند. یعنی نهتنها بر روان و بر رفتارها و بر تصمیمگیریهای انسان اثر میگذارند، بلکه ممکن است باعث فلج عضوی هم بشوند.
در این حد ممکن است این انرژی، انرژی مخربی شود که بخشهایی از بدن را فلج کند. این آغاز نظریهٔ فروید است.
اینکه چیزی به نام ناخودآگاه وجود دارد، مانند پستویی که بخشی از خاطرات، بخشی از امیال و چیزهایی را که نمیخواهیم با آنها مواجه شویم انگار در آن میریزیم — و اینکه این مکانیسم واپسزنی میتواند عواقب خیلی بدی داشته باشد.
فروید اصولاً آدمی بود که امروز به این شهرت دارد که خیلی زیاد و خیلی سریع تعمیم میداد؛ و همین از جهتی حُسن کارش بود. همکارش بروئر را نگاه کنید: بروئر اصولاً آدم نظریهپردازی نبود و از پدیدهٔ بسیار جالبی که مشاهده کرده بود الهام نگرفت تا نظریهٔ بزرگی بسازد، در حالی که فروید ذاتاً استعداد نظریهپردازی داشت و میل به تعمیم داشت، و طبیعی است که هرچه میگفت را تا حد ممکن تعمیم میداد. بعضی از این تعمیمها واقعاً تعمیمهای جالبی بودند، بعضیشان الان زیر سؤالاند.
مثلاً فروید خیلی سریع، دستکم بیماریهایی را که جنبهٔ نوروز دارند — بخشی از بیماریهای روانی که هیستری را هم شامل میشد — همه را به همین عامل نسبت داد، و تمام روش درمانی خودش را هم بر مبنای همین پدیده بیان کرد: اینکه باید بتوانیم محتوایی را در ناخودآگاه دوباره هوشیار کنیم تا وضعیت متعادل ذهنی به فرد بازگردد.
و در طول کار خودش، بیماران مختلف با امراض مختلف — مثلاً با وسواس یا حالتهای اضطرابی — را میکوشید با همین روش درمان کند. بعدها همین ایدهها در تحلیلهایی که در زمینههای فرهنگی ارائه میکرد هم ادامه یافت؛ تا آخر عمرش همچنان همین مکانیسم واپسزدن و به یاد آوردن به نوعی حاضر است.
پیش از آنکه ادامه بدهم: چون فروید خیلی زود از این حالت که فقط دربارهٔ هیستری یا بیماریها تحلیل کند بیرون آمد، چیزی را که جلسهٔ قبل گفتم — و چون مهم است — دوباره یادآوری میکنم و میکوشم کمی عمیقترش کنم.
وقتی میخواهید دربارهٔ متفکری مطالعه کنید، واقعاً باید نهایت سعی خودتان را بکنید که مبانی فکریاش را به دست بیاورید: در دورانی که زندگی میکرده تحت تأثیر چه ایدههایی بوده، چه ایدههای کلیای داشته، و در چه چارچوبهای علمیای میکوشیده کار خودش را ارائه بدهد.
این نکتهای است که فکر میکنم خیلی مهم است و معمولاً به آن توجه نمیشود — دستکم در کتابهای مقدماتی — که واقعاً بکوشیم بفهمیم چارچوبی که فروید در آن کار میکند چیست و چه مبنا و پیشفرضهایی برای خودش در نظر گرفته است.
فکر میکنم اگر اینها را خوب بفهمیم، بقیهٔ این نظریه را هم درک میکنیم: اینکه چرا نظریه به سمت خاصی کشیده شد.
دفعهٔ قبل دستکم سه نکتهٔ خیلی مهم دربارهٔ مبانی فکر فروید گفتم. یکی اینکه بهشدت تحت تأثیر دانش به معنای همان زمان خودش، انتهای قرن نوزدهم، بود. علم به معنایی که ما امروز میشناسیم، در اواخر قرن نوزدهم واقعاً در اوج قدرت خودش است:
مکانیک نیوتنی که از قرن هفدهم شروع شده بود هیچوقت نقد نشده بود و همچنان همهچیز را توجیه میکرد. پس به نظر میآمد ما همهٔ قوانین اصولی فیزیک و مکانیک را میدانیم. و تحولی که پیش از فروید رخ داده بود، ارائهٔ نظریهٔ داروین بود. فروید شیفتگی خاصی نسبت به نظریهٔ داروین داشت.
پس از آنکه مکانیک نیوتنی موفق شده بود آسمانها — دستکم حرکات سیارات — را بهطور کامل توجیه کند، به نظر نمیآمد کاری با پدیدهای مانند حیات یا وجود انسان داشته باشد. در چنین وضعی به نظر میآمد نظریهٔ داروین پایهای علمی گذاشته است که توجیه میکند حیات چگونه به وجود آمده — یا دستکم اگر خودِ حیات را توجیه نکند، توجیه میکند که پس از پیدایش حیات، انواع چگونه پدید آمدهاند و انسان چگونه به وجود آمده است.
روحیهای که در نظریهٔ داروین بود چنین چیزی است: میگویند انقلاب کوپرنیکی زمین و جایگاه انسان را از مرکز عالم به حاشیه پرتاب کرد؛ ما دیگر این احساس را از دست دادیم که وسط دنیا هستیم و همهچیز دارد دور ما میچرخد.
به نظر میآید کاری که داروین انجام داد این بود که شأن انسانیِ دیگری هم از ما گرفت: اینکه ما اصلاً در کرهٔ زمین هم موجود زندهٔ خاصی نیستیم، یعنی با حیوانات در یک رده قرار میگیریم.
تصوری که پیش از آن مطلقاً وجود نداشت و کسی نمیتوانست بپذیرد یا توجیه کند که چگونه ممکن است انسانی با این تنوع فعالیتها — بهویژه با دیدگاههای دینیای که نسبت به انسان وجود داشت — حتی با حیوانات قابل مقایسه باشد.
پس داروین به نوعی میکوشد توجیه کند که انواع چگونه به وجود آمدند و انسان چگونه، به عنوان یک موجود زنده، در یکی از این شاخههای تکاملی پدید آمد. به این ترتیب انگار تمایز میان انسان با حیوانات و با کل طبیعت در نظریهٔ داروین از میان رفته بود.
فروید هم به نوعی همین را میکوشد. مهمترین نکته دربارهٔ نظریهٔ فروید همین است: میکوشد با معیارهای زمان خودش نظریهای علمی ارائه بدهد، مانند نظریهٔ داروین، که تفاوتهای ظاهریِ دیدهشده میان انسان و حیوان را باز با قواعدی توجیه کند.
اینجا باز ممکن است بگویید نظریهٔ داروین — اگر بپذیریمش — تا حدی توضیح میدهد انواع چگونه به وجود آمدهاند، ولی باز انسان خیلی متفاوت از حیوانها به نظر میرسد؛ و تفاوتها دقیقاً در این است که ما بهشدت موجودات متفکری هستیم: انسان حیوان ناطق است.
«ناطق» را به معنای موجودی در نظر بگیرید که زبان دارد و فکر میکند؛ چون واژهای که ما آن را ناطق ترجمه میکنیم، در یونانیاش هممعنای لوگوس است که هم به معنای کلام است و هم به معنای منطق.
هر دوی این مفهومها را در خود دارد. پس فروید میکوشد نظریهای علمی داشته باشد و همهٔ فعالیتهای روانی ما را — که به نظر ما تفاوتهای عمدهای میان ما و حیوانات ایجاد میکند — به زیستشناسی تقلیل بدهد.
به نظر میآید زیستشناسی تا حد خوبی بر پایهٔ فیزیک و شیمی بنا شده است، و نظریهٔ تکامل بخش عمدهای از تحول انواع را دستکم توضیح داده است.
در زمان فروید همهٔ این چیزها به نوعی مسلماند. میخواهم بگویم اگر ایرادی در کارش هست، شاید امروز تصور شما این باشد که نه، مکانیک نیوتنی بعدها کلاً رد شده، و بنابراین آن احساس عظمتی که نسبت به مکانیک نیوتنی وجود داشت توهم بوده. نظریهٔ تکامل هم همینطور: با اینکه پیشرفت کرده و جزئیاتی از آن روشن میشود، هیچوقت نظریهٔ شستهرفتهٔ علمی — به آن معنایی که نظریههای دیگر هستند — نشده است.
هرچند در زیستشناسی همچنان بر نظریهٔ تکامل به عنوان تنها نظریهای که میتواند چیزهایی را توجیه کند تأکید میکنند، نکات مبهم زیادی در نظریهٔ تکامل داروین بوده و هنوز هم، پس از پیدایش علم ژنتیک، ابهامهای زیادی داریم.
ولی فروید واقعاً در دورانی زندگی میکند که این ابهامها دربارهٔ مکانیک نیوتنی اصلاً وجود ندارد، و دربارهٔ نظریهٔ تکامل هم شور و هیجانی هست؛ به هر حال خیلی نمیشود به فروید ایراد گرفت که تا این حد تحت تأثیر نظریهٔ داروین قرار گرفته است.
پس همهچیز خوب به نظر میرسد، و انگار لازم است کسی در حد نیوتن و داروین بیاید و به پدیدههای روانی هم مبنایی زیستشناسانه و تا حد ممکن فیزیکی بدهد.
دفعهٔ قبل، به عنوان یکی دیگر از آن سه نکتهٔ اصلیِ مبانی فکری فروید، تأکید کردم که فروید به معنای متعارف کلمهای که امروز با آن آشنا هستیم بهشدت تقلیلگراست.
میکوشد کل فرایندهای روانی را به حداقل ممکن — مثلاً به فرایندها و قوانین زیستشناسی، یا به معنایی ترکیبی از زیستشناسی و روانشناسی — تقلیل بدهد. تحلیلگراست.
پس اینکه عدهای تعجب میکنند چرا اینقدر تأکید دارد که همهٔ انرژی روانی، انرژی جنسی است، از همین روحیهٔ تقلیلگرای فروید میآید که میخواهد همهچیز را انگار به یک چیز برساند و تا حد ممکن ساده کند.
ممکن است بشود نظریهای خیلی پراکنده داشت. ما معمولاً در روانشناسی و روانکاوی ایدههایی از این دست داشتهایم: انواع و اقسام پدیدههای پراکندهٔ روانی که واگراییشان زیاد به نظر میآید، به چیزهای بسیار زیاد دیگری نسبت داده میشدند و هیچوقت انگار جمع نمیشدند و به مبنایی خیلی مشترک و ساده نمیرسیدند.
فروید میکوشد همان کاری را بکند که نیوتن کرد — سه قانون گفت و بعد همهچیز از دل آن درآمد — یا کاری که داروین کرد: با کمترین حرفهای ممکن نظریهای ارائه کرد تا انواع را توضیح بدهد. فروید هم میکوشد به یک حداقل برسد، و آن حداقل باید تا جای ممکن ایدههایش فیزیکی، یا حداکثر شیمیایی، یا حداکثر زیستشناختی باشد؛ مثلاً بشود اینها را با عصبشناسی یا چیزی از این دست توجیه کرد. اینکه علم روانکاوی و روانشناسیای داشته باشیم که مبنای زیستیاش معلوم نباشد، برای فروید مطلوب نیست. این نکتهای است که به نظر من خیلی زیاد از آن غفلت میکنند.
و همانطور که جلو میرویم میبینید بسیاری از حرفهایی که شاید عجیب به نظر برسد، به این دلیل است که فروید میخواهد چنین نظریهای ارائه بدهد.
بعدها روانکاوهایی که آمدند این تعهد را کنار گذاشتند و خیلی راحت گفتند فروید خیلی از چیزها را در نظر نگرفته است. نظریههایی دادند که اصلاً تقلیلگرایانه نیست و به نظرشان میآید فروید بیمبالاتی کرده که بعضی حرفها را زده و بعضی چیزها را در نظر نگرفته است.
در کار روانکاوهای شاخصی که بعداً آمدند — حتی لکان، که شاید در میان آنها نزدیکترین آدم به فروید باشد — آدم آن شور تقلیلگرایانهای را که فروید داشت اصلاً نمیبیند.
فروید میخواست کاری علمی، به معنای متعارف زمان خودش، انجام بدهد؛ نه اینکه فقط نظریهای پراکنده و خیلی بزرگ بسازد که چیزهایی را توجیه کند.
در تمام دوران زندگی فروید میبینید که میان این دو عامل نوسان میکند، و تقریباً هرچه از دورهٔ اول کارش به دورههای بعد میرود، ناچار میشود این جنبهٔ تقلیلگرا بودن خودش را تا حدی کنار بگذارد.
این شاید روندی خیلی کلی در تاریخ نظریهٔ فروید باشد که چند تحول مهم در آن رخ داده است. ببینید، وقتی میخواهید نظریهای بدهید دو نکتهٔ خیلی مهم وجود دارد.
اگر بخواهید تقلیلگرا باشید، یک نکتهٔ خیلی اساسی این است که چه محدودهای از مشاهدات را میخواهید بر اساس مبانیای توضیح بدهید. آیا میخواهم همهٔ پدیدههای روانی را در نهایت به یک اصل یا دو اصل برسانم، یا نه.
مثلاً نیوتن وقتی کار خودش را انجام میدهد، طبیعی است که وقتی میخواهد حرکت پرتابهای را مطالعه کند از مقاومت هوا صرفنظر میکند، از خیلی جزئیات صرفنظر میکند، چیزهایی را نگه میدارد، پدیدههایی را به عنوان پدیدههای اصلی نگه میدارد، و بعد نظریهای میدهد — نظریهای حداقلی که با اصولی حداقلی میکوشد آن مشاهدات را توجیه کند.
فروید با مشاهداتی بسیار اندک نظریهای داد، و بعد در طول دوران زندگی خودش مشاهداتی به دست آورد که دیگر با نظریهاش قابل توجیه نبودند؛ ناچار شد بخشهایی از آن نظریه را تغییر بدهد یا اصولی به آن اضافه کند.
