از توتم و تابو تا نقشهٔ منتقدان فروید
از تئوری دینِ فروید در «توتم و تابو» تا نقشهٔ منتقدان: لکانِ بازخوان و آیسنکِ رفتارگرا؛ ریداکشنِ فرویدی ادامهٔ داروینیسم است.
او اعلام میکند که از این جلسه روال درس عوض میشود: به جای ارائهٔ دفاعی نظریهٔ فروید، نقدها را شروع میکند. نخست از آرمانهای فروید برای علمی کردن روانکاوی، یعنی ریداکشن و ماتریالیسم و داروینیسم، میگوید و بعد نقد پوپر و گرونبام، تلقین، و غیبت زبان و رشد را میآورد. در پایان از ارزشهایی میگوید که به نظرش در فروید و یونگ میماند و با مثال هلن کلر نشان میدهد ذهنیت ما در دیدن فکتها اثر دارد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
وقتی دربارهٔ تئوریهای یک نفر صحبت میکنم، عادتم این است که طوری صحبت کنم که کاملاً حالت دفاع داشته باشد؛ یعنی شلوول بحث نمیکنم، انگار پیرو خیلی رسمیِ آن آدم هستم و میکوشم با تمام وجود نظریاتش را ارائه دهم. تا حالا دربارهٔ نظرات فروید هم همینطور صحبت کردهام، اما میخواهم تغییراتی را در روال درسها رسماً اعلام کنم. فکر میکنم آن شیوهٔ ارائهٔ دفاعی خوب و عادلانه است. خیلیها عادت دارند همانطور که نظریات یک نفر را میگویند، نقدش هم بکنند؛ ولی فکر میکنم وقتی خود تئوری همراه با نقدش گفته میشود و ایرادهایی به آن گرفته میشود، کسانی که گوش میدهند تئوری را خوب نمیفهمند و برایشان جدی نمیشود. خوب است آدم دستکم مدتی انگار با یک تئوری زندگی کند. به نظر من تئوری فروید هماهنگیهای درونی جالبی دارد. وقتی این تئوری را میشنوید و مدتی در ذهنتان هست و کسی هم ایرادی به آن نگرفته، فکر میکنم بهتر میفهمیدش و فضای فکری فروید را بهتر درک میکنید.
قصدم این بود که اینجا نخست فروید را بگویم، سپس بخشی از کاربردهای دیدگاه فروید در مسائل فرهنگی را مطرح کنم، بعد ایرادها و مشکلاتی را که در این نظریه وجود دارد بگویم، و بعد سراغ یونگ یا لکان بروم که میکوشند اشکالهایی را برطرف کنند؛ یعنی در تئوریها تغییراتی میدهند یا چیزهایی به تئوری فروید اضافه میکنند. بعد، وقتی تئوری کمی کاملتر شد، نقدهای فرهنگیِ کسانی را بگویم که از دیدگاه لکان استفاده کردهاند، و بعد سراغ یونگ بروم و الی آخر. ولی جلسهٔ قبل احساس بدی به من دست داد: اینقدر چیزهایی میگویم که خودم قبولشان ندارم و بعد باید نقدهایی بکنم که باز به نظر خودم نقد چندان جالبی نیست، صرفاً از دیدگاه فروید. الان تصمیمم این است که در یکی دو جلسه از این پس مقداری از دیدگاههای انتقادی به فروید را بگویم و دیدگاههایی را هم که برای تکمیل نظریهٔ فروید مطرح شده بعداً بیاورم؛ و بعد که سراغ نقدها رفتیم، چیزهایی را بگویم که خودم قبولشان دارم، تا دچار این گرفتاری نشوم که مدام دربارهٔ دیدگاهی صحبت کنم که خودم چندان به آن علاقهمند نیستم. تفکیک اینکه آیا حرفی که میزنیم واقعاً فرویدِ خالص است یا نه هم، فکر میکنم، مرا دچار مشکل میکرد؛ مثلاً اگر دربارهٔ یک اثر ادبی صحبت میکنیم، آیا این دیدگاه واقعاً دیدگاه فروید است یا ناخالصی دارد و از کسان دیگر هم چیزهایی واردش شده است؟ من خودم عادت ندارم در آن سنت فرویدی فکر کنم؛ بنابراین سخت است که مدام این محدودیت را برای خودم قائل شوم که در همان چارچوب فروید فکر کنم و صحبت کنم، آن هم در چندین جلسه که ممکن است طول بکشد.
به هر حال از این جلسه مقداری از نقدهایم به نظریات فروید را شروع میکنم. یک راه این است که نقدها را از دیدگاهی افراطی مطرح کنم و بعد به حالتی متعادل برسیم؛ اینطور شما بیشتر اذیت میشوید، ولی خوب است کمی با جوّ علوم انسانی آشنا شوید. من فکر میکنم اصولاً دانشجوهای رشتههایی مثل رشتههای فنی به مطالعهٔ تئوریهای علوم انسانی عادت ندارند. اولین کتابی را که از یک نفر برمیدارند — من این را واقعاً دیدهام — احساس میکنند مثل کتاب درسی است. کتاب درسی را چطور میخوانید؟ معمولاً چیزی که در کتاب درسی نوشته شده درست است. مثلاً نظریات فروید را میخوانند، یکدفعه به فروید علاقهمند میشوند و احساس میکنند چیزهایی که در این کتاب هست واقعاً حقیقت است و همهاش درست است؛ و بعد ممکن است پس از چند سال با کتابهای دیگری آشنا شوند و ببینند که همهٔ آنچه را در کتاب اول خواندهاند نقد کردهاند. کلاً فضای علوم انسانی اینطور است؛ باید عادت کنید نظریات را بخوانید و بکوشید آنها را حلاجی کنید.
من واقعاً میتوانم دیدگاهی کاملاً افراطی بگیرم و این نظریه را از دیدگاه کسانی نقد کنم که کلاً همهچیزِ فروید را زیر سؤال میبرند و هیچ چیزی از تئوریاش را قبول ندارند؛ ولی نمیخواهم این کار را بکنم. مطالبی را شروع میکنم و میکوشم در طی یکی دو جلسه از این پس به حالتی متعادل برسیم؛ یعنی آن بخشهایی از نظریهٔ فروید را که به نظر من خیلی خوب، مفید و جالب است، از میان حرفهایی که در جلسات قبل زدم بیرون بیاورم. از دو جلسه قبل، که این جلسات دوباره شروع شد، دربارهٔ تفسیر رؤیا از دیدگاه فروید صحبت کردم؛ جلسهٔ قبل دربارهٔ مکانیسمهایی که در خانواده در شکلگیری جنسیت وجود دارد، و در انتهای جلسهٔ قبل دربارهٔ دیدگاه فروید در مورد رابطهٔ عاشقانه صحبت کردم.
قصد داشتم دربارهٔ دیدگاه فروید در مورد دین هم صحبت کنم، بهعنوان یکی از کاربردهایی که نظریهٔ فروید دارد و خودش مطرح کرده است؛ فعلاً از آن صرفنظر کردم. اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم، فروید کتابی دارد به نام «توتم و تابو» و در آن احساس دینی را باز به عقدهٔ ادیپ ربط میدهد. تئوریای دارد که فکر میکنم خیلی عجیب است و خودش هم بعد از نوشتن این کتاب در نوشتههایش اشاره کرد که آن را نباید خیلی جدی گرفت. ولی اصولاً دیدگاهش این است که دین اینطور به وجود آمده: در جامعهٔ ابتدایی بشر همیشه یک مرد از بقیه قدرتمندتر بوده است، مثل همین گلههای حیوانات، مثلاً گاوهای نر، که نری که از همه قدرتمندتر است مادهها را تصاحب میکند؛ احتمالاً چنین چیزهایی را دربارهٔ کلونیهای حیوانات شنیده یا دیدهاید. بنابراین یک نر قدرتمند همهٔ مادهها را در تصاحب داشته و فرزندانش و نرهای جوان از نظر جنسی محروم بودهاند. در جایی کاسهٔ صبر آن نرهای جوان لبریز شده و نر قدرتمند را، که پدرشان بوده، از بین بردهاند. این گناه اولیه در ناخودآگاه آنها شکل گرفته و برای جبران گناهشان شروع به تقدیس خاطرهٔ پدرشان کردهاند؛ و همین خاطرهٔ پدر است که کمکم در مراسم قبیلهای به تصویری از خداوند تبدیل شد. خیلی چیز عجیبی است. اینکه چنین ایدهای واقعاً در مباحث انسانشناسی پایگاه تجربی پیدا کند، یعنی در تمام دنیا چنین اتفاقی بهطور فیزیکی افتاده باشد یا در ذهن انسانها افتاده باشد، چیز خیلی غریبی است. اگر وارد این مرحلهٔ نقد نشده بودیم، میتوانستم باز با حالت دفاع از این نظریه هم حرف بزنم و نشان دهم که آنقدرها که در ظاهر به نظر میآید نامعقول نیست؛ ولی قصد ندارم این کار را بکنم. فکر میکنم به جایی رسیدهایم که برایم خیلی سخت شده چیزهایی را که به نظر خودم پرت میرسند با حالت دفاع مطرح کنم. برای اینکه خودم را راحت کنم، بگذارید کمی دربارهٔ فروید به حالت نقد صحبت کنم.
