فروید و آرزوی یک فراروانشناسی علمی
به گفتهٔ سخنران، فروید مدلی تقلیلگرا، دترمینیستی و فیزیکالیستی میخواست و انگار کار داروین را تکمیل میکرد.
در این جلسه، پس از فاصلهٔ زیاد، مباحث کلی یادآوری میشود: موضوع این جلسهها چیزی است که فروید فراروانشناسی نامیده. سپس مدل علمی فروید دربارهٔ اید و ایگو و سوپرایگو گفته میشود و فیلم «معجزهگر» میآید. بعد کتاب تفسیر رؤیا، نظریهٔ رؤیا و رؤیای ایرما میآید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
نظریهٔ رؤیای فروید، که موضوع اصلی این جلسه است، به دلایلی که بعداً خواهیم دید، از صرفِ مطالعه یا تفسیرِ رؤیا مهمتر است.
تئوری رؤیای فروید
یعنی این نظریه کاربردهای دیگری هم دارد. اما پیش از آن، چون فاصلهٔ زیادی از جلسههای پیشین افتاده است، طبق روال همیشگیِ آغاز جلسهها، مباحث کلیای را که گفتهام یادآوری میکنم تا وارد موضوعی خاص شویم.
فقط نکات کلیدی را میگویم و میکوشم مباحث مهمی را که گفتهام به نوعی پوشش دهم. دربارهٔ اینکه موضوع این جلسهها چیست، قبلاً چند بار تأکید کردهام که میخواهیم اینجا دربارهٔ چیزی بحث کنیم که فروید آن را فراروانشناسی، متاسایکولوژی، نامیده است.
نه روانکاوی به معنای متعارف، که بخش عمدهاش تکنیکهای رواندرمانی است. فراروانشناسی را میتوان بخشی از روانکاوی دانست که میکوشد تا حد ممکن برای همهٔ رفتارهای انسان مدلی ارائه دهد و به ما بگوید فرایندهای روانی چگونه اتفاق میافتند. این فقط شامل رفتارهای ارادی ما نیست، بلکه هر فرایند و رفتاری را که انسان از خود نشان میدهد در بر میگیرد؛ از جمله رؤیا، که بخشی از رفتارها، یا به هر حال از فعالیتهای روانی انسان است. بنابراین دنبال مدلی هستیم که تا حد ممکن بتواند این رفتارها را توجیه کند.
فرهنگ اصولاً مجموعهای از فعالیتها و رفتارهای انسانی است که به نوعی ثبت شده و به ما به ارث میرسد، و ما در محیطی فرهنگی زندگی میکنیم.
پس طبیعی است که اگر مدل خوبی داشته باشید که فعالیتهای ذهنی و روانی انسان را مدل کند، این مدل به کار تحلیل فرهنگ هم میآید. نه تنها به کار میآید، بلکه به نظر میرسد برای تحلیل فعالیتهای فرهنگی بشر ضرورت دارد که چنین مدلهایی داشته باشیم.
مثلاً اگر بخواهید آثار هنری را تحلیل کنید، خیلی مهم است مدلی داشته باشید از اینکه اثر هنری اصلاً چگونه خلق میشود و از کجا بیرون میآید.
مباحثی که امروز با عنوان نقد روانکاوانه مطرح است، و هر یک از مکتبهای روانکاوی مباحث نقدی خاص خود را دارد، نتیجهٔ همین است: اگر معتقد باشید بخش عمدهای از فعالیت هنرمند در هنگام خلق اثر هنری از ناخودآگاهش سرچشمه میگیرد، آنگاه شناختن مکانیسمهای ناخودآگاه، یعنی اینکه وقتی چیزی از ناخودآگاه میخواهد وارد خودآگاه شود طی چه فرایندی سانسور و تحریف میشود، برای درک عمیقِ آنچه واقعاً پشت اثر هنری وجود دارد بسیار مهم است.
بنابراین هدف ما کاملاً مشخص است: نمیخواهیم اینجا از رواندرمانی حرفی بزنیم، بلکه میخواهیم دربارهٔ بحثهای نظری روانکاوی صحبت کنیم.
قبلاً اشارهای کردهام و دوباره اشاره میکنم که همهٔ ما برای خودمان نوعی فراروانشناسی عامیانه داریم. اگر از مردم بپرسید رفتارهای انسانی چگونه تولید میشوند، جوابی به شما میدهند؛ خلاصه، همهٔ ما چیزی در ذهن داریم از این قبیل که بشر موجودی مختار است، نیرویی به نام اراده دارد، مصالح و هدفهایی برای خودش در زندگی دارد، و رفتارهایی که نشان میدهد، یعنی انتخابهایی که در موقعیتهای گوناگون میان رفتارهای مختلف میکند، به این دلیل است که میخواهد به اهداف خاصی برسد.
البته اهداف در اینجا صرفاً اهداف متعالی نیستند؛ ممکن است دور شدن از بعضی ناراحتیها یا برخی مسائل احساسی هم سبب شود رفتارهایی از ما سر بزند. اینها هم جزو اهدافاند.
ما میخواهیم احساسهای بد نداشته باشیم و احساسهای خوب داشته باشیم. بنابراین شما کلاً مدلی در ذهن دارید دربارهٔ اینکه انسان چگونه رفتار میکند و رفتارهای عمومی زندگیاش از کجا سرچشمه میگیرد. نکته این است که این فراروانشناسی عامیانه، بیش از اندازهای که از لحاظ علمی تحملپذیر باشد، بر آزادی و اختیار و خودآگاهی تأکید میکند.
مثلاً با چنین دیدگاههایی نمیتوانید کوچکترین حرفی دربارهٔ تولید رؤیاها بزنید؛ رؤیاها با اختیار ما تولید نمیشوند. فروید و دیگر روانکاوان میکوشند نشان دهند که چه حجمی از رفتارهای ما اصولاً بهطور مستقیم تحت کنترل خودآگاهی نیست.
این حجم خیلی بیشتر از آن است که فکر میکنیم. و واقعاً اگر این سه نفر، یعنی فروید و یونگ و لکان، را به ترتیب تاریخی کنار هم بگذارید و نظریههایشان را مطالعه کنید، میبینید که این تأکید بر ناخودآگاهی تازه سیری صعودی هم دارد.
فروید ناخودآگاهی را بخشی از روان میدانست و اگر میخواست تمثیلی به کار ببرد، از این تمثیل استفاده میکرد که روان مثل کوه یخ است: بخشی از کوه یخ را میبینیم و بخش عمدهٔ آن زیر اقیانوس است و آن را نمیبینیم؛ یعنی حجم ناخودآگاهی انگار بیش از خودآگاهی است و شاید چیزی حدود ۹۰ درصد کوه یخ دیده نمیشود.
اگر از یونگ بپرسید که ناخودآگاهی را با تمثیل برایتان بیان کند، عبارت معروفی از او هست که میگوید خودآگاهی مثل جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی است.
اینجا شدت تأکید بر اینکه ناخودآگاهی چقدر از خودآگاهی بزرگتر است با چنین اغراقی بیان شده است. یونگ افزون بر ناخودآگاه شخصی، که بیشتر بحثِ فروید است، از ناخودآگاهی جمعی سخن میگوید که اصلاً بیرون از حیطهٔ تاریخ زندگی بشر است.
فروید اصولاً معتقد است که ناخودآگاهی از خاطرات کودکی و برخی خاطراتی که در بزرگسالی واپسزده میشوند شکل میگیرد؛ در حالی که یونگ به نوعی معتقد است بخش عمدهای از ناخودآگاهی انگار به ارث رسیده و اصلاً ربطی به تاریخچهٔ زندگی ما ندارد.
لکان شاید از این هم افراطیتر باشد. آن بخش خودآگاه که به آن «من» میگوییم، و در تئوری فراروانشناسی اصولاً به نظر میرسد که ۱۰۰ درصد رفتارهای انسانی از همین «من»، یعنی از بخش ارادی و تحت کنترل ما، بیرون میآید، از نظر لکان اصولاً چیزی خیالی است که انگار اصلاً وجود ندارد.
لکان برای این بخشی که به آن «من» میگوییم هیچ واقعیتی، به آن صورتی که شاید حتی یونگ قائل است، قائل نیست. به همین سبب میان دیدگاههای روانکاوانه و آنچه ما به آن عادت داریم واقعاً تفاوتی عمده وجود دارد؛ و برای همین روانکاوی در برخورد اول آدم را کمی پس میزند و آدم بهراحتی نمیتواند با آن کنار بیاید.
این یکی از دلایل آن است. نکتهٔ بسیار عمده دربارهٔ فراروانشناسی عامیانه این است که اساساً غیرعلمی است؛ یعنی میان تصوراتی که از خودتان و نحوهٔ رفتارتان دارید و آنچه از دانش یاد میگیرید هیچ ارتباطی وجود ندارد. برای نمونه، وقتی دربارهٔ خودتان صحبت میکنید، از مفاهیمی مثل اراده، آزادی، باور، عقیده، میل و اهداف و از این قبیل سخن میگویید.
در حالی که وقتی بهطور علمی دربارهٔ طبیعت صحبت میکنیم، هیچیک از این واژهها را به کار نمیبریم. واژگان روانشناسی عامیانه واژگانی کاملاً خاص است که با دیگر شاخههای علم ارتباطی ندارد، و این دقیقاً معنای غیرعلمی بودن است.
اگر بخواهم دربارهٔ رفتار انسان نظریه یا مدلی علمی داشته باشم، باید بکوشم آن را در مدلها و نظریههای علمی دیگر جا بدهم یا به آنها مرتبط کنم، و بکوشم از واژگان علمی استفاده کنم. به همین سبب وقتی روانکاوی و مدلهای روانکاوانه، مثلاً مدل فرویدی، را مطالعه میکنیم، از تصورات عامیانهای که دربارهٔ رفتار انسان داریم خیلی دور میشویم.
این را همیشه بهعنوان مقدمه تا حالا چند بار تکرار کردهام، چون فکر میکنم باورکردن حرفهای فروید در بسیاری جاها آسان نیست و نزدیک شدن به نظریهٔ فروید با نوعی مقاومت در آدم همراه است. خود فروید بارها تأکید میکرد که روانکاوی در فرهنگ بشری دچار چنین مقاومتی میشود.
دلیلش این است که روانکاوی دقیقاً چیزهایی را میگوید که نمیخواهیم باور کنیم. اگر این نظریهٔ فروید را بپذیرید که بخشی از خاطرات و احساسات ما به دلایلی پذیرفتنی نیست و تمدن سبب میشود اینها رانده و فراموش شوند، آنگاه روانکاوی انگار همان چیزی را به ما تحمیل میکند که در برابرش مقاومت میکنیم: وجود چیزی در ما که با تصوری که از خودمان داریم نمیخواند و نمیخواهیم آن را بپذیریم.
بنابراین طبیعی است که در ارتباط برقرار کردن با آن مشکل داشته باشیم. کاری که فروید میخواهد بکند این است که فراروانشناسیای علمی بسازد.
مدام بر این تأکید میکنم، چون فکر میکنم بعداً که دربارهٔ یونگ و لکان و دیگران بحث میکنیم، خیلی مهم است که این نکتهٔ فرویدیِ فراموششده را در نظر داشته باشیم. فروید شدیداً تمایل دارد که روانکاوی خود را در دیگر شاخههای علم جا بدهد: اگر ممکن باشد، در فیزیک؛ یعنی تقلیلگراست، به این معنا که اگر بتواند، روانکاوی را حتی در فیزیک جا میدهد؛ اگر نه، در بیولوژی یا دستکم در عصبشناسی؛ یعنی حرفی نزنیم و واژگانی به کار نبریم که اصولاً در شاخههای دیگر اصلاً استفاده نمیشود. اگر میخواهید رفتار انسان را مطالعه کنید، اینطور نگاه کنید: فرض کنید فیزیکدان هستید؛ رفتارهایی که انسان انجام میدهد از نظر فیزیکی چه حساب میشوند؟
اینها به معنای فیزیکی «کار» حساب میشوند، و کار به مفهوم انرژی مربوط است. بنابراین طبیعی است که فروید به این سو برود که اگر میخواهم رفتار انسان را مدل کنم و مدلی علمی برایش ارائه دهم، باید ببینم انرژی چگونه پدید میآید و چگونه میتوان توضیح داد که رفتارها از آن ظاهر میشوند. هر رفتار انسان، خلاصه، انرژی صرف میکند.
این انرژی چگونه رفتارها را پدید میآورد؟ در اعصاب، این انرژی الکتریکی است و پیامهایی پخش میشوند؛ سپس، در فرایندهایی که شاید از نظر روانکاوی خیلی مهم نباشند، این پیامها به حرکاتی یا تصوراتی تبدیل میشوند یا چیزهایی را از حافظه به ذهن ما میآورند.
همهٔ اینها بهوسیلهٔ انرژیای است که در اعصاب جریان پیدا میکند. بنابراین از نظر فروید روشن است که اگر بخواهیم مدلی علمی ارائه دهیم، باید بر مفهوم انرژی روانی و نحوهٔ توزیع انرژی بهوسیلهٔ اعصاب تمرکز کنیم؛ این چیزی است که ما بهطور علمی دربارهٔ رفتارها میدانیم.
پس بکوشیم نظریههای خودمان را با این پسزمینه شکل دهیم. خیلی مهم است بدانیم که فروید اطلاعات مهمی از عصبشناسی داشته است؛ او اصولاً پیش از آنکه وارد کار روانکاوی شود، سالها در عصبشناسی کار کرده بود، و این به او کمک میکند برای توجیه رفتار ایدههای عصبشناسانهٔ خوبی داشته باشد.
افزون بر اینکه میکوشیم مدلی علمی ارائه دهیم، این مدل علمی شامل چند چیز است که چون قبلاً مفصل دربارهشان بحث کردهام، فقط تیتروار میگویم. نخست اینکه مدل باید تقلیلگرا باشد، به همان معنایی که گفتم؛ یعنی باید بکوشیم تا حد ممکن به انسان مثل یک سیستم فیزیکی نگاه کنیم.
مثل ماشینی به او نگاه کنیم که به نوعی حالت دترمینیستی دارد. فراموش نکنید که اگر امروز شبههای دربارهٔ دترمینیسم وجود دارد، پس از پدید آمدن نظریههای کوانتومی است. در زمان فروید، دیدگاههای علمی شدیداً دترمینیستیاند؛ یعنی جهان، جهانی لاپلاسی است. بنابراین سخن گفتن از آزادی و اختیار و مانند اینها اصلاً آسان نیست.
نمیخواهم بگویم فروید آنقدر شجاع است که بخواهد نظریههای روانی خود را بر چیزی مثل مدل لاپلاسی، یعنی مدلی کاملاً دترمینیستی، پیاده کند؛ ولی فضای فکریاش این است که انگار تمایل دارد تا حد ممکن دترمینیستی باشد. مثلاً یکی از استدلالهای سادهای که از همین راه میتوان برای وجود ناخودآگاه آورد این است.
فروید اینطور استدلال میکند: ما بارها میخواهیم کاری بکنیم ولی کار دیگری انجام میدهیم؛ دچار لغزش میشویم و کارهای ناخواسته میکنیم؛ میخواهیم واژهای را به زبان بیاوریم ولی واژهٔ دیگری به زبانمان میآید. اگر بخواهید دترمینیستی فکر کنید، این کار را خودآگاهِ ما نکرده است، چون ما چیز دیگری را اراده کرده بودیم.
پس چیز دیگری در ما وجود دارد که وقتی دچار لغزش میشویم باید آن را عامل لغزش بدانیم. نمیتوانیم بگوییم این لغزش همینطوری پدید آمد؛ چیزی همینطوری پدید نمیآید. بنابراین باید تصوری ماشینی داشته باشیم، تا حد ممکن جبرگرا باشیم و فیزیکالیست باشیم؛ یعنی باید بکوشیم همهچیز را فیزیکی ببینیم.
اعتقاد به روح و چیزهای ماورای طبیعی در دانش راهی نداشته و هنوز هم به آن صورت ندارد؛ یعنی پارادایم غالب علمیِ ما هنوز هم فیزیکالیستی است. بنابراین باید بکوشیم همهچیز را تا حد ممکن به آناتومی تقلیل دهیم. جسم مهم است؛ اگر دربارهٔ چیزهایی روانی بحث میکنیم، بگوییم جایگاه آنها در کجای این جسم است.
حداکثر به سراغ عصبشناسی برویم. این خیلی شجاعت میخواهد، چون خود فروید هم میداند که در زمانی که زندگی میکند، عصبشناسی هنوز دانش خیلی پیشرفتهای نیست و فیزیولوژی هنوز چندان پیشرفت نکرده است. ولی به هر حال تلاش خودش را میکند و میکوشد در حد مقدماتی کارهایی انجام دهد.
نکتهٔ بسیار مهم دیگر این است که در دانش، دستکم در زمان فروید، اصلاً تصوری از این وجود ندارد که توجیههای غایتشناسانه داشته باشیم؛ یعنی بگوییم چیزی اتفاق میافتد چون میخواهد به هدفی برسد.
در حالی که تمام فراروانشناسی عامیانه پر از غایتشناسی است: چرا این کار را کردی؟ چون میخواستم آنطور بشود. ما در دانش چنین چیزی نداریم و نمیتوانیم چیزها را اینطور توجیه کنیم.
ما نمیگوییم این جسم افتاد چون میخواست به زمین برسد. در طبیعیات قدیمِ ارسطویی، جسم به زمین میافتاد چون میل داشت؛ چون از خاک بود و مرکز زمین جایی است که همهٔ اجسامی که از خاکاند انگار میخواهند به اصل خود بازگردند.