معروفترین نمونهٔ چنین اتفاقی این است: تا دورهٔ آخر کارش همهچیز را با این عنوان توضیح میداد که در انسان تنها یک اصل برای رفتار وجود دارد و آن اصل لذت است — هر کنشی که انسان انجام میدهد به نوعی برای بهینهکردن وضع لذتبردن خودش است. این را در مقالهٔ بسیار معروفی با عنوان «ماورای اصل لذت» در اواخر عمرش کنار گذاشت. خودش میگوید ناچاریم برای توجیه بعضی پدیدهها قائل شویم که در کنار اصل لذت اصل دیگری هم وجود دارد:
انگار اصل تمایل به مرگ، اصل تمایل به نابودی. رفتارهای پرخاشگرانهای در انسان هست که دیگر با اصل لذت توجیه نمیشوند.
تقلیلگرایی همیشه چنین وضعی دارد: هرچه مشاهدات را بیشتر کنید، تقلیلدادن سختتر میشود. به نظر من وقتی فروید میخوانید خیلی مهم است این را بدانید که دستکم فروید حداکثر سعی خودش را کرده که همهچیز را تقلیل بدهد و به مبانی زیستشناسی برساند؛ این در نظریهاش هست.
و باز به دلیل وضعیت دوران خودش — چیزی که امروز، بهویژه پس از لکان، خیلی بر آن تأکید میشود و کاملاً هم به نظر میآید درست است — فروید بهشدت ایدههای مکانیکی دارد: ایدههای مکانیستی، ایدههایی که انسان را به صورت یک ماشین میبیند و بهشدت به نحوهٔ توزیع انرژی و انتقال انرژی در انسان اهمیت میدهد.
دلیلش خیلی ساده است: وقتی میخواهید رفتارها را توجیه کنید، رفتارها هم مانند هر چیز دیگری هزینهٔ انرژی دارند. انسان را به عنوان یک موجود فیزیکی در نظر بگیرید؛ وقتی عملی انجام میدهد یا فکری به ذهنش میرسد، دارد انرژی صرف میکند.
پس توجیه رفتار به نوعی قابل تقلیل است به اینکه انرژی در وجود انسان چگونه تولید میشود و به چه چیزهایی اختصاص پیدا میکند. اگر بتوانم بفهمم این کانالهای انرژی چگونه رفتار میکنند، خیلی خوب میتوانم بفهمم رفتار انسانها تحت چه قواعدی پدید میآید.
در دورههای اولیهٔ کارش خیلی خوشبین بود که بتواند چنین تقلیل اساسیای انجام بدهد — با توجه به اینکه در زمینهٔ عصبشناسی حرفهای بود، آموزش کلاسیک عصبشناسی دیده بود و در همان زمینه کار کرده بود. حتی در کتابهایش دیاگرامهایی دربارهٔ نورونها هست که میکوشد روی همان دیاگرام توضیح بدهد خاطرهای که قرار است فراموش شود، از نظر انرژتیک، چگونه چنین رفتاری میکند: مثلاً بعضی از راههای عبور این جریان الکتریکی مسدود میشوند و در نتیجه بخشهایی از ذهن ممکن است بیرون از محدودهٔ کنترل و دسترسی ما قرار بگیرد.
اگر آن دیاگرامها را همراه با توضیحاتشان ببینید، بسیار شبیه بحثهایی است که امروز در شبکهٔ عصبی دربارهٔ آموزشدادن یک شبکهٔ عصبی مطرح است. هرچند پس از دورههای اول کارش اینگونه توضیحها را ادامه نداد — یعنی دیگر آنقدر خوشبین نبود که بتواند پدیدههای روانی را تا این حد با توضیحهای دقیق عصبشناسانه شرح بدهد — به نظر من آدم کاملاً میتواند روحیهاش را بفهمد: اینکه چگونه نگاه میکند و چقدر میکوشد این تقلیل را به جایی برساند که بتوانید با مطالعهٔ پدیدههای عصبی، پدیدههای بسیار عمدهٔ روانی، بیماریهای روانی یا حتی رفتارهای خاص انسان را توضیح بدهید.
دفعهٔ قبل از این مقدمات استفاده کردم و نکتهای را که به نظر خودم خیلی مهم است گفتم: در تمام کارهای فروید میبینید که همهٔ پدیدههای روانی، از نظر او، باید محملی جسمانی داشته باشند. مثلاً فرض کنید به اصل لذت معتقدید و میخواهید بگویید همهٔ رفتارهای انسان به نوعی برای رسیدن به بیشترین لذت است. این اصل جالبی است؛ اگر بشود چنین اصلی را مبنا قرار داد و همهچیز را به آن تقلیل داد، خیلی خوب است — دستکم ایدهٔ خیلی جالبی است که بکوشیم با یک اصل همهچیز را توجیه کنیم. وقتی اصل لذت را مبنا بگیرید، لذت غذا خوردن از نظر فروید کاملاً اصالت دارد، چون میتوانید بگویید این لذت با چه مکانیسم جسمانیای پدید میآید. لذتهای جنسی هم همینطور: میتوانید به مکانهایی اشاره کنید که این لذتها در آنها پدید میآیند، میتوانید به جسم اشاره کنید. ولی وقتی کسی از یک اثر هنری لذت میبرد، کدام عضو بدن انسان است که لذت هنری را میبرد؟ نمیتوانید جایی از بدن انسان را نشان بدهید و بگویید اینجا مکانی است که لذت هنری در آن اتفاق میافتد. خیلی چیزهای فرهنگی دیگر هم همینطورند.
بنابراین از دیدگاه فروید هیچکدام از اینها نمیتوانند اصالت داشته باشند. ببینید، مبنای فروید این است که میخواهد همهچیز را انگار به زیستشناسی تحویل کند؛ پس آنچه برایش مهم است پدیدههای جسمانی است. وقتی چیزی مبنای جسمانی مشخصی ندارد، در دیدگاه فروید به پدیدهای فرعی تبدیل میشود. همهٔ پدیدههای فرهنگی — مثلاً هنر، دین و هر چیزی از این دست — که مبنای جسمانی مشخصی ندارند، از نظر فروید نوعی فرایند درجهدوماند: به اصطلاح خودش، تثبیتشدهٔ یک سلسله لذتاند که آنها پایگاه جسمانی دارند. و میکوشد توجیه کند — از نظر فروید توجیه لازم است — که چرا ما از هنر لذت میبریم.
فروید نظریهٔ خیلی معروفی دارد، که فکر میکنم به فارسی هم منبع کافی برای خواندن کارهایش هست، که توضیح میدهد چرا مثلاً از لطیفهها لذت میبریم و چه مکانیسمی هست که این لطیفه را میشنویم و لذت میبریم. همهٔ اینها را باید به نوعی به سطح توضیحهایی برساند که جنبهٔ زیستشناختی داشته باشند، نه اینکه از چیزهای معنوی استفاده کند.
ببینید، اینها فرضهای اساسیای است که در ذهن فروید هست. اگر بخواهم سریع بیانشان کنم: وقتی این نظریه را میخوانید ببینید که او چارهای ندارد جز اینکه یک سلسله چیزها را بپذیرد و فرض کند — مثلاً اهمیت فوقالعادهای که به غریزهٔ جنسی میدهد. اصل لذت را در نظر بگیرید: مهمترین چیز این است که ما چگونه لذت میبریم. فرض کنید این را پذیرفتهاید که ما به سمت این میرویم که لذت بیشتری در زندگیمان ببریم؛ این را به عنوان یک اصل بپذیرید — و برای خودش هم توضیحهای فیزیکی و زیستشناختی داشته که چنین چیزی را در نظر بگیرد. حالا در میان همهٔ لذتهای جسمانی، از نظر فروید بیشترین هیجان و بیشترین لذت مربوط به غریزهٔ جنسی است و بیشترین تأثیر را بر رفتار آدمها میگذارد.
بهعلاوه میبینید که غریزهٔ جنسی ویژگیهای خاصی هم دارد که غرایزی مانند خوردن یا خوابیدن ندارند. مثلاً به هنر نگاه کنید و ببینید چه بخشی از هنر به مطالبی مربوط میشود که به نوعی به غریزهٔ جنسی مربوطاند.
شاید بشود گفت بخش عمدهای از هنر در بیان عشق و کشش میان زن و مرد است؛ و اگر عشق عرفانی را هم — همانطور که فروید نگاه میکند، چون مبنای جسمانی ندارد — تصعیدشدهٔ همین عشقهای زمینی بگیرید، آنوقت میبینید بخش عمدهای از فرهنگ به نظر میآید به دست غریزهٔ جنسی ایجاد میشود.
یعنی مسئله فقط مشاهدهٔ این نیست که غریزهٔ جنسی بیشترین لذت را ایجاد میکند؛ واقعاً مشاهده میکنیم که سهم عمدهای در پدیدآمدن یک سلسله افکار هنری و خیلی چیزهای دیگر دارد. و نکتهٔ دیگر را با توجه به همان ایدهٔ واپسزدن — که ایدهٔ اساسی فروید است — در نظر بگیرید: ما چقدر شرم میکنیم که دربارهٔ غذایی که خوردهایم صحبت کنیم؟
به نظر نمیآید دربارهٔ غرایز دیگر، پیش از غریزهٔ جنسی، جایی واپسزدنی وجود داشته باشد. غریزهٔ جنسی است که بهطور خیلی مشخص انگار نباید وارد خودآگاه شود. ببینید، در پایهٔ این تفکر یک تجربه و مشاهدهٔ اساسی فروید هست که با آن به پدیدهای به نام واپسزدنِ ناخودآگاه رسیده است.
از سوی دیگر مبانی فکریای دارد که مبانی فکری دوران خودش است و میخواهد نظریهای تقلیلگرایانه به زیستشناسی برای روانکاوی بسازد. همهٔ اینها را روی هم بگذارید: به نظر من هیچ راهی برای فروید نمیماند جز اینکه غریزهٔ اصلی و لذت جنسی و انرژی حاصل از غریزهٔ جنسی را در نظریهٔ خودش اصل بگیرد.
همهچیز جور درمیآید، چون ویژگیهایی که غریزهٔ جنسی از نظر فروید دارد همان چیزهایی است که انگار در نظریهاش به آنها نیاز دارد. ما نه دربارهٔ خوردن واپسزدنی داریم و نه دربارهٔ هیچ لذت دیگری؛ در حالی که اینهمه شرم و حیا و پدیدههای عجیبوغریب فرهنگی پیرامون غریزهٔ جنسی هست.
ببینید، دربارهٔ غذا خوردن چقدر پدیدهٔ اجتماعی و فرهنگی داریم؛ قواعد و قوانین داریم. ولی در عوض دربارهٔ غریزهٔ جنسی ببینید چقدر آداب و سنن و ممنوعیت و قوانین مختلف داریم. از مطالعات انسانشناسی خیلی قدیم برمیآید که همهٔ اقوام به نوعی ممنوعیتهای جنسی داشتهاند.
یعنی این اصلاً ویژگیای انسانی است که باید توجیه شود: چرا اصلاً چنین پدیدهای پیرامون یک غریزه به وجود میآید؟ ببینید، اینجا نکتهٔ مبهمی هست که روانکاو باید توضیحش بدهد. چرا رفتار ما نسبت به مسائل جنسی اینگونه بوده و هست — و تحقیقات هم همیشه نشان میدهد که بوده — اینکه همیشه ممنوعیتهای زیادی وجود داشته و نوعی حالت تابو پیرامون مسائل جنسی بوده است؟ اینها به هر حال باید در نظریهٔ روانکاوی فروید به نوعی توضیح داده شوند. من کوشیدم این مبانی را کمی روشنتر بیان کنم؛ اینها دفاعکردن از فروید نیست.
فکر میکنم همین حرفها بود که جلسهٔ قبل باعث شد این احساس پیش بیاید که دارم خیلی قاطعانه دفاع میکنم. من میکوشم خوب بفهمیم. شما یک متفکر را باید بفهمید که از کجا شروع کرده و چه چیزهایی را فرض کرده است. هر متفکری به هر حال چیزهایی را فرض میکند پیش از آنکه نظریهٔ خودش را شروع کند.
ممکن است حتی برای خودش هم کاملاً روشن نباشد که مفروضاتش چیست. فروید چنین مفروضاتی دارد، مطابق با دانش زمان خودش، و مطابق همین حرفها پیش میرود و میکوشد همان پدیدههایی را که به عنوان پدیدههای روانی در کلینیک مشاهده میکند توجیه کند. و خیلی زود، با همان ذهن نظریهپرداز خودش، کار را از توجیه یک سلسله پدیدهٔ مربوط به رواندرمانی فراتر میبرد و به توجیه کل رفتار انسان با نظریهٔ خودش میرسد. حالا چون دربارهٔ اصل لذت صحبت کردم، بگذارید کمی عمیقتر بگویم اصل لذت در نظر فروید چگونه است.
واقعاً فقط مسئلهٔ لذتبردن نیست.
آنچه بیشتر میشود گفت از روز اولی که فروید نظریهاش را شروع کرد تا آخر به نوعی ثابت مانده، این است که این ایده از ایدههای کاملاً مکانیکی بیرون میآید: آدمی که دیدگاههای مکانیکی دارد و خوشش میآید اینطور فکر کند، به چنین ایدهای میرسد.
اینکه انگار همهٔ فعالیتهای عصبی، همهٔ فعالیتهای انسان و همهٔ کارهایی که در سیستم عصبی انجام میشود، به نوعی در جهت رفتن به سمت آرامش است. پس لذتبردن را باید کمی دقیقتر بیان کنیم تا معلوم شود در نظر فروید چیست.