انتقادهایی که وجود دارد میتواند در این جهت باشد که بعضی از نظریهها غلطاند، یا اینکه بخشهایی از نظریه ناقص است و باید چیزهایی به آن اضافه کنیم تا تکمیلش کنیم. مثلاً کسانی که بهعنوان نوفرویدی، یعنی فرویدیهای جدید، شناخته میشوند، آدمهایی هستند که معمولاً چیزهایی به نظریات فروید اضافه کردهاند. فعلاً نمیخواهم خیلی دربارهٔ دیدگاه این آدمها صحبت کنم، چون اگر نقدی در کارشان هست خیلی ملایم است؛ به نوعی پیرو فروید هستند و چیزهای جزئیای را در نظریهاش اصلاح میکنند. روانکاوهای دیگری هم هستند که به نظر میرسد به هر حال چارچوب بحثهای فرویدی را حفظ کردهاند؛ مثلاً اهمیتدادن به ناخودآگاه در دیدگاه اینها هم هست، ولی آنقدر با فروید فرق دارند که دیگر نمیشود فرویدیشان محسوب کرد. کارهایشان از نقض بخشهایی از نظریهٔ فروید شروع میشود و تا افزودن چیزهای خیلی زیادی به این نظریه پیش میرود. نمونهٔ خیلی واضحش یونگ است که کلاً در جاهایی دیگر با فروید موافق نیست و بخشی را، شاید حجیمتر از خود نظریات فروید، خودش اضافه میکند؛ ولی به نظر میآید که نهایتاً در چارچوب فرویدی باقی میماند و مثل انشعابی از نظریات فروید به نظر میرسد. لکان اصولاً ادعا داشت که فروید را بهتر از نوفرویدیها میفهمد و در واقع نمایندهٔ اصلیِ واقعیِ فروید است؛ ولی اگر بخواهیم صادقانه برخورد کنیم، لکان را میشود شاخهای از روانکاوی محسوب کرد که از دورههای اول کار فروید منشعب شده است؛ یعنی مثلاً به سهگانهٔ اید، ایگو و سوپرایگو خیلی اهمیت نمیدهد و به نوعی به نوشتههای اولیهٔ خود فروید وابسته است. به هر حال او هم با تغییراتی در چارچوب فرویدی است. اریک فروم هم شاید تا حدودی بهعنوان یک روانکاو در قالب فرویدی میگنجید. اینها کسانی هستند که نقد کردهاند، ایرادهایی گرفتهاند، نقصهایی پیدا کردهاند و کوشیدهاند نظریه را تکمیل کنند.
دیدگاههای افراطیای که فروید را نقد میکنند، شعبههای دیگر روانشناسیاند که مخصوصاً در اصول رواندرمانی کلاً از اساس با فروید مخالفاند و مثلاً حتی برای دیدگاه فروید دربارهٔ ناخودآگاه و مکانیسمهای ناخودآگاه ارزش و اهمیتی قائل نیستند. نمونهٔ خیلی واضحش کسانی هستند که در مکتب رفتارگراییاند. من در نخستین جلسه از این کتاب و نویسندهاش صحبت کردم: کتابی به نام «افول امپراتوری فروید» از آیسنک، با همان دیدگاه رفتارگرایی. اگر این کتاب را بخوانید، به نظر من نمونهٔ یک نقد افراطی است؛ افراطی از این نظر که برای هیچکدام از دیدگاههای فروید، از تئوری تا عمل، هیچ ارزشی قائل نیستند. این کتاب به نوعی حتی شخصیت خود فروید و طرفدارانش را زیر سؤال میبرد؛ یعنی بحثهایش صرفاً بحثهای تئوریک و عملیِ روانکاوی نیست. معتقد است نوعی شارلاتانبازی در کار بوده که فروید اینقدر اهمیت پیدا کرده و اصلاً چیزی نبوده که بخواهد اینطور بشود. اگر اشتباه نکنم، فصل اول کتاب با این توضیح شروع میشود که چطور بهطور غیرعادی، مثلاً با «تهدیدکردن» چیزهایی تاریخی، از فروید قهرمان ساختند. معمولاً در کتابهای روانکاویای که در سنت فرویدیاند تأکید میشود که فروید تکوتنها بود، همه با او مخالف بودند و مقاومت کردند و بعد سرانجام حرف خودش را به کرسی نشاند؛ خلاصه دیدگاهی خیلی قهرمانی و حماسی از اینکه فروید چنین شخصیتی داشته است. این کتاب این چیزها را زیر سؤال میبرد و میگوید بیوگرافینویسهایی که بعداً آمدند در ساختن چنین تصویری افراط کردند.
نقدهای دیگری هم وجود دارد که میخواهم صحبت دربارهٔ ایرادهایی را که میشود به فروید گرفت با آنها شروع کنم: نقدهایی از دیدگاههای فلسفی. نمونهٔ خیلی مشخصش نقدی است که پوپر دربارهٔ روانکاوی دارد و بعداً فیلسوف مطرحی به نام گرونبام این نقدها را ادامه داده است. میخواهم از این نقدها شروع کنم، چون نظریهٔ روانکاوی را از فاصلهٔ خیلی زیادی نگاه میکنند، ایرادهای خیلی کلی میبینند و خیلی وارد جزئیات نمیشوند؛ فکر میکنم خوب باشد که مقداری دربارهٔ دیدگاههای اینها بحث کنیم. فقط میخواهم خلاصهٔ خیلی جمعوجوری بگویم: کاری که فروید میخواست بکند، هرچند هیچوقت اصلاً چنین برنامهای را اعلام نکرد، به نوعی جادادن روانکاوی در سنت علمی دوران خودش بود؛ یعنی اینکه بکوشیم مدل علمی بسازیم.
این مدل باید تا حد ممکن قابل ریداکشن باشد؛ یعنی قابل ریدیوسشدن به علوم شناختهشدهای مثل عصبشناسی و حتی فیزیک. بکوشیم واژگانمان را واژگان علمی کنیم، از دیدگاهها و مدلهای روانکاوی عامیانه دوری کنیم و به آنها اهمیت ندهیم، و تا حد ممکن از فکتهایی دربارهٔ بیمارهای روانی و چیزهای مسلمی استفاده کنیم که خود فروید بعضیهایشان را رسماً اعلام کرده است. اگر یادتان باشد، به همین دلایل در دیدگاه فروید مفهوم انرژی مفهومی خیلی خیلی اساسی است: میکوشد همهچیز را بهصورت جریانیافتن انرژی در سلسلهٔ اعصاب توضیح دهد؛ یعنی به نوعی ریداکشن روانکاوی به عصبشناسی است. در جاهایی هم، با توجه به اینکه از مفهوم لذت جسمانی استفاده میکند، باز نوعی ریداکشن به جسم دارد. بارها هم تأکید کردهام که بهشدت تحت تأثیر داروینیسم است و تحت تأثیر این ایده که مدل روانکاویای که ارائه میکند، در ادامهٔ داروینیسم، به نوعی نشان دهد که انسان جدابافتهای در سلسلهٔ موجودات زنده نیست. اگر فکر میکنیم انسان تفاوت خیلی عمدهای با حیوانات دارد، داروین راهی باز کرد که نشان دهد این انواع چطور از هم تکامل یافتهاند و احتمالاً به انسان منتهی شدهاند؛ و فروید میکوشد بعضی از تفاوتها را، که از نظر او ظاهری است، اینطور توجیه کند که نهاد ما همان نهادی شبیه نهاد حیوانات است، منتها ما ایگو و سوپرایگوی قویتری داریم. بنابراین اصل ذات انسانی فاصلهٔ خیلی عمیقی با حیوانات ندارد.