بنابراین جسم برای حرکت خود غایتی داشت. چرا باران میبارد؟ یک توجیه دینی این است که باران میبارد تا کشتزارها سیراب شوند. توجیه علمی این است که باران میبارد چون ابری آنجا هست، اتفاقهایی میافتد و بعد چیزهایی به آب تبدیل میشوند.
توجیه علمی فاعلی است، نه غایی؛ به این نگاه نمیکنیم که بعداً قرار است چه اتفاقی بیفتد.
در واقع باید به نوعی بکوشیم توجیههایی کور داشته باشیم. در این زمان چیزی از آینده وجود ندارد و در اجسام هم اطلاعاتی دربارهٔ آیندهٔ خودشان نیست؛ میخواهیم با گذشتهٔ آنها توجیه کنیم. دترمینیسم همین است: در جهان لاپلاسی، گذشته است که آینده را میسازد.
نه اینکه فکر کنیم بعداً چه قرار است پیش بیاید یا چه اتفاقی قرار است در دنیا بیفتد. این را در هر جلسه بهشدت تأکید کردهام و این جلسه هم مستثنا نیست: فروید تحت تأثیر داروینیسم است و بنابراین انگار به نوعی دارد کار داروین را تکمیل میکند.
یعنی این تمایل در او هست: داروین نظریهای جالب ارائه کرده که تا حدودی میکوشد نشان دهد، و به نظر میرسد در نشان دادنش موفق است، که نوع انسان و انواع دیگر چگونه در روالی طبیعی پدید آمدهاند، با مکانیسمهایی که به این نتیجهٔ کمی وحشتناک میرسند که انسان هم حیوانی است در میان دیگر حیوانات؛ در حالی که این با تصورات تاریخی بشر از خودش سازگار نبوده است. حالا چیزی باقی مانده است.
فرض کنیم مکانیسمهایی هست که دستکم این احتمال را پدید میآورد که بشر هم در همان فرایندهایی پدید آمده که حیوانات پدید آمدهاند و هیچ منشأ مقدسی ندارد؛ ولی در بشر فعالیتهایی میبینیم که ظاهراً با فعالیتهای حیوان خیلی فرق میکند.
فروید انگار در ته ذهنش این است که توجیه کند که نه، اینطور هم نیست: اگر مدل خوبی ارائه دهیم، میبینیم که رفتارهای انسان هم به نوعی چنین است؛ نهاد انسان هم باز نهادی حیوانی است که فقط کمی پیچیده شده است.
بنابراین او به نوعی کار داروین را تکمیل میکند؛ یعنی اگر در کار داروین مشکلی هست، این است که کسی میتواند از داروین بپرسد: اگر میان حیوان و انسان فرایندی مشترک اتفاق افتاده است، پس چرا رفتارهای انسان اینقدر با رفتار حیوانهای دیگر فرق میکند؟
فرقی از زمین تا آسمان؛ به نظر میرسد این موجود واقعاً به عالم دیگری تعلق دارد. این احساسی است که بشر همیشه نسبت به خودش داشته است: یک عالم حیوانی داریم و یک عالم انسانی. این را چگونه میتوانیم توجیه کنیم؟
چرا اینقدر تفاوت وجود دارد؟ فروید به نوعی میکوشد بگوید آن تفاوت به آن اندازه که فکر میکنیم نیست؛ یعنی مدلی ارائه دهد که در آن نهاد، یعنی آن چیز اصلیِ انسان که واقعاً وجود دارد، نهادی حیوانی است و سپس چیزهایی، پیچیدگیهایی، بر آن سوار میشود که یک سری فعالیتهای دیگر را پدید میآورد.
حتی فعالیتهای هنری و اعتقادات دینی، همه در مدل فروید از نهادی حیوانی ناشی میشوند. بنابراین از این جهت کاملاً روشن است که فروید انگار به نوعی داروینیسم را پیش میبرد و مشکل بزرگی را از پیش پای نظریهٔ داروین برمیدارد. پس یک نکتهٔ بسیار مهم این است که فروید میخواهد مدلی علمی ارائه دهد که این ویژگیها را داشته باشد.
نکتهٔ دیگری که باز در بیشتر جلسهها به آن اشاره کردهام این است که وقتی مدلی علمی ارائه میدهید، همیشه مجموعهای از فکتها، یعنی مجموعهای از مشاهدات مورد تأیید، دارید که آن مدل باید بتواند آنها را توجیه کند. فکتهایی که فروید با آنها مواجه است، فکتهای عادیِ زندگی روزمرهٔ ما نیستند.
فروید میخواهد مدلی برای انسان داشته باشد که دستکم مجموعهای از بیماریهای روانیِ شناختهشده را توجیه کند. یک بار این مثال را زدهام که فرض کنید دارید دستگاهی مثل تلویزیون را مطالعه میکنید. این مثال را میزنم چون فکر میکنم عدهای از دانشجوها برق خواندهاند؛ وگرنه مثال خیلی خوبش مطالعاتی است که امروز روی مغز انجام میشود.
فرض کنید نمیدانید در تلویزیون چه میگذرد و میخواهید از همین بیرون مدلی برایش ارائه دهید. اگر همینطوری بنشینم و این تلویزیون را سالها هم نگاه کنم، ممکن است هیچ ایدهای به ذهنم نرسد.
فکر میکنم این چیزی مثل سینماست: عکسهایی هست که هر ۲۴ ثانیه یک بار از آن پشت پخش میشود و من آن را میبینم. ولی فرض کنید ایرادهای تلویزیون را ببینم؛ مثلاً گاهی تلویزیون ایرادی پیدا میکند و فقط یک خط سفید در وسطش دیده میشود.
گاهی یک خط عمودیِ سفید دیده میشود و گاهی یک نقطهٔ سفید. با دیدن اینها دیگر روشن است که موضوع، پخش عکسها ۲۴ ساعت یک بار نیست؛ یعنی تلویزیون چیزی شبیه سینما نیست.
یعنی وقتی به ایرادهای یک سیستم نگاه میکنید و با آنها مواجه میشوید، دیگر هر مدلی نمیتواند آنها را توجیه کند. ممکن است ۱۰ مدل مختلف داشته باشم که کارِ چیزی شبیه تلویزیون را توجیه کند؛ ولی اگر با مجموعهای از اشکالها مواجه شوم، باید اجزایی در مدلم داشته باشم تا بتوانم بگویم وقتی این جزء خراب میشود، این اتفاق میافتد.
بنابراین ایرادهایی که در رفتار بشر پیدا میشود، یعنی بیماریهایی مثل هیستری و اسکیزوفرنی و مانند اینها، که فروید خیلی با آنها سروکار داشته است، بهویژه هیستری، چیزهاییاند که در ذهن فروید هستند و او دنبال مدلهایی میگردد که این رفتارها را توجیه کند. فروید به هر دلیلی به رؤیاها علاقهمند است و در جوانی به هیپنوتیزم علاقهمند بوده است.
اینها همه بیرون از زندگی عادی بشرند. بنابراین فکتهایی که فروید مطالعه میکند فکتهاییاند که با فکتهای روزمرهٔ ما چندان سازگار و آشنا نیستند. طبیعی است که مدلی که میسازد ممکن است پیچیدگیهایی داشته باشد که در برخورد اول نفهمید چرا این حرفها را میزند و چرا چنین اجزایی را وارد مدل خود میکند.
اینها را لازم دارد، چون مجموعه فکتهایی که مطالعه میکند کمی غیرعادیاند. به نظر من این نکتهٔ خیلی مهمی است و برای همین خیلی بر آن تأکید میکنم. همهٔ آدمها بار اول که با روانکاوی مواجه میشوند، ابتدا به ساکن اصلاً نمیفهمند این حرفها یعنی چه.
ولی اگر اول کمی با مشاهدات عجیب و غریبی آشنا شوند که رواندرمانگرها با آنها مواجهاند، وضع فرق میکند. من فکر میکنم اگر کسی بخواهد کتابی دربارهٔ رواندرمانی یا نظریههای فروید و یونگ و دیگران بنویسد، خوب است در آغازِ آن فصلی بگذارد و مجموعهای از چیزهای تثبیتشده و موجود را که احتمالاً ما آدمهای عادی از وجودشان بیخبریم، اول بیاورد تا ذهن آدمها را به هم بریزد و ببینند این فراروانشناسی عامیانه به هیچ دردی نمیخورد که بگوییم این رؤیاها چگونه پدید میآیند و این بیماریها از کجا میآیند. وقتی ذهنتان به هم ریخت و تشنه شدید، آنوقت به سراغ مدلها میروید.
این مدل هرقدر هم که عجیب و غریب باشد، دستکم میبینید که این بیماریها را به نوعی توجیه میکند. واقعاً یکی از موفقیتهای فروید این است که مدلی که ارائه میکند، بیماریهای روانیِ شناختهشده در زمان خودش را تا حدود زیادی در یک مقولهبندی به هم مرتبط میکند.
یعنی بعضی از بیماریها را به هم ربط میدهد و میگوید این بیماری نگاتیوِ آن یکی است: مثلاً در حالت افراط به یک سو میرویم و در حالت تفریط به سوی دیگر. حتی میتوانیم مکانیسمهای تولید بیماریها را درک کنیم؛ مثلاً اینکه آدم چگونه همجنسگرا میشود و چه مشکلاتی در کار است؛ و اینها قابل مطالعه است؛ چون فروید با مدل خودش واقعاً به نوعی چیزهایی را پیشگویی میکند که بعداً قابل مطالعهاند. مثلاً فروید معتقد بوده که همهٔ انواع هیستری به نوعی به ترومایی جنسی در کودکی برمیگردند. واقعاً اینطور نیست که نتوانیم این را مطالعه کنیم.
امروز دربارهٔ آدمهایی که هیستری دارند آمارهایی وجود دارد که، نمیخواهم بگویم این نظریهٔ فروید را دربارهٔ هیستری تأیید میکند، ولی آن را تا حدودی معقول جلوه میدهد؛ یعنی به نظر میرسد بسیاری چنین تروماهایی داشتهاند.
یکی از حاضران: مثالی که زدید، مثلاً در بحث شناخت، دربارهٔ کسی که نمیداند این چیست و اصلاً پیش از این چنین کاری نکرده است؛ رابطهٔ آن را با آنچه گفتید فکر میکنم فقط کمی متوجه شدم، یعنی اینکه آنچه به آن نگاه میکنیم برای ما عجیب است.
نمیفهمم کجایش را نمیفهمید. هر مدل علمی میخواهد فکتهایی را توجیه کند.
مثلاً وقتی نیوتون مکانیک نیوتونی را مطرح میکند، واقعاً مهمترین چیزی که میخواهد توجیه کند قوانین کپلر است؛ یعنی مشاهداتی ستارهشناختی وجود داشته و کپلر از روی آنها قوانینی درآورده است. حالا ما میخواهیم ریداکشنی انجام دهیم و یک سری قوانین ساده بگذاریم تا به جایی برسیم که بتوان قوانین کپلر را از قواعدی ساده به دست آورد.
اگر بخواهم مثلاً برای رفتار انسانی مدل ارائه کنم، اول مجموعهای از تجربیات و فکتها را جمعآوری میکنم، و هر دانشی همینطور است؛ بعد میکوشم مدلی ارائه دهم که با آنها فیت شود و دستکم بیشتر این فکتها را توجیه کند. اصلاً دو مدل علمی را چگونه با هم مقایسه میکنیم؟
مثلاً چرا نظریهٔ اینشتین جانشین مکانیک نیوتونی میشود؟ چون همهٔ فکتهایی را که آن توجیه میکرد، این هم توجیه میکند، و فکتهایی را هم توجیه میکند که آن توجیه نمیکرد؛ مشاهداتی وجود دارد که مکانیک نیوتونی آنها را توجیه نمیکند. مهم این است که از اول، وقتی میخواهید نظریهای بدهید، فکتهایتان چیست.
فروید با مجموعهای از فکتها سروکار دارد که ما با آنها سروکار نداریم. همهٔ رواندرمانگرها و همهٔ روانکاوها اینطورند: در دنیایی زندگی میکنند که دنیای بیماریهای روانی است. مثالی که زدم هم همین را میخواهد بگوید.
اگر الان به این تلویزیون نگاه کنم، حتی اگر اطلاعاتی هم از الکترونیک داشته باشم، واقعاً یکی از سادهترین چیزهایی که میتوانم دربارهٔ سیستم تلویزیون بگویم این است که چیزی مثل سینماست.
ولی بعداً میبینم که ایرادهایی در تلویزیون پیدا میشود که در سینما امکان ندارد پیدا شود، و هیچ توجیهی ندارم برای اینکه چگونه ممکن است خطی سفید در وسط آن بیفتد. البته در سینما هم ایرادهایی اتفاق میافتد، مثلاً پارگی؛ سینما را هم اینطور نگاه کنید.
فرض کنید هیچ چیز نمیدانید. اگر یک بار جلوی چشمتان فیلم بسوزد، راهنمایی خیلی خوبی به شما میدهد: میفهمید که چیزی قابل اشتعال آنجا هست. ایرادهای یک سیستم همیشه راهنماییهای بسیار خوبیاند تا به اجزایی که نمیشناسم به نوعی پی ببرم.
این فقط دربارهٔ روان انسان نیست؛ کلاً همینطور است. نمونهای خیلی ساده بگویم: در نوروساینس معتقدند بخشی از مغز هست که واژگان زبان در آن ذخیره میشود؛ یعنی زبان مادریتان، که آن را بلدید، در جای خاصی از مغزتان ذخیره شده است.
و زبان بیگانهای که یاد میگیرید، در لایهٔ فیزیکی، جای دیگری را به خود اختصاص میدهد.
سلولهای دیگریاند که انگار آن زبان را فرا میگیرند. این تصور خیلی عجیبی است؛ فکر میکنم همهٔ شما در درجهٔ اول میگویید لابد بخشهایی از مغزمان هست که با آنها زبان یاد میگیریم، اما اینکه واژگان جدا باشند، و حتی دستور زبان هم اینطور جدا باشد، عجیب است. چرا این نظریه وجود دارد و امروز همه به آن معتقدند؟
چون آدمهایی هستند که آسیب مغزی دیدهاند، مثلاً تصادف کردهاند، و زبان مادریشان از یادشان رفته، ولی زبان دومشان از یادشان نرفته است؛ یعنی دقیقاً جایی از مغزشان آسیب دیده که به نظر میرسد دقیقاً همان جایی بوده که زبان مادریشان قرار داشته است. پس ایرادها کمک میکنند اطلاعاتی دربارهٔ اجزای سیستم و کارکرد آنها به دست آوریم.
این خیلی ساده است. فکر میکنم مهندسها اصلاً همینطور خیلی چیزها را میفهمند: چیزهایی را قطع میکنند و در خروجی میبینند چه اتفاقهایی میافتد و کلی اطلاعات به دست میآورند. به سراغ مثال مهندسی نرفتم تا فهمش آسان باشد.
تاریخ روانکاوی را فعلاً کنار بگذاریم و ببینیم فروید سرانجام به چه میرسد.
فروید نخست بهشدت به چنین مدلی از روان انسان میرسد: مثل سیستمی که میخواهد خود را در مینیمم انرژی، یا به اصطلاحِ روانی در مینیمم تنش، نگه دارد. انگار سیگنالهایی مرتب از درون و بیرون آن پدید میآیند و سیستم لذت بردن را میخواهد؛ شاید اصطلاح خوبی برایش رسیدن به حالت خلسه باشد.
مثل حالتی که در آن انگار همهٔ اعصاب در وضعیتی آرام و خوب قرار دارند. این چیزی است که با تصورات علمی خیلی سازگار است: اینکه بیشتر سیستمها بهطور طبیعی میخواهند در مینیمم پتانسیل قرار بگیرند.
بنابراین این مدلی است که مبنای یک مدل علمی است.
سیستمی داریم که در آن انرژیهایی تولید میشود و سیگنالهایی پدید میآید و تنشهایی ایجاد میشود؛ مثلاً ممکن است سیگنالهای درد پدید بیاید. ما میخواهیم همهٔ دردها از بین بروند و همهچیز سرانجام خوشی و خوبی باشد؛ انگار به نوعی داریم به مینیمم تنش میرسیم؛ چیزی شبیه مینیمم انرژی، یعنی در مینیمم انرژی بودن.
فروید بهشدت بر تولید و جریان انرژی تأکید دارد و مدلی ارائه میدهد از اینکه انرژی چگونه تولید میشود و چگونه جریان پیدا میکند، و اینکه چگونه به مینیمم تنش میرسیم و خود را به بیشترین ارضای چیزهایی که میخواهیم میرسانیم.
تأکید او بر جسم است و فوراً به سراغ این میرود که کدام لذتهای جسمانی از همه مهمترند؛ چون بیشترین انرژی روانی به همانجا معطوف میشود، بلکه به نوعی انرژی روانی انگار اصلاً همینطور تولید میشود. در طول زندگی به جایی میرسیم که به نظر میرسد از آن پس تا پایان عمر، غرایز جنسی بیشترین لذت جسمانی را به ما میدهند.
لذتهای روحانی و مانند اینها را از ذهنتان دور کنید؛ داریم مدلی فیزیکالیستی ارائه میدهیم. بنابراین وقتی از لذت صحبت میکنیم، نتیجهٔ مدل اساسی ما، که انسان را مثل یک سیستم در نظر میگیرد، این است که انسان دنبال لذت و دوری از درد است؛ یعنی دنبال مینیمم تنش.
مثل یک سیستم فیزیکی، دنبال بیشترین لذت و کمترین درد میرود. اصلاً لازم نیست حرفی از این بزنیم که اختیار دارد یا ندارد؛ سیستم میتواند کاملاً جبری حرکت کند و توهمی از اختیار هم در آن باشد. حالا بیشترین لذت از چه چیزی به دست میآید؟ از چیزهای جنسی.