ما بهطور خودکار میکوشیم جلوی انواع و اقسام اغتشاشهایی را که از درون و بیرون به سیستم عصبیمان وارد میشود بگیریم؛ نهتنها با رفتارهایمان — اینکه کجا باشیم و کجا نباشیم، چه چیزی بخوریم و چه چیزی نخوریم، چه رفتارهایی داشته باشیم — بلکه حتی با اینکه چه افکاری داشته باشیم که برای ما آرامشبخش باشد. همهٔ اینها انگار از قاعدهای کلی تبعیت میکنند: اگر انسان را به عنوان یک ماشین در نظر بگیرید، مانند هر سیستم فیزیکی میکوشد خودش را به کمینهٔ انرژی برساند و جلوی اغتشاش را بگیرد. انگار حالت تعادلی دارد.
حالا این حالت تعادل چیزی است که خودم دارم میگویم؛ فکر میکنم در کارهای فروید ندیدم که از نقطهٔ تعادل برای انسان حرف بزند، ولی شاید واقعاً جاهایی تلویحاً به آن اشاره میکند:
انگار ما وضعیتی با کمینهٔ پتانسیل داریم، حالت تعادلی داریم، و هر چیزی که بخواهد ما را از این حالت دور کند، مکانیسمهایی درونی داریم — که اصلاً لازم نیست کنترلشان کنیم — و خودبهخود میکوشند ما را در حالت انرژی کمینهتری قرار بدهند.
چه لذتبردن و چه دوری از درد، همهچیز به همین ترتیب قابل توجیه است؛ و دیدگاه فروید حتی نسبت به لذتبردن بیشتر همینگونه است:
انگار لذتبردن دوری از رنج است. یعنی از غذا خوردن به این دلیل لذت میبرید که گرسنه شدهاید — انگار از آن حالت تعادل خارج شدهاید و دوباره به آن برمیگردید. اگر زیاد غذا بخورید، باز هم دچار مشکل میشوید.
مانند اینکه چیزی هست: سیگنالهایی به شما میرسد، در اثر گرسنگی اغتشاشی در وجودتان هست، و وقتی غذا میخورید این اغتشاش برطرف میشود. پس در ذهن فروید، لذتبردن بیش از آنکه چیزی مستقل باشد، به دوریکردن از درد و دوریکردن از اغتشاش میماند.
تمام سیستم اعصاب ما مدام دارد چیزهایی را از جهان خارج میگیرد و طوری تنظیم شده که ما را از آن حالت اغتشاش دور کند و به حالت نرمالی برساند که به آن عادت داریم و در آن راحت هستیم.
این میل به آرامش در ارگانیسم زنده اصلی کلی است که میشود گفت در سراسر دورهٔ کاری فروید — حتی اگر دیگر نامش را اصل لذت نگذاریم — تا آخر حفظ میشود: همیشه اینطور به انسان نگاه میکند که میخواهد جلوی تحریکات و اغتشاشهایی را که از خارج به داخل او وارد میشود بگیرد و راحت و آرام باشد. همان اصل دومی هم که اصل میل به مرگ و فروپاشی است، به همین ترتیب قابل توجیه است: انگار اوج آرامش این است که اصلاً کل این سیستم از هم بپاشد.
دیگر هیچ اغتشاشی از بیرون به آن وارد نمیشود؛ انگار حس و ادراک خودش را از دست بدهد. پس این هم به نوعی میل به رسیدن به نهایت آرامش است. فروید جملهٔ معروفی دارد که خیلیها به آن معترضاند: میگوید به نظر میرسد هدف اصلی زندگی مرگ است.
انگار اگر همهچیز را خوب دقت کنیم — اگر بپذیرید همهٔ فعالیتهایی که میکنیم به نوعی برای رسیدن به آرامش است — آرامش مطلق را انگار در مرگ میتوانیم پیدا کنیم، در تجزیهشدن و در اینکه این سیستم عصبی اصلاً کلاً از میان برود.
پس دو گرایش پدید میآید: یکی اینکه حالا که این سیستم عصبی هست، آرام نگهش داریم؛ و گرایش دیگری که از نظر فروید اصلاً در وجود ما هست، اینکه کل سیستم عصبی را از میان ببرد، این دستگاه را خاموش کند و به این ترتیب به آرامش برسد.
باز اینجا تقلیل دیگری هست: میشود آن دو اصل را، تقریباً و با نوعی مصالحه، به یک اصل تبدیل کرد. کوشیدم مبانی این فکر را بگویم؛ دفعهٔ قبل هم توضیحی دادم که چرا فروید — با توجه به اینکه فقط چیزهای زیستشناختی و جسمانی برایش معتبر است — آن سهگانهٔ معروف رشد فرویدی را ارائه کرده است.
وقتی میخواهد از رشد انسان در دوران کودکی صحبت کند، میگوید به چه باید نگاه کنید؟ با همین مبنایی که فروید میگذارد نگاه کنید و ببینید در هر سنوسالی از چه چیزی بیشترین لذت را میبرد. در دورهٔ اول زندگی کودک — مثلاً سال اول — لذتها بیشتر دهانیاند و از خوردن به دست میآیند.
بعد لذت دفعی، مثلاً از یک تا دو-سهسالگی؛ و بعد وارد دورهٔ جنسی میشویم. پس فروید در مجموع سه دوره — سه مرحله، پیش از بلوغ — قائل است تا رشد کودک را در همین مراحل ببینیم. این کاملاً با مبانی او سازگار است:
اولاً دارد به نحوهٔ انتقال منبع لذت در انسان نگاه میکند، آن هم فقط در جسم؛ و دیگر قائل نیست که وقتی به مرحلهٔ جنسی رسیدیم، مرحلهٔ دینی یا مرحلهٔ زیباییشناسانه یا چیز دیگری هم باشد، چون آنها مبنای جسمانی ندارند. پس به نظر من با مبانی فروید کاملاً منطقی است که اینطور به رشد نگاه کنید.
این یکی از آن بخشهای عجیبی است که هر کس بار اول به نظریهٔ فروید نگاه کند خیلی تعجب میکند: این چه توهینی است که به انسان میشود که کل رشد انسان به سه مرحله، اینقدر نازل و بیمعنا، تقلیل داده شده است؟
و همهاش هم حرف از این است که جز این چیز دیگری نیست و هر لذت دیگری که میبریم به نوعی تصعیدشدهٔ همین لذتهاست. بگذارید نکتهٔ کلی دیگری هم بگویم. فکر میکنم فهمیدن این مبانی برای درک ایدههای اصلی خودِ فروید مهم است.
بعضی از اینها ممکن است در کارهای فروید رسماً ارائه نشده باشند، ولی حسشان در کارهایش هست. چیزی که هر کس فروید بخواند مطمئناً میبیند — و میبیند که فروید در سراسر دوران کاریاش چه قاطعانه به آن متعهد بوده — اهمیت فوقالعادهای است که برای سالهای اول زندگی قائل است. این هم باز فکر میکنم کمی تعجبآور است.
میزان اهمیتی که فروید به سالهای اول کودکی میدهد شاید حتی افراطی به نظر برسد. امروز همهٔ ما میدانیم کودکی خیلی مهم است، ولی فروید همهٔ بیماریهای روانی، همهٔ رؤیاها و هر چیزی را که میخواهد تحلیل کند — تمام پدیدههای مربوط به واپسزنی را — به هر حال به اتفاقهایی میرساند که در دوران کودکی افتاده است.
این یکی از ویژگیهای نظریهٔ فروید است که اگر جایی حتی یک پاراگراف دربارهٔ فروید بخوانید، احتمالاً به آن اشارهای شده است. باز چرا اینطور است؟ چرا فروید لازم دارد اینقدر بر کودکی تأکید کند؟ همان پدیدهٔ واپسزدن را در نظر بگیرید.
دارد به شما میگوید ناخودآگاه اصلاً چگونه شکل میگیرد: هیجانهایی هست، میلهایی هست که خودآگاه آنها را نمیپذیرد و به نوعی به پستوی ذهن ما میروند و فراموش میشوند.
حالا وقتی حرف از چیزهایی است که فراموش شدهاند: کدام بخش از زندگی ما در همهٔ ما فراموش شده است؟ کودکیمان است که فراموش شده. پس خیلی طبیعی است که فکر کنید ناخودآگاه بیشتر در کودکی شکل میگیرد. از بقیهٔ زندگی خودمان عموماً اطلاعات خوبی داریم؛ اگر بکوشیم، به اصطلاح فروید نیمههوشیارند.
ممکن است الان در ذهن من نباشد، ولی اگر کمی به ذهنم فشار بیاورم خیلی چیزها یادم میآید. در دوران بزرگسالی، پدیدهٔ واپسزنی واقعاً در افراد خیلی کم و بهندرت اتفاق میافتد. شما الان واقعاً چند واقعه از زندگی بزرگسالی خودتان را سراغ دارید که به یاد نمیآوریدشان؟
واقعاً چقدر احساس میکنید خاطراتی هست و چنین اتفاق عجیبی برایتان افتاده؟ خلاصه آدم بر زندگی خودش اشرافی دارد. واقعاً فکر میکنید در یکی-دو سال اخیر اتفاقی افتاده که آن را به شکلی عجیبوغریب فراموش کرده باشید؟ به نظر نمیآید این مکانیسم خیلی متداول باشد.
در آغاز که فروید نظریهٔ ناخودآگاه خودش را برای توجیه بیماریهای روانی خاص و نادر لازم داشت، خیلی طبیعی بود که فکر کند بله، برای این آدمها اتفاقهای عجیبوغریبی در زندگیشان افتاده، و این اتفاقها باعث شدهاند هیجانهای غیرقابل تحملی پدید بیاید و به ناخودآگاه بروند، و آن خاطرات که در ناخودآگاه هستند ایرادهایی پدید میآورند و بیماری روانی میسازند.
ولی وقتی فروید پا از اینجا فراتر گذاشت و خواست همهٔ رفتارهای انسان را با چنین مکانیسمهایی توجیه کند، آنوقت لازم دارد بگوید در تکتک ما چنین اتفاقهایی افتاده است.
کجای زندگی است که چنین اتفاقی ممکن است در آن افتاده باشد — همان قسمتی که یادمان نمیآید؟ به نظر من هیچ چارهای نیست: اگر بخواهید از ایدهٔ واپسرانی استفاده کنید، باید آن را به سالهای اولیهٔ کودکی ببرید، به همان سی-چهل ماه اولی که اصولاً خاطرهٔ روشنی از آن نداریم. و فروید فقط اینطور بیانش نمیکند؛ معتقد است اصلاً علت فراموشی آن دوران همین است.
نظریهای که دارد این است: لحظههایی بحرانی در دورهٔ کودکی هست که ما پیش از آن را دقیقاً با همان مکانیسم واپسرانی فراموش کردهایم. پس انبوهی از تمایلات و خاطرات کودکی در ناخودآگاه هست. در دوران پس از کودکی هم چیزهایی به ناخودآگاه اضافه میشود، ولی عمدهٔ ناخودآگاه انگار در سالهای اولیهٔ کودکی شکل میگیرد. پس باز میخواهم بگویم اگر مبانی فروید را خوب بفهمید، به نوعی الزام دارد که تأکید خاصی بر کودکی بکند.
میخواهم بیآنکه وارد بحثهایی بشوم که فروید خودش بعدها مطرح کرده، از نظر تاریخی جهش خیلی بزرگی بکنم: نظریهٔ ابتدایی فروید و حتی نظریهٔ رؤیایش را فعلاً کنار بگذارم و به جایی برسم که دربارهٔ سهگانهٔ معروف فرویدی — تا جای ممکن مختصر — صحبت کنم، و بعد دربارهٔ عقدهٔ ادیپ.
یکی از معروفترین اصطلاحات نظریهٔ فروید عقدهٔ ادیپ است که آن هم چیز عجیبوغریبی است. فکر میکنم دارم میکوشم بحث را طوری پیش ببرم که همهچیز کاملاً طبیعی جلوه کند.
مبناهای فرویدی را در نظر بگیرید. مثلاً این را در نظر بگیرید که فروید — همانطور که نظریهٔ داروین بیان میکند — میخواهد انسان را به عنوان پدیدهای طبیعی، مانند بقیهٔ حیوانات، در نظر بگیرد.
ولی در عین حال میبینیم رفتارهای انسان تفاوتهایی هم دارد، چون توانستهایم تمدنی ایجاد کنیم و خودآگاهی ما بسیار بسطیافتهتر از خودآگاهی حیوانات است. با این همه، از نظر فروید — که مانند کسی با دیدگاه زیستشناختی به مسائل نگاه میکند — آنچه اصل است این است که ما در نهاد خودمان یک حیوان هستیم:
از دیدگاه ابتدایی فروید، پیش از آنکه به قسمتهای آخر زندگیاش برسد، ما هم مانند بیشتر حیوانات چیزی بیش از یک اصل را رعایت نمیکنیم. بهطور غریزی دنبال ادامهٔ حیات و دنبال بقای نسل هستیم، و هر وقت این غرایز را ارضا میکنیم لذت میبریم.
پس در یک اصل خیلی کلی میتوانیم بگوییم انگار طبیعت، وقتی میخواهد موجودات زنده را به سمت توالد و تناسل هدایت کند، در انجام همان عمل لذتی گذاشته است تا موجودات زنده، بیآنکه در اختیار خودشان باشد، به آن سمت کشیده شوند.
پس اصلی راهنما در طبیعت هست، و آن لذتبردن است. غذایی که میخورید اگر لذتبخش است میخورید، و اگر ناراحتکننده است نمیخورید. انگار طبیعت دستور راهنمای کلیای به شما داده است که چه چیزهایی برایتان خوب است و چه چیزهایی بد. وقتی چیزی میخورید و به ذائقهٔ شما خوشمزه است، به خوردنش ادامه میدهید.
پس لذتبردن نوعی هدایت کلیِ ناخودآگاه در طبیعت است؛ اصلاً لازم نیست فکر کنید. و از نظر فروید، سهگانهٔ فرویدی از همینجا شروع میشود: در نهاد انسان چیزی حیوانمانند وجود دارد — نهاد ما — که عنصری ناخودآگاه است و دنبال لذتبردن؛ و هیچ فرهنگی در آن نیست و هیچ قانونی را نمیشناسد.
این چیزی است که فروید نام «نهاد» را بر آن گذاشته است: اید.