دیگر تکرار نمیکنم: سهگانهٔ فرویدی، یعنی مفهوم اید، ایگو و سوپرایگو، مفهوم لیبیدو، و مفهوم خیلی اساسی عقدهٔ ادیپ و مراحل سهگانهٔ رشد، که عقدهٔ ادیپ در آن نقشی اساسی بازی میکند؛ اینها مجموعه چیزهایی است که در مدل فرویدی هست. اگر یادتان باشد، قسمت عمدهٔ یک جلسه را به بحثهایی با عنوان مکانیسمهای دفاعی اختصاص دادم: اینکه ایگو چطور در مقابل اید و سوپرایگو عمل دفاعی انجام میدهد؛ یک سری مکانیسم که خود فروید تقریباً به همهشان اشاره کرده و بعداً نوفرویدیها چند مکانیسم دیگر هم اضافه کردند. نمیخواهم وارد نقد این جزئیات شویم؛ آنچه میخواهیم نقد کنیم همین کلیات است. فروید آرمانهایی دارد: اینکه ریداکشن انجام دهد، مدلی علمی ارائه کند که تا حد ممکن ریداکشن در آن باشد، با داروینیسم سازگار باشد و دیدگاه ماتریالیستی را حفظ کند؛ مثلاً در این مدل فرویدی هرگز از روح و چیزهای غیرمادی نمیشنوید. این قاعدهٔ ساختن مدل علمی است. اینها آرمانهایی است که فروید دارد: علمیبودن و ریداکشنانجامدادن.
دو سؤال خیلی کلی وجود دارد که به نوعی وظیفهٔ فیلسوفهاست که به آنها پاسخ دهند. اول اینکه آیا این آرمانها اصلاً آرمانهای خوبی هستند؟ مثلاً برای دانشی مثل روانکاوی، آرمان درستی است که بکوشیم آن را به فیزیک ریدیوس کنیم؟ در قرن نوزدهم، وقتی فروید دیدگاه خودش را مطرح میکرد و نظریهاش آغاز میشد، تقریباً هیچ شک و شبههای در این نبود که دانش باید به دانشی پایهای مثل فیزیک ریدیوس شود. ولی الان، در اوایل قرن بیست و یکم، خیلی حرف هست دربارهٔ اینکه اصولاً ریداکشن خوب است یا نه؛ یعنی آیا باید به علوم انسانی اینطور نگاه کنیم که مدام بکوشیم آن را به دانشهای پیش از خودش ریدیوس کنیم، یا این کار خوب نیست؟ مجموعهای از بحثهای فلسفی همین است: آیا این آرمانهای قرن نوزدهمیِ فروید برای بنیانگذاری علم روانکاوی اصلاً آرمانهای خوبی بودند؟ آن دیدگاه، دیدگاه خوبی بود؟ الان چقدر از آن دور شدهایم؟ اگر فروید الان زندگی میکرد، باز همین کارها را میکرد و با همین شور و شوق میکوشید روانکاوی را به عصبشناسی یا فیزیک ریدیوس کند؟ نکتهٔ دوم این است که اگر به فرض بپذیریم این آرمانها خوب بودند، نظریهٔ فروید واقعاً چقدر نظریهای است که این آرمانها را ارضا میکند؟ یعنی واقعاً چقدر ریداکشن در آن انجام شده و در ساختن مدلی علمی چقدر موفق بوده است؟
فلسفه است که اینها را بحث میکند؛ یعنی فلسفهٔ علم، شاخهای از فلسفه که این بحث را انجام میدهد: به چه چیزی نظریهٔ علمی میگوییم؟ چه ضوابطی باید رعایت شده باشد تا نظریهای را علمی بدانیم؟ و اگر ضوابطی وجود دارد، ببینیم روانکاوی به معنای فرویدی واقعاً علمی است یا نه. اینها بحثهای خیلی کلی است، ولی مهم است، چون فکر میکنم همیشه آن ایدههای خیلی کلی و آرمانی که در ذهن یک نظریهپرداز هست، کل نظریه را به سمتی هدایت میکنند. نظریهٔ فروید واقعاً اینطور است. خیلی از حرفهایی که میزند به این دلیل است که میخواهد در آن دیسیپلین علمیای قرار بگیرد که میل دارد. یعنی برای خودش دیدگاهی دارد که چه حرفهایی مجاز است زده شود و چه حرفهایی مجاز نیست؛ مجاز نیست دربارهٔ روح صحبت کند و همهٔ دیدگاهش حتماً باید ماتریالیستی باشد. بنابراین میکوشد برای همهچیز توضیح جسمانی بدهد. مثلاً اگر به سه مرحلهٔ رشد، یعنی دوران دهانی و مقعدی و جنسی، قائل میشود، به این دلیل است که دنبال جریانیافتن لیبیدو در جسم میگردد؛ به نظرش میآید که جسم است که لذت میبرد و انسان به سمتی میرود که لذت بیشتری به او بدهد.
پس فکر میکنم مهم و خوب است که از اینجا آغاز کنیم؛ یعنی دربارهٔ کلیترین گزارههایی که نظریهٔ فروید را هدایت کردهاند بحث کنیم: یا زیر سؤالشان ببریم، یا اگر قبولشان میکنیم، ببینیم آیا آن آرمانها تحقق پیدا کردهاند یا نه. فکر میکنم این مبدأ خوبی برای بحث است. بنابراین بحثهایی که امروز میکنم شاید در دیسیپلین فلسفهٔ علم حساب شوند؛ بحثهای خیلی کلیای داریم میکنیم. فکر نمیکنم در این جلسه زیاد ریز شویم و دربارهٔ جزئیات خود مدل فرویدی بحث کنیم. میخواهم ببینم اصلاً هر کس دیگری هم که چنین آرمانهایی برای روانکاوی یا روانشناسی وضع میکند، کار درستی میکند یا نه؛ و بعد، در ادامه، اینکه آیا این آرمانها در این مدل تحقق پیدا کردهاند یا نه. سؤال اول این است: اصلاً ریداکشن کار خوبی است؟
یکی از حاضران: منظورم این است که آیا علمیبودنِ نظریه تعریف مشخصی دارد؟ یعنی الان در فلسفهٔ علم توافقی وجود دارد؟
نه. این مثل آن است که من روز اول دربارهٔ فروید صحبت کنم و شما بپرسید آیا دربارهٔ روانکاوی توافقی وجود دارد؟ من بگویم نه، و شما بگویید پس بحث نکن. بگذارید جوابتان را اینطور بدهم: خود فروید به یک معنا میگوید نظریهام علمی است. حالا من میخواهم ببینم به همان معنایی که فروید میگوید، نظریهاش واقعاً علمی هست یا نه؛ این بحثی است که میشود کرد. من بهعنوان نظریهپرداز دنبال این هستم که ریداکشن انجام دهم و به یک معنا فکر میکنم که ریداکشن انجام دادهام؛ حالا دستکم این بحث را میشود کرد که آیا واقعاً به نتیجه رسیدهای، یعنی آیا واقعاً آن ریداکشنی را که میخواستی انجام دادهای یا نه؛ یا دستکم این شک و شبههها را ایجاد کنیم. من فکر میکنم این بحثها مفید است. فلسفهٔ علم شاخهٔ خیلی خیلی مفیدی از فلسفه است. ممکن است همهٔ آدمها در آن به توافق نرسند، ولی بحثهای فلسفی واقعاً همیشه اینطورند که در عالم فلسفه آدمها هیچوقت یک حرف را نمیزنند؛ مثل ریاضیات نیست که قضیهای ثابت شود و همه قبول کنند. ولی اینطور هم نیست که وقتی دورانی میگذرد بگوییم فلسفه به هیچ نتیجهای نرسیده است.
مثلاً ببینید: ممکن است همین الان، مثل روز اولی که دربارهٔ ریداکشن صحبت کردم، اصلاً این سؤال در ذهنتان مطرح نباشد که ریداکشن خوب است یا بد؛ به نظرتان بدیهی میرسد که علم همهچیز را ریدیوس میکند و اصلاً علم اینطور ساخته میشود: یک دانش پایهای به نام فیزیک داریم که اساساً عبارت است از ارائهٔ مدلهای ریاضی برای پدیدههای طبیعی؛ بعد شیمی به نوعی روی فیزیک سوار میشود، بیوشیمی روی شیمی، زیستشناسی روی بیوشیمی، و بعد مثلاً فیزیولوژی و آناتومی روی زیستشناسی، و روانکاوی هم روی فیزیولوژی، آناتومی و بحثهایی که دربارهٔ بدن انسان است. به نظر میآید این خیلی طبیعی است؛ یعنی دانش بهطور طبیعی این کارها را انجام میدهد، و مثلاً خیلی جالب نیست، یعنی علمی به نظر نمیآید، که در جایی مثل شیمی یا بیوشیمی یکدفعه مفاهیمی خارج از حیطهٔ فیزیک، که معنای فیزیکی ندارند، مطرح کنم. معمولاً به نظر میآید که این چیزها را رعایت میکنیم.