بنابراین از نظر فروید، مبدأ اصلیِ تولید انرژی روانی انرژی جنسی است، چیزی که به آن لیبیدو میگویند، و بیشترِ فعالیت انسان انگار به نوعی در جهت رفتن به سوی لذتهای جنسی است. این یکی از چیزهای عجیب و غریب نظریهٔ فروید است که معمولاً آدمها واکنش خوبی به آن نشان نمیدهند.
اما این نتیجه در کاری که فروید میکند منطقی به نظر میرسد.
نتیجهاش این است که نهاد بشر، یعنی واقعیت روان بشر، همان چیزی است که خود فروید آن را نهاد، اید، مینامد. در درون خودتان موجودی را تصور کنید که صرفاً در جهت لذت حرکت میکند؛ تصوری کاملاً حیوانی است و اصلاً چیزی انسانی در آن نیست. بعد چه اتفاقی میافتد؟ ما سیستم عصبی و مغزی بسیار پیچیده و هوشمند داریم.
این حیوان ممکن است بارها بخواهد لذتهایی ببرد و موفق نشود و باز دوباره امتحان کند؛ به اصطلاح، سرش به سنگ بخورد و درس نگیرد. انسان اینطور نیست. وقتی اید از دوران کودکی به حرکت درمیآید و دنبال دوری از درد و رسیدن به لذت میرود، سیستم عصبیای که ما داریم هر بار درسهایی میگیرد.
اگر این لذت را الان ببرم، بعداً بلایی سرم میآید؛ بنابراین به نوعی آن را کنترل کنم که دیگر دنبالش نروم و آن را به تعویق بیندازم. پس کمکم سیستم پیچیدهای در ما پیدا میشود که هدفش همان بیشینه کردن لذت است، ولی دیگر نه با تصمیم لحظهای.
انگار از تجربیات گذشتهٔ خودمان کمکم نوعی سیستم مدیریت در ما شکل میگیرد؛ مدیریتی که لذت بردن را کنترل میکند. این جزء دوم روان ماست که به آن ایگو میگوییم.
همان چیزی است که به آن «من» میگوییم؛ آن قسمتی که به نظرمان میرسد بر آن کنترل داریم. و فقط همین نیست: بخش دیگری هم در روان ما پدید میآید که به آن سوپرایگو میگوییم؛ مجموعهای از دستورالعملها که ما تجربه نکردهایم و ایگوی ما آنها را تولید نکرده، بلکه از پیش وجود داشتهاند.
این دستورالعملها تحت تأثیر پدر و مادر و فرهنگی که در آن زندگی میکنیم، انگار در ذهن ما کپی شدهاند. بنابراین اید به نوعی دستورهای ایگو را اجرا میکند، و بر خودِ این ایگو هم، افزون بر اصل لذت، انگار مجموعهای از محدودیتهای فرهنگی تحمیل شده است.
این محدودیتها معمولاً در قالب کلام به ما عرضه میشوند.
البته ممکن است لزوماً در قالب کلام نباشند، ولی از فرهنگ به ما به ارث میرسند. نکتهٔ بسیار مهم در این مدل فرویدی این است که نهاد همان اید است، همان چیز لذتطلب؛ ولی ممکن است این نهاد به دلیل انبوهی از چیزهای فرهنگی که به ذهن آدم منتقل میشود، وضعیتی پیچیده پیدا کند.
ممکن است آدمی را ببینید که تمام عمرش رفتارهایی میکند که فقط رنجش میدهد، ولی باز این کارها را میکند؛ چون انگار دستورالعملی را از کودکی در ذهنش کپی کرده است.
مثلاً فروید چگونه توجیه میکند که اگر نهاد ما نهادی لذتطلب است، آدمهایی ریاضت میکشند و تمام عمرشان ریاضت میکشند و خود را به رنج میاندازند؟
برای چه این کار را میکنند؟ چون سوپرایگویشان به آنها گفته این کار خوب است و باید اینطور رفتار کنیم؛ این دستور انگار به نوعی کپی شده و آدم تا پایان عمر از دستورالعملی پیروی میکند که با خواستههای اید هماهنگ نیست. اصولاً ایگو و سوپرایگو اید را محدود میکنند.
یعنی همیشه همینطور است: اید الان میخواهد کاری بکند و لذتی ببرد، ولی ایگو نمیگذارد، سوپرایگو نمیگذارد. نکتهٔ بسیار مهم این است که مدل فرویدی مدلی پر از تنش است. یک اید هست که مبدأ اصلی انرژی است و خلاصه انرژیها را به راه میاندازد.
مثل کانال آبی که اید مسئول تأمین انرژی آن است، و بعد این انرژی به این سو و آن سو، مثلاً در سیستم عصبی ما، توزیع میشود و کارهای مختلفی انجام میدهیم. چیزی به نام واقعیت هم وجود دارد که اید میخواهد با آن لذتی ببرد، ولی به دلایلی نمیتواند.
فرض کنید اصلاً هیچ سوپرایگویی هم در کار نباشد؛ باز آدمهای دیگر یا شرایط طبیعی مانع لذتی میشوند. از سوی دیگر محدودیتهای اخلاقی و فرهنگی وجود دارد: اید میخواهد کارهایی بکند، ولی این کارها ممنوع است؛ مثال بسیار کلاسیک فرویدی این است که از نظر فروید همهٔ آدمها میل به آمیزش با محارم دارند، ولی در همهٔ فرهنگها این کار نهی شده است.
بنابراین آدم باید میل به انجام کاری را که به آن میل دارد یا فکر میکند برایش لذتبخش است، به نوعی واپس بزند. پس درون ما جنگی هست میان واقعیت از یک سو، سوپرایگو از سوی دیگر و نهاد از سوی سوم، و در این میان عاملی حالت کنترلکننده دارد.
این عامل تصمیم میگیرد که اینجا دستور سوپرایگو را گوش کند، به واقعیت توجه کند یا نکند، یا اجازه دهد که اید هر کاری دلش میخواهد بکند. با این مدلی که کوشیدم از فروید توصیف کنم، فقط به چند نکتهٔ خاص نظریهٔ فروید اشاره میکنم. یک نکته در این نظریه تأکید زیاد بر کودکی است.
دو سه سال، یا دو سال اولِ زندگی، مهم است؛ سالهایی که انگار شخصیت و همهچیزِ انسان در آنها شکل میگیرد. این جزو باورهای عجیب است؛ معمولاً آدمها فکر میکنند شخصیتشان مثلاً در بزرگسالی و با مطالعه کردن شکل گرفته است، در حالی که فروید منشهای روانی را بیشتر نتیجهٔ سالهای اول کودکی میداند.
اینها سالهاییاند که ناخودآگاه در آنها شکل میگیرد، و ناخودآگاه بسیار مهم است. اینطور فکر کنید: محتویات ناخودآگاه از میلهایی است که واپسزده شدهاند؛ هر میلی که اید دارد و ایگو یا واقعیت به نوعی سدش میکند، به جایی تبعید میشود که به اصطلاح منبعی ناخودآگاه است: خاطراتی که به آنها دسترسی نداریم و میلهایی که در خود سرکوب کردهایم و حتی نمیخواهیم بپذیریم که در ما وجود دارند.
هیچ آدمی دوست ندارد بپذیرد که مثلاً میل به آمیزش با محارم خود دارد؛ این قطعاً چیزی ممنوع است که سوپرایگو، به هر طریقی، یا واقعیت آن را عقب زده است.
از نظر فروید روشن است که کودکی خیلی مهم است، چون به نظر میرسد بیشتر چیزهایی که واپسزده میشوند، و بیشتر این تعلیمات و شکلگیری ایگو، در سالهای اول صورت میگیرد. از جایی به بعد، دیگر کمتر لازم میشود چیزی را به ناخودآگاه بفرستیم.
باید در زندگی موارد خاصی پیش بیاید که مثلاً دچار ضربهای روانی شویم و از مکانیسم واپسزنی استفاده کنیم و بکوشیم چیزی را در ذهنمان نادیده بگیریم. بیشترِ محتویات ناخودآگاه در کودکی شکل میگیرند.
و عقدهٔ ادیپ، که معمولاً نظریهٔ فروید را با آن میشناسند، این است که هر پسری به مادر خود میل دارد، اما سوپرایگو، واقعیت، جلوی این میل را میگیرد؛ پدر جلوی این میل را میگیرد. بنابراین هر پسری نسبت به پدر خود حسِ رقابتی نهفته دارد. این عقدهٔ ادیپ در دخترها هم به شکل دیگری وجود دارد: به پدر میل دارند و مادر را مانعی در راه رسیدن به پدر میبینند.
اگر خوب بفهمید اید یعنی چه، فکر میکنم اینها خیلی ساده میشود. اید، که عقل و درایتی ندارد، به هر چیزی میل دارد. نکتهٔ بسیار مهم این است که هیچ عنصر اخلاقی در نهاد بشر نیست؛ مطلقاً.
اخلاق چیزی است که یا از سوپرایگو میآید یا از یک سری چیزها که خود ایگو بعداً میسازد. بنابراین نهاد بشر کاملاً غیراخلاقی است. نمونهٔ بسیار روشنی که از نظر فروید این را تأیید میکند این است که وقتی به خواب میرویم ایگوی ما تعطیل میشود و ممکن است هر چیز مزخرفی را در خواب ببینیم.
ممکن است در خواب پدرمان را بکشیم یا با مادر خودمان همبستر شویم؛ هر خطای اخلاقیای در رؤیا پیش میآید. جملهٔ معروفی هست که خیلی دوستش دارم، از سنت توماس، که جایی در خاطراتش، احتمالاً یک روز صبح، نوشته است: «خدا را شکر که انسان مسئول رؤیاهای خودش نیست».
نیچه در خواب چیزهایی میدیده است؛ بهویژه که خود را از بسیاری از مواهب عادی زندگی بشر محروم کرده بود. نتیجه این بود که احتمالاً در خواب چیزهای بسیار عجیب و غریبی میدید و خوشحال بود از اینکه مسئول این چیزها نیست.
آنچه «عقدهٔ الکترا» مینامند، موضوعی است که میلی به پرداختن به آن ندارم. علتش این است که عقدهٔ الکترا در نظریهٔ فروید مبهم است و من هم عمداً به آن نپرداختهام. فکر میکنم خود فروید هم در مقالاتش کاملاً صراحتاً ذکر میکند که نظریهاش بیشتر وضعیت روانی مردها را توجیه میکند و دربارهٔ زنها کمی مشکل دارد.
مثلاً دربارهٔ سیر رشد جنسی زنها چیزهایی مشابه عقدهٔ ادیپ میگوید که اصطلاحاً به آن عقدهٔ الکترا میگویند، ولی خیلی خوب نیست. عقدهٔ الکترا آنطور که عقدهٔ ادیپ شهرت پیدا کرده، چندان به کار نمیرود؛ کمتر به کار میرود. میخواهم بگویم نسبت به توجیهی که دربارهٔ مردها دارد ضعیفتر است.
نکتهٔ دیگری که به آن اشاره کرده بودم مراحل سهگانهٔ رشد است.
اگر نظریهٔ فروید را بپذیرید که انرژیای روانی هست که مثلاً سبب همهٔ رفتارهای بشر میشود، و این به شناسایی مراکز لذت برمیگردد، آنگاه پیش از آنکه انسان در حیات جسمانی خود به جایی برسد که لذت جنسی اصلاً معنا پیدا کند، لیبیدو در جای دیگری متمرکز است.
فروید این را بهعنوان مشاهدات تجربی میگوید که نخستین منشأ لذت دهان است: مرحلهای که کودک در آغاز تولد فقط از خوردن و از دهان لذت میبرد مرحلهٔ دهانی است؛ بعد وارد مرحلهای میشویم که کودک بیشترین لذت را از دفع میبرد و فروید آن را مرحلهٔ مقعدی مینامد؛ و سرانجام وارد مرحلهٔ جنسی میشویم.
بنابراین مراحل سهگانه کاملاً روشن است؛ وگرنه باید بگوییم لیبیدو از لحظهٔ اول در ناحیهٔ جنسی متمرکز است، در حالی که اینطور نیست: به نظر میرسد کودک در آغاز تولد اصلاً هیچ توجهی به اعضای جنسی خود ندارد و چند سال طول میکشد تا این اتفاق بیفتد.
پس اینکه چنین مراحلی وجود داشته باشد نتیجهٔ روشن مدلی است که فروید ارائه میدهد. ممکن است کسی بگوید این مراحل سهگانه نیست، چهارگانه است، یا جور دیگری به آن نگاه کند؛ ولی به هر حال در نظریهٔ فروید این نتیجه که مراحل باید چنین شکلی داشته باشند در اثر مشاهده پدید آمده است، و در تقسیمبندی منشهای انسانی هم بسیار به این بخش از نظریهٔ رشد فروید اشاره میشود.
این هم باز برخورنده است: میخواهید نظریهٔ رشد ارائه دهید و نظریهٔ رشدتان به مرحلهٔ دهانی و مقعدی و سپس جنسی محدود میشود؛ در حالی که ما دوست داریم دربارهٔ خودمان بشنویم که در تمام طول حیاتمان پیوسته رشد میکنیم و به مراحل روحی بسیار جالبی میرسیم.
در جلسهٔ آخر دربارهٔ مکانیسمهای دفاعی ایگو صحبت کردم؛ چون حتی اشاره به آنها هم مفصل است، فقط یادآوری میکنم که دربارهشان صحبت کردهام. همهٔ کتابهایی که دربارهٔ فروید است معمولاً به آنها اشارهای میکنند.
فیلم بسیار معروفی هست، که تلویزیون هم تا حالا چند بار پخش کرده، با عنوان «معجزهگر»، The Miracle Worker، دربارهٔ زندگی هلن کلر. فیلم جالبی است؛ نه اینکه خیلی جالب باشد، ولی فکر میکنم نکتههای جالبی دارد دربارهٔ اینکه بکوشیم پدیدهای عجیب را با مدل فرویدی توجیه کنیم.
دلیل اینکه دوست داشتم آن را نشان دهم این است که هلن کلر را آنطور که این هنرپیشه نقشش را در فیلم بازی کرده است ببینید؛ آنوقت، اگر من توضیحاتی دربارهاش بدهم، انگار تصوری از مدل فرویدی پیدا میکنید.
مقدمهٔ نظریهٔ رؤیا
همهٔ ما شب میخوابیم و چیزهای عجیب و غریبی در خواب میبینیم، و فکر میکنم همهٔ آدمها معمولاً کنجکاوند بدانند اینها از کجا میآید و معنایش چیست. از آغاز تاریخ بشر رؤیاها به نوعی مقدس بودند و اهمیت داشتند؛ این احساس وجود داشت که رؤیاها الهامهایی ماورای طبیعی دربارهٔ آیندهاند.
در تاریخ، مثلاً در اسطورههای بعضی از اقوام، میخوانیم که اصلاً چطور شد که این آدمها به فلان جا آمدند: فرد مقدسی که معمولاً در هر قبیلهای بود، شبی خوابی دید. اسطورهٔ معروفی هست دربارهٔ تاریخ زندگی گروهی از سرخپوستان شمال آمریکا که ظاهراً در گرینلند یا ایسلند زندگی میکردند و بعد دچار سرمازدگی، یعنی یخبندانی بسیار طولانی، شده بودند، طوری که دیگر نمیتوانستند آنجا زندگی کنند.
جادوگر قبیله، یعنی فرد مقدس قبیله، خواب دید که قایقهایی ساختند و به سمتی رفتند و به جای خیلی خوبی رسیدند؛ و این رؤیا آنقدر برایشان معنا داشت و مقدس بود که همین کار را کردند و به جایی سرسبز رسیدند و آنجا زندگی کردند.
این یکی از اسطورههای سرخپوستان است دربارهٔ اینکه گروهی چگونه فقط با رؤیا محل زندگی کنونی خود را کشف کردند. در کتابهای مقدس هم نمونههایی از رؤیاهایی هست که الهام الهیاند و آینده را برایشان پیشگویی میکنند. در داستان یوسف، پادشاه رؤیایی میبیند که به نوعی وضع ۱۵ سالِ کشاورزی آن منطقه را پیشگویی میکند.
همهٔ ما از قدیم میدانیم که رؤیاها به نوعی ویژگیای دارند: نمادیناند. یعنی اگر هم بخواهند چیزی نشان دهند، کمتر پیش میآید که مستقیم نشان دهند که مثلاً قایقی بساز و از آن طرف برو؛ این یک استثناست. رؤیاها معمولاً درهموبرهم و پر از نمادند.
مثلاً اگر رؤیا بخواهد بگوید که هفت سال قحطی پیش میآید، آن را اینطور نمیگوید که هفت سال قحطی خواهد آمد.
نماد در رؤیای قحطی
بلکه مثلاً هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را میخورند؛ به این معنا که هفت سال خوب است و بعد هفت سال قحطی پیش میآید.
هلن کلر، طبق واقعیت تاریخی، ناشنوا بوده و چشمش نمیدیده است، و بنابراین ارتباطش با عالم خارج خیلی خیلی ضعیف بوده است. به رفتار این بچه در فیلم کمی دقت کنید.
داستان بهطور مختصر این است که خانمی، همان که در فیلم عینک زده است، بهعنوان معلم سرخانه آورده میشود تا چیزی به هلن کلر یاد بدهد. هلن تا آن موقع انگار هیچ آموزشی ندیده است و حالا قرار است زبان یاد بگیرد؛ چون اینها سیستمی زبانی دارند که فقط با لمس کار میکند.
این خانم، که خودش هم تا حدودی نابیناست، این سیستم را بلد است و میخواهد آن را به هلن کلر یاد بدهد. به غذا خوردن او نگاه کنید: به دلیل ترحم شدیدی که مادرش به او داشته، هیچ محدودیتی در زندگی این دختر نبوده است.