نخستین عنصر از آن عناصر سهگانهای که در ساختار روان انسان وجود دارد: در اعماق وجود خودمان موجودی داریم که هیچ قاعده و قانونی را به رسمیت نمیشناسد، فقط و فقط دنبال آرامش و دنبال لذت است و خیلی طبیعی رفتار میکند — عین حیوانی که هیچ چیز نمیفهمد.
فروید معتقد است ما در ابتدای زندگی، در دوران کودکی، انگار بهطور خالص از همین تشکیل شدهایم. کودک غذا میخورد چون لذت میبرد، و هرچه را میل دارد با گریهکردن میخواهد؛ اگر چیزی به او تحمیل کنید گریه میکند و نمیخواهد. اصولاً نمیتوانید به بچه قوانین را یاد بدهید:
در سالهای اول زندگی اصلاً قانون برایش معنایی ندارد. از چیزهایی لذت میبرد و خوشش میآید، از چیزهایی بدش میآید، و همانطور زندگی میکند. ببینید، عبارتی از خودِ فروید بخوانم که در توصیف همین اید نوشته است. این یکی از بهترین کتابهای مختصر دربارهٔ فروید است که متأسفانه فکر میکنم خیلی کمیاب است:
از کسی به نام آنتونی ایستور. مدتهاست چاپش تمام شده و تجدید چاپ هم نشده است. این کتاب را دفعهٔ قبل هم آورده بودم ولی یادم رفت معرفیاش کنم: کتابی به نام «ناخودآگاه» از آنتونی ایستور. میشود گفت هر کس دربارهٔ فروید کتاب مینویسد اسمش آنتونی است.
بگذارید بخوانم؛ این عبارتها از خودِ فروید است: «اید شامل همهٔ چیزهایی است که به ارث رسیدهاند، به هنگام تولد وجود دارند و در سرشت آدم فرو نشستهاند؛ و از همه مهمتر شامل غریزههاست که از سازمان بدنی فرد ریشه گرفتهاند و نخستین بروز و بیان خود را به صورت روانی در اینجا — یعنی در نهاد — مییابند.»
«آن هم به صورتهایی که بر ما نامعلوماند.» — اید همان نهاد است؛ ترجمهٔ فارسیاش. مکانیسمی در انسان هست که ما اصلاً نمیشناسیمش. چرا لذت میبریم؟ چیزهای زیادی از این دست هست. بچه بیآنکه فکر کند کارهایی انجام میدهد. اینها همه بخشهایی هستند که لزوماً به ذهن خودآگاه ما نمیآیند.
ممکن است بعداً از این مکانیسمها تصوراتی پیدا کنیم، ولی خودشان بهطور ناخودآگاه کار میکنند. «این بخش تیرهگون و دستنایافتنی شخصیت است، و آن اندک چیزی را که از آن میدانیم از مطالعهٔ خوابورزی و ساختمانیافتنِ نشانههای نوروتیک آموختهایم.»
«قسمت اعظم آن خصلتی منفی دارد و فقط به صورت مباینتی که با اگو دارد قابل توصیف است. ما از راه قیاس به آن نزدیک میشویم.» — اگو قسمت دوم است که حالا توضیح میدهم چیست. یعنی جایی است که تاریک است: «تیرهگون» هم از این نظر که در ناخودآگاه و در تاریکی قرار گرفته، و هم شاید توصیف خوبی باشد از نظر غیراخلاقی بودنش.
ما در نهاد خودمان، از نظر فروید، صددرصد غیراخلاقی و غیرقانونی هستیم. چیزی به نام شرع و قانون به گوش اید نمیرود؛ آن یک سلسله مکانیسم است که کاملاً خودکار، مانند حیوان، رفتار میکند. «آن را هیولا مینامیم — هیولا به معنای شکلنپذیرفته، تمایزنیافته و بههمآمیخته.»
هیولا به آن معنایی که در فلسفهٔ یونان هست. «دیگجوشی است که هیجانها در آن در غلیاناند، پر از انرژیهایی است که از غرایز به آن میرسند. سازمان ندارد و اثر و ارادهٔ جمعی از آن بروز نمیکند، بلکه فقط تلاش دارد که صرف ارضای نیازهای غریزی فرد شود» — یعنی اصل لذت را مراعات میکند. این ایدهٔ کلی فروید دربارهٔ نهاد انسان است.
همهٔ حیوانات هم به نوعی، مطابق ساختار بدنی خودشان، همین نهاد را دارند. حالا چیزی که فروید میخواهد توضیح بدهد این است که بقیهٔ قسمتهای ذهن، قسمتهای خودآگاه، چگونه بر نهاد سوار میشوند.
توضیح فروید این است: کودکی که با همان نهاد خودش زندگی میکند، به هر حال جایی متوجه چیزی میشود، و آن این است که بیرون از من واقعیتهایی وجود دارد؛ چیزهایی که مانع رسیدن من به لذت میشوند. چیزی به نام آدمهای دیگر هست که ممکن است در تضاد با من قرار بگیرند. نه اینکه کودک این چیزها را دقیقاً بفهمد و مفاهیم را درک کند؛ به هر حال کودک متوجه میشود که هر کاری دلش بخواهد نمیتواند بکند. چیزی از بیرون هست که ارادهاش را سرکوب میکند. کارهایی هست که از او میخواهند و باید انجام بدهد. جاهایی هم غذایی میخواهد و به او نمیرسد.
یاد میگیرد بهتر است بعضی از چیزهایی را که از آنها لذت میبرد به تعویق بیندازد. چنین چیزی اصلاً در مکانیسمهای نهاد نیست؛ نهاد فقط این را ابراز میکند که من از این لذت میبرم و این را میخواهم. پس بهتدریج در کودک لایهای بر نهاد شکل میگیرد، چیزی که فروید به آن اگو میگوید.
این انگار بر نهاد سوار میشود و خواستههای نهاد را در برابر واقعیت تنظیم میکند.
کاری که اگو برای نهاد انجام میدهد همین است — همان چیزی که ما به عنوان خودآگاه و به عنوان «من» از آن یاد میکنیم. خودآگاهیای پیدا میکند: من درک میکنم که نیازهایی دارم. مانند چیزی است در حکم مدیریت؛ مدیریتِ نهاد. خودِ نهاد دربارهٔ خواستهها و غرایز خودش هیچ مدیریتی ندارد.
مثلاً ممکن است همزمان چند خواسته داشته باشد. چگونه انتخاب کند که به ترتیب کدام را ارضا کند؟ به سازمانی مدیریتی نیاز دارد، و همین ایگوست که بهتدریج در دوران کودکی، در اثر تضاد با واقعیت، شکل میگیرد. من نمیتوانم چند چیز را با هم داشته باشم؛ چیزی را که میخواهم نمیتوانم به آن برسم. ممکن است کودک حتی وجود آدمهای بیرون از خودش را هم درک نکند، ولی یک بار به دلیل کاری که کرده کتک خورده است. فروید بر یک چیز خیلی تأکید میکند: یکی از مهمترین نکات زندگی کودک این است که باید یاد بگیرد دفع خودش را کنترل کند.
همهٔ بچهها این مرحله را میگذرانند که انگار باید آموزش ببینند دفع را بهطور کنترلشده انجام بدهند. همهٔ این چیزها سیستمی کنترلکننده است که کمکم بر این نهاد سوار میشود و در ابتدا وجود ندارد. اینها در مجموع چیزی را پدید میآورند که به آن ایگو میگوییم.
میشود «خود» یا «من» ترجمهاش کرد، در برابر نهاد. اینها همان قسمتهای منطقی و خودآگاهانهای هستند که در وجود همهٔ ما هست: رفتارهای عاقلانهای که انجام میدهیم. از نظر فروید اینها هم به نوعی همچنان تابع اصل لذتاند، ولی میان اصل لذت و اصل واقعیت میانجیگری میکنند. من میخواهم لذت ببرم، ولی برای اینکه لذت ببرم باید به واقعیتها توجه کنم. ممکن است لذتی آنی ببرم و بعد بلایی سرم بیاید که در برابرش نمیارزیده است.
اینکه من ارزیابیهایی داشته باشم که چگونه این کارها را انجام بدهم، به مرکزی کنترلکننده نیاز دارد که بهتدریج در بچهها پدید میآید و رشد میکند و در انسان بالغ به قسمتی از ذهن، به بخشی از ساختار روانیاش، تبدیل میشود که همهٔ ما آن را در اختیار خودمان داریم.
اینکه چقدر از آن استفاده میکنیم در آدمها فرق میکند، ولی نسبت به این بخش از مکانیسمهای روانی خودمان آگاهی داریم و معمولاً خودمان را با همین بخش یکی میگیریم. نکته این است که از نظر فروید چنین نیست: ما در درون خودمان فقط همین ایگو نیستیم. ایگو بخشی است که اصلاً از اول وجود ندارد؛ بعداً پدید میآید. و ما — دستکم به این تقسیمبندی که فروید میکند — سه بخش در حیات روانی خودمان داریم. بخش سوم چیست؟ بخش سوم نتیجهٔ تعاملی است که بیشتر با آدمها و با فرهنگ داریم، و معمولاً با پدر و مادر.
ببینید، ایگو واحدی مستقل است که با مکانیسمهای ذهنی فرایندهایی پدید میآورد تا بتوانیم بر لذتبردن یا لذتنبردن کنترل داشته باشیم. ولی چیز دیگری هم در زندگی کودک هست: اینکه از بیرون به او دستورالعملهایی داده میشود. نه اینکه ایگو خودش نتواند دستورالعمل تولید کند — میتواند لذتی را به تعویق بیندازد — ولی ما جز اینها دستورالعملهایی از بیرون دریافت میکنیم که کارها را چگونه انجام بدهیم.
خودمان به آنها نرسیدهایم؛ ایگو به این نتیجه نرسیده که این کار را بکنی یا نکنی. اینها نتیجهٔ رفتاری است که از بیرون مشاهده میکنیم، چیزهایی که بیشتر به ما گفته میشود — از سوی پدر و مادر. ایگو میتواند برای نهاد دستورالعمل تولید کند، ولی جز چیزهایی که ایگو تولید میکند — و شاید حتی زودتر از ایگو — ما دستورالعملهایی از بیرون دریافت میکنیم. از پدر و مادرمان و از فرهنگی که در آن زندگی میکنیم آرمانهایی به ما القا میشود. ممکن است این آرمانها جنبههای اخلاقی داشته باشند، یا دستورالعملهای مربوط به زندگی باشند، یا هر چیز فرهنگی دیگر.
به قول فروید، آرمانی برای ایگو تولید میشود — نه به دست خودش، بلکه به دست فرهنگ و آنچه بیرون از اوست. این انعکاس فرهنگ و انعکاس دستورالعملهای پدر و مادر در درون خودِ فرد، به اصطلاح روانکاوانه درونی میشود و در کنار فعالیت ایگو جایی را اشغال میکند.
فروید به این میگوید سوپرایگو. پس جز فعالیت مستقیم ایگو برای تنظیم روابط نهاد با جهان خارج، چیز دیگری هم هست که بیرون از فعالیت ایگو پدید میآید: دستورالعملها، آرمانها و ایدههایی که مستقیماً از بیرون وارد ذهن ما میشوند.
روشن است. ببینید، خودتان را در نظر بگیرید که عقایدی دارید. توضیحی که میدهم خیلی به ایدههای فرویدی نزدیک نیست — چون فروید اینها را خیلی عمیقتر و در سنین پایینتر میبیند — ولی فکر میکنم اگر این را بفهمید، میفهمید فروید چه میگوید.
شما الان عقایدی دارید؛ چقدر از این عقاید را خودتان تولید کردهاید؟ خیلی کم. بیشتر قواعد اخلاقی و اعتقاداتی که دارید از پیش وجود داشتهاند. حداکثرش این است که — اگر کسی آدم بسیار روشنفکری باشد — دست به انتخاب زده باشید: از میان آنچه بیرون هست، از میان دستورالعملهایی که در زندگی هست، یکی را انتخاب کرده باشید.
اکثریت مردم حتی انتخاب هم نمیکنند: همان میشوند که پدر و مادرشان میگویند؛ بعد از مدتی وارد مدرسه میشوند و ممکن است آن چیزها را فراموش کنند و همان بشوند که معلم میگوید. آرمانی به دست فرهنگ در ذهن شما ایجاد شده و شما به سمت آن میروید، بیآنکه در درونتان جوشیده باشد.
ممکن است کسی اگر تربیت نشود، ایگویش بهطور طبیعی دستورالعملهایی برای تنظیم روابط نهاد با جهان خارج پیدا کند. فعالیت اصلی ایگو همین است: قرار است میان آنچه نهاد از او میخواهد و موانعی که در بیرون هست واسطه باشد.
پس مکانیسم خودِ ایگو این است که دستورالعمل تولید کند، به نوعی فرهنگ تولید کند، باید و نباید تولید کند.
ولی در کنار ایگو چیز دیگری هست که عموماً بزرگتر از آن چیزی است که ایگو تولید میکند: مجموعهای از اطلاعات، مجموعهای از بایدها و نبایدها، آرمانهای اخلاقی و آرمانهای فرهنگی که از بیرون انگار در درون ما کپی میشوند.
در دورانی که بچهاید، کنترلی بر این ندارید که اینها وارد ذهنتان میشوند یا نه. الان ممکن است در سن بزرگسالی بتوانید دربارهٔ افکاری که به شما گفته میشود فکر کنید — انگار پست بازرسیای داشته باشید و بعضیها را راه ندهید — ولی وقتی بچهاید، همهچیز آن داخل کپی میشود.
عمیقاً در ذهن شما آرمانهایی شکل میگیرد که چگونه باید باشید. پس ایگو از جایی به بعد فقط وظیفهاش این نیست که میان نهاد و واقعیت واسطه شود؛ میان سه چیز واسطه میشود: میان نهاد — آن بخش حیوانی وجودش که دنبال ارضای غرایز و دنبال زندگیکردن بهطور ایدهآل با آرامش کامل است — و میان محدودیتهایی که در واقعیت هست، یعنی میان لذتبردن و واقعیت، و میان آنچه به او القا شده که تو باید اینگونه باشی.