امروز این بحث خیلی مطرح است که در بهوجودآوردن نظریات علمی، مخصوصاً در جاهایی مثل علوم انسانی، واقعاً چقدر باید مواظب باشیم که ریداکشن صورت میگیرد یا نه. چرا این سؤال مطرح شده؟ چون فکر میکنم تلاشهایی مثل همین تلاش فروید، برای اینکه نظریهاش در این سلسلهمراتب دانش بگنجد، خیلی موفق نبوده است. یعنی الان در علوم انسانی جاهای زیادی داریم که به نظر نمیآید دیگر کسی دغدغهٔ این را داشته باشد که همهچیز را بر مبنای فیزیک، یا بر چیزهایی که به فیزیک تکیه دادهاند، بنا کند. بگذارید کمی بحث کنیم. فکر میکنم این بحثها که پیش برود متوجه میشوید که هرچند ممکن است روی همهٔ بحثها توافق وجود نداشته باشد، دستکم این توافق وجود دارد که ریدیوسکردن همهچیز به فیزیک ابهامهایی دارد؛ یعنی فلاسفه دستکم روی این به توافق رسیدهاند که چندان هم بدیهی نیست که بخواهیم ریداکشن انجام دهیم و باید فکر کنیم آیا در نظریهای که داریم میسازیم لازم است ریداکشن انجام شود یا نه.
نکتهٔ اول این است که فروید در دورهای زندگی میکند که به نظر میآید تکلیف فیزیک روشن شده است. یکی از دلایلی که الان ریداکشن خیلی مد نیست، یا خیلی بدیهی به نظر نمیرسد که همهچیز را مثلاً به فیزیک ریدیوس کنیم، این است که در زمان فروید احساس همگانی واقعاً این بود که فیزیک مشکلی ندارد و نیوتن همهچیزش را حل کرده است؛ یعنی تئوری نیوتنیای داریم که قواعد اساسی طبیعت را به ما میگوید. بعد چیزهای دیگری مثل ترمودینامیک داریم که قواعد حرکت ذرات را، که نیوتن تعیین کرده، با استفاده از مکانیک آماری به قواعد گلوبال دربارهٔ حرارت و خیلی چیزهای دیگری تبدیل میکند که دوست داریم دربارهٔ طبیعت بدانیم. بنابراین در زمان فروید اصولاً این احساس وجود ندارد که در فیزیک دچار مشکل هستیم؛ فیزیک چیز روشنی است و بنابراین پایهٔ خوبی است که همهچیز را بر آن بنا کنیم.
نخستین نکتهای که به نظر من خیلی تغییر کرده و الان این را که آیا ریداکشن انجام دهیم یا نه، چه در علوم انسانی و چه جاهای دیگر، به سؤالی تبدیل کرده که باید دربارهاش فکر کنیم، این است که نمیدانیم فیزیکی که قرار است زیربنای علم باشد چقدر مطمئن است. در زمان حیات فروید دو انقلاب بزرگ در فیزیک به وجود آمد که فروید شاهد هر دو بود. یکی بهوجودآمدن نسبیت اینشتین بود: نظریهٔ نسبیت بخشی از کاربردهای نظریهٔ نیوتن را از بین برد؛ وقتی اجسام با سرعت بالا حرکت میکنند، دیگر تابع قواعد نیوتنی نیستند. بنابراین قواعد نیوتن آن صلابت و استحکام ایدهآلی را که داشتند، کاملاً از دست دادند؛ و تمام قرن هجدهم و نوزدهم واقعاً تحت تأثیر ایدههای نیوتنی است. بعد هم، اواخر عمر فروید، انقلاب کوانتومی پیش آمد که دیگر بهکل دیدگاههای نیوتنی، یعنی همهٔ مفاهیم نیوتنی دربارهٔ طبیعت، را زیر سؤال برد. اینشتین هم یک بار نسبیت خاص و یک بار نسبیت عام را دارد. یعنی الان از نیوتن نه نظریات دینامیکش باقی مانده، نه در دیدگاههای اینشتین نیروی جاذبهای وجود دارد، و نه میتوانید دربارهٔ انرژی به آن شکلی که نیوتن صحبت میکرد صحبت کنید. ریاضیات مکانیک کوانتوم ریاضیات مختلط است؛ چیز خیلی خیلی شگفتانگیزی است و توصیفی که از دنیا ارائه میدهد از نظر فلسفی بینهایت شگفتانگیز است. نکتهٔ خیلی خیلی اساسی این است که الان در دورانی هستیم که تقریباً ۸۰ سال از ابداع مکانیک کوانتوم گذشته و هنوز نتوانستهایم تصویری ایجاد کنیم که نسبیت و کوانتوم را به هم پیوند دهد و به نظریهٔ فیزیکی جدیدی برسیم؛ یعنی فیزیک چندپاره شده است.
یک فیزیک نسبیتی داریم که در جاهایی که حرف از گرانش در ابعاد بزرگ است از آن استفاده میکنیم، و در جاهایی از نظریهٔ کوانتومی استفاده میکنیم؛ ولی اگر ابعاد در حد زیراتمی باشد، که باید از مکانیک کوانتوم استفاده شود، و بخواهیم جاذبه را هم در آنجا حساب کنیم، نمیتوانیم. یعنی مسئلهٔ جاذبه در ابعاد زیراتمی مسئلهای لاینحل است؛ نمیتوانیم نظریهٔ نسبیت عام را با نظریهٔ کوانتوم تلفیق کنیم. ۸۰ سال است که این دو نظریه وجود دارند و هر کدام در حیطهٔ خودش خوب کار میکند، ولی از لحاظ تئوری نمیتوانیم آنها را با هم تلفیق کنیم. شاید خیلیهایتان اصطلاح Theory of everything را شنیده باشید: فیزیکدانها دنبال نظریهای آرمانی به نام Theory of everything هستند و میخواهند مسئلهٔ کوانتوم گراویتی را حل کنند. به نظر نمیآید کوانتوم گراویتی حل سادهای داشته باشد. فیزیکدانهای بسیار برجستهای هستند که احساسشان این است، و برای این احساس دلایلی هم دارند، که به نظر میآید انقلابی خیلی خیلی بنیادیتر از نسبیت اینشتین و کوانتوم باید اتفاق بیفتد تا به Theory of everything برسیم؛ یعنی بنیادهای فیزیک در حالت خیلی ثابت و پایداری نیستند.
مثلاً راجر پنروز، فیزیکدان ریاضی و فیزیکدان برجستهٔ انگلیسی، همکار استیون هاوکینگ بوده است؛ خیلی از کارهایی را که هاوکینگ دربارهٔ کیهانشناسی کرده، این دو نفر با هم انجام دادهاند. ایدهٔ پیشنهادی راجر پنروز این است که مشکلِ اینکه نمیتوانیم نظریهٔ کوانتوم را با نظریهٔ نسبیت عام تلفیق کنیم، احتمالاً این است که کوانتوم گراویتی ریاضیاتِ کامپیوتیشنال ندارد. ما عادت کردهایم از بخشهایی از ریاضیات استفاده کنیم که کامپیوتیشنالاند. کامپیوتیشنال یعنی چه؟ همهٔ ریاضیاتی که شما میشناسید ریاضیات کامپیوتیشنال است؛ ولی بخشی از ریاضیات وجود دارد که نانکامپیوتیشنال است، یعنی مسئلههایی در ریاضیات مطرحاند که حل الگوریتمیک ندارند. تورینگ اولین بار مسئلهای را کشف کرد که مسئلهای الگوریتمیک است که قابل حل نیست؛ بهاصطلاح حلنشدنی است. اگر حرف پنروز واقعاً درست باشد، یعنی قرار باشد برای رسیدن به تلفیقی از نظریهٔ کوانتوم و نسبیت اصلاً نوع ریاضیاتمان را عوض کنیم، این احتمالاً تغییری خیلی خیلی بنیادی است و ممکن است مفاهیمی مطرح شوند که تا به حال اصلاً در فیزیک با آنها کار نکردهایم.