مثلاً وقتی میخواهد غذا بخورد، دور میز میچرخد و دستش را در بشقاب هر کسی که بخواهد میبرد و از آن غذا میخورد، و هیچکس به او اعتراضی نمیکند. حسی که در آن خانواده هست این است که او خیلی قابل ترحم است. احساس من این است، و میخواهم این احساس را به شما بگویم، که او مثل اید مجسم است.
با هیچ واقعیتی به آن صورت مواجه نشده و سوپرایگویی نداشته است؛ بنابراین انگار ایگو در او به آن صورت شکل نگرفته یا خیلی ضعیف است. رفتارهایش همینطور است: هر کاری که بخواهد میکند؛ اگر بخواهد غذا بخورد، از هر جا و هر وقت که دلش خواست، و خوابیدنش هم، و هر چیز دیگر. محتوای این فیلم کاملاً مشخص است.
معلم نمیخواهد این وضع را تحمل کند و در حرفهایش مدام میکوشد بقبولاند که تا وقتی اینطور با او رفتار میکنید، هیچ چیزی یاد نمیگیرد.
همهٔ این فیلم فیلمی متوسط است، ولی یک صحنه در آن فوقالعاده است؛ به نظر من در حد شاهکار است: جایی که هلن کلر سرانجام چیزی یاد میگیرد.
در صحنههایی که معلم به او واژهها را یاد میدهد، چیزهای مختلف را لمس میکند و به او میگوید علامتشان چیست؛ در واقع حروف را به او یاد داده است. سیستم یادگیری زبانِ آنها اینطور است که هر حرفی علامتی دارد.
علامتی را اینطور زیر دست آدم میگذارند و هر یک از این علامتها در واقع یک حرف را به او نشان میدهد؛ در واقع مثل یاد دادن املاست. هلن چیزی نمیشنود و چیزی هم نمیبیند و فقط با دست قرار است نمادها را یاد بگیرد. سکانسهایی در این فیلم هست که بعداً در آنها میبینیم که برای سگی چیزی را هجی میکند.
هلن کلر اصلاً چه چیزی را نمیفهمد؟ اینکه عالمی بیرون از او وجود دارد. آنچه تا این سن هنوز نفهمیده این است که واقعیتی بیرون از خودش وجود دارد. او موجودی است که در خودش است؛ برایش همهچیز فقط سیگنال است و برای اتفاقهایی که میافتد هیچ تعبیری ندارد.
آن حالت بیشعوری اید که در نظریهٔ فروید هست، دستکم در این فیلم، در هلن کلر اینطور توصیف میشود. هلن کلر زندگینامهای از خودش به جا گذاشته است؛ نمیخواهم بگویم این فیلم بر زندگینامه منطبق است، واقعیتش را اصلاً کنار بگذارید.
به نظر من تصوری که این فیلم از این آدم به دست میدهد تا حدودی با آنچه فروید میگوید منطبق است.
این صحنه فوقالعاده است. معلم که میخواست به هلن کلر آموزش دهد، به این نتیجه رسیده بود که در آن خانه دیگر هیچکس نمیتواند چیزی به او یاد بدهد؛ پس با اجازهٔ پدر و مادرش، مدتی هلن کلر را با خود به کلبهای برد و با او تنها بود و به او انضباط یاد داد، به او فشار آورد و واژهها را به او یاد داد.
حالا اولین شبی است که به خانه برگشتهاند. پیداست که چه اتفاقی میافتد: هلن دوباره برمیگردد و میخواهد همان صحنهٔ غذا خوردنِ سگ را خودش تکرار کند. معلم به او یاد داده که باید پیشبند ببندد و با قاشق و چنگال غذا بخورد، و در آن کلبه همین کار را میکرده است.
ولی حالا به جایی رسیده که، به قول معلمش، دارد آزمایش میکند تا ببیند آیا میتواند دوباره آن کار را بکند. فروید قطعاً از این صحنه هم خوشش میآید.
حرکتی که هلن روی صورتش میکند یعنی «مادر»؛ هر وقت مادرش را میخواهد این کار را میکند. این علامتی است که میدهد، و معلم به او میگوید که مادر اینجا نیست، تا دوباره با او تنها شود. یک چیز دیگر را هم که پیشتر در فیلم گفته شده لازم است بدانید.
هلن کلر در چند ماهگی، یا نمیدانم دقیقاً از چه زمانی، بیماریای گرفته و نابینا و ناشنوا شده است؛ مادرزاد نیست. در آن دورهٔ کوتاهی که میشنیده و میدیده، مثل بیشتر بچهها که «بابا» و «مامان» را میدانند، انگار اسم آب را هم میدانسته است. بنابراین اینجا آب چیز مهمی است.
پیشتر در فیلم، مادرش یک بار میگوید که هلن پیش از آنکه این اتفاق برایش بیفتد، کلمهای برای آب داشت و مثلاً وقتی آب میخواست آن را میگفت. صحنهٔ بسیار جالبی است.
پیش از آنکه این اتفاق بیفتد، یعنی پیش از آنکه به اصطلاح کلمهٔ آب را «ببیند» و بفهمد، اصلاً دنیای خارج برای او از هم جدا نشده است.
انگار هنوز واقعیت را کشف نکرده است. اگر فرویدی نگاه کنید، این نخستین بار است که چنین اتفاقی میافتد: او انگار اید خالصی است که تا حالا به اندازهٔ کافی زیر فشار سوپرایگو و زیر فشار واقعیت قرار نگرفته است، و اینجا نخستین جایی در عمرش است که در اثر فشار واقعیت به نوعی واقعیت را کشف میکند.
دنیا برایش از هم جدا میشود. اید چیزی است در خودش؛ اصلاً میخواستم این را نشان دهم تا این مفهوم را بفهمید. اید چیزی نیست که واقعیت را درک کند. مثل کرمی است که فرض کنید بتوان با سیگنال الکتریکی به او یاد داد که مستقیم راه برود: میرود و هر وقت کج رفت، به او سیگنالی میزنید و به نوعی یاد میگیرد؛ ولی نمیفهمد که این یک سیگنال بود و جهانی وجود دارد؛ هیچ چیز نمیفهمد و فقط چون میخواهد از درد دور شود، رفتاری از خود نشان میدهد.
این مورد خاص هلن کلر، از آنجا که انگار تمام عمرش را در این حالت گذرانده و خیلی دیر فشاری بر او وارد شده که ایگویش شکل بگیرد و واقعیت را درک کند، تحلیلی فرویدی از چیزی است که تا حدودی به نظر میرسد واقعیت داشته باشد. البته دراماتیزه شده است؛ یعنی شاید چنین صحنهای واقعاً وجود نداشته، ولی به هر حال آن را اینطور ساختهاند و صحنهٔ بسیار جالبی است. اما در این فیلم، آنچه یاد میگیرد، یعنی کلِ سیستمی که یادگیری در آن اتفاق میافتد، در واقع ایگوست که انگار به نوعی با جهان خارج مواجه میشود، نه اید.
موضوع این است که این دختر ایگوی رشدیافتهای ندارد. چرا؟ دارم کاملاً در چارچوب فرویدی تحلیل میکنم؛ در این چارچوب، این اید است که به اندازهٔ کافی زیر فشار واقعیت و سوپرایگو نبوده است. این معلم در واقع نقش سوپرایگو را دارد، یعنی فشاری که میگوید هر کاری را نباید بکنی؛ و با محدودیتی که میگذارد، این دختر انگار به نوعی بیدار میشود. پس پدید آمدن ایگو صرفاً اتفاقی فیزیولوژیک در مغز و مانند آن نیست؛ باید به نوعی تربیت شود تا به هوشیاری برسد.
اید مانند کودک کور و کر
این را بیش از هر چیز برای این نشان دادم که تصور فرویدی از اید شبیه چیزی است که این فیلم از این دختر نشان میدهد: موجودی به نوعی کور و کر که فقط و فقط با امیال لحظهای خود زندگی میکند.
حتی آنطور نیست که خیلی به فکر آینده باشد، و همین سبب شده که اصلاً دنیا را کشف نکند. این خیلی مهم است. به معنای واقعی کلمه اصلاً آگاهیای در او وجود ندارد؛ خودآگاهی وجود ندارد. وقتی دنیا را کشف نمیکند، خودش را هم کشف نکرده است. در شرایطی زندگی میکند که انگار با دنیا وحدتی کامل دارد، بدون آگاهی.
اگر این مدل فرویدی را خوب فهمیده باشید، باید بتوانید دربارهٔ رؤیا نظریهای بسازید. تعهد فروید این است که اگر چیزی در وجود ما هست، یعنی فعالیتی روانی، باید به نوعی از لحاظ بیولوژیک اهمیت داشته باشد.
مثلاً اگر تمایل جنسی داریم، از لحاظ بیولوژیک به این دلیل است که تولید مثل در نظریهٔ داروین مهمترین چیزی است که به بقای نوع کمک میکند. پس رؤیا اولاً باید به نوعی کارکردی بیولوژیک داشته باشد و ثانیاً باید به نوعی در مدلی که ساختیم جا بگیرد. بگذارید این کتاب فروید را معرفی کنم.
این کتاب شاید از نظر خیلیها مهمترین کتاب فروید باشد. یک بار پیشتر به فارسی ترجمه شده بود و سالها تجدید چاپ نشد. اخیراً، چند سال پیش، کس دیگری آن را دوباره ترجمه کرده که ترجمهاش خیلی بهتر از ترجمهٔ قبلی است؛ نه اینکه ترجمهٔ خیلی خوبی باشد، ولی به هر حال کتاب اکنون کاملاً خواندنی است.
ترجمهٔ قبلی مربوط به حدود ۴۰ سال پیش است که کسی مجموعهای از آثار فروید را به فارسی ترجمه کرد: آقای هاشمی، رضی، یادم نیست؛ بیشتر آن کتابها را دارم، ولی نام مترجم یادم نیست.
این کتاب دقیقاً در سال ۱۹۰۰ نوشته و منتشر شده است، و خود فروید همیشه شاید بیش از هر اثر دیگرش به این کتاب افتخار میکرد و معتقد بود که راز رؤیا و شیوهٔ تفسیر آن را بهطور کامل در این کتاب کشف و بیان کرده است.
کتاب تفسیر رؤیا
میخواهم بخشهایی از این کتاب را نقل کنم. نخستین عبارت کتاب این است:
«در صفحاتی که در پی میآید، نشان خواهم داد که روشی روانشناختی هست که تفسیر رؤیاها را ممکن میسازد و اگر این شیوه به کار گرفته شود، هر رؤیایی خود را به مثابهٔ ساختاری روانی آشکار میکند که معنایی دارد و نیز اینکه میتوان آن را در نقطهای مشخص در فعالیتهای ذهنی عالم بیداری گنجاند.»
تعهد فروید این است که در این کتاب نشان دهد رؤیا معنا دارد و تفسیرپذیر است، و همانطور که اینجا میگوید، ارزش روانشناختی دارد؛ یعنی میتوانیم از رؤیا چیزهایی دربارهٔ آدمها یاد بگیریم. اگر بیماری روانی رؤیایی برایتان نقل کند و رؤیاهایش را تحلیل کنید، ممکن است عمیقاً با علت بیماری روانیاش آشنا شوید.
نظریهٔ فروید باید به چه نظریهای منجر شود؟ خوابیدن باید کارکردی بیولوژیک داشته باشد. رؤیا چه کارکرد بیولوژیکی میتواند داشته باشد؟ خوابیدن که کارکرد بیولوژیک دارد: میخواهیم استراحت کنیم. به دلایل بیولوژیک، یک سری اسیدها در بدن ما پدید میآیند و به استراحت نیاز پیدا میکنیم، و این در خواب اتفاق میافتد.
فروید بارها تأکید میکند که رؤیا، به یک معنا، محافظ خواب است؛ یعنی رؤیا سبب میشود خواب تا حدی، تا جایی که بدن به آن نیاز دارد، ادامه پیدا کند. چگونه؟ مثالهایی که احتمالاً برای همهٔ شما پیش آمده است همان فکتی است که فروید را به این نتیجه رسانده است.
فرض کنید ساعت را برای زنگ زدن تنظیم کردهاید ولی به اندازهٔ کافی نخوابیدهاید و نمیخواهید بیدار شوید. آن زنگ ساعت به نوعی وارد رؤیایتان میشود؛ مثلاً به ساعتی تبدیل میشود که در خوابتان زنگ میزند و مال کس دیگری است، و در رؤیا فکر میکنید که چرا او ساعتش را خاموش نمیکند. یا در رؤیا بلند میشوید و ساعت را خاموش میکنید و میبینید ساعت خراب است و هرچه دکمهاش را میزنید خاموش نمیشود.
بعد آن را طول میدهید؛ مثلاً ساعت را زیر بالشی قایم میکنید و میبینید باز صدایش میآید. ممکن است نیم ساعت در خواب کلنجار بروید تا سرانجام متوجه شوید که این همان ساعت خودتان است و بیدار شوید، و ببینید ساعت بیرون از خواب دارد زنگ میزند و هنوز هیچ کاری با آن نکردهاید.
فروید رؤیای کسی را نقل میکند که دانشجوی پزشکی بود و باید صبح حتماً به بیمارستان میرفت، و به صاحبخانهاش سپرده بود که بیدارش کند.
وقتی صاحبخانه در زد و گفت: «آقای فلان، بیدار شوید، باید به بیمارستان بروید»، او در خواب دید که در بیمارستان است و روی تختی در بیمارستان دراز کشیده است، و پیش خودش فکر کرد: «من که در بیمارستان هستم»، و بهراحتی به خوابش ادامه داد.
پس این تجربهها نشان میدهند که رؤیا در شرایطی که به بیداری نزدیک است کارکرد خود را نشان میدهد: سبب میشود بیدار نشوید. فروید این را به نوعی به علت همهٔ رؤیاها تعمیم میدهد.
رؤیا سبب ادامه یافتن خواب میشود. خود فروید و بسیاری از پیروانش، از جمله آقای جونز، به این موضوع خیلی اهمیت میدهند. کتاب جونز به طرز عجیبی با عنوان «تعبیر خواب» به فارسی ترجمه شده است؛ کتابی است دربارهٔ خواب، نه دربارهٔ تعبیر خواب.
این اسم را اینطور گذاشتهاند؛ معمولاً این اسمها را عوض میکنند تا خوانندهٔ بیشتر و مشتری بیشتری پیدا کند. این جونز، که از مهمترین شارحان فروید است، مهمترین زندگینامهٔ فروید را نوشته است. میگویم این کتابش به طرز عجیبی به فارسی ترجمه شده، چون، حالا انگیزه هر چه بوده، کتاب واقعاً بهشدت علمی است و هیچ ربطی به تعبیر خواب ندارد.
بیشتر دربارهٔ خودِ خواب و نظریههای مختلفی است که دربارهٔ خواب وجود دارد. جونز به فروید هم دیدگاه انتقادی دارد، ولی در دو فصل اول کتابش شرح خوبی از نظریهٔ فروید، با کنجکاوی زیاد، آمده است. خودش هم در این کتاب میگوید که آثار فروید را بارها و بارها خوانده است؛ مثلاً، نمیدانم، جایی اشاره میکند که این کتاب را چند بار خوانده است.
خواندن مکرر تفسیر رؤیا
و به همه هشدار میدهد که فکر نکنید یک بار خواندن این کتاب کافی است. فکر میکنم عبارتش این است که میگوید هر یک سال یا دو سال یک بار باید این کتاب را بخوانید؛ کتاب تقریباً حالت کتابی مقدس دارد. طبیعی است کسی که با این دقت میخواند، شرح خوبی از کتاب بدهد.
جونز کمی ناخرسندی نشان میدهد که چرا فروید اینقدر بر محافظ خواب بودنِ رؤیا تأکید میکند، چون به نظر میرسد فروید بعداً در شیوههای تفسیر رؤیایش چندان از آن استفاده نمیکند؛ ولی واقعاً نکتهٔ مهمی است. پس رؤیا محافظ خواب است و کارکرد بیولوژیکی بسیار خاصی دارد. چرا رؤیا میبینیم؟
برای آنکه مجبور نشویم از خواب بیدار شویم. این کمی عجیب به نظر میرسد.
یکی از حاضران: شما دقیقاً این را قبول دارید؟ من دو سال با روانکاوی سروکار داشتهام و دو سال هم خودم روانکاوی شدهام؛ یعنی بهعنوان مراجع نزد روانکاو رفتهام و با مسائل و اصطلاحات روانکاوی آشنا شدهام، که برایم معنایی تازه داشت؛ مثل وودی آلن که معمولاً در فیلمهایش نزد روانکاو رفته است: روانکاو چیزی به او میگوید و او میگوید نه، اینطور نیست. حالا میخواهم کمی توضیح بدهم که چرا چنین فکری میکنم: از نظر خودم، واقعاً میترسم که این واقعیتی علمی باشد؛ اینکه من رؤیا میبینم تا بیدار نشوم.
بله؛ فروید کاملاً به این معتقد است. شاید در همین جلسه اصلاً لزومی نداشته باشد به بعضی چیزها بپردازم؛ همهٔ تلاشم این است که به نوعی وارد نظریهٔ فروید شوم که لازم نباشد همهچیز را بگویم.
انگار میخواهیم مستقیم به سوی هدفی برویم؛ این چیزها را با هدفی میخوانیم. مثلاً به بیماریها اهمیت ندادم، ولی به رؤیاها از جهت تفسیر اهمیت میدهم. اتفاقاً در این کتاب بر چیزی خیلی تأکید میشود که مفید است: اینکه در این کتاب دو چیز وجود دارد. یکی نظریهٔ خواب، یعنی نظریهٔ رؤیا، است.