اگر بخواهیم فرق را بگوییم: فرق میان تجربهٔ خودِ آدم با تجربهٔ بقیه، میان آنچه خودتان تولید کردهاید و آنچه در ذهنتان کپی شده است. بله، آنچه کپی شده به نوعی تجربهٔ دیگران است، تجربههای تاریخی است. آرمانهایی پدید آمدهاند که مزاحم شما هستند.
ببینید این چه چیزی را توجیه میکند. فرض کنید از فروید بپرسید: اگر مبنای همهچیز لذت است و تنها کاری که ایگو میکند واسطهشدن میان نهاد و واقعیت است، تنها مزاحمتی که برای لذت وجود دارد چیست؟
اینکه واقعیتی هست و ممکن است بعضی راهها به سمت لذت بسته باشد یا با خطراتی مواجه باشد، و وظیفهٔ ایگو این است که به نهاد هشدار بدهد هر کاری نمیتوانی بکنی. مانند سیستمی محاسباتی که میخواهد لذت را بهینه کند.
لذت را اینطور نمیشود بهینه کرد؛ الگوریتم حریصانه کار نمیکند. ایگو الگوریتم دیگری برای بیشترین لذت طراحی میکند. حالا چگونه توجیه میکنید که آدمهایی همهٔ زندگیشان ریاضت میکشند و هر بلایی که فکرش را بکنید سر خودشان میآورند؟ چون آرمانهایی دارند که میخواهند به آنها برسند.
به آنها گفته شده اگر این کارها را بکنید، مثلاً در آن دنیا خیلی برایتان خوب میشود. این را ایگو تولید نکرده است. کاملاً فرویدی نگاه کنید: فروید بهشدت ماتریالیست است، یعنی اصولاً نسبت به دین و چیزهایی از این دست، همهٔ اینها را اوهام میداند.
از این دیدگاه فروید نگاه کنید: میبینید چارهای ندارد جز اینکه بگوید چیز دیگری هم وجود دارد؛ چیزهایی در ذهن آدمها کپی میشود که ممکن است همهچیز را تحتالشعاع قرار بدهند — قویتر از نهاد — و ایگو بیشتر به سمت ارضای سوپرایگو پیش برود تا خودِ نهاد.
ممکن است نیازهای نهاد را سرکوب کند، چون سوپرایگو از او آرمان دیگری خواسته است. پس ایگو به مرکزی مدیریتی تبدیل میشود که میکوشد میان سه چیز تعادل برقرار کند: خواستهای نهاد از یک سو، و خواستهای سوپرایگو که دیگر در درون خودش است — از جایی به بعد دیگر احساس نمیکند اینها را از بیرون به او گفتهاند، بلکه واقعاً مانند عاملی است که در درون خودش هست. سوپرایگو چیزی درونیشده است؛ وقتی جزو بخشهای روان خودِ من شد، درست است که از بیرون آمده، ولی حالا در درون است. و سوم، میان اینها و واقعیت: مانند اینکه قرار است میان دو چیزی که در درون خودم هست و یک چیز که واقعیت بیرونی است میانجیگری کنم.
و کار ایگو همین است. واقعاً بد میشود اگر امروز دربارهٔ عقدهٔ ادیپ صحبت نکنم.
حالا میخواهم بگویم عقدهٔ ادیپ چیست و چرا ضروری است چنین چیزی وارد نظریهٔ فروید شود.
از نظر تاریخی دارم تقلبی میکنم، چون فروید عقدهٔ ادیپ را پیش از آنکه مفهوم نهاد را معرفی کند مطرح کرده است. ولی تقلب واقعی نیست: درست است که مفهوم سهگانهٔ فرویدی پس از عقدهٔ ادیپ مطرح شده، اما مفهوم اید همیشه در ذهن فروید بوده است.
یعنی آن تصور که قسمت ناخودآگاه ما جنبهای حیوانی و معطوف به لذت دارد، از نخستین جایی که نظریهٔ فروید شروع میشود تا آخرش همیشه هست. پس نامش نیست، ولی خودِ تصور هست. حالا بیایید همین تصوری را که از کودک به عنوان اید داریم — پیش از آنکه حتی ایگویی بر آن سوار شود — در نظر بگیریم:
موجودی که هر چیزِ لذتبخش را میخواهد و از هر چیزِ رنجآور میخواهد دوری کند؛ و جز این چیزی نیست: مجموعهای از غرایز و خواستها، لذتهایی که او را به سمت خودشان میکشند، و مزاحمتهایی که از بیرون هست و میکوشد از آنها فرار کند.
این کل تصوری است که فروید از سال اول تولد کودک دارد. حالا این را در کنار آن بگذارید که تمایلات و لذتهای اصلی کمکم جابهجا میشوند: از لذتهای دهانی که مزاحمت خاصی از جهان خارج برایشان نیست — به هر حال هر پدر و مادری معمولاً به بچهشان غذا میدهند — البته اینجا هم ممکن است اختلالهایی پیش بیاید، ولی به هر حال از مرحلهٔ دهانی میگذرد و به مرحلهای میرسد که از دفع لذت میبرد. اینجا هم مسئلهٔ خیلی خاصی پیش نمیآید — پیش میآید ها، ولی مسئلهٔ اساسی جای دیگری است. مسئلهٔ اساسی آنجاست که کودک، به نظر فروید، در چهار-پنجسالگی وارد مرحلهای میشود که کمکم منبع اصلی لذت جسمانیاش به قسمت جنسی میرود.
حالا کودکی را در نظر بگیرید، یک پسر. معمولاً نظریههای فروید دربارهٔ مردها بهتر قابل بیان است. خودِ فروید هم منکر این نبود که نظریهاش دربارهٔ زنها کمی کمتر کار میکند.
و شاید شنیده باشید که فمینیستها معمولاً دشمنان قسمخوردهٔ فرویداند و معتقدند فروید نظریهای مردسالارانه بیان کرده است: به نوعی مرد را اصل میگیرد، و زن موجودی است که بیشترین تمایلش این است که کمبودی را که نسبت به مرد دارد جبران کند. حالا بگذریم.
فرض کنید کودکی در دورهٔ اول زندگیاش وارد مرحلهٔ دهانی شده و مادرش به اندازهٔ کافی به او غذا داده است؛ بعد وارد مرحلهٔ بعدی، مرحلهٔ دفعی، شده و حالا وارد مرحلهٔ جنسی شده است. نخستین ابژهای که لذت جنسی به آن معطوف میشود مادر است. از نظر فروید این جزو بدیهیات است:
نخستین ابژهای که از جنس مخالف است و پسر میتواند به آن علاقهٔ جنسی — به همان معنای کودکانهاش — پیدا کند. ببینید، خیلی نظری فکر کنید: لذتی در وجود کودک پدید آمده است. از نظر مشاهده واقعاً واضح است که در چهار-پنجسالگی کمکم مناطق جنسی برای کودک لذتبخش میشوند.
پس هرچند هنوز بالغ نشده، به نوعی انگار با لذت جنسی آشنا میشود و غرایز جنسیاش پدید میآیند.
اینکه جنس مخالفی وجود دارد، در آگاهی او نیست؛ ولی انگار نهاد چیزی را درک میکند. نخستین ابژهٔ جنسی برای کودک — چه دختر و چه پسر — مادر است؛ فرقی نمیکند. یعنی در آغاز، در حالتی مبهم، جنسیت هنوز انگار معنایی ندارد.
حالا اگر دربارهٔ پسر در نظر بگیرید: فرض فروید این است که، بیآنکه هیچ شک و شبههای در کار باشد، پسر در دوران کودکی خودش نسبت به مادرش، به عنوان ابژهٔ جنسی، تمایلی پیدا میکند.
این را خیلی بزرگ نکنید؛ لذتی هست، غرایزی هست، به شکلی خاص و در حد کودکانه. وقتی غریزهٔ خوردن دارید، ابژهاش را — مثلاً شیر مادر — پیدا میکنید؛ بیآنکه فکر کنید، انگار چیزی در جهان خارج باید آن را ارضا کند، سراغ مادر میروید و غذا میخورید. و همینطور هر بار که مشکلی پیش میآید و چیزی برای لذتبردن هست، ابژهای برایش پیدا میشود: نوعی رفتار یا چیزی که ارضاکننده است.
پس بهمحض اینکه از نظر فروید غریزهٔ جنسی به جنبش درمیآید و نخستین زمینههای لذت جنسی در بدن کودک پدید میآید، ابژهای پیدا میکند؛ و این ابژه بهطور طبیعی مادر است. چه دربارهٔ دختر و چه دربارهٔ پسر، ابتدائاً ابژهٔ جنسی مادر است.
دربارهٔ پسر در نظر بگیرید: مانند اینکه عشقی میان کودک و مادر هست — نه به آن معنای متعارف و کامل — که کمکم بخشی از آن انگار جنبهٔ جنسی پیدا میکند، به همان معنای کودکانهاش. این را با عشق جنسی به معنای پس از بلوغ مقایسه نکنید؛ خیلی در ناخودآگاه است.
به هر حال لذتی هست و غریزهای هست که کودک را به سمت چیزی میکشد. و بزرگترین مانع اینجا پیش میآید. تا پیش از آن هیچوقت چنین نبوده که وقتی ابژهای پیدا میکند، استفاده از آن ممنوعیت بزرگی داشته باشد. حالا برای نخستین بار میلی در کودک پدید آمده که انگار وقتش نیست و ابژهٔ درستوحسابی هم برایش وجود ندارد:
آن ابژهای که او میخواهد متعلق به پدر است، نه متعلق به این کودک. پس نخستین تعارض اساسی زندگی انسان اینگونه پدید میآید: ابژهای برای غریزهٔ جنسیاش هست، ولی نباید از آن استفاده کند، نباید به آن توجه کند.
چرا؟ چون موجودی هست که مانع این کار است. دیگری وجود دارد. کمی دارم از الفاظ لکان استفاده میکنم، ولی لکان واقعاً میکوشد فروید را توضیح بدهد. کس دیگری هست، پدری هست که انگار این مادر را تصاحب کرده است.
پس او مانع رسیدن لذت به من میشود و مانع یکیشدن من با این ابژه. این هم چیز دیگری است که از فرضهایی که کردیم برمیآید.
اگر بپذیرید که زمینهٔ لذت جنسی در چهار-پنجسالگی پدید آمده، و اینکه همهٔ زندگی کودک در آن هنگام به نوعی در مادر خلاصه میشود — اگر پسر را در نظر بگیرید، ابژهٔ جنسیاش مادر است، و آنچه مانع رسیدن به این ابژه میشود پدر است — پس در ناخودآگاه کودک چه چیزی شکل میگیرد؟ او نخستین تعارض بزرگ زندگی خودش را تجربه میکند: چیزی میخواهد که ممنوع است. چگونه ممنوع شده؟ به دست پدر. پس نخستین لحظهٔ ناخوشایند بزرگ در زندگی کودک لحظهای است که پدر را در برابر خودش میبیند؛ و آن چیزی که در او پدید میآید همان است که فروید به آن میگوید عقدهٔ ادیپ.
حس مخالفت با پدر، یا به تعبیر کمی دقیقتر حس پدرکشی: اینکه بزرگترین مانع زندگی کودک، انگار در سنی خیلی پایین، به پدر تبدیل میشود — پدری که مانع رسیدن او به مادر به عنوان ابژهٔ جنسی است.
پس فروید این را همان لحظهٔ حساس زندگی کودک — فعلاً فرض کنید پسر است — در نظر میگیرد: جایی که احساس مخالفت و عناد در برابر پدر پیدا میکند. اینها همه به معنایی خیلی کودکانه و ناخودآگاه است؛ مثلاً به همان معنایی که یک کودک ممکن است نسبت به شیء خاصی چنین حسی داشته باشد — دیدهاید که بچهها وقتی سرشان جایی میخورد، برمیگردند و همان جا را میزنند.
احساسی از این دست؛ به هر حال آسیبی دیدهاند. اینکه در اعماق وجود یک پسر حس مخالفت با پدر پدید میآید، و اینجا با نیرویی بسیار بزرگتر از خودش مواجه میشود که مانع است — نخستین مانع بزرگ زندگیاش که انگار نهاد را از رسیدن به مهمترین چیزی که الان میخواهد بازمیدارد. و دقت کنید که از نظر فروید این خواستهٔ جنسی بسیار عمیقتر و بسیار قویتر از خواستهای دیگر است.
پس خواستی بزرگ در کودک هست، و برای نخستین بار این خواست با چنین شدتی وجود دارد، ولی به دلیل وجود پدر نمیتواند به آن برسد. همین است مبنای چیزی که فروید نامش را عقدهٔ ادیپ گذاشته است:
احساس پدرکشی برای تصاحب مادر. هرچند در کودک ممکن است اینها معنای واقعی نداشته باشد، ولی از نظر فروید این حس بهطور عمیق در ناخودآگاه هست. و بنابراین پسر از جانب پدر احساس تهدید میکند.
مانند اینکه موجودی هست و دشمنی پدید آمده است. وقتی من نسبت به موجودی احساس بدی داشته باشم، ناخودآگاه آن را فرافکنی میکنم و احساس میکنم او هم دشمن من است.
پس انگار انسان برای نخستین بار در زندگیاش این را تجربه میکند که با موجود انسانی دیگری در مخاصمه قرار گرفته است؛ و چون او خیلی بزرگتر است — غولی در برابر کودک — احساس کودک احساس ترس است، احساس تهدید شدید از سوی موجودی بیرونی. و بهویژه به دلیل نوع این احساسها و تمایلی که در کار است — که تمایل جنسی است — این ترس در پسر به صورت ترس از اختهگی بروز میکند.