بنابراین قبول دارید که در دورهٔ زمانی فعلی بهطور طبیعی این سؤال پیش میآید که اصلاً این همه زحمتی که میکشیم تا ریداکشن انجام دهیم، کار خوبی است یا نه. فرض کنید در دیدگاه فروید، همانطور که از مفهوم انرژی استفاده شد، از مفهوم نیروی جاذبه هم در نظریات روانکاویاش استفاده شده بود؛ یعنی این ترم گراویتی را بهعنوان مفهوم فیزیکیِ تثبیتشده وارد روانکاوی کرده بودیم. بعد این مشکل پیش نمیآمد که فیزیک تغییر میکند، مفهوم گراویتی عوض میشود و دیگر در فیزیکِ اینشتین، یعنی فیزیک نسبیتی، چیزی به اسم نیروی جاذبه وجود ندارد؟ بعد تکلیف روانکاوی چه میشود؟ مثل این است که من کلی زحمت میکشم و به خودم دردسر میدهم تا نظریهای سطحبالا مثل روانکاوی را — منظورم از سطح بالا در سلسلهمراتب علم است: اگر فیزیک را کف بگیریم، نظریات شیمی در سطح دوم قرار میگیرند، بعد بیوشیمی، و بعد میرسیم به مسائل حیات و مسائل روانی — یعنی چیزی را که بالای هرم است، با زحمت خیلی زیاد به نظریهای آن پایین ریدیوس کنم که اصلاً معلوم نیست درست باشد؛ از ترمهایی استفاده میکنیم و مفاهیمی را پیش میکشیم که معلوم نیست درست باشند. مثلاً اگر این مفهوم را قبول کنید که برای روان انسان مدلی داریم که مدام میکوشد خودش را در مینیمم انرژی نگه دارد، و بعد در فیزیکی که در آینده به آن میرسیم اصلاً مفهوم انرژی به این معنایی که الان داریم نباشد و این تمایل سیستمها به قرارگرفتن در مینیمم انرژی هم در آن نظریهٔ فیزیکی خیلی مطرح و قابل اتکا نباشد، چه؟ پس وقتی فیزیک در شرایطی قرار گرفته که آن استحکام قرن نوزدهم را از دست داده، طبیعی است که مردم در ریدیوسکردن نظریههایشان به نظریههای سطح پایین دچار شک و تردید شوند؛ این کاملاً طبیعی است.
نکتهٔ دیگر این است که اصلاً چقدر ممکن است بتوانیم چیزی مثل نظریهٔ روانکاوی را ریدیوس کنیم. فرض کنید فیزیک خودمان را همین الان شناختهایم: همین امشب رفتید خانه و شنیدید که مثلاً راجر پنروز یا استیون هاوکینگ تئوری آو اوریتینگ را ارائه کرد و تمام شد؛ یعنی کوانتوم و گراویتی و همهچیز با هم، تئوریای پیدا کردیم که هم در ابعاد پایین، هم در سرعتهای بالا و هم در حضور جاذبه کار میکند و دیگر هیچ مشکلی در فیزیک نبود. به فرض محال؛ مطمئنم این اتفاق به این زودیها نمیافتد. استیون هاوکینگ، اگر اشتباه نکنم، یک بار گفته بود که تا پایان قرن بیستم تئوری آو اوریتینگ کشف میشود، و الان هم خیلی از حرف خودش برنگشته و میگوید مثلاً چند سال دیگر به آن میرسیم؛ خیلی امیدوار است. ولی فکر نمیکنم کلاً جامعهٔ فیزیک اینقدر امیدوار باشد که در آستانهٔ کشف است. وضعیت فیزیک در حال حاضر اینطور است که هر روز آدمهایی دربارهٔ کوانتوم گراویتی پیشنهادهایی میکنند و پیشنهادها هر دفعه نسبت به دفعهٔ قبل عجیبوغریبتر میشود؛ مثلاً اینکه اصلاً زمان وجود ندارد یا مکان وجود ندارد؛ کسی میآید و چیزهایی را زیر سؤال میبرد. ببینید دنبال چه هستند. اینشتین مفهوم همزمانی را، که به نظر میآید چیزی بدیهی است، زیر سؤال برد؛ در واقع نشان داد که ما دربارهٔ فضا و زمان ایدهٔ غلطی داریم: اینکه فضا و زمان دو چیز مستقلاند و همیشه میتوانیم بدون هیچ اشکالی از همزمانبودن دو واقعه در جهان صحبت کنیم. یا ایدهٔ عجیبی مثل ثابتبودن سرعت نور، اینکه اندازهگیری سرعت نور ربطی به این ندارد که کسی که اندازهگیری میکند در جهت نور یا خلاف آن حرکت میکند. یعنی اگر من خودم با سرعت نور بروم و در جهت نور باشم، باید سرعت آن چیزی را که اندازه میگیرم صفر دربیاورم، و اگر در خلاف جهتش باشم، باید دو برابر سرعت نور دربیاورم؛ در حالی که اینشتین میگوید در هر شرایطی سرعت نور را اندازه بگیرید، حتماً همان درمیآید که همیشه درمیآید، و تمام محاسبات و فرمولهای نسبیت خاص بر این اساس است که سرعت نور ثابت است. احساس عمومی این است که ما فرضی متافیزیکی دربارهٔ جهان داریم، مثل اینکه اصلاً زمان وجود دارد و مکان وجود دارد — فرضهایی در این حد اساسی که هیچکس دربارهشان سؤالی مطرح نمیکند — و یکی از اینهاست که باید کلاً کنارش بگذاریم تا اصلاً بتوانیم تئوریهایمان را دوباره بیان کنیم و تلفیق جدیدی از تئوریهای فیزیکی به دست بیاوریم. در چنین شرایطی ریداکشن را بپذیریم، در حالی که شاید اصلاً زمانی نیست، شاید انرژی به آن معنا وجود ندارد و شاید قانون بقای انرژی غلط است؟
دلم نمیخواهد بحث را فیزیکی کنم، ولی چون به آن علاقه دارم: موضوع دارک متر را شنیدهاید؟ اینکه قسمت عمدهای از مادهٔ جهان را اصلاً نمیدانیم چیست و از چیزهای شناختهشدهٔ ما نیست. دو رویکرد وجود دارد و هر دو به یک اندازه عجیبوغریباند. یکی اینکه قبول کنید اصلاً چیزی به اسم دارک متر وجود دارد؛ آخر این چیست؟ چیزی در جهان وجود دارد که عمدهٔ مادهٔ جهان هم هست و ما تا به حال اصلاً نه چیزی از آن دیدهایم و نه شنیدهایم؛ فقط محاسبات نشان میدهد که چنین چیزی وجود دارد. ایدهٔ دوم، که طرفدارانش در اقلیتاند، این است که چون محاسباتی که به وجود دارک متر منجر میشود بر اساس فیزیکِ نظریهٔ نسبیت عام است، پس نظریهٔ نسبیت عام غلط است؛ یعنی دارک متری وجود ندارد. در این روزگار شما لازم دارید ریداکشن به فیزیک انجام دهید؟ اگر قانون بقای انرژی غلط درآمد چه؟ فیزیک از خیلی جهات پایهٔ چندان محکمی برای سایر علوم نیست. بگذریم؛ نمیخواهیم موفقیتهای فیزیک را زیر سؤال ببریم، ولی فیزیک از دیدگاه فلسفی فوقالعاده دچار بحران است؛ از جمله اینکه هنوز تعبیری برای مکانیک کوانتوم نداریم، تعبیری که خوب باشد و همه پذیرفته باشند. تعبیری کپنهاگی هست که من خودم شخصاً واقعاً حساسیت ویژهای دربارهاش دارم.