نظریهٔ دیدن رؤیا و تفسیر
نظریهٔ نخست به این میپردازد که چرا رؤیا میبینیم و چگونه رؤیا میبینیم. دیگری نظریهای دربارهٔ تفسیر رؤیاست: اینکه رؤیایی را که میبینیم چگونه بفهمیم و معنایش چیست. معتقدم بسیاری اصلاً این دو را از هم جدا نکردهاند، و خیلی مهم است که وقتی این کتاب را میخوانیم متوجه باشیم که دو چیز در آن توضیح داده میشود.
حالا که کتابها را معرفی میکنیم، بگذارید کتاب دیگری را هم معرفی کنم. به جلدش نگاه نکنید که خیلی مبتذل طراحی شده است؛ اسمش را هم «دنیای خواب و خیال» گذاشتهاند. این کتاب خیلی خوب و خیلی کلاسیکی است.
نوشتهٔ کسی به نام گوتیل است و در دههٔ ۵۰، در اوج شکوفایی فرویدیسم، نوشته شده است. اسم کتاب هم «هندبوک» است: Handbook of Dream Analysis. کتاب کاملی است. واقعاً هیچ کتابی در بازار ایران پیدا نمیکنید که دربارهٔ تفسیر رؤیا باشد و علمی و بهطور خالص فرویدی باشد؛ این شاید تنها کتابی است که تقریباً میتوان گفت بهطور خالص فرویدی است.
فقط یک سری عناصر نئوفرویدی واردش شده است؛ یعنی در ۲۰ سالی که پس از فروید این حوزه پیشرفت کرده، چیزهای دیگری هم افزوده شده است. دربارهٔ خود کتاب فروید هم جالب است که از ۱۹۰۰ تا ۱۹۳۰ تجدید چاپ میشده، و این ترجمه این حسن را دارد که همهٔ یادداشتهای بعدی فروید را آورده است؛ فروید برای هر چاپ چیزهایی اضافه میکرده است.
مثلاً تا خود ۱۹۳۰ هم این کار را ادامه داده است. به هر حال، دوباره میگویم که به جلد آن کتاب، یعنی «دنیای خواب و خیال»، نگاه نکنید؛ ناشرش هم ناشر عجیب و غریبی است: انتشارات پیک فرهنگ. ولی کتاب خیلی خوبی است. کتاب دیگری هم هست که فراموش کردم با خودم بیاورم: کتابی که کوشیده است مجموعهای از نمادهای رؤیا را در آن گرد آورد.
نوشتهٔ کسی به نام چتوین است و اسمش «فرهنگ تعبیر خواب» یا همینطور فقط «تعبیر خواب» است که انتشارات مروارید چاپ کرده است. کتاب خیلی خوبی است و شدیداً توصیهاش میکنم؛ نیمهفرویدی است. بخوانیدش؛ چیزهای خیلی زیادی میتوان از آن یاد گرفت. مثل آن کتابهایی است که شبیه فرهنگ لغتاند: اگر فلان چیز را در خواب دیدید، معنایش این است.
ولی کتاب واقعاً پایهٔ علمی دارد. بعضی جاها دربارهٔ یک نماد توضیحهایی دو سه صفحهای میدهد و در بخشی، مثلاً، نظریهٔ یونگ را توضیح میدهد. اینطور نیست که فقط مثل فرهنگ لغت باشد؛ مجموعهای از این فرهنگهای مبتذل در بازار هست که میگویند اگر فلان چیز را دیدید خوب است؛ مثلاً میگویند اگر سوسن در خوابتان دیدید خوشطالع است.
یا اگر گنجشک دیدید احتمالاً به مسافرت میروید. به هر حال در تفسیر رؤیا در دنیا دو چیز وجود دارد: یکی همان روند نسبتاً مبتذلی که بیشتر به فالگیری میماند، و دیگری نظریههایی علمی که از فروید آغاز شده و دیگران بعدها ادامهاش دادهاند.
حالا مدل فرویدی را در نظر بیاورید و بگویید رؤیا چگونه شکل میگیرد و در رؤیا دنبال چه باید بگردیم. در این سیستمِ سهگانهٔ اید و ایگو و سوپرایگو، انگار وقتی میخوابید ایگو و سوپرایگو تقریباً خاموش میشوند و آنها را تعطیل میکنید.
پس اید باقی میماند. ناخودآگاه، یعنی آن بخشی که به آن دسترسی نداریم، رؤیا را تولید میکند. ما با ارادهمان هیچ کاری نمیکنیم و بر روند خوابیدن خود هم هیچ کنترلی نداریم. پس اگر دترمینیستی فکر کنید، چه کسی رؤیا را پدید میآورد؟ همان بخش ناخودآگاه که در دسترس ما نیست. پس اید عامل مستقیمتری در تولید رؤیاست.
اید چه میخواهد؟ روشن است که هر چیزی را که احتمالاً در بیداری دوست داشتید و به آن نرسیدید و واپسزده شد، میکوشد در خواب به دست آورد. پس در مدل فرویدی محتوای رؤیاها عموماً باید چنین باشد: مجموعهای از آرزوهای واپسزدهٔ شما باید به نحوی در رؤیاها تحقق یابد.
نمونهٔ بسیار سادهای که خود فروید میزند این است که میگوید رؤیایی هست که تقریباً هر وقت بخواهم میتوانم برای خودم پدید بیاورم: کافی است غذایی بخورم که تشنگی میآورد و بخوابم.
در خواب، وقتی تشنهام میشود، همیشه خواب میبینم که دارم جرعههای خیلی بزرگی از آب زلال مینوشم؛ تا اینکه به هر حال به جایی برسم که دیگر بدنم متوجه شود که این فایدهای ندارد و بیدار شوم و واقعاً آب بخورم.
تحقق آرزو در رؤیا
روشن است که این آرزویی است که تحقق پیدا میکند. پس شعار فروید این است، و این عین جملهای است که فروید سرانجام پس از چند فصل در این کتاب مینویسد:
«هر رؤیایی تحقق تغییرشکلیافتهٔ یک آرزوی واپسزده یا فروخورده است.» «هر» را من اضافه میکنم، ولی منظورش همین است. و باید هم چنین باشد: اگر مدل فروید را پذیرفته باشید، رؤیا باید همین باشد؛ رؤیا باید یک آرزو باشد. اید به سراغ چه میرود؟ به سراغ احکام اخلاقی که نمیرود؛ به سراغ آرزوها میرود، یعنی میلها و لذتهایی که به آنها نرسیده است.
یعنی وقتی میخوابید، اید فعال است و دنبال لذت است. لذت را چگونه میبرد؟ خودِ خوابیدن لذت است و رؤیا هم لذتی جداگانه است، لذتی با تصاویر. اگر کسی دوست داشته باشد، مثلاً، سر دوستش را از بدنش جدا کند و به دلایل اخلاقی و به حکم تمدن اجازهٔ این کار را به خود ندهد، در خواب میبیند که چه میکند؟
سر دوستش را از تنش جدا میکند. میخواهم بر این تأکید کنم: چرا رؤیا تحققی تغییرشکلیافته است؟ فرض کنید نظریهٔ فروید را بپذیرید که هر مردی در درون خود به دلیل عقدهٔ ادیپ حسی خصمانه نسبت به پدرش دارد؛ بنابراین ممکن است آرزوی مرگ پدر به نوعی در نهاد هر کسی باشد.
روشن است که اگر این آرزو در رؤیا اینطور تحقق پیدا کند که مثلاً چاقویی برداشتهاید و دارید سر پدرتان را میبرید، به دلیل وحشتناک بودنش از خواب بیدار میشوید.
پس مکانیسم رؤیا این است: آرزو را طوری تغییر شکل میدهد که خواب به هم نخورد، چون خواب جزو نیازهایی است که اید در واقع میداند به آن احتیاج دارد، و در عین حال به آرزوی خودش هم برسد.
پس خواب میبینید که پدرتان مرده و کس دیگری سرش را از بدنش جدا کرده است. این مهم نیست؛ مهم این است که از نظر فروید به آنچه میخواستید رسیدهاید، ولی در قالبی کمی کمتر وحشتناک.
سانسور و تحریف رؤیا
طوری که اگر مثلاً تحمل ندارید صحنهٔ خیلی بدی دربارهٔ مرگ پدرتان در خواب ببینید، صحنهٔ سوگواری میبینید: ای وای، پدرتان مرده است.
فروید میگوید بله، برای همین است که بسیاری از دخترها در خواب میبینند که مادرشان فوت کرده است. به هر حال این خوابی کلاسیک در میان دخترهاست. هر رؤیایی دربارهٔ مرگ نزدیکان و مرگ اشخاص، از نظر فروید، معنایش همین است: در نهاد شما آرزوی مرگ این شخص هست.
بهویژه اگر در خواب با سوگواری همراه باشد، یعنی خیلی ناراحت شوید. این بیشتر نشانهٔ آن است که این اتفاق واقعاً افتاده، یعنی اصلاً چنین آرزویی در نهادتان هست. این شرح مختصری از نظریهٔ فروید است.
پس نهاد از خواب بودن و تعطیل بودن ایگو استفاده میکند و طوری به آرزوهایش میرسد که ایگو زیاد تحریک نشود. این توجیه آن است که چرا رؤیاها نمادیناند: آرزوهای جنسی خود را بهروشنی در خواب نمیبینید، ولی رؤیاهایی میبینید که به نوعی محتوای جنسی دارند، اما بهطور نمادین. رؤیاها همراه با تحریفاند.
ایدهٔ فروید در واقع این است که دو باکس وجود دارد. اید در باکس اول رؤیا را اینگونه تولید میکند: آرزویی پدید میآید که میخواهد تحقق پیدا کند؛ بعد به باکس تحریف و سانسور میرود که آن را تغییر شکل میدهد و سرانجام به چیزی تبدیل میکند که به آن رؤیا میگوییم.
هدف تفسیر رؤیا این است که این باکس دوم را به نوعی به عقب برگردانیم. این هم باز اصطلاحی فرویدی است که در این کتاب مرتب تکرار میشود: یک محتوای آشکار داریم، یعنی آنچه در خواب دیدهاید، و یک محتوای نهان داریم، یعنی آرزویی که این خواب را پدید آورده است؛ و خود آرزو ممکن است در خواب آشکار نباشد.
اگر ببینید که در مجلس سوگواری پدرتان شرکت کردهاید، ممکن است احساس نکنید که آرزوی مرگ پدرتان را دارید و بگویید من فقط چنین چیزی در خواب دیدم. بنابراین فروید در این کتاب میکوشد مکانیسمی، یعنی شیوهای، پدید آورد که بتوان با آن این تحریفها را کنار زد و محتوای واقعی رؤیا را کشف کرد.
فروید میگوید از این راه میتوان به عمیقترین خواستههای ناخودآگاه پی برد؛ خواستههایی که مثلاً در بیماران سبب بیماریشان شده است و در دیگر آدمها ممکن است در بعضی از لحظههای زندگیشان سبب رفتارهایی نامتناسب شود؛ یعنی میتوان به ژرفای چیزهایی که در نهاد انسان هست رسید.
یادتان باشد که فروید فکر میکند شیوهای اساسی در درمان بیماریها، یعنی درمان ناهنجاریهای روانی، کشف کرده است: اگر خاطرهٔ واپسزده به یاد آورده شود، همهٔ مشکلات حل میشود. معتقد است این را دربارهٔ بیماران هیستریک خودش تجربه کرده است. اصلاً آغاز نظریههای فروید همین تجربهٔ عجیب بود: آدمهایی بودند که دچار فلج عضوی بودند، ولی این فلج جنبهٔ روانی داشت.
هیستری یعنی همین. وقتی این بیماران در حالت هیپنوتیزم به خاطرهٔ لحظههایی بازگشتند که بیماری نخستین بار در آنها بروز کرده بود و آن خاطرهها را به یاد آوردند، ناگهان همهٔ نشانههای بیماری را از دست دادند. فروید اصلاً نظریهٔ خود را از همینجا آغاز کرده است.
بنابراین با استفاده از رؤیا میتوان خاطرههایی را زنده کرد که زنده شدنشان مفید است.
با مدل فرویدی باید از همین حالا در ذهن داشته باشید که فروید قطعاً به این نتیجه میرسد که بیشترِ آرزوهایی که سبب بروز رؤیا میشوند جنسیاند و به خاطرات بسیار دور کودکی مربوط میشوند.
یعنی آن عاملها، آرزوهایی که رؤیا را پدید میآورند، آرزوهایی خیلی خیلی عمیق و قدیمیاند. ولی کار به این سادگی هم نیست؛ اینطور نیست که بهراحتی بفهمید کدام آرزوهای دوران کودکی در کار است.
فروید میگوید اگر رؤیایی را بسیار عمیق و خوب تحلیل کنید، سرانجام به چنین چیزی میرسید، ولی ممکن است دیدنش اصلاً آسان نباشد. میخواهم مجموعهای از نقلقولهای این کتاب را برایتان بخوانم. واقعیتش این است که دوست دارم شما را به خواندن این کتاب تشویق کنم.
برای همین این کار را میکنم؛ وگرنه آنچه میخوانم چندان چیزی به گفتههایم اضافه نمیکند. فقط، خواندن متنهای کلاسیک اصولاً عادت خوبی است: اگر کسی وارد مطالعهای میشود، به جای اینکه برود ببیند دیگران چه گفتهاند، خوب است، اگر در دسترس باشد، مستقیماً آثار خود آن شخص را بخواند.
این جملهای از این کتاب است: «اگر آماده شده باشیم که دریابیم، هر رؤیایی معنایی دارد و از لحاظ روانی دارای ارزش است.» این را عمداً میخوانم، چون فروید معتقد نیست که رؤیا چیزی دربارهٔ آینده به ما میگوید. از نظر فروید رؤیا چیزی دربارهٔ خود شما میگوید.
به قولی، دربارهٔ گذشته چیزی به شما میگوید، نه دربارهٔ آینده. نقلقول بعدی را از روی ترجمهای که اینجا هست میخوانم. جونز در کتابش چیزهای خوبی نوشته است: خلاصهای از خط سیر آرزویی که قرار است به رؤیا منجر شود. چون ممکن است این کتاب به دستتان نرسد، دوست دارم آن را برایتان بخوانم.
«وضعیت خط سیر آرزو به این منوال است.» این قطعه میکوشد نظریهٔ فروید دربارهٔ ساخت رؤیا را بهطور خلاصه بیان کند. میگوید: «یا بقایای افکار ناشی از فعالیت زندگی روزانه به حال خود رها میشوند». دقت کنید که به این نکته توجه دارد که این آرزوها، یعنی هر آنچه اید رؤیا را از آن تولید میکند، باید انرژی داشته باشند.
آرزویی مربوط به ۳۰ سال پیشِ شما چگونه اکنون ناگهان بیدار شده و انرژی پیدا کرده است؟ این قطعه باز از این جهت ارزش دارد که آن حساسیتِ مدل به اصطلاح انرژتیک فروید را منتقل میکند.
میگوید یا بقایای افکار همین روز، که هنوز انرژی دارند، مثل کاری که ناتمام گذاشتهاید و وقتی میخوابید انگار هنوز در ذهنتان انرژیای دارد که میتواند فعالیت کند، «به حال خود رها میشوند و نمیتوان انرژی عاطفی متراکم در فکر را از این افکار خارج ساخت»؛ بنابراین چیزی پدید میآورند؛ «و یا فعالیت ساعات بیداری و طول روز موجب میشود تا آرزوی ناآگاه جنبش دارد و یا اینکه این دو رویداد همزمان اتفاق میافتد.»
عناصر روز در رؤیا
فروید، و این هم جملهای است که الان نقل میکنم، رسماً میگوید که هر رؤیایی حتماً عناصری از ۲۴ ساعت پیش، یعنی از روزِ گذشته، در خود دارد. ولی اینطور نیست که مثلاً، چنانکه مردم معمولاً میگویند، در فلان فیلمی که میدیدم گربهٔ سفیدی بود و بعد شب که خوابیدم خواب گربهٔ سفید دیدم؛ پس علتش این بود که چون در فیلم گربهٔ سفید بود، گربهٔ سفید دیدم.
فروید اصلاً چنین برداشتی ندارد. میگوید اینطور فکر کن که آن گربهٔ سفید انگار چیزی را در اعماق وجود شما به رزونانس درآورده است: خواستهها و امیالی پنهان بهواسطهٔ دیدن چیزی یا رخدادی که در روز اتفاق افتاده انرژی پیدا کردهاند و حالا در رؤیا ظاهر میشوند.
فروید معتقد است که مرکز اصلیِ همهٔ رؤیاها منحصراً چنین است: خواستی ناخودآگاه که بهوسیلهٔ رخدادهای روزانه به جنبش درآمده است. ممکن است رؤیا از مواد روزانه استفاده کند، یعنی از آنهایی که دم دستش است و هنوز انرژی دارند، و طبعاً هم استفاده میکند. ولی معنایش این نیست که کار به همین سادگی است. به قول فروید، که اصطلاحی دارد و چند بار در کتابش مینویسد، رؤیای معصومانه نداریم.
اینکه «این را دیدم و بعد هم رفتم این خواب را دیدم و این اصلاً چیز مهمی نیست»، اصلاً چنین نیست. یعنی هر جزئیاتی هم که در خواب ظاهر میشود ممکن است به چیزهای بسیار عمیقی وصل شده باشد. سپس میگوید: «آرزوی ناآگاه به بقایای افکار روز پیوند شده و آنها انتقال داده میشوند. این واقعه در جریان روز به وقوع میپیوندد و یا تا برقراری حالت خواب کامل دیده نمیشود. به این ترتیب آرزویی ایجاد میشود که به افکار پیشین انتقال مییابد.» و بعد توضیح میدهد که وقتی رؤیا دارد تولید میشود، چگونه به سانسور برمیخورد، و الی آخر؛ چون طولانی است، آن را برایتان نمیخوانم.