این همان نکتهای است که فروید خیلی بر آن تأکید دارد. چیزی در پسر پدید میآید که فروید نامش را عقدهٔ اختهگی میگذارد: اینکه ممکن است به دلیل این وضعیتی که از سوی پدر پیش آمده، بهطور کامل از لذت جنسی محروم شود.
اینها فکر نیستند؛ اینها حسهای ناخودآگاهی هستند که در کودک وجود دارند. نتیجهٔ این فرایند این است که کودک در اثر این تهدید، ابژهٔ جنسی خودش را رها میکند و به سمت پدر کشیده میشود.
خودش را با پدر همانندسازی میکند تا از این تهدید رهایی پیدا کند؛ انگار ترجیح میدهد از اردویی که در برابر پدر بود به اردویی برود که در کنار پدر است. و همین حرکت — این جداشدن از مادر — همان حرکت مهمی است که پسر باید در سن کودکی انجام بدهد.
باید خودش را با پدر همانندسازی کند و وارد فرایندی شود که به مرد تبدیل شود، مرد واقعی. و در همین فرایند است که بعدها، وقتی به دوران بلوغ میرسد، ابژهٔ جنسی خودش را از میان زنهای دیگر انتخاب میکند.
یکی از توضیحهایی که فروید با این نظریهاش میدهد این است: اگر در خانوادهای پدر غایب باشد، مرده باشد یا حضور جدی نداشته باشد — غایب به معنای نداشتن حضور فیزیکی، یا اینکه بعضی پدرها ممکن است حضور فیزیکی داشته باشند ولی در خانواده نقشی نداشته باشند — این از نظر فروید مهمترین عامل گرایشهای همجنسبازانه در مردها در دوران پس از بلوغ است. چرا؟ چون پسر آن فرایندِ گذار از همانندسازی با مادر را هیچوقت طی نمیکند:
وقتی در ابتدا خودش را با مادر یکسان میگیرد و همهٔ زندگیاش در مادر خلاصه میشود، هیچوقت این فرایند پدید نمیآید که پدری باشد و او خودش را با پدر همانندسازی کند. و وقتی من میگویم گرایش همجنسبازانه، از نظر روانکاوانه یعنی اینکه مردی بخواهد در روابط جنسی نقش زن را بازی کند؛ یعنی همجنسبازانه به معنای مفعول بودن.
دلیلش این است که این حرکت، این سیرِ پسر از جنسیت مؤنث به سمت جنسیت مذکر، طی نشده است. فروید معتقد بود مهمترین عامل خانوادگیِ انحراف همجنسگرایانه، غایب بودن پدر در خانواده است؛ و هرچند آن موقع شواهد چندانی برای این نداشت، الان به نظر میرسد شواهد خوبی داریم که یکی از مهمترین عوامل انحراف همجنسگرایی همین است: ارتباط ضعیف با پدر و همانندسازینکردن با او میتواند باعث این انحراف شود.
بعد، چون عقدهٔ ادیپ بخش خیلی عجیبی است، معمولاً همهٔ کسانی که میخواهند به فروید بد بگویند آن را به عنوان چیزی خیلی وحشتناک مطرح میکنند: میگویند این دیگر چه آدمی است که فکر میکند بچهها همه نسبت به مادرشان احساس جنسی دارند، و بعد میخواهند پدرشان را بکشند، و احساس میکنند پدرشان میخواهد آنها را اخته کند؛ اینها همه چیزهای عجیبوغریبی است.
من کوشیدم دستکم بگویم این از کجا آمده است. فعلاً به درست و غلط بودنش کار نداریم؛ میکوشم نظریهٔ فروید را تا جای ممکن طوری بیان کنم که معقول به نظر بیاید، و بگویم عقدهٔ ادیپ چگونه پیدا میشود.
چرا نام این عقده ادیپ است؟ به خاطر افسانهٔ معروف یونانی — نمیدانم چند درصدتان افسانهٔ شاه ادیپ، «ادیپ شهریار»، را شنیدهاید. داستان این است که ادیپ، شاهزادهای، جایی زندگی میکند.
دقیقاً نمیدانم اینجا شاهزاده است یا نه؛ بگذریم. در یونان پیشگوهایی بودند که در اسطورهها نقش زیادی دارند، و به او میگویند سرنوشتت این است که پدرت را میکشی و با مادرت همبستر میشوی. ادیپ از ترس اینکه این کار را بکند از سرزمین خودش میرود.
میرود و در راه، طی جریانی، با مردی روبهرو میشود که با هم نزاع میکنند و او آن مرد را میکشد. بعد وارد شهری میشود و با زنی ازدواج میکند و همبستر میشود. و بعدها میفهمد آن مردی که کشته پدرش بوده و آن زنی که با او همبستر شده مادرش. ماجرا این بود که چون این پیشگویی از اول وجود داشت، پدرش او را از سرزمین خودش بیرون فرستاده بود تا این اتفاق نیفتد؛ و حالا دست سرنوشت او را به همینجا برگرداند که همان اتفاق بیفتد.
آنچه فروید میگوید این است: این حس پدرکشی و همبستری با مادر چیز خیلی عمیقی در ناخودآگاه ماست که واپس زده شده. هیچکدام از ما در خودآگاه خودمان چنین چیزی را احساس نمیکنیم، ولی از آن چیزهای اساسی است که در ته ذهن ما هست. و همین ماجرا اساسیترین واپسزنی ذهن ماست که انگار اصلاً عامل فراموشی دوران کودکی است:
مانند اینکه از ضربهٔ خاصی عبور میکنیم و به جایی میرسیم و دیگر پیش از آن را به یاد نمیآوریم.
دربارهٔ هر متن ادبی، هر فیلم و هر اثر هنری — حتی نقاشی — میتوانید بر مبنای فرویدی چیزی بگویید. گاهی چیزهای خیلی جالبی میشود گفت: اینکه نویسنده یا هنرمند چه میخواسته بگوید و خودش فکر میکند چه گفته است، ولی واقعاً در اثر هنری چه چیزهایی پیدا میشود که از انگیزههای ناخودآگاه سرچشمه میگیرد. اصولاً اساس نقد روانکاوانه همین است: پیدا کردن محتواهای ناخودآگاه در آثار هنریای که هنرمندان پدید میآورند.
بله، خیلی شبیه است. آن اصطلاح کودک، والد و بالغ از اریک برن است، و به نظر میآید — حتی اگر خودش رسماً اعلام نکرده باشد که از سهگانهٔ فرویدی گرفته — دقیقاً میشود بر آن منطبقش کرد.
همان نیست، چون آن به نوعی ابعاد اجتماعی دارد و این خیلی درونی است: این به ساختارهای خیلی عمیق روان انسان نگاه میکند، در حالی که آن کمی به رفتارهای بیرونی نگاه میکند.
ولی حتی اگر مستقیم از فروید نگرفته باشد — که فکر نمیکنم جایی رسماً گفته باشد اینها همان است، و من منکرم که دقیقاً از آنجا آمده باشد — با اختلافهای جزئی قابل انطباق است.
اینکه این چه فرمی دارد: واقعاً فرم بسیار ابتداییای از کشش جنسی است.
شباهتی ممکن است به این کشش داشته باشد، به معنایی که — با تسامح — مادر در اختیار کودک باشد. کودک به هر حال با این مسئله مواجه است که مادر همهٔ وقت خودش را صرف او نمیکند و غایب میشود. غایبشدن مادر برای بچهها در سالهای اول زندگی چیز دیگری است؛ حالت عادی نیست.
اینکه چه فرمی دارد، چه شکلی دارد و چقدر میتوانیم نامش را جنسی بگذاریم — در این مراحل بسیار ابتدایی است. خیلی مهم نیست که ما درکی داشته باشیم از اینکه در ابتدا این چه فرمی دارد؛ چون آنقدر مبهم و کلی است که فروید حتی همین حالت را میان دختر و مادر هم در نظر میگیرد.
یکی از حاضران: یعنی چه در تربیت کودک استفاده کرد؟ یعنی کاری کنیم که عقدهٔ ادیپ پیش نیاید؟
بله، واقعاً بررسی چنین پدیدههایی — اگر باورتان بشود که وجود دارند و مهماند و در همهٔ انسانها عمومیاند، یعنی اگر نظریهٔ فروید را بپذیرید — آنوقت ممکن است نتایجی دربارهٔ نحوهٔ رفتار با کودک بگیرید:
اینکه این حالتها در سنین بعد به بیماری تشدید نشود. به هر حال فروید در همهٔ بیمارانش به نوعی این چیزها را پیدا میکرد — اگر هم وجود نداشتند پیدا میکرد. به هر حال این بحث به این برمیگردد که نظریهٔ فروید را چقدر جدی بگیرید.
فروید به یک معنا عامل همهٔ بیماریهای روانی را همین ضربههای دوران کودکی میداند؛ اینکه آن مراحل سهگانه خوب پشت سر گذاشته نشدهاند. گاهی در یکی از مراحل تثبیتی پدید میآید که بعدها باعث اختلالهایی میشود، یا همان مرحلهٔ ادیپی — که از نظر فروید مهمترین مرحلهٔ زندگی کودک است — ممکن است دچار اختلال شود.
به هر حال این ایدهٔ شما بهطور کلی درست است که هرچه بیشتر دربارهٔ این چیزها بدانیم، آنوقت میتوانیم دستورالعملهایی هم داشته باشیم دربارهٔ اینکه کودک سالم را چگونه میشود پرورش داد.
گفتم که این در حیوان هم هست، ولی سوپرایگو را نمیشود با آن توجیه کرد — یا دستکم نمیشود توجیهش کرد.
واقعیت این است که ایگو در حیوانات نسبت به ایگوی ما بسیار ضعیف است؛ آنها پیچیدگیهای ما را ندارند و مرکز کنترلکنندهشان خیلی کمتر فعالیت میکند. دستکم دیدگاه ما نسبت به حیوانات این است که خیلی غریزیتر از ما رفتار میکنند. مثلاً به غریزهٔ جنسی در حیوانات نگاه کنید:
دورهای است. اصلاً مانند انسان نیست که از دوران کودکی بهتدریج رشد کند و بعد در تمام عمر تقریباً یکنواخت وجود داشته باشد. حیوانات از سنی به بعد مثلاً سالی یک بار احساس جنسی پیدا میکنند، و ممنوعیتی هم برایشان نیست. این در حیوان کاملاً دیدنی است.
ولی خیلی ضعیف است؛ آنقدر ضعیف که در آن حیوان باعث پدیدآمدن چیزی به نام تمدن و فرهنگ نمیشود. اگر جایی تمدن و فرهنگ داشته باشید، آنوقت میتوانید سوپرایگو داشته باشید. سوپرایگو نتیجهٔ قدرت ایگو در انسانهاست که به سمت پدیدآوردن تمدن و فرهنگ رفته و بنابراین آرمانهایی پدید آمده است.
در حیوانات چنین چیزهایی نمیبینیم.
یکی از حاضران: مبنای این سوپرایگو را از کجا میشود گرفت؟ از اول که تمدن نداشتهایم؛ از اول انسان همان حیوان بوده و فقط ایگو بوده. حالا این سوپرایگو چگونه پدید میآید؟
وقتی ایگو رشدیافته است، قواعد زیادی تولید میکند. کمکم چند انسان در کنار هم کلی قاعده پدید میآورند. بهویژه با توجه به وضعیت خاص غریزهٔ جنسی در انسان، ما به ممنوعیتها و قوانین زیادی نیاز داریم. مثلاً خیلیها مبدأ قانون را به نوعی تحریم زنای با محارم میدانند.
این در حیوانات به این شکل وجود ندارد. حیوانات در شرایط شبیه انسان چیزی مانند عقدهٔ ادیپ پیدا نمیکنند. به همین دلیل نظریهٔ عقدهٔ ادیپ برای فروید خیلی مهم است: تفاوت عمدهای را نشان میدهد که چگونه ما ایگویی بسیار رشدیافتهتر از حیوانات به دست میآوریم، و بنابراین تمدن میسازیم. فقط مسئلهٔ عقدهٔ ادیپ نیست، ولی ادیپ شاید یکی از مهمترین مبناهایی است که باعث میشود ایگویی بسیار رشدیافتهتر داشته باشیم. مغز ما کارهای بسیار بیشتری از حیوانات دارد، پس به دلیل ساختار بدنیمان گنجایش بیشتری برای تولید دستورالعمل و کنترل بیشتر در اختیارمان هست.
هیچکدام از حیوانات چنین ویژگیای ندارند. چیزی هست که فروید به آن دقت نمیکند و پاسخ واقعی شما باید اینگونه داده شود. منتها من الان دارم نظریهٔ فروید را میگویم و با مبنای فرویدی همهٔ حرفها را میزنم؛ ممکن است هیچکدام از چیزهایی را که گفتم قبول نداشته باشم.
ولی — حالا یک لحظه از قالب فرویدی بیرون بیاییم — فکر میکنم نکتهٔ اصلی زبان است. زبان است که فرهنگ و تمدن را برای انسان به عنوان موجودی خاص پدید آورده؛ پیشرفتهبودن زبان. و یکی از مشکلات نظریهٔ تکامل داروین همین است: شکاف بسیار بزرگی میان سیستم زبانی انسان و حیوانات دیگر، مثلاً میمونها، هست.
ساختار حنجره و وضعیت آن بخش از مغز که به زبان مربوط میشود، آنقدر پیشرفتهتر از حیوانات دیگر است که این را جزو مشکلات نظریهٔ داروین حساب میکنند: چگونه میشود این شکاف را توضیح داد؟
موجود واسطهای در کار نیست؛ واقعاً به نظر میرسد یکباره موجودی پدید آمده که میتواند حرف بزند و نمادها را به شکل خاصی به کار ببرد.
حیوانات به معنایی بسیار محدودتر — نه آنطور که ما میفهمیم — زبان دارند. پس پاسخ واقعی شما، بیرون از نظریهٔ فروید و مثلاً با استفاده از حرفهای لکان، این است که ما ویژگی خیلی خاصی داریم و آن زبان است که با آن فرهنگ را پدید میآوریم.