یکی از حاضران: دربارهٔ تمام شاخههای دانش چه؟ اگر کسی مدام بکوشد خودش را به چیزی مثل فیزیک یا تئوریهای نزدیک به فیزیک ریدیوس کند؟
آره، این انتقاد وارد است که خیلی معلوم نیست کاری که انجام میدهی درست باشد. دقیقاً. الان به هیچ وجه به نظر نمیرسد که این حس دیگر در شاخههای علوم انسانی باشد؛ دیگر این احساس را نمیبینید که وقتی میخواهیم نظریهمان علمی باشد، به این معنا علمی باشد که از ترمهای فیزیکی استفاده کنیم، مدلهایمان شبیه مدلهای فیزیکی باشد و بکوشیم قوانین روانیمان را به قوانین فیزیک ربط بدهیم؛ هیچجا، مثلاً در جامعهشناسی، این را نمیبینید. ببینید، دانش به اینجا رسیده است و در فلسفهٔ علم هم همین را میکوشند. شاید الان بتوانم بگویم نظریهٔ غالب در فلسفهٔ علم دربارهٔ ریداکشن این است که نهتنها الان باید مجاز بدانیم که هر رشته و هر دیسیپلینی قواعد خودش را داشته باشد و کار خودش را انجام دهد، بلکه شاید بهاصطلاح جریان اصلی این است که در آینده هم لازم نیست ریداکشن انجام شود؛ یعنی حتی اگر مبانی فیزیک محکم شد، از نظر فیلسوفهای علم مدرن خیلی اشکالی ندارد که دانش بهصورت دیسیپلینهای جدا از هم باشد که لزوماً در یک هرم روی هم سوار نمیشوند؛ حتی شاید به نوعی تجویز میکنند که اینطور بهتر است.
چرا بهتر است؟ میخواهم دربارهٔ این صحبت کنم. ببینید، وقتی میخواهید ریداکشن انجام دهید، مثل این است که غلوزنجیری به پایتان بستهاید. فرض کنید من میخواهم از چیزی نظریهای علمی دربیاورم؛ فرض کنید همین الان موضوع جدیدی، مثلاً ساختن مدلی برای روان، را در دست دارم، مثل فروید هستم و میخواهم شروع به کار کنم و مدلی بهاصطلاح علمی برای روان بسازم. آیا آزادتر نیستم که از متد علمی استفاده کنم، به این معنا که مشاهدات زیادی انجام دهم و بعد، بدون هیچ محدودیت ذهنی، بکوشم مدلی بسازم که این مشاهدات را توجیه کند؟ بدون اینکه وقتی مدل میسازم، مدام وسواس داشته باشم که مدلم از نظر متافیزیکی چقدر با چیزهایی که در فیزیک تثبیت شده میخواند یا نمیخواند. یعنی وقتی ریداکشن انجام میدهید، برای ساختن مدل خودتان محدودیتهایی وضع میکنید؛ میگویید حتماً باید در محدودهٔ مفاهیمی مثل انرژی بمانم و از قوانینی استفاده کنم که به نوعی توجیه فیزیکی داشته باشند و الی آخر. بنابراین اگر فکتهای خیلی زیادی داشته باشید، ممکن است نتوانید چنین مدلی بسازید؛ مثل فکرکردن همراه با کلی محدودیت است. در حالی که خیلی از رشتههای علمی اینطور پیش میروند: از متد علمی استفاده میکنم، بدون اینکه زیاد مواظب باشم که این مدل الان یا در آینده قابل ریدیوسشدن هست یا نیست؛ یعنی میکوشم مدل خودم را طوری بسازم که فکتهایم را توجیه کند و متد علمی را به کار میبرم.
ببینید، سؤال اساسی این است: علمیبودن یعنی چه؟ علمیبودن یعنی اینکه خودم را در دیسیپلینهای آشنای علم نگه دارم، حتی اگر این دیسیپلینها اصلاً درست هم باشند و فیزیک شاخهٔ کاملی از علم باشد؟ یا علمیبودن یعنی اینکه از متد علمی استفاده کنم؛ یعنی بروم آزمایش کنم، تجربه کنم، فکتهای زیادی دربارهٔ مسائل روانی به دست بیاورم و بعد بکوشم آنقدر به مدلم اجزا اضافه کنم که همهٔ این فکتها را توجیه کند؟ فکر میکنم الان به نوعی در دورانی هستیم که دیسیپلینهای زیادی هستند که میکوشند این را رعایت کنند: مشاهدات بیشتری انجام دهند و مدلهایی بسازند که مشاهدات را توجیه کند، و خیلی هم وسواس ندارند که مثلاً جامعهشناسی چطور به فیزیک ریدیوس میشود. چون نتوانستهایم در این هرمی که بالا میرویم بعضی جاها، مثلاً روانکاوی یا خیلی چیزهای دیگر، ریداکشن انجام دهیم، واضح است که مدتهاست کسی از جایی از هرم به بالا تلاشی انجام نمیدهد. مثلاً اگر بخواهیم جامعهشناسی را به چیزی ریدیوس کنیم، باید به روانشناسی و روانکاوی و اینجور چیزها باشد، همراه با یک سری روانشناسی آماری: جامعهای از تعدادی از این موجودات انسانی داریم که مدلی برایشان داریم، اینها دور هم جمع میشوند و جامعه چه ویژگیهایی پیدا میکند. وقتی نتوانستهایم در روانشناسی و روانکاوی ریداکشن خوبی انجام دهیم، یعنی اینجا ارتباط با کف هرم قطع شده است، طبیعی است که جامعهشناس دیگر هیچوقت دغدغهٔ ریداکشن را نداشته و ندارد.
وقتی جامعهشناس این دغدغه را ندارد، این پرسش هم پیش میآید که خب، من چرا اینقدر خودم را محدود کنم؟ کمکم خیلی از دیسیپلینها هستند که اصلاً این دغدغه را ندارند. در یونگ و لکان مطلقاً دیگر این دغدغهها را نمیبینید. یونگ خدای جمعکردن فکت و مشاهدات روان است: تمام عمرش را صرف کرده، رؤیا جمع کرده، اسطورهها را مطالعه کرده، و هر چیز فرهنگی را که از بشر باقی مانده و روان بشر تولید کرده، کوشیده بهعنوان مشاهده ثبت کند. به تمام دنیا مسافرت میکرد؛ مثلاً به آفریقا میرفت، رؤیاهای قبیلههای آفریقایی را جمع میکرد و پول میداد که برایش رؤیا تعریف کنند، از صبح تا شب، که مبادا مشاهدات ما فقط دربارهٔ رؤیاهای آدمهای اروپایی باشد و شاید آفریقاییها جور دیگری خواب ببینند. علم این هم هست؛ طرف دیگرش این است که در خانهٔ خودم بنشینم و فقط بگویم من فیزیک بلدم و تئوریها را تا حالا بلدم و در این مایهها بخواهم با یک چارچوب مدلی دربیاورم. از این نظر، اگر علم را این بدانیم که قرار است مشاهداتی انجام دهیم و بعد مدل بسازیم، و هرچه مشاهداتمان وسیعتر باشد پایهٔ مدلسازیمان قویتر است، فروید واقعاً در محدودهٔ مطلب خودش به یک سری تجربههای شخصی خودش قناعت میکند، برخلاف یونگ. لکان هم همینطور است: لکان خیلی دغدغهٔ فکتپیداکردن ندارد، دغدغهٔ ریداکشن هم ندارد؛ آدم خیلی آزادی است و دغدغههای دیگری دارد. در واقع به نظر من در ارائهکردن نظریه عامل سومی هم وجود دارد که لکان بیشتر دغدغهٔ آن را دارد.
بنابراین ببینید، این نقص محسوب میشود که فروید در میان چیزهایی که بهاصطلاح علمیبودن را میسازند، خیلی خیلی روی یک چیز تأکید میکند: اینکه مدام میکوشد مدلش شبیه مدلهای علمی موجود دربیاید و از همان ترمها استفاده کند، در مایهٔ نظریات داروین و زیستشناسی و عصبشناسی. عصبشناسیِ زمان فروید واقعاً چقدر میتوانست مورد اتکا باشد؟ در زمان فروید نوروساینس چقدر پیشرفت کرده بود که او با این شجاعت بخواهد نظریات روانکاوی خودش را روی نوروساینس بیان و بنا کند؟ ما الان هم که ۱۰۰ و خردهای سال گذشته، چه چیزها که از مغز نمیدانیم! میخواهم بگویم وضعیت در قرن نوزدهم اینطور بود که شاید بهتر بود خود فروید هم وقت بیشتری برای مشاهدات بیشتر، یعنی فراهمکردن فکتهای بیشتر، میگذاشت تا اینکه نظریهپردازیِ خیلی خیلی زودرسی انجام دهد. این ایرادی است که تقریباً همه به فروید میگیرند: اینکه فروید بینهایت به تئوریپردازی علاقه داشت، بیش از مشاهدهکردن و تجربهکردن؛ یعنی از معدود تجربههایی که میکرد، ذهنی داشت که خیلی انتظار داشت فوراً بهاصطلاح به تئوری برسد. خیلی از طرفدارهای فروید، یعنی در همین دیسیپلینهای فرویدی و نوفرویدی، هم این را قبول دارند که فروید انگار خیلی با عجله و بدون اینکه به اندازهٔ کافی فکت جمعآوری کرده باشد، سراغ نظریهپردازی رفته است.