این کتاب را کامل نخواندهام، چون پر از رؤیاست. من خیلی دیرتر از زمانی که با نظریهٔ رؤیای فروید آشنا شده بودم به این کتاب رسیدم؛ همیشه دوست دارم یک بار وقت بگذارم و همه را بخوانم، ولی واقعاً همهشان را نخواندهام و بعضی جاها را جا میاندازم. شاید چندین بار مروری کرده باشم، ولی هیچوقت همهجایش را نخواندهام.
بگذارید به چیزهای مهمتر بپردازم و چند نقلقول بخوانم دربارهٔ چیزی که فروید خیلی بر آن تأکید دارد، و جونز ایراد میگیرد که با وجود اینهمه تأکید، فروید در کتابش آن را چندان رعایت نمیکند: اینکه تجربههای کودکی واقعاً عامل اصلی رؤیا هستند.
این جملهٔ فروید: «هرچه تحلیل یک رؤیا عمیقتر شود، انسان بیشتر به ردپای تجربههای کودکی که نقشی در میان سرچشمههای محتوای پنهان آن رؤیا بازی کردهاند برمیخورد.»
تجربهٔ کودکی در سرچشمهٔ رؤیا
بنابراین در تحلیلهای عمیق ممکن است این را ببینید؛ ممکن است لازم نباشد هر رؤیایی را تا این عمق پیش برد. فروید میگوید: «یادداشتهای من طبیعتاً مجموعهٔ بزرگی است از رؤیاهای بیماران که تحلیل آنها به تأثیرات مبهم یا بهکلی فراموششدهٔ دوران کودکی راه برده است؛ تأثیراتی که غالباً به سه سال اول زندگیشان بازمیگشت.» اینها چیزهایی است که میگوید خودش تجربه کرده است.
نقلقول جالب دیگر این است: «رؤیاها اغلب چنین به نظر میرسد که دارای بیش از یک معنا هستند. نهتنها همانطور که مثالهای ما نشان دادهاند، ممکن است رؤیاها دارای چند تحقق آرزو در کنار یکدیگر باشند»؛ یعنی اینطور نیست که همیشه در یک رؤیا یک آرزوی مرکزی یا تنها یک آرزو باشد، و ممکن است مجموعهای از آرزوها به نوعی در یک رؤیا برآورده شود؛ «بلکه ممکن است یک رشته معانی یا تحقق آرزو روی هم قرار گیرند و آخری تحقق آرزویی باشد از اوایل کودکی.»
بنابراین فروید تأکید دارد که، خلاصه، چیزی در کودکی به رؤیا وصل میشود؛ ولی لزوماً اینطور نیست که همهٔ محتوای رؤیا از جای خاصی آمده باشد. کمکم دارم وارد تفسیر رؤیا میشوم. اینها نظریههای تولید رؤیاست که برای فهم نظریهٔ فروید دربارهٔ تفسیر رؤیا مهماند، ولی اصل این کتاب بیشتر شیوههای تحلیلی است.
خودخواهانه بودن رؤیا
نقلقول دیگری هم دربارهٔ خودِ محتوای رؤیا هست که در آن فروید از تجربهٔ خود دربارهٔ هر رؤیایی میگوید: «من هیچ استثنایی در این مورد نیافتم. رؤیاها یکسره خودخواهانهاند.» خودخواهانه به این معنا که مثلاً نباید انتظار داشته باشید در رؤیا وضعیت کشاورزی کشور خودتان یا کشوری دیگر، یعنی چیزی را که به شما ربطی ندارد، ببینید.
مثلاً فرض کنید در رؤیا ببینم که واقعهٔ بدی برای کسی اتفاق میافتد و بروم به او بگویم خواب دیدم زمین خوردی؛ اگر خواب دیدم که او زمین خورد، این به خود من مربوط میشود. این خودخواهانه بودن شاید بیشتر به این برمیگردد که اید کاری به دیگران ندارد؛ در حالت رؤیا به خودش مشغول است.
اگر دیدم کسی زمین خورد، آن موجود ممکن است بهطور نمادین در رؤیای من معنایی داشته باشد، یا واقعاً من به او سوءنیتی دارم، و الی آخر. باید اینطور به رؤیاها نگاه کنیم.
دربارهٔ همهٔ شخصیتهایی که در رؤیا ظاهر میشوند هم همینطور است: اگر شخصی را در رؤیا به صورت شیطانی میبینم، معنایش این نیست که بروم و به او بگویم تو آدم شیطانیای هستی؛ شاید تأثیری که بر من گذاشته اینطور است. اینطور نیست که من قیافهٔ آدمی را در رؤیا تغییر بدهم؛ ناخودآگاه من است که تغییرش میدهد؛ اینها همه در درون من است.
همهٔ شخصیتهایی که در رؤیا ظاهر میشوند یا عوامل مختلفی در درون خود مناند که به شکلی ظاهر شدهاند، یا اگر آدمهای بیرونی هم واقعاً ظاهر میشوند، این رابطهٔ من با آن آدم است که ظاهر میشود، نه واقعاً خود آن آدم.
اید به معنای واقعی کلمه به عالم خارج دسترسی ندارد؛ نیازهای خودش و تأثیرات جهان خارج بر خودش را به داستانی به نام رؤیا تبدیل میکند. به نظر من این نکتهٔ بسیار مهمی است؛ چون مثلاً در آثار ادبی معمولاً همین اتفاق میافتد: اجزای مختلف شخصیت نویسنده به صورت شخصیتهای داستان ظاهر میشوند.
مثلاً فرض کنید در داستانی یک شخصیت قهرمان هست؛ او مثل همان چیزی است که نویسنده دوست داشته اینطور باشد. بعد شخصیتی هست که مثلاً خیلی عوضی است؛ او همان چیزی است که نویسنده، آگاهانه یا ناآگاهانه، تقریباً فکر میکند خودش است، و همینطور الی آخر.
شخصیتها در صحنهٔ رؤیا
شخصیتهای مختلف، یعنی آدمهایی که در اطراف او هستند، بسته به تأثیری که بر او گذاشتهاند ممکن است در رؤیا، در داستان، ظاهر شوند؛ نه اینکه این اطلاعات واقعاً خود آن آدم باشد. ممکن است به دلیل رابطهٔ بدی که میان من و او وجود داشته، اینطور در داستان انعکاس پیدا کرده باشد.
بنابراین خیلی مهم است بفهمیم که خودِ شخصیت رؤیابیننده ممکن است به چند پاره تقسیم شود و در رؤیا ظاهر شود. رؤیاها زبانی تصویری دارند.
با نقلقولهای جالبی از این کتاب میتوان گفت، و این بدیهی است، که رؤیاها کمتر با کلام و کمتر با منطق سروکار دارند.
فروید تأکید میکند که در رؤیا نه قیاس معنا دارد و نه تناقض؛ ممکن است چیزهای متضاد و متناقض را در آنِ واحد در رؤیا ببینید. ولی رؤیا از تشبیه، از اینهمانی، زیاد استفاده میکند.
چیزی را شبیه چیز دیگری میگذارد و شما باید بفهمید که این به جای آن قرار گرفته است. تکنیک اصلی تفسیر رؤیا انگار کشف شباهتهاست: این چه چیزی را تداعی میکند؟ کمی جلوتر برویم. فروید چیزی میگوید که نه خیلی مهم، ولی جالب است: رؤیا، یعنی ناخودآگاه، اصولاً با مفاهیمی مثل تناقض و سلب آشنا نیست.
در رؤیا هیچوقت چیزی سلب نمیشود. رؤیا علامت نقیض ندارد؛ علامت «نه» چیزی منطقی است. در ذهن خودآگاه ما چیزها میتوانند نقض شوند؛ یعنی میتوانم مفهومی را تصور کنم، مثلاً «این چیزی که آن نیست»، و همین خودش به یک مفهوم تبدیل میشود.
ناخودآگاه ما به چنین عملگری دسترسی ندارد. بنابراین فروید میگوید اگر کسی آمد و رؤیایی را برایتان تعریف کرد و در رؤیای خود از نفی استفاده کرد، بدانید که این در واقع مثل گزارشی نادرست است.
این را در پایان بهعنوان چهارمین شیوهٔ سانسور ذکر میکنم. فروید میگوید کسی نزد من آمد و گفت رؤیایی دیدم که به جایی رفتم و زنی آنجا بود؛ مادرم نبود.
فروید میگوید پس یعنی مادرش بوده است. در کتاب گوتیک هم مثالی از گزارش رؤیا هست: کسی برایتان تعریف میکند که به جایی، به خانهای رفتم؛ خانهٔ من نبود.
پس یعنی خانهٔ خودش بوده است. چرا اینها شیوهٔ تحریف رؤیاست؟ این آخرین چیزی است که فروید در این کتاب در این باره به آن اشاره میکند. آن باکس تحریف را باید خوب بشناسیم تا بتوانیم رؤیا را تفسیر کنیم؛ یعنی بدانیم خواسته چگونه تغییر شکل پیدا میکند تا به متن رؤیا تبدیل شود. آخرین چیزی که فروید میگوید این است که باکس کوچکی هم بعد از اینها هست. اگر بخواهید این را امتحان کنید، رؤیای خود را صبح که بیدار میشوید ثبت کنید و پسفردا دوباره بکوشید آن را به یاد بیاورید و چیزهایی را که یادتان میآید بگویید.
یعنی رؤیایی را صبح که دیدید ثبت کنید و یکی دو روز بعد یک بار دیگر آن را به یاد بیاورید. میبینید که در زمانی که گذشته، ذهنتان در رؤیا تغییراتی داده و انگار دقیقاً جاهایی را که خوشش نمیآمده حذف کرده است.
اینکه «آن خانه، خانهٔ من نبود» و «آن زن مادر من نبود» انگار نشان میدهد اتفاقی افتاده است: وقتی بیدار میشوم، ذهن خودآگاه من، یعنی ایگوی من، فعال میشود؛ بنابراین محتوای رؤیا به یک معنا همیشه با ایگو در تضاد است.
انگار همیشه در رؤیا محتوایی واپسزده وجود دارد. بنابراین اگر به ایگو فرصت بدهید، اولین اتفاقی که معمولاً میافتد این است که رؤیاها ذوب میشوند.
اگر در نخستین فرصت ممکن ثبتشان نکنید، بهکلی از یادتان میروند. رؤیایی دیدهاید و صبح بیدار شدهاید و خیلی هم بر شما اثر گذاشته است، ولی ساعت ۹ صبح که فکر میکنید، هیچ چیز از آنچه دیشب در خواب دیدهاید یادتان نمیآید.
ثبت فوری رؤیا
و اگر ثبتش کرده باشید، تا شب تغییرش را میبینید. موردی از دانشجوها برایم پیش آمد: دانشجویی که عادت داشت رؤیاهایش را ثبت کند و میگفت بلافاصله پس از اینکه از خواب بیدار میشوم، تازهبهتازه رؤیا را ثبت میکنم، یک شب به من گفت که چنین رؤیایی دیده است. کمی با او صحبت کردم و فردایش به من زنگ زد و گفت رفتم و گوش کردم؛ آن مکان همان نبود؛ دستشویی بود که این اتفاق در آن افتاده بود.
یعنی ذهنش تحریفی خیلی خیلی اساسی در چیزی که ثبت کرده بود پدید آورده بود؛ و فکر میکنم حتی به من گفت که صبح همان روز یک بار دیگر آن را گوش کرده بود. ولی تا شب که داشت برایم تعریف میکرد، ذهنش تغییری بسیار اساسی در رؤیا داده بود. فروید این را تجدیدنظر ثانوی مینامد.
این اصلاً در خواب اتفاق نمیافتد، بلکه در بیداری اتفاق میافتد؛ مثل باکس سومی است که ایگوی ما رسماً این کار را در آن انجام میدهد. حالا در خودِ رؤیا چه اتفاقهایی میافتد؟ چند مکانیسم مهم وجود دارد. مکانیسم اول تراکم است: وقتی رؤیا میبینید، ممکن است حجم عظیمی از چیزها بهطور متراکم ظاهر شوند.
گاهی آدمها در رؤیا روی هم میافتند: کسی را در رؤیا دیدهاید که چیزی میان عمویتان و فلان دوستتان بوده است. فروید میگوید در خودِ محتوای رؤیا معمولاً اینطور است که رؤیا ممکن است دو خط باشد.
ولی وقتی آن را با شیوهٔ فرویدی تفسیر میکنید، اگر بخواهید بنویسید معنای رؤیا و محتوای درونیاش چیست، ممکن است چیزی بسیار بزرگ و گسترده باشد و یک ساعت لازم باشد که آدم دربارهاش حرف بزند تا بتواند معنایش را به زبان بیاورد. بنابراین رؤیاها بهشدت متراکماند. این یک مکانیسم است. مکانیسم دوم این است که رؤیاها از جابهجایی استفاده میکنند.
دلیلش این است که قرار نیست رؤیاها از چیزهایی استفاده کنند که برای ایگو خیلی ناخوشایند باشد. باز یک مثال فرویدی: اگر میان من و کسی خصومتی باشد و من بخواهم او از میان برود، یعنی اید من به نوعی خصومت دارد و میخواهد در رؤیا او را از میان بردارد، اگر آن شخص از خویشان یا دوستان نزدیک من باشد و این کار مستقیماً در رؤیا صورت بگیرد، ممکن است ایگو تحریک شود و خواب به هم بخورد.
باکس تحریف رؤیا
کار آن باکس دوم رؤیا این است که کاری کند که ایگو تحریک نشود، بیدار نشود و از خواب وحشت نکند. بنابراین از چه مکانیسمی استفاده میکند؟
از کسی استفاده میکند که شبیه آن آدم است و بعضی از ویژگیهای او را دارد؛ ممکن است در رؤیا او را بکشم یا بلایی سرش بیاورم. بنابراین اگر نخواهم مستقیماً با نزدیکانم کاری بکنم، میتوانم این جابهجایی را انجام دهم؛ و وظیفهٔ کسی که رؤیا را تفسیر میکند این است که دربارهٔ شخصیتهای عجیب و غریبی که در رؤیا ظاهر میشوند کشف کند که هر یک به جای چه چیزی، به جای چه آدمی، قرار گرفته است.
ممکن است پدر مستقیماً در رؤیا ظاهر نشود، ولی آدمی شبیه پدرتان ظاهر شود؛ اگر رؤیا جنبهای منفی نسبت به پدرتان داشته باشد، و الی آخر. رؤیا از تراکم هم استفاده میکند.
مثالی از خود فروید این است که میگوید یک بار در رؤیا دیده که در استخری است، عدهای دور ایستادهاند و کسی دارد او را از آب بیرون میآورد؛ دستش را گرفته و دارد از استخر بیرونش میآورد.
میگوید در تحلیلی که روی رؤیاهای خودم داشتم، دربارهٔ این رؤیا خیلی زود متوجه شدم که، اولاً، دو تابلوی نقاشی که دیده بودم در این رؤیا وجود دارند.
فروید ذکر میکند که آنها چه تابلوهاییاند و اصلاً کجا هستند. خاطرهای هم از دوران کودکیاش بوده که روزی به استخر رفته و اتفاقی اینچنین افتاده است. منظورش این است که آن خاطره و آن تابلوها به نوعی همه با هم متراکم شده و این رؤیا را ساختهاند.
در این رؤیا، به جای آن شخصیتی که در کودکی واقعاً این اتفاق برایش افتاده بود و از استخر بیرون آمده بود، حالا خود فروید قرار گرفته است. پس آن مکانیسمها عبارتاند از فشرده کردن، چیزها را روی هم انداختن و خلاصه کردن، بهاضافهٔ جابهجا کردن بعضی چیزها به جای چیزهای دیگر؛ وقتی بدانیم جهت همهٔ اینها چیست، تا حدودی میتوانیم تشخیصشان دهیم.
سمبولیسم رؤیا
جهت اینها این است که آن آرزوهای به اصطلاح خطرناک، که نمیخواهیم با آنها مواجه شویم، خیلی توی ذوقمان نزنند. بنابراین تحریف به دلیلی انجام میشود. مهمترین مکانیسم سمبولیسم است؛ همهٔ ما میدانیم که رؤیاها بهشدت از سمبل استفاده میکنند.
بنابراین مهمترین چیزی که کسی که رؤیا را تفسیر میکند باید بداند این است که با سمبولیسم رؤیا آشنا باشد. فروید معتقد است که سمبلها شخصیاند، تا حدود زیادی شخصیاند؛ یعنی نمیتوانید کتابی بنویسید و در آن بگویید اگر این را در رؤیا دیدید یعنی این. هر آدمی بنا به تجربههای خودش ممکن است از سمبلهای مخصوص خودش استفاده کند.
پس با توجه به سمبولیسم، چگونه میتوان رؤیا را تفسیر کرد؟ این کتاب فصلی دارد با عنوان «تحلیلی از رؤیای نمونه»؛ رؤیایی است که در تاریخ روانکاوی با نام رؤیای ایرما شهرت دارد.
فروید در تمام این فصل، که کوتاه نیست و طبعاً نمیتوان اینجا خواندش، و تقریباً از صفحهٔ ۱۰۰ شروع میشود و ۲۵ صفحه است، اتفاقهایی را که روز پیش برایش افتاده بود مینویسد و زمینهٔ آدمهایی را که بعداً در رؤیا ظاهر میشوند شرح میدهد: اینکه اینها چه کسانی بودند و چه روابطی با او داشتند.