ولی بر مبنای فرویدی هم به هر حال قابل توجیه است، به این شکلِ کمی ضعیفتر: ما پیشرفتهترین ایگو را داریم، چون غریزهٔ جنسیمان وضعیت خاصی دارد، و عقدهٔ ادیپ پدیدهای انسانی است و خیلی چیزهای دیگر؛ و ایگوهای پیشرفته در نهایت جامعههایی میسازند با قوانین و مقرراتی که همه باید رعایت کنند، مانند قوانین منع زنای با محارم که فروید دربارهٔ همین مسئله نوشتهٔ معروفی دارد. اینها پایهایترین قوانیناند که در بدویترین فرهنگهای مطالعهشده هم همیشه دیده شدهاند؛ به هر حال محدودیتهایی از نظر ازدواج و از نظر روابط وجود دارد.
سؤال خوبی است. فکر میکنم این یکی از نقطههایی است که فروید باید توضیح عمیقی بدهد.
چون فروید هیچ تعلق خاطری و هیچ نظر خاصی به زبان ندارد، نظریهاش جاهایی مشکلاتی دارد. اگر بخواهم لکان را در یک کلمه، در یک جمله، بگویم: لکان کسی است که میکوشد نظریهٔ فروید را با اهمیتدادن به زبان و مرکز قرار دادن آن، یک بار دیگر تولید و بازسازی کند.
بله، دربارهٔ تفاوتها هم میشود گفت؛ ولی همهٔ توضیحهای فروید دربارهٔ دخترها کمی ضعیفتر از توضیحهایش دربارهٔ پسرهاست. بگذارید جملهٔ بسیار معروفی را بگویم که فروید در اواخر عمرش در نامهای نوشته: «من که این روانکاوی را بسط دادم، احساس میکنم بالاخره فهمیدم مردها چگونه رفتار میکنند و چه میخواهند؛ اما نفهمیدم زنها چه میخواهند.»
«What do women want?» — این جملهٔ معروفی است که هزار جور مقاله دربارهاش میتوانید ببینید. اینکه زنها به نوعی احساس میکنند تغییرآمیز است، انگار در قالب هیچ نظریهای نگنجیدهاند. خلاصه ما نفهمیدیم اینها چه میخواهند. ولی واقعاً جنس زن در نظریهٔ فروید کمتر میگنجد. با این حال فروید توضیحات خودش را دارد.
در همان کتاب ایستو میتوانید فصلی دربارهٔ مسائل جنسی از دید لکان ببینید. فرق این کتاب با آن یکی کتاب این است که این میکوشد لکان و فروید را در موارد خاصی کنار هم بررسی کند؛ دربارهٔ نحوهٔ شکلگیری جنسیت مرد و زن بخشهای جداگانهای دارد که توضیح میدهد.
ولی توضیحهای مربوط به مردها خیلی قویتر به نظر میآیند تا توضیحهای مربوط به زنها.
نه، اینطور نیست که موجودات انسانی در نظریهٔ فروید حرف نمیزنند. دقیقاً سوپرایگو از دستورالعملهایی شکل میگیرد که عمدتاً از بیرون و بهواسطهٔ زبان به ما میرسد. ولی سوپرایگو الان — وقتی من متولد میشوم — چیزی است که از پیش در بیرون، در فرهنگ، وجود دارد.
من همچنان به عنوان موجودی انسانی ایگوی خودم را دارم که جاهایی کار خودش را انجام میدهد. ولی اگر من نخستین انسان بودم، از دید فروید آدمی میشدم که سوپرایگو ندارد. فرض کنید بچهای همینطور برای خودش بزرگ میشود — اگر بشود اصلاً چنین چیزی را فرض کرد — پس فرهنگی در او القا نمیشود؛ هرچه تولید میکند خودش تولید میکند. ولی کمکم که تمدن پیش میرود، آن دستورالعملها بهواسطهٔ زبان منتقل میشود و در فرهنگ جای میگیرد؛ و بعدها من که مثلاً در قرن بیستم به دنیا آمدهام، وقتی کودک هستم، جز چیزهایی که در درونم هست، چیزی هم از بیرون به من تحمیل میشود.
بله، اینها برآیند همان دستورالعملهای ایگوست. یعنی سوپرایگو از نظر فروید از آسمان نیامده است؛ چیزی است که در بیرون بهتدریج پدید آمده، ولی الان دیگر هست — عین موجودی خارجی، عین مجموعهدستورالعملی خارجی.
یکی از حاضران: چرا در آن اوایل از این حرفها نیست؟
اولاً زمانی که این سهگانه را میگوید، دیگر بحثهای آنشکلی را تا حدی کنار گذاشته است؛ یعنی آن امیدواری شدیدش را که انگار همهچیز را به عصبشناسی تقلیل بدهد ندارد. کمی متأخر است: اگر اشتباه نکنم این سهگانه را در اوایل قرن بیستم معرفی کرده است.
در کارهای پیش از اواخر قرن نوزدهمش است که خیلی حرفهای عصبشناسانه میزند. ولی در همان بحثهای عصبشناسانه — که هنوز آن سهگانه در کار نیست — به هر حال توضیحهایی دارد که چگونه بعضی راههای عصبی سد میشوند؛ انگار ممنوعیتهایی پدید میآید.
اساس ایگو به نوعی برخوردن به کارهایی است که نباید کرد و کارهایی که باید کرد، در اثر تجربه: وقتی کار لذتبخشی میکنید ولی مجازات میشوید، کمکم انگار یاد میگیرید — مانند شرطیشدن. البته مفهوم شرطیشدن هم آن موقع وجود نداشته است.
انگار کانالهای عصبیای هست که دستورهای دیگر از آنها صادر نمیشود و انرژیها به جاهای دیگری منتقل میشوند. ولی فکر نمیکنم فروید موقعی که این سهگانه را میداد دیگر در بند این بود که توضیحهای عصبشناسانه بدهد، یعنی توضیح از راه انرژی. با این حال به نظر میآید مبناهای انرژتیکش از کارهای اولیهاش هست.
اصلاً نظریهٔ فروید از اینجا شروع شد که بیماریهایی مانند نوروز یا هیستری را اینگونه توضیح بدهد که نتیجهٔ واپسزدهشدن یک سلسله خاطرهٔ نامطلوباند. پس معنایش این نیست که هر چیزی در ناخودآگاه بیماریزاست — ولی زمینههای بیماری در این چیزهاست. یکی از ایرادهایی که بعدها به فروید گرفتند همین است که در نظریهٔ او همهٔ آدمها مریضاند؛ آدم سالم اصلاً نداریم. تقریباً درست است: چون مکانیسم فرستادن به ناخودآگاه — این واپسزنی — از نظر فروید مکانیسمی است که ممکن است به بیماری واقعی با بروز خاص و مختلکنندهٔ زندگی منجر نشود، ولی به نوعی زمینهٔ همهٔ بیماریهاست.
مثلاً حتی عقدهٔ ادیپ فرایندی است که در همهٔ آدمها اتفاق میافتد و زمینهای برای بیماری فراهم میکند، چون پرشدن ناخودآگاه از یک سلسله چیز واپسزده در دیدگاه فروید خطرناک است. ولی واقعاً معنایش این نیست که هر چیزی به ناخودآگاه برود عامل بیماری است — بیماری به معنای عملی و واقعی که بروز پیدا کند. ولی میتواند عامل مشکلی باشد.
در این اصطلاحات، اول ناخودآگاه و نیمهخودآگاه و خودآگاه بود؛ بعداً به سهگانهٔ اید و ایگو و سوپرایگو تبدیل شد. اگر میشد این دو را بر هم منطبق کرد، فروید دیگر اصطلاح تازه به کار نمیبرد. دو نقطهٔ عطف در این نظریات فروید هست:
یکی جایی است که این سهگانه پدید میآید. دیگر با مفهوم ناخودآگاه به آن معنای اولیهاش کار نمیکند، و نه با مفهوم خودآگاه. بهجای خودآگاه میگوید ایگو، و بهجای ناخودآگاه به معنایی انگار میگوید اید؛ ولی تصورش از اید دیگر چیزی غیر از ناخودآگاه است:
پر از غرایز و شور و انرژی است، در حالی که ناخودآگاه در اوایل انگار پستویی بود، بخشی از حافظه که آدم چیزهایی را در آن میانداخت.
میخواهم بگویم وقتی این اصطلاحات را ابداع کرد، دیگر زبان اولیهاش را خیلی به کار نمیبرد. شما هم انتظار نداشته باشید که بگوییم این معادل آن هست یا نیست.
ناخودآگاه جمعی اصلاً در نظریهٔ فروید به آن معنا نیست؛ نظریهٔ یونگ است که آن را وارد میکند. فروید به ناخودآگاه جمعی به آن معنای یونگی اعتقادی ندارد: اینکه بخشی از نمادها و چیزهایی از این دست به معنایی انگار به ارث رسیده باشند.
به گفتهٔ سخنران وضع دانشکدههای فنی در ایران بیمانند است؛ روانکاوی را برای تحلیل فرهنگ میآورد و کارش را بیان فروید میداند، نه دفاع.
به روایت سخنران، درمانِ هیستری با بازآوردن خاطره فروید را به فرضِ ناخودآگاه رساند: بخشی از ذهن دور از دسترس خودآگاهی.
به گفتهٔ سخنران، فروید میخواست با معیارهای زمانه ــ نیوتن و داروین ــ نظریهای علمی و کمینه برای روان بسازد.
به روایت سخنران، فروید «به شدت ریداکشنیست» بود و روان را به زیستشناسی برمیگرداند؛ هنر و دین در این نگاه درجهدوماند.
به نظر سخنران، مبانی فروید او را به اصلگرفتنِ لذت جنسی، دیدنِ لذت چون دوری از آشفتگی و تأکید بر کودکی میرساند.
به روایت سخنران: اید حیوانیِ لذتجو، ایگو که خودآگاهِ میانجی است، و سوپرایگو که انعکاسِ فرهنگ در درون فرد است.
به روایت سخنران، عقدهٔ ادیپ حسِ پدرکشی برای تصاحب مادر است که در ناخودآگاه واپس زده میشود؛ نامش از افسانهٔ یونانی میآید.
برن و یونگ در نسبت با فروید، زبان بهعنوان پاسخِ خودِ سخنران، و اینکه به گفتهٔ او توصیفِ «همه بیمارند» از نظریهٔ فروید «تقریباً درست» است.
من کوشیدم — و در همین جلسه هم میکوشم — نظریهٔ فروید را بیان کنم.
عادت من، برخلاف خیلیها، این است که وقتی نظریهای را میگویم به هیچ وجه همزمان نقدش را نگویم.
در همین کلاس هم اگر جلوتر رفتیم و پدیدهای دیدیم که دیگر با حرفهای فروید توجیه نمیشود، بعداً توجیههای تازهای میآوریم، نظریه را تعمیم میدهیم یا بخشهایی از آن را رد میکنیم.
فکر میکنم نظریهٔ فروید در نگاه اول واقعاً کمی عجیبوغریب است: اینهمه تأکید بر مسائل جنسی
نظریهٔ فروید برمیگردد به تجربههای مشترکی که با کسی به نام بروئر داشت
هر نشانه هیستریک فرد بلافاصله و برای همیشه ناپدید میشد اگر موفق میشدیم خاطره رویدادی را از نو زنده کنیم
فروید اصولاً آدمی بود که امروز به این شهرت دارد که خیلی زیاد و خیلی سریع تعمیم میداد؛
بعضی از این تعمیمها واقعاً تعمیمهای جالبی بودند، بعضیشان الان زیر سؤالاند.
همهٔ اینها را روی هم بگذارید: به نظر من هیچ راهی برای فروید نمیماند جز اینکه غریزهٔ اصلی و لذت جنسی و انرژی حاصل از غریزهٔ جنسی را در نظریهٔ خودش اصل بگیرد.
من کوشیدم این مبانی را کمی روشنتر بیان کنم؛ اینها دفاعکردن از فروید نیست.
مانند اینکه چیزی هست: سیگنالهایی به شما میرسد، در اثر گرسنگی اغتشاشی در وجودتان هست، و وقتی غذا میخورید این اغتشاش برطرف میشود. پس در ذهن فروید، لذتبردن بیش از آنکه چیزی مستقل باشد، به دوریکردن از درد و دوریکردن از اغتشاش میماند.
فکر میکنم در کارهای فروید ندیدم که از نقطهٔ تعادل برای انسان حرف بزند، ولی شاید واقعاً جاهایی تلویحاً به آن اشاره میکند
پس به نظر من با مبانی فروید کاملاً منطقی است که اینطور به رشد نگاه کنید.
پس فروید در مجموع سه دوره — سه مرحله، پیش از بلوغ — قائل است تا رشد کودک را در همین مراحل ببینیم.
این عبارتها از خودِ فروید است: «اید شامل همهٔ چیزهایی است که به ارث رسیدهاند، به هنگام تولد وجود دارند و در سرشت آدم فرو نشستهاند؛
ما در نهاد خودمان از نظر فروید صددرصد غیر اخلاقی و غیرقانونی هستیم
همین است مبنای چیزی که فروید نامش را عقدهٔ ادیپ گذاشته است: احساس پدرکشی برای تصاحب مادر.
هرچند در کودک ممکن است اینها معنای واقعی نداشته باشد، ولی از نظر فروید این حس بهطور عمیق در ناخودآگاه هست.
نتیجهٔ این فرایند این است که کودک در اثر این تهدید، ابژهٔ جنسی خودش را رها میکند و به سمت پدر کشیده میشود.
فعلاً به درست و غلط بودنش کار نداریم؛ میکوشم نظریهٔ فروید را تا جای ممکن طوری بیان کنم که معقول به نظر بیاید، و بگویم عقدهٔ ادیپ چگونه پیدا میشود.