پس ببینید، این نقطهٔ خیلی اساسی است که آیا لازم است اینقدر دغدغهٔ ریداکشن داشته باشیم. الان در فلسفهٔ علم اصولاً شاید اکثریت با آدمهایی باشد که کلاً دیگر ایدهٔ ریداکشنیسم را قبول ندارند. نمیخواهم به این اتکا کنم که الان مد فلسفه چیست، چون ممکن است ۲۰ سال دیگر این مد عوض شود. مدِ مورد علاقهٔ خود من شخصاً این است که ریداکشن چیز خیلی خوبی است و امیدوارم به هر حال روزی در دانش همهچیز قابل ریداکشن باشد و مبناهای محکمی داشته باشد؛ ولی قطعاً الان نمیشود این کار را انجام داد. یعنی با وضعیت فعلی نوروساینس نباید امیدوار باشم که بتوانم روانکاویای ایجاد کنم که کاملاً روی علمی در سطح پایینتر از خودش تکیه کرده باشد. بنابراین وقتی نمیتوانم، خوب است که شور و حرارتمان را در آن زمینهٔ بهاصطلاح نظری و علمیجلوهدادن کمی کمتر کنم، آنجا را کمی آزادتر بگذارم و بیشتر سراغ این بروم که فکت ایجاد کنم و مشاهده انجام دهم. این کاری است که بعد از فروید انجام شده است. به هر حال در همان دیسیپلینی که فروید ایجاد کرد، کسانی که بعداً آمدند، غیر از یونگ، یعنی نوفرویدیها و همه، فکتهای خیلی زیادی فراهم کردند؛ خود لکان مثلاً بخش عمدهای از نظریهاش را روی یک سری آزمایشها و فکتهایی گذاشته که یک روانشناس معروف فرانسوی ارائه کرده است، فکتهایی که فروید به آنها دسترسی نداشته. اگر الان مثلاً ۱۰۰ هزار فکت قابل اتکا در روانشناسی و روانکاوی وجود داشته باشد، شاید فروید به بیش از ۱۰ یا ۱۲ تایش دسترسی نداشته است؛ و بنابراین نظریهپردازی روی تعداد خیلی کمی فکت خیلی جالب نیست.
این یک نکته است. نکتهٔ دیگر این سؤال است که آیا ریداکشن، اگر انجام میشد، اصلاً خوب بود؟ مثلاً ریداکشن به مکانیک نیوتنی انجام میشود، در حالی که نمیدانیم آن درست است؛ و سؤال فلسفی کلی این است که اصلاً ریداکشن خوب است؟ بعضیها میگویند نه. من شخصاً ریداکشن را خیلی دوست دارم، ولی این خودش جای سؤال و جای فکرکردن دارد: آیا واقعاً لازم است، و امکانش هست، که دانشها را به همدیگر ریدیوس کنیم؟ بنابراین اینجا چیز خیلی اساسیای وجود دارد: حُسنی که نظریهٔ فروید داشت، اینکه به نظر میآمد دنبال ریداکشن است، کلاً و اساساً تا حدی زیر سؤال میرود. به اضافهٔ اینکه اگر الان نظریهٔ فروید را جلوی کسی بگذارید و بپرسید این در ریداکشن به عصبشناسی چقدر موفق بوده، یا واقعاً چقدر موفق است؟ خود فروید ترمهای جدیدی مطرح میکند که لزوماً ریداکشنی به عصبشناسی ندارند؛ یعنی مثلاً از لحاظ فیزیولوژی یا عصبشناسی، جایگاه اید و سوپرایگو و ایگو و طرز تعامل اینها با همدیگر را نمیشناسیم، حتی اگر این ایدهها راست باشند. بنابراین این به نوعی ریداکشنی ناقص است به نظریهای ناقص در فیزیک که مورد قبول کسی نیست، و کلاً این حُسن نظریهٔ فروید زیر سؤال میرود. به نظر من این نکته خیلی مهم است.
نه، نه؛ من نمیگویم چنین چیزی وجود دارد. به این سؤال که اگر قائل شوید ریداکشن لازم نیست، به چه چیزی میرسید، اینطور جواب میدهم: ببینید، الان فلسفه در شرایطی است که اینکه متد ثابتی بهعنوان متد علمی وجود داشته باشد خیلی مورد توافق نیست؛ ولی اینطور نیست که حداقلهایی برای متد علمی نشناسیم. مثلاً پوپر آخرین کسی است که ایدههای کاملاً مشخصی دارد که متد علمی چیست و علمبودن یعنی چه. خیلی زود به جایی میرسم که حرفهای پوپر را دربارهٔ علمینبودنِ نظریهٔ فروید، بهعنوان یک انتقاد، بهطور خلاصه مطرح میکنم. ولی معنایش این نیست که دیگر دربارهٔ علم و دربارهٔ متد علمی هیچ چیزی نمیدانیم. آدم خیلی معروف و خیلی مهمی به اسم فایرابند هست که کتاب خیلی مهمی نوشته با عنوان «ضد روش»، که به فارسی هم ترجمه شده است. این کتاب میکوشد نشان دهد که ما چیزی به اسم متد علمی نداریم؛ یعنی چیزی نیست که بتوانم بگویم الان همهٔ دانشمندان در تمام دنیا از آن استفاده میکنند. ولی لازم نیست وارد این بحثها شویم. به هر حال ما حداقلهایی برای علمیبودن لازم داریم؛ دستکم فروید معتقد بود که حداقلهایی را رعایت میکند. بنابراین باز میشود به همان سبک بحث کرد: آیا به آن چیزی که میخواستیم رسیدیم؟ یعنی آیا فروید به معنای زمان خودش نظریهٔ علمی ارائه کرده یا نکرده است؟
بگذارید میانپردهای دربارهٔ فرض ماتریالیستبودنِ نظریات علمی بگویم. مثلاً یونگ رسماً بهعنوان احیاگر مفهوم روح در روانکاوی مطرح است؛ البته احساس خود یونگ این نیست که از چیزی ماوراءالطبیعی صحبت میکند، ولی در دیدگاههای یونگ مفهومی هست که مشابه مفهوم روح است، بدون ادعای اینکه این چیز متافیزیکی و ماوراءالطبیعی باشد. فرض بهاصطلاح ماتریالیستی در علم، از نظر فلسفی، پیشفرضی متدولوژیک است؛ متدولوژیک به این معنا که انگار با همدیگر شرط میکنیم که در متد علمی سراغ چیزهای غیرقابل مشاهده، یعنی چیزی که بهاصطلاح در آزمایشگاه قابل دیدن نباشد، نرویم. به هر حال چنین مفروضاتی در علم هست، و فروید بهشدت مقید است که همهچیز را بهاصطلاح ماتریالیستی نگاه کند. حالا میخواهم سؤالی مطرح کنم. فرض کنید ماتریالیسم، یا اصطلاحی که امروز بیشتر استفاده میشود، یعنی فیزیکالیسم؛ چون ماتریال، یعنی ماده، شاید تعریف مشخصی ندارد. ما در دانش دیگر کلمهٔ matter را که به کار میبریم، به چیز خاصی میگوییم؛ مثلاً انرژی matter حساب نمیشود. بنابراین فیزیکالیسم یعنی این ادعا که به هر حال میتوانیم هر چیزی را که در جهان وجود دارد و قرار است در محدودهٔ علم مطرح شود، به نوعی به چیزی فیزیکی که مورد قبول دانش فیزیک است ربط بدهیم. این یک فرض است؛ اینطور نیست که دانش آن را نشان داده باشد.