متن رؤیا را بهطور کامل و خیلی مفصل شرح میدهد و بعد متن بسیار طولانیای در تفسیر این رؤیا دارد و میکوشد همهٔ اجزای رؤیا را تفسیر کند. این نمونهٔ کاملی از یک تفسیر فرویدی است. در آن کتاب گتی هم میتوانید تفسیرهای بسیاری پیدا کنید؛ تفسیرهایی کوتاه که معمولاً به همان نکتهٔ اساسی اشاره میکنند.
فروید در این کتاب چند رؤیا را بسیار مفصل تفسیر میکند؛ معمولاً آن رؤیاهای طولانی اسم دارند، مثلاً رؤیای گیاهشناسی. رؤیا را نقل میکند و بعد تفسیر میکند، و فکر میکنم در رؤیای ایرما همهٔ فوتوفنهای فروید کموبیش هست.
با اینکه وقتی این را در کتابش مینویسد، آغاز کتاب است و هنوز مکانیسمها را نگفته است، از دیدگاههایی که دربارهٔ تحریف رؤیا دارد استفاده میکند. شدیداً توصیه میکنم که این فصل را حتماً بخوانید.
خیلی خوب است یاد بگیرید که در هر موضوعی که وارد میشوید کتابهای کلاسیک را بخوانید و به دستدومها بسنده نکنید. مثلاً همان کتاب جونز: به نظر من جونز در حد خودش چیزی از تفسیر رؤیای فروید فهمیده است، ولی ممکن است همهچیز را نفهمیده باشد.
به نظر من، جایی که جونز اعتراض میکند، نتیجهاش این است که چیزهایی را درست درک نکرده است. مثلاً میگوید نمیفهمم چرا فروید اینقدر بر نظریهٔ محافظ خواب بودنِ رؤیا تأکید میکند؛ در حالی که فکر میکنم اگر از خود فروید بپرسید، میبینید که آن را کشف بسیار مهمی میداند، و همهٔ محتوای این کتاب هم به نوعی به آن ربط پیدا میکند.
یا اعتراض جونز این است که با اینکه فروید به نوعی معتقد است همهٔ رؤیاها به رؤیاهای کودکانه، یعنی به خواستهای کودکانه، برمیگردند، ولی در کتابش هیچوقت رؤیاها را به رؤیاهای کودکانه نمیرساند؛ جونز میگوید من بارها با دقت نگاه کردم. بنابراین به نظر او این نقصی در نظریهٔ فروید است.
در حالی که از نظر فروید هر نوع میل جنسیِ سرکوبشده به کودکی برمیگردد. محتوای ناخودآگاه، یعنی کلاً همهٔ چیزهایی که میخواهیم و در ناخودآگاه ماست، به نوعی نتیجهٔ واپسزده شدن چیزی در کودکی است. لزومی ندارد تکتک اینها را بروم پیدا کنم.
نمیخواهم وارد این بحث شوم، ولی شما در هر جای آثار فروید بهروشنی میتوانید ردپای کودکی را ببینید. ضرورتی ندارد که همیشه رؤیا را به خاطرهای بسیار مشخص در کودکی برسانم. بگذارید اصول شیوهٔ تفسیر رؤیا را با همین رؤیا بگویم؛ خیلی دوست داشتم متن این رؤیا را برایتان بخوانم. نخستین کاری که فروید میکند این است که وقایع روز پیش را ذکر میکند.
یعنی اگر نزد فروید بروید و رؤیایی برایش تعریف کنید، نخستین کارش این است که وقایع روز پیش را از شما میپرسد؛ چیزهایی که به نظرتان به رؤیا ربط دارد، نه اینکه صبح که بیدار شدید چه صبحانهای خوردید و کارهای روزمرهتان را چگونه انجام دادید.
حتماً در روز پیش محرکهایی هست که چیزی را برانگیختهاند و در رؤیا ظاهر شدهاند. وقتی متن رؤیا را تعریف میکنید، فروید میکوشد با نهایت دقت از شما بخواهد که دربارهٔ همهٔ آدمها و همهٔ اشیایی که در رؤیا هستند، تداعیهای خودتان را بگویید.
یعنی بگویید اینها شما را یاد چه چیزهای دیگری میاندازند. اگر آدمی را در رؤیا دیدید، چه چیزِ او شما را یاد چه زمانی میاندازد؟
در چه دورانی با او آشنا شدید؟ باید به فروید اطلاعات بدهید. اینطور نیست که بگوید اینها یک سری سمبلاند و به کتاب خودش نگاه کند و بگوید این سمبلها یعنی این. اگر سمبلهایی در رؤیایتان هست، مثلاً اگر از چاقویی استفاده کردهاید، از شما میپرسد این چاقو شبیه چه چاقویی است که در زندگی دیدهاید.
ممکن است بیش از اینکه آن چاقو و هویتش در آن رؤیا مهم باشد، مهم باشد که آن را کجا دیدهاید، از کجا آمده و چرا در ذهنتان مانده است. بنابراین فروید شبکهای از تداعیها را دنبال میکند تا به مفاهیمی برسد که احتمالاً به آرزوهای ناخودآگاه شما مربوط است؛ و این در واقع تکنیک اصلی تفسیر فرویدی است.
و تمام مدت هم دنبال همین توصیفها میگردد: دنبال معنای نمادها، و دنبال اینکه بفهمد این چیزهای متراکمشده چگونه از هم باز میشوند. فروید عبارت معروفی دارد؛ میگوید هر وقت در تفسیر رؤیا به «این یا آن» رسیدید، به جایش «این و آن» بگذارید؛ هر دو را.
یعنی اگر کسی به شما گفت کسی را دیدم که شاید عمویم بود، یا شاید فلانی یا فلانی بود، و سه نفر را هم نام برد، هر سه را در نظر بگیرید و در تفسیر رؤیا همینطور با هر سه ادامه دهید و در شبکهٔ تداعیهایتان پیش بروید. فروید مدام میکوشد خاطرهها را زنده کند: اینکه چه وقایعی در دوران کودکی یا در زمانی نزدیک اتفاق افتادهاند که به نوعی با این رؤیا مرتبطاند؛ دیدن یک تابلوی نقاشی یا رفتن به مکانی خاص، همهٔ اینها ممکن است بر مکانی که رؤیا در آن دیده شده است تأثیر بگذارند. و سرانجام فروید دنبال چیست؟
دنبال آن آرزوی ناخودآگاهی که سبب این رؤیا شده و هستهٔ مرکزی آن را ساخته است. بگذارید کلیات این رؤیا را بگویم. باز شدیداً تأکید میکنم که همهتان میتوانید این فصل کتاب را، که ۲۵ صفحه بیشتر نیست، بخوانید.
فکر میکنم با آن، اصول کار فروید را یاد میگیرید. رؤیا این است: ایرما یکی از بیماران فروید است.
او زنی از آشنایان فروید است که مدتی به دلیل عوارض هیستری تحت درمان بوده و بعد فروید کوشیده است قانعش کند که درمان تمام شده است. او مقاومت میکرده و دور شده است. سرانجام یک روز پیش از آن، یعنی روزی که شبش این رؤیا برای فروید ظاهر میشود، یکی از دوستانش، اتو رانک، که او هم روانکاو و همکار معروف فروید است، از پیش ایرما میآید.
فروید حال ایرما را میپرسد. رانک با لحنی جوابش را میدهد و میگوید: «خوب است، ولی نه آنقدرها»؛ لحنش کمی شماتتآمیز است، انگار که تو نتوانستی او را خوب کنی و هنوز عوارض هیستری در او مانده است؛ در حالی که فروید بهشدت تأکید کرده بود که درمان تمام شده است و او میتواند برود و دیگر مشکلی ندارد.
خود ایرما این را نمیپذیرفته و رانک هم اینجا طوری برخورد میکند که انگار فروید نتوانسته کارش را درست انجام دهد. بنابراین احساس گناهی در فروید پدید میآید. رؤیای فروید این است؛ خیلی خلاصه میگویم، چون این رؤیا را خیلی مفصل نقل کرده و خودِ متن رؤیا یک صفحه و نیم است.
در مهمانیای که در خانهٔ فروید برپا شده، ایرما هم هست. فروید حالش را میپرسد و ایرما میگوید خیلی درد میکشم؛ مثلاً در ناحیهٔ معدهام احساس درد میکنم. فروید او را جلوی پنجره میبرد و معاینهاش میکند و متوجه میشود که عوارضی در گلویش هست. بعد استاد فروید هم، که آنجا حضور دارد، میآید و فروید از او میخواهد که بیاید و معاینهاش کند.
یکی دیگر از دوستانش هم میآید و اینها متوجه میشوند که ایرما بیماری جسمانی دارد؛ این دیگر هیستری نیست؛ این عوارض، مثلاً دردهایی که میکشد، نتیجهٔ چیزی جسمانی است. در این رؤیا اتو رانک ظاهر میشود و، فکر میکنم، حرف احمقانهای میزند؛ حرفی کاملاً احمقانه.
تفسیر فروید این است: میگوید با این رؤیا، انگار ناخودآگاه من اولاً احساس گناه خودش را از بین برد. رؤیا میگوید تقصیر من نیست که او درد میکشد؛ با بیماری دیگری سروکار داریم.
من هیستریاش را درمان کردم. رؤیا این آرزو را تحقق میبخشد که درمان فروید کامل بوده است و شما بیهوده آن را تحقیر میکنید؛ مشکل او مشکلی تازه و جسمانی است.
ثانیاً، به قول خودش، انتقامش را از اتو رانک هم گرفت: اتو رانک در این رؤیا چیزی کاملاً بیربط و احمقانه گفت.
افزون بر اینها، حجم زیادی از اطلاعات مربوط به زندگی خود فروید در اینجا هست؛ مثلاً اینکه حتی نسبت به استاد خودش هم انگار حسی انتقامجویانه وجود دارد، و الی آخر.
در این کتاب و در کتاب گوتیم کلی رؤیای تفسیرشده هست. اینها نمونههای خوبیاند از اینکه همیشه میتوان رؤیا را به چیزی، یعنی به آرزوهای پنهانی که سرکوب شدهاند، برگرداند.
یکی از تکنیکها، که جزو آن چهار تکنیک اصلی کتاب نیست ولی به نوعی در تحریف رؤیا دخالت دارد، چیزی است که فروید آن را دراماتیزه کردن مینامد: خودتان را بهعنوان شخصیت اصلی رؤیا نمیبینید؛ مثلاً در رؤیا میبینید که دارید فیلمی تماشا میکنید و در آن فیلم کسی پدر خودش را میکشد.
یا مثلاً شخصیتی ناشناس در رؤیای شما ظاهر میشود و یک سری کارها میکند. فروید میگوید این نوعی سانسور است: وقتی نمیتوانم کاری را به خودم نسبت دهم ولی دوست دارم آن را، آن عمل را، در رؤیا ببینم، ممکن است آن را به صورت یک نمایش یا یک فیلم ببینید، یا در رؤیا ببینید که دارید خواب میبینید.
گاهی آدم در رؤیا چیزهایی میبیند و انگار آگاه است که این رؤیاست. این به نوعی محافظتی در برابر ایگوست: دارم خواب میبینم که این اتفاقهای بد میافتد، بنابراین خیلی مهم نیست.
در اینجور موارد، به جای اینکه فکر کنید رؤیا مهم نیست، چون فیلمی یا نمایشی در خواب دیدهاید و کس دیگری این کار را کرده است، اتفاقاً این رؤیاها احتمالاً خیلی مهماند؛ چون بسیار سانسور شدهاند. انگار به محتوایی بسیار عمیق ربط داشتهاند که تحملپذیر نبوده است، و بنابراین به این شکل دراماتیزه شدهاند.
سرانجام، در این کتاب فصل بسیار جالبی پیدا میکنید که در واقع نخستین بار است که فروید در آن میکوشد مجموعهای از نمادهای استاندارد را ردیف کند؛ نه به این صورت که فلان چیز خوشطالع یا بدطالع است. در واقع فرهنگ لغت بسیار کوچکی در خودِ این کتاب هست، و نیز مجموعهای از رؤیاهای نمونهوار که همهٔ آدمها میبینند.
درست است که از نظر فروید هر رؤیایی پر از نمادها و اطلاعات شخصی است؛ ولی مثلاً رؤیای پرواز، رؤیای مرگ عزیزان، رؤیای امتحان، و رؤیاهایی که بعدها نئوفرویدیها بسیار بر آنها تأکید کردند و به خاطرات مربوط به تولد مربوط میشوند، از این دستاند. یکی از رؤیاهای نمونهای که فروید در این کتاب زیاد دربارهاش بحث میکند، و اولینِ آنها، رؤیای عریان بودن در جمع است.
فروید میگوید اینها رؤیاهایی است که همهٔ آدمها احتمالاً در زندگیشان دیدهاند. ویژگیهایشان را هم میگوید و میکوشد بگوید چه خاطراتی طبیعی است که به آنها برسد: چه چیزی در کودکی همهٔ ما مشترک است که این رؤیا را تولید میکند؟ تفسیر فروید تقریباً به چنین چیزی میرسد.
دربارهٔ نمادها هم کاملاً طبیعی است انتظار داشته باشید که از نظر فروید بیشترِ نمادها معنای جنسی دارند؛ چون چیزهای واپسزده در ناخودآگاه ما عموماً ویژگیهای جنسی دارند: کلاه به مثابهٔ نماد جنسی مرد، «کوچولو» به مثابهٔ اندام جنسی، «زیر چیزی رفتن». اینها رؤیاهای پیوستی هم دارند که این نمادها در آنها آمده و تفسیر میشوند.
و همچنین: اندامهای جنسی که بهوسیلهٔ ساختمانها، پلکانها و چاهها بازنمایی شدهاند، رؤیاهای اختگی در کودکان، نمادگرایی ادراری، بازنمایی اندام نرینه بهوسیلهٔ اشخاص، بازنمایی اندام مادینه بهوسیلهٔ چشمانداز، رؤیاهای مربوط به پلکان، و الی آخر. خیلی مفصل نیست، ولی ایدههای تفسیر نمادینِ فرویدی در این کتاب هست؛ و اگر مجموعهٔ رؤیاهای آن کتاب گوتیک را هم بخوانید، کلی نماد تفسیرشده، خیلی زیاد، در آن هست.
در آن کتاب کترین هم که معرفی میکردم، بخشهایی از تفسیرها با ایدههای فرویدی کاملاً همخوانی دارند، ولی همهٔ آن کاملاً چنین نیست. این مجموعهای از اطلاعات بود که کوشیدم دربارهٔ تفسیر رؤیای فرویدی به شما بدهم.
یکی از حاضران: گفتید محتوای ناخودآگاه اصولاً بیشتر در دو سه سال اول زندگی شکل میگیرد، یعنی در سه سال اول زندگی. بعد گفتید که مثلاً مسئلهٔ جنسی و مانند آن در سه سال اول چندان فعال نیست. اگر میگویید ناخودآگاه تا سهسالگی شکل میگیرد، این دو با هم چندان قابلفهم نیست.
دلیلش این است که شما مشاهدات فروید را ندارید. فروید معتقد است، و اکنون از نظر همهٔ روانکاوها هم چنین است، که فعالیت جنسی تقریباً از بدو تولد وجود دارد؛ منتها حالتی کودکانه دارد: لذت جنسی اصلاً در اعضای جنسی متمرکز نیست و انگار به نوعی در بدن پخش شده است؛ مثلاً در دهان، طبق همین نظریهای که فروید میگوید. دستکم طرفداران فروید همچنان کاملاً از این نظریه دفاع میکنند.
و خیلی زود به جایی میرسیم که لذت جنسی به همین معنای گنگ معنا پیدا میکند، و از نظر فروید همینجاست که عقدهٔ ادیپ پدید میآید. اصلاً فروید تا حدودی فراموشیِ دوران اول زندگی را به عهدهٔ ادیپ میداند؛ یعنی چنان ترومایی، ضربهٔ روانیِ بزرگی است که همهچیز فراموش میشود.
منبع اصلی آرزوهای پنهان همانجاست. بعدها که ایگو شکل میگیرد، دیگر کمتر وابستگیهای بزرگی در زندگی پدید میآید، چون بچه معقولتر رفتار میکند و اید او کنترل میشود. ولی اید، به اعتقاد فروید، تا پایان ثابت میماند. اصلاً نهاد بشر از نظر فروید اید است.
چیزهایی انگار بر آن سوار میشود؛ با عقل و سرکوب، رفتارها پیچیدهتر میشوند و تغییر میکنند، ولی اید کار خودش را میکند. ممکن است با محدودیتهای ایگو و سوپرایگو رفتارهایی کاملاً عجیب و غریب از خود نشان دهید که هیچ جنبهٔ لذتطلبانهای نداشته باشد؛ انگار اید خود را کاملاً خفه کرده باشید.
ولی اینطور نیست که ایدتان عوض شده باشد؛ از نظر فروید اصلاً اینطور نیست. اید پایهٔ حیات انسان است و همیشه همان رفتار و امیال خودش را دارد، و سرانجام، هرچقدر هم پس بزنید، امیالش خود را در رؤیاها نشان میدهند یا جای دیگری فوران میکنند؛ مثل کوه آتشفشانی که بکوشید جلویش را بگیرید، و سرانجام آدم مثلاً دچار جنون میشود.
یکی از حاضران: واقعاً اصلاً نمیفهمم. یعنی شاید اینطور است که فقط در خواب و رؤیا اید کار میکند و بقیه خاموشاند؟
نه؛ چون محدودیتهای سوپرایگو و ایگو در آن باکس دوم تأثیر میگذارند و سانسور به نوعی از آنهاست؛ یعنی اید با توجه به محدودیتهای اخلاقی و محدودیتهای ایگوست که رؤیا را پدید میآورد.