یکی از ایرادهایی که بعدها به فروید گرفتند همین است که در نظریهٔ او همهٔ آدمها مریضاند؛ آدم سالم اصلاً نداریم. تقریباً درست است: چون مکانیسم فرستادن به ناخودآگاه — این واپسزنی — از نظر فروید مکانیسمی است که ممکن است به بیماری واقعی با بروز خاص و مختلکنندهٔ زندگی منجر نشود، ولی به نوعی زمینهٔ همهٔ بیماریهاست.
ولی واقعاً معنایش این نیست که هر چیزی به ناخودآگاه برود عامل بیماری است — بیماری به معنای عملی و واقعی که بروز پیدا کند.
ابتدای نظریهپردازی فروید این است که برای توجیه چنین پدیدهای لازم داریم فرض کنیم بخشی از ذهن ما وجود دارد — که نامش را ناخودآگاه میگذاریم — که دور از دسترس خودآگاهی ماست.
اینها طی مکانیسمی طبیعی به آن بخش ناخودآگاه رانده میشوند؛ وجود دارند، ولی ما بهطور ارادی به آنها دسترسی نداریم.
پس خیلی طبیعی است که فکر کنید ناخودآگاه بیشتر در کودکی شکل میگیرد.
و فروید فقط اینطور بیانش نمیکند؛ معتقد است اصلاً علت فراموشی آن دوران همین است.
آنچه فروید میگوید این است: این حس پدرکشی و همبستری با مادر چیز خیلی عمیقی در ناخودآگاه ماست که واپس زده شده.
و همین ماجرا اساسیترین واپسزنی ذهن ماست که انگار اصلاً عامل فراموشی دوران کودکی است
بهجای خودآگاه میگوید ایگو، و بهجای ناخودآگاه به معنایی انگار میگوید اید؛ ولی تصورش از اید دیگر چیزی غیر از ناخودآگاه است: پر از غرایز و شور و انرژی است، در حالی که ناخودآگاه در اوایل انگار پستویی بود، بخشی از حافظه که آدم چیزهایی را در آن میانداخت.
فروید شیفتگی خاصی نسبت به نظریهٔ داروین داشت.
در چنین وضعی به نظر میآمد نظریهٔ داروین پایهای علمی گذاشته است که توجیه میکند حیات چگونه به وجود آمده — یا دستکم اگر خودِ حیات را توجیه نکند، توجیه میکند که پس از پیدایش حیات، انواع چگونه پدید آمدهاند و انسان چگونه به وجود آمده است.
فروید شیفتگی خاصی نسبت به نظریهٔ داروین داشت.
فروید هم به نوعی همین را میکوشد. مهمترین نکته دربارهٔ نظریهٔ فروید همین است: میکوشد با معیارهای زمان خودش نظریهای علمی ارائه بدهد، مانند نظریهٔ داروین، که تفاوتهای ظاهریِ دیدهشده میان انسان و حیوان را باز با قواعدی توجیه کند.
مثلاً این را در نظر بگیرید که فروید — همانطور که نظریهٔ داروین بیان میکند — میخواهد انسان را به عنوان پدیدهای طبیعی، مانند بقیهٔ حیوانات، در نظر بگیرد.
بدیهی است که اگر مدلی داشته باشید که بتوانید با آن رفتارهای انسان را تحلیل کنید، آنوقت همهٔ فرایندهای فکری انسان قابل تحلیل میشود: از هنر گرفته تا علم و دین و هر چیزی که در فرهنگ وجود دارد. بهعلاوه، روندهای اجتماعی هم به نوعی با روانکاوی قابل تحلیل میشوند.
همهٔ پدیدههای فرهنگی — مثلاً هنر، دین و هر چیزی از این دست — که مبنای جسمانی مشخصی ندارند، از نظر فروید نوعی فرایند درجهدوماند: به اصطلاح خودش، تثبیتشدهٔ یک سلسله لذتاند که آنها پایگاه جسمانی دارند.
این انعکاس فرهنگ و انعکاس دستورالعملهای پدر و مادر در درون خودِ فرد، به اصطلاح روانکاوانه درونی میشود و در کنار فعالیت ایگو جایی را اشغال میکند.
به قول فروید، آرمانی برای ایگو تولید میشود — نه به دست خودش، بلکه به دست فرهنگ و آنچه بیرون از اوست.
در کار روانکاوهای شاخصی که بعداً آمدند — حتی لکان، که شاید در میان آنها نزدیکترین آدم به فروید باشد — آدم آن شور تقلیلگرایانهای را که فروید داشت اصلاً نمیبیند.
کمی دارم از الفاظ لکان استفاده میکنم، ولی لکان واقعاً میکوشد فروید را توضیح بدهد.
اگر بخواهم لکان را در یک کلمه، در یک جمله، بگویم: لکان کسی است که میکوشد نظریهٔ فروید را با اهمیتدادن به زبان و مرکز قرار دادن آن، یک بار دیگر تولید و بازسازی کند.
چون فروید هیچ تعلق خاطری و هیچ نظر خاصی به زبان ندارد، نظریهاش جاهایی مشکلاتی دارد.
تأکید کردم که فروید به معنای متعارف کلمهای که امروز با آن آشنا هستیم بهشدت تقلیلگراست.
پس اینکه عدهای تعجب میکنند چرا اینقدر تأکید دارد که همهٔ انرژی روانی، انرژی جنسی است، از همین روحیهٔ تقلیلگرای فروید میآید که میخواهد همهچیز را انگار به یک چیز برساند و تا حد ممکن ساده کند.
تقلیلگرایی همیشه چنین وضعی دارد: هرچه مشاهدات را بیشتر کنید، تقلیلدادن سختتر میشود.
این را در مقالهٔ بسیار معروفی با عنوان «ماورای اصل لذت» در اواخر عمرش کنار گذاشت.
در دورههای اولیهٔ کارش خیلی خوشبین بود که بتواند چنین تقلیل اساسیای انجام بدهد
حتی در کتابهایش دیاگرامهایی دربارهٔ نورونها هست
یعنی دیگر آنقدر خوشبین نبود که بتواند پدیدههای روانی را تا این حد با توضیحهای دقیق عصبشناسانه شرح بدهد
ولی وقتی کسی از یک اثر هنری لذت میبرد، کدام عضو بدن انسان است که لذت هنری را میبرد؟
اصولاً اساس نقد روانکاوانه همین است: پیدا کردن محتواهای ناخودآگاه در آثار هنریای که هنرمندان پدید میآورند.
دربارهٔ هر متن ادبی، هر فیلم و هر اثر هنری — حتی نقاشی — میتوانید بر مبنای فرویدی چیزی بگویید.
فروید نامش را ناخودآگاه میگذارد، در برابر خودآگاه. در ابتدای نظریهپردازیاش لایهای میانی هم با عنوان نیمهخودآگاه یا نیمههوشیار در نظر میگیرد
کاری که اگو برای نهاد انجام میدهد همین است — همان چیزی که ما به عنوان خودآگاه و به عنوان «من» از آن یاد میکنیم.
از نظر فروید اینها هم به نوعی همچنان تابع اصل لذتاند، ولی میان اصل لذت و اصل واقعیت میانجیگری میکنند.
نظریهٔ تکامل هم همینطور: با اینکه پیشرفت کرده و جزئیاتی از آن روشن میشود، هیچوقت نظریهٔ شستهرفتهٔ علمی — به آن معنایی که نظریههای دیگر هستند — نشده است.
و دربارهٔ نظریهٔ تکامل هم شور و هیجانی هست؛ به هر حال خیلی نمیشود به فروید ایراد گرفت که تا این حد تحت تأثیر نظریهٔ داروین قرار گرفته است.
هرچند در زیستشناسی همچنان بر نظریهٔ تکامل به عنوان تنها نظریهای که میتواند چیزهایی را توجیه کند تأکید میکنند، نکات مبهم زیادی در نظریهٔ تکامل داروین بوده و هنوز هم، پس از پیدایش علم ژنتیک، ابهامهای زیادی داریم.
و یکی از مشکلات نظریهٔ تکامل داروین همین است: شکاف بسیار بزرگی میان سیستم زبانی انسان و حیوانات دیگر، مثلاً میمونها، هست.
کوشیدم توضیح بدهم آنچه ما اینجا به نام روانکاوی دربارهاش بحث میکنیم هیچ ربطی به رواندرمانی ندارد.
این مباحثی که میگویم پایههای نظری روانکاوی است، همان که خودِ فروید نامش را فراروانشناسی گذاشته است.
نظریهٔ روانکاوی سراسر دارد میگوید اینطور نیست.
به همین دلیل روانکاوی دانشی است که نسبت به آن — به اصطلاح خودِ فروید — مقاومت وجود دارد.
فکر میکنم این سنت در آمریکا هم به درد نمیخورد که همهٔ آدمهای باهوش به صنعت بروند — با اینکه پیشرفتهترین صنعت دنیا را دارد — چه رسد به ایران.
نظریهٔ یونگ است که آن را وارد میکند. فروید به ناخودآگاه جمعی به آن معنای یونگی اعتقادی ندارد
داروین و مبنای علمی روحیهای که در نظریهٔ داروین بود چنین چیزی است: میگویند انقلاب کوپرنیکی زمین و جایگاه انسان را از مرکز عالم به حاشیه پرتاب کرد؛
به نظر میآید کاری که داروین انجام داد این بود که شأن انسانیِ دیگری هم از ما گرفت: اینکه ما اصلاً در کرهٔ زمین هم موجود زندهٔ خاصی نیستیم، یعنی با حیوانات در یک رده قرار میگیریم.
به این ترتیب انگار تمایز میان انسان با حیوانات و با کل طبیعت در نظریهٔ داروین از میان رفته بود.
آن اصطلاح کودک، والد و بالغ از اریک برن است، و به نظر میآید — حتی اگر خودش رسماً اعلام نکرده باشد که از سهگانهٔ فرویدی گرفته — دقیقاً میشود بر آن منطبقش کرد.
آن اصطلاح کودک، والد و بالغ از اریک برن است، و به نظر میآید — حتی اگر خودش رسماً اعلام نکرده باشد که از سهگانهٔ فرویدی گرفته — دقیقاً میشود بر آن منطبقش کرد.
و اگر عشق عرفانی را هم — همانطور که فروید نگاه میکند، چون مبنای جسمانی ندارد — تصعیدشدهٔ همین عشقهای زمینی بگیرید، آنوقت میبینید بخش عمدهای از فرهنگ به نظر میآید به دست غریزهٔ جنسی ایجاد میشود.
و شاید شنیده باشید که فمینیستها معمولاً دشمنان قسمخوردهٔ فرویداند و معتقدند فروید نظریهای مردسالارانه بیان کرده است
خودِ فروید هم منکر این نبود که نظریهاش دربارهٔ زنها کمی کمتر کار میکند.
ولی نکتهٔ بسیار مهمی هست که دوست دارم بر آن تأکید کنم: ما در ایران دانشکدههای فنی بسیار عجیبوغریبی داریم که مشابهشان در هیچ جای دنیا نیست.
ما کشور استثناییای هستیم که جمع عظیمی از باهوشترین آدمها را، طبق قراردادی که معلوم نیست از کجا آمده، در دانشکدههای فنی جمع میکنیم.
فرض میکنیم همهمان آدمهای نرمالی هستیم و نیازی به رواندرمانی نداریم؛ من هم میگویم بحثم اصلاً رواندرمانی نیست.
فروید جملهٔ معروفی دارد که خیلیها به آن معترضاند: میگوید به نظر میرسد هدف اصلی زندگی مرگ است.
آرامش مطلق را انگار در مرگ میتوانیم پیدا کنیم، در تجزیهشدن و در اینکه این سیستم عصبی اصلاً کلاً از میان برود.
کاملاً فرویدی نگاه کنید: فروید بهشدت ماتریالیست است، یعنی اصولاً نسبت به دین و چیزهایی از این دست، همهٔ اینها را اوهام میداند.
از این دیدگاه فروید نگاه کنید: میبینید چارهای ندارد جز اینکه بگوید چیز دیگری هم وجود دارد
فروید میکوشد همان کاری را بکند که نیوتن کرد — سه قانون گفت و بعد همهچیز از دل آن درآمد — یا کاری که داروین کرد: با کمترین حرفهای ممکن نظریهای ارائه کرد تا انواع را توضیح بدهد.
مثلاً نیوتن وقتی کار خودش را انجام میدهد، طبیعی است که وقتی میخواهد حرکت پرتابهای را مطالعه کند از مقاومت هوا صرفنظر میکند
مکانیک نیوتنی که از قرن هفدهم شروع شده بود هیچوقت نقد نشده بود و همچنان همهچیز را توجیه میکرد.
در یونان پیشگوهایی بودند که در اسطورهها نقش زیادی دارند، و به او میگویند سرنوشتت این است که پدرت را میکشی و با مادرت همبستر میشوی.
پس در یک اصل خیلی کلی میتوانیم بگوییم انگار طبیعت، وقتی میخواهد موجودات زنده را به سمت توالد و تناسل هدایت کند، در انجام همان عمل لذتی گذاشته است تا موجودات زنده
ولی — حالا یک لحظه از قالب فرویدی بیرون بیاییم — فکر میکنم نکتهٔ اصلی زبان است. زبان است که فرهنگ و تمدن را برای انسان به عنوان موجودی خاص پدید آورده؛ پیشرفتهبودن زبان.
ممکن است هیچکدام از چیزهایی را که گفتم قبول نداشته باشم.
پس پاسخ واقعی شما، بیرون از نظریهٔ فروید و مثلاً با استفاده از حرفهای لکان، این است که ما ویژگی خیلی خاصی داریم و آن زبان است که با آن فرهنگ را پدید میآوریم.
پس فروید میکوشد نظریهای علمی داشته باشد و همهٔ فعالیتهای روانی ما را — که به نظر ما تفاوتهای عمدهای میان ما و حیوانات ایجاد میکند — به زیستشناسی تقلیل بدهد.
به نظر میآید زیستشناسی تا حد خوبی بر پایهٔ فیزیک و شیمی بنا شده است، و نظریهٔ تکامل بخش عمدهای از تحول انواع را دستکم توضیح داده است.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.