فروید در جایی از کتابش میگوید که عموماً همیشه همینطور است، یعنی باکس دوم خلاق نیست، ولی بعدها در یادداشتهایش اضافه کرده و در انتهای کتاب نمونهای هم از رؤیاهایی آورده است که اینطور نیستند. انگار رؤیا در باکس اول خلق میشود و باکس دوم فقط تغییراتی در آن میدهد.
یعنی باکس دوم جایی نیست که رؤیا در آن خلق شود؛ تغییری میدهد، مثل اینکه رنگش بزنید یا شکلش را عوض کنید. رؤیا را اید پدید میآورد، ولی به هر حال از آن باکس دوم میگذرد. کل باکس رؤیای ما باکسی است که این دو باکس را در بر میگیرد. بنابراین وقتی به خروجی آن نگاه میکنید، ایگو و سوپرایگو هم در آن دخالت دارند، و نمیتوانید بگویید این خروجی را اید پدید آورده است.
دربارهٔ رؤیای پرواز، تفسیر فرویدی این است که همهٔ شما در کودکی به نوعی پرواز کردهاید؛ یعنی تجربهای از پرواز دارید: در آغوش و روی دوش دیگران بودهاید و شما را بالا و پایین انداختهاند؛ و این چیزی است که مدام در رؤیا بازمیگردد و رؤیای پرواز میبینید. ولی اکنون نظریهٔ فروید در تفسیر رؤیا چندان طرفدار ندارد.
اکنون فکر میکنم عموماً علت رؤیای پرواز را چیز دیگری میدانند؛ نظری جدید است. بستگی به شکل رؤیای پرواز دارد؛ مثلاً بیوزنی. کاملاً به شکل رؤیا بستگی دارد؛ یعنی علتش میتواند یکی از این چند چیز باشد که مدام تکرار میشوند؛ مثلاً حاصل خستگی و تنبلی.
در پروازهایی از این دست، مسیری را بهراحتی طی میکنید، مثلاً با تکان دادن دستهایتان. آدمهایی که این رؤیا را مرتب میبینند، انگار میل دارند بدون زحمت به آرزوهایشان برسند؛ مثلاً در روزهایی از زندگیشان که خیلی کار میکنند و خستهاند و کمکم ناامید شدهاند، رؤیایی میبینند که دارند برای خودشان پر میزنند و بسیار لذتبخش است.
پرواز کردن یعنی بهطور ذهنی و رؤیایی مسافتی را بدون زحمت زیاد طی کردن. همچنین، مثلاً، رؤیاهای پرواز در دورهٔ بلوغ جنسی به دلایل جسمانی ظاهر میشوند. بعضی رؤیاها محرکهای جسمانی دارند: مثلاً اگر جایی خوابیده باشید و باران بیاید و پتویتان خیس شود، در خوابتان هم چیزی میبینید.
این معمولاً به همان دلیلی است که زنگ ساعت را در خواب آنطور میبینید. گاهی تغییرات دوران بلوغ و مانند آن سبب رؤیای تکراریِ پرواز میشود؛ معمولاً به این صورت که زیر پای آدم خالی میشود و بعد خیلی آرام حرکت میکند، و از این قبیل.
بهاضافه، یکی بیوزنیِ ناخودآگاه است و دیگری بلندپروازی: آدمهایی که بلندپروازند و چیزهای بسیار دوری را هدف خود قرار دادهاند، اینجور رؤیاها را میبینند که در آنها به جای راه رفتن قدرت پرواز دارند. اینها چیزهایی است که اکنون در متون روانکاوی، در تفسیر رؤیا، کموبیش دربارهٔ رؤیای پرواز آمده است؛ رؤیای پرواز رؤیایی بسیار نمونهوار و کلاسیک است.
به گفتهٔ سخنران، فروید مدلی تقلیلگرا، دترمینیستی و فیزیکالیستی میخواست و انگار کار داروین را تکمیل میکرد.
به گفتهٔ سخنران، تأکید بر ناخودآگاه از فروید (تمثیل کوه یخ) به یونگ (جزیره) و لکان («من» تخیلی) بیشتر میشود.
در تقریر سخنران از فروید: اید لذتطلب، ایگوی مدیر، سوپرایگوی برگرفته از فرهنگ، و ناخودآگاهی که از میلهای سدشده پر میشود.
در تقریر سخنران، رویا نزد فروید کارکرد زیستی دارد: خواب را حفظ میکند و آرزویی واپسزده را در شکلی تغییریافته برمیآورد.
به گفتهٔ سخنران، تفسیر فرویدی یعنی برگرداندن تحریف رویا با دنبال کردن تداعیهای شخصی بیننده، از محتوای آشکار تا آرزوی نهان.
به گفتهٔ سخنران، مدل فروید غریب مینماید چون برای توجیه فکتهای غیرعادیِ بیماری روانی ساخته شده، نه زندگی روزمره.
نشان خواهم داد که روشی روانشناختی هست که تفسیر رؤیاها را ممکن میسازد
تعهد فروید این است که در این کتاب نشان دهد رؤیا معنا دارد و تفسیرپذیر است
دیگری نظریهای دربارهٔ تفسیر رؤیاست: اینکه رؤیایی را که میبینیم چگونه بفهمیم و معنایش چیست.
معتقدم بسیاری اصلاً این دو را از هم جدا نکردهاند
هدف تفسیر رؤیا این است که این باکس دوم را به نوعی به عقب برگردانیم.
این هم باز اصطلاحی فرویدی است که در این کتاب مرتب تکرار میشود: یک محتوای آشکار داریم، یعنی آنچه در خواب دیدهاید، و یک محتوای نهان داریم، یعنی آرزویی که این خواب را پدید آورده است
بنابراین مهمترین چیزی که کسی که رؤیا را تفسیر میکند باید بداند این است که با سمبولیسم رؤیا آشنا باشد.
فروید معتقد است که سمبلها شخصیاند، تا حدود زیادی شخصیاند
بنابراین فروید شبکهای از تداعیها را دنبال میکند تا به مفاهیمی برسد که احتمالاً به آرزوهای ناخودآگاه شما مربوط است؛ و این در واقع تکنیک اصلی تفسیر فرویدی است.
اینطور نیست که بگوید اینها یک سری سمبلاند و به کتاب خودش نگاه کند و بگوید این سمبلها یعنی این.
میگوید هر وقت در تفسیر رؤیا به «این یا آن» رسیدید، به جایش «این و آن» بگذارید
دربارهٔ رؤیای پرواز، تفسیر فرویدی این است که همهٔ شما در کودکی به نوعی پرواز کردهاید
ولی اکنون نظریهٔ فروید در تفسیر رؤیا چندان طرفدار ندارد.
نکتهٔ بسیار مهم این است که هیچ عنصر اخلاقی در نهاد بشر نیست؛ مطلقاً.
نمونهٔ بسیار روشنی که از نظر فروید این را تأیید میکند این است که وقتی به خواب میرویم ایگوی ما تعطیل میشود و ممکن است هر چیز مزخرفی را در خواب ببینیم.
هر خطای اخلاقیای در رؤیا پیش میآید.
از آغاز تاریخ بشر رؤیاها به نوعی مقدس بودند و اهمیت داشتند؛ این احساس وجود داشت که رؤیاها الهامهایی ماورای طبیعی دربارهٔ آیندهاند.
رؤیاها معمولاً درهموبرهم و پر از نمادند.
فروید بارها تأکید میکند که رؤیا، به یک معنا، محافظ خواب است
«هر رؤیایی تحقق تغییرشکلیافتهٔ یک آرزوی واپسزده یا فروخورده است.»
پس مکانیسم رؤیا این است: آرزو را طوری تغییر شکل میدهد که خواب به هم نخورد، چون خواب جزو نیازهایی است که اید در واقع میداند به آن احتیاج دارد، و در عین حال به آرزوی خودش هم برسد.
این جملهای از این کتاب است: «اگر آماده شده باشیم که دریابیم، هر رؤیایی معنایی دارد و از لحاظ روانی دارای ارزش است.» این را عمداً میخوانم، چون فروید معتقد نیست که رؤیا چیزی دربارهٔ آینده به ما میگوید.
به قولی، دربارهٔ گذشته چیزی به شما میگوید، نه دربارهٔ آینده.
«من هیچ استثنایی در این مورد نیافتم. رؤیاها یکسره خودخواهانهاند.»
همهٔ شخصیتهایی که در رؤیا ظاهر میشوند یا عوامل مختلفی در درون خود مناند که به شکلی ظاهر شدهاند
مثلاً یکی از استدلالهای سادهای که از همین راه میتوان برای وجود ناخودآگاه آورد این است.
اگر بخواهید دترمینیستی فکر کنید، این کار را خودآگاهِ ما نکرده است، چون ما چیز دیگری را اراده کرده بودیم.
هر میلی که اید دارد و ایگو یا واقعیت به نوعی سدش میکند، به جایی تبعید میشود که به اصطلاح منبعی ناخودآگاه است
و بیشتر این تعلیمات و شکلگیری ایگو، در سالهای اول صورت میگیرد.
انگار وقتی میخوابید ایگو و سوپرایگو تقریباً خاموش میشوند و آنها را تعطیل میکنید.
ناخودآگاه، یعنی آن بخشی که به آن دسترسی نداریم، رؤیا را تولید میکند.
فروید چیزی میگوید که نه خیلی مهم، ولی جالب است: رؤیا، یعنی ناخودآگاه، اصولاً با مفاهیمی مثل تناقض و سلب آشنا نیست.
ناخودآگاه ما به چنین عملگری دسترسی ندارد.
از این تمثیل استفاده میکرد که روان مثل کوه یخ است: بخشی از کوه یخ را میبینیم و بخش عمدهٔ آن زیر اقیانوس است و آن را نمیبینیم
و واقعاً اگر این سه نفر، یعنی فروید و یونگ و لکان، را به ترتیب تاریخی کنار هم بگذارید و نظریههایشان را مطالعه کنید، میبینید که این تأکید بر ناخودآگاهی تازه سیری صعودی هم دارد.
واقعاً یکی از موفقیتهای فروید این است که مدلی که ارائه میکند، بیماریهای روانیِ شناختهشده در زمان خودش را تا حدود زیادی در یک مقولهبندی به هم مرتبط میکند.
نمیخواهم بگویم این نظریهٔ فروید را دربارهٔ هیستری تأیید میکند، ولی آن را تا حدودی معقول جلوه میدهد
علتش این است که عقدهٔ الکترا در نظریهٔ فروید مبهم است و من هم عمداً به آن نپرداختهام.
فکر میکنم خود فروید هم در مقالاتش کاملاً صراحتاً ذکر میکند که نظریهاش بیشتر وضعیت روانی مردها را توجیه میکند و دربارهٔ زنها کمی مشکل دارد.
میخواهم بگویم نسبت به توجیهی که دربارهٔ مردها دارد ضعیفتر است.
نه تنها به کار میآید، بلکه به نظر میرسد برای تحلیل فعالیتهای فرهنگی بشر ضرورت دارد که چنین مدلهایی داشته باشیم.
فرهنگ و سوپرایگو این محدودیتها معمولاً در قالب کلام به ما عرضه میشوند. البته ممکن است لزوماً در قالب کلام نباشند، ولی از فرهنگ به ما به ارث میرسند.
برای چه این کار را میکنند؟ چون سوپرایگویشان به آنها گفته این کار خوب است و باید اینطور رفتار کنیم
بنابراین باید تصوری ماشینی داشته باشیم، تا حد ممکن جبرگرا باشیم و فیزیکالیست باشیم؛ یعنی باید بکوشیم همهچیز را فیزیکی ببینیم.
یعنی پارادایم غالب علمیِ ما هنوز هم فیزیکالیستی است.
لذتهای روحانی و مانند اینها را از ذهنتان دور کنید؛ داریم مدلی فیزیکالیستی ارائه میدهیم.
بنابراین از نظر فروید، مبدأ اصلیِ تولید انرژی روانی انرژی جنسی است، چیزی که به آن لیبیدو میگویند
فراروانشناسی را میتوان بخشی از روانکاوی دانست که میکوشد تا حد ممکن برای همهٔ رفتارهای انسان مدلی ارائه دهد و به ما بگوید فرایندهای روانی چگونه اتفاق میافتند.
نه روانکاوی به معنای متعارف، که بخش عمدهاش تکنیکهای رواندرمانی است.
همهٔ آدمها بار اول که با روانکاوی مواجه میشوند، ابتدا به ساکن اصلاً نمیفهمند این حرفها یعنی چه.
اینها را لازم دارد، چون مجموعه فکتهایی که مطالعه میکند کمی غیرعادیاند.
یعنی بیماریهایی مثل هیستری و اسکیزوفرنی و مانند اینها، که فروید خیلی با آنها سروکار داشته است، بهویژه هیستری
فروید به هر دلیلی به رؤیاها علاقهمند است و در جوانی به هیپنوتیزم علاقهمند بوده است.
در طبیعیات قدیمِ ارسطویی، جسم به زمین میافتاد چون میل داشت؛ چون از خاک بود و مرکز زمین جایی است که همهٔ اجسامی که از خاکاند انگار میخواهند به اصل خود بازگردند.
نکتهٔ بسیار مهم دیگر این است که در دانش، دستکم در زمان فروید، اصلاً تصوری از این وجود ندارد که توجیههای غایتشناسانه داشته باشیم
اگر از یونگ بپرسید که ناخودآگاهی را با تمثیل برایتان بیان کند، عبارت معروفی از او هست که میگوید خودآگاهی مثل جزیرهای در اقیانوس ناخودآگاهی است.
در حالی که یونگ به نوعی معتقد است بخش عمدهای از ناخودآگاهی انگار به ارث رسیده و اصلاً ربطی به تاریخچهٔ زندگی ما ندارد.
تعهد فروید این است که اگر چیزی در وجود ما هست، یعنی فعالیتی روانی، باید به نوعی از لحاظ بیولوژیک اهمیت داشته باشد.
مثلاً اگر تمایل جنسی داریم، از لحاظ بیولوژیک به این دلیل است که تولید مثل در نظریهٔ داروین مهمترین چیزی است که به بقای نوع کمک میکند. پس رؤیا اولاً باید به نوعی کارکردی بیولوژیک داشته باشد و ثانیاً باید به نوعی در مدلی که ساختیم جا بگیرد.
این را در هر جلسه بهشدت تأکید کردهام و این جلسه هم مستثنا نیست: فروید تحت تأثیر داروینیسم است و بنابراین انگار به نوعی دارد کار داروین را تکمیل میکند.
نهاد انسان هم باز نهادی حیوانی است که فقط کمی پیچیده شده است.
مثلاً چرا نظریهٔ اینشتین جانشین مکانیک نیوتونی میشود؟ چون همهٔ فکتهایی را که آن توجیه میکرد، این هم توجیه میکند، و فکتهایی را هم توجیه میکند که آن توجیه نمیکرد
واژگان روانشناسی عامیانه واژگانی کاملاً خاص است که با دیگر شاخههای علم ارتباطی ندارد، و این دقیقاً معنای غیرعلمی بودن است.
لکان و نقش خودآگاه لکان شاید از این هم افراطیتر باشد.
آن بخش خودآگاه که به آن «من» میگوییم، و در تئوری فراروانشناسی اصولاً به نظر میرسد که ۱۰۰ درصد رفتارهای انسانی از همین «من»، یعنی از بخش ارادی و تحت کنترل ما، بیرون میآید، از نظر لکان اصولاً چیزی خیالی است که انگار اصلاً وجود ندارد.
در زمان فروید، دیدگاههای علمی شدیداً دترمینیستیاند؛ یعنی جهان، جهانی لاپلاسی است.
نمیخواهم بگویم فروید آنقدر شجاع است که بخواهد نظریههای روانی خود را بر چیزی مثل مدل لاپلاسی، یعنی مدلی کاملاً دترمینیستی، پیاده کند
هر رؤیایی دربارهٔ مرگ نزدیکان و مرگ اشخاص، از نظر فروید، معنایش همین است: در نهاد شما آرزوی مرگ این شخص هست.
سرانجام، در این کتاب فصل بسیار جالبی پیدا میکنید که در واقع نخستین بار است که فروید در آن میکوشد مجموعهای از نمادهای استاندارد را ردیف کند
دربارهٔ نمادها هم کاملاً طبیعی است انتظار داشته باشید که از نظر فروید بیشترِ نمادها معنای جنسی دارند
مثلاً وقتی نیوتون مکانیک نیوتونی را مطرح میکند، واقعاً مهمترین چیزی که میخواهد توجیه کند قوانین کپلر است؛
فروید شدیداً تمایل دارد که روانکاوی خود را در دیگر شاخههای علم جا بدهد: اگر ممکن باشد، در فیزیک؛ یعنی تقلیلگراست، به این معنا که اگر بتواند، روانکاوی را حتی در فیزیک جا میدهد؛ اگر نه، در بیولوژی یا دستکم در عصبشناسی؛
اینها به معنای فیزیکی «کار» حساب میشوند، و کار به مفهوم انرژی مربوط است.
نتیجهاش این است که نهاد بشر، یعنی واقعیت روان بشر، همان چیزی است که خود فروید آن را نهاد، اید، مینامد.
در درون خودتان موجودی را تصور کنید که صرفاً در جهت لذت حرکت میکند
این جزء دوم روان ماست که به آن ایگو میگوییم.
و فقط همین نیست: بخش دیگری هم در روان ما پدید میآید که به آن سوپرایگو میگوییم
در داستان یوسف، پادشاه رؤیایی میبیند
در کتابهای مقدس هم نمونههایی از رؤیاهایی هست که الهام الهیاند و آینده را برایشان پیشگویی میکنند.
بلکه مثلاً هفت گاو لاغر هفت گاو فربه را میخورند
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.