وقتی در شیمی کار میکنم و آزمایش میکنم، حق ندارم بگویم اینجا چیزی وارد شد و آزمایش مرا خراب کرد. تئوریای دارم، آزمایشی انجام دادم و نتیجهای که گرفتم خلاف تئوریام درآمده؛ حق ندارم بگویم اینجا موجودی ناشناخته آمد و عمداً آزمایشم را خراب کرد، یا موجودی است که اصلاً قابل مدلکردن در فیزیک نیست. این یک فرض متدولوژیک است. من بهعنوان دانشمند حق ندارم در آزمایش یا در تئوری خودم ترمهایی وارد کنم و بعد بگویم اینها اصلاً قابل شناختن نیستند و در هیچ آزمایشی هم هیچ اثری از خودشان نشان نمیدهند، ولی من این ترم را اینجا دارم. دربارهٔ دارک متر میگویند چیزی است که قابل دیتکتکردن نیست؛ در تئوریهای فیزیک ما، در میان چیزهایی که میشناسیم، هنوز نمیدانیم چیست. حدسهایی وجود دارد که مثلاً دارک متر به نوعی به نوترینو ربط دارد. نمیگویند دارک متر چیزی ماوراءالطبیعی است؛ خلاصه ماده است و در محدودهٔ دانش فیزیک میگنجد. ممکن است کسی بگوید ذرهٔ جدیدی است که تا حالا در زمین مشاهدهاش نکردهایم. الان در معدنی در انگلستان، که عمیقترین جایی است که در کرهٔ زمین حفاری شده، عدهای دنبال دارک متر میگردند و میخواهند دیتکتش کنند. بنابراین موضوع این است که دیتکت میشود یا نه، و آیا میتوانم در آزمایشگاه نشانش بدهم یا نه. این یک فرض فیزیکی است. یعنی اگر کسی الان بیاید و بگوید اصلاً دارک متر وجود دارد، ولی هیچوقت دنبال دیتکتکردنش نگرد، چیز عجیبی است که هیچ ربطی هم به فیزیک ندارد، هست و دخالت میکند و فقط مثلاً همان انحنای فضایی را که ماده ایجاد میکند، این هم ایجاد میکند؛ اینطور که نمیشود در فیزیک و در دانش بحث کرد. بحث علمی باید دربارهٔ چیزهایی باشد که هویتشان فیزیکی باشد و دستکم به طرق غیرمستقیم قابل دیتکتکردن باشند؛ آزمایشی باشد که خلاصه در آن ظاهر شوند. اگر بگویم دارک متر را در هیچ آزمایشگاهی نمیشود ظاهر کرد و در آینده هم هیچ چیزی از آن نمیشود فهمید، خب آن چیزی مثل جن و پری است؛ یعنی در دانش این را از شما نمیپذیرند که بگویید مثلاً این نوعی روح است و ماوراءالطبیعی است.
شاید هم باشد. حالا نکته همین است: همهاش فراموش میشود که فرض ماتریالیستی فرضی متدولوژیک است. شاید چیزهایی وجود دارند که اصلاً فیزیکی نیستند؛ و شاید، همانطور که در سنتهای قدیمی همه معتقد بودند، در روان انسان اصلاً چیزهای ماوراءالطبیعیِ غیرقابل دیتکتکردن وجود دارد. بنابراین فرض ماتریالیستیِ من در کار علمی متافیزیکی نیست؛ یعنی اینطور نیست که من دانشمندم اگر و فقط اگر ماتریالیست باشم، یعنی واقعاً معتقد باشم که به غیر از ماده و انرژی و آن چیزهایی که در فیزیک هست چیزی وجود ندارد. من دانشمندم اگر متد ماتریالیستی را رعایت کنم. اگر شیمیدان یا فیزیکدانم، باید این فرض متدولوژیک را رعایت کنم، حتی اگر به آن اعتقاد نداشته باشم. حق ندارم در نظریهای که مینویسم — حتی اگر فرض کنید معتقدم خداوند وجود دارد و خداوند به هیچ وجه در هیچ آزمایشگاهی و در هیچ چیز فیزیکی قابل دیتکتکردن نیست — مثل نیوتن عمل کنم. نیوتن در کتاب «اصول» جایی رسماً نوشته است که من همهٔ این چیزهای مربوط به منظومهٔ شمسی را محاسبه کردم، ولی پایداری منظومهٔ شمسی از نظر مکانیکی از تئوری من درنمیآید و این را دیگر خدا انجام میدهد. این از نظر علمی خلاف فرض متدولوژیک ماتریالیسم است. یعنی باید بگویم: خب، من نرسیدم، پس شاید تئوریهایم غلط است، شاید محاسباتم غلط است، شاید در محاسبه موفق نشدم؛ کما اینکه لاپلاس بعداً نشان داد که محاسبات مشکل داشته است، یعنی با همین تئوری نیوتن و با محاسباتی که لاپلاس انجام میدهد پایداری منظومهٔ شمسی هم درمیآید، بدون اینکه لازم باشد چیزی اضافه یا کم کنیم. فرض متدولوژیک ماتریالیستی یعنی حق ندارم هر جا کم آوردم، چنین کنم. وقتی کتاب علمی مینویسم، حق ندارم از خداوند و فرشتهها و چیزهایی که نمیشود دربارهٔ آنها فرمول نوشت استفاده کنم.
نیوتن واقعاً همین را میگفت: هر مدت یک بار، وقتی منظومه به سمت ناپایداری میرود، خداوند آن را درست میکند تا همینطور بماند. این نظریهٔ علمی حساب نمیشود. ولی اگر من در تمام عمرم، در هر مقالهای که نوشتهام و هر کاری که کردهام، همیشه این فرض متدولوژیک را رعایت کرده باشم، معنایش این است که به خداوند اعتقاد ندارم؟ شاید، فرض کنید، اگر جای نیوتن باشم، کاری که باید انجام دهم این باشد: وقتی به اینجا رسیدم و نتوانستم پایداری را نشان دهم، این را بهعنوان نتیجه میگویم که تئوری من پایداری را نشان نمیدهد، یا من نتوانستم آن را از تئوریام به دست بیاورم؛ تمام. بعداً ممکن است به دوستانم بگویم به نظر من این کار خداست، ولی حق ندارم در کتاب «اصول» بنویسم که این قسمتش مربوط به خداست. محدودهٔ اینجور بحثهای علمی از بحثهای متافیزیکیای که عوامل ماوراءالطبیعی را در کار میآوردند جدا شده است. ولی فضا طوری است که این فراموش میشود. خب، شاید چیزی به اسم روح وجود دارد که اصلاً در فیزیک هم هیچجا ظاهر نمیشود؛ فرض کنید. آن وقت شاید در روانکاوی عجله میکنیم که ریداکشن به فیزیک انجام میدهیم؛ یعنی شاید روانکاوی هیچوقت اصلاً تئوری فیزیکالی پیدا نکند. بنابراین چیزی که میخواهم بگویم این است که اگر در لایهٔ اول، یعنی فیزیک، فرض کنید موفق شدیم تئوری آو اوریتینگی به دست بیاوریم که هیچ عنصر ماوراءالطبیعی در آن نیست، این نتیجه نمیدهد که در لایههای بالا هم موفق میشویم. شاید از جایی به بعد در این هرم دانش، موضوعات طوری شوند که لازم باشد به چیزهای دیگری معتقد باشیم.
یکی از حاضران: یعنی این مواردی که فیزیکال نیستند، در جای دیگری دربارهشان صحبت میکنیم؟
آره، اینها علمی حساب نمیشوند. اشکالی که وجود دارد این است: من چطور میتوانم تشخیص دهم که پیشرفت دانش ماتریالیسم را تأیید میکند یا تکذیب؟ چون فضای کلی این است که به نظر میآید همینطور که دانش بهاصطلاح پیش میرود، ماتریالیسم تأیید میشود؛ در حالی که انگار من فرضی گذاشتهام. آها، حالا حرف من این است: فرض کنیم الان فروید تلاشهایی کرد، ولی به این نرسید؛ شاید واقعاً حیطهٔ روانکاوی جایی است که عناصر ماوراءالطبیعی در آن هستند. آره؛ من همین را میخواهم بگویم. اینکه ماتریالیسم را فرض کردم یک میانپرده بود و جزو انتقاداتم به نظریهٔ فروید نبود. اگر فیزیکالیسم را فرض کردم و هر کاری کردم نتوانستم پدیدههای روانی را توجیه کنم، آیا کلاً این فضا ایجاد میشود که ۱۰۰ سال دیگر گذشت، ۲۰۰ سال دیگر گذشت و دیگر به حیطهای رسیدیم که ماتریالیسم جواب نمیدهد؟ میخواهم بگویم فضای علمی فعلی اصلاً اینطور نیست. من این را یک بار در آن سخنرانی علم و دین که در دانشکدهٔ فنی کردم گفتم. ایدهٔ بعضیها این است، مثلاً دربارهٔ عدم قطعیت هایزنبرگ: وقتی چیزی اتفاق میافتد که هیچ توجیه فیزیکالیستی ندارد و دترمینیستی نیست، میتوانیم فرض کنیم که اینجا پدیدهای ماورای فیزیک اتفاق میافتد که قابل فرمولنویسی نیست. ولی آیا گرایش علمی واقعاً اینطور است؟ واضحتر از عدم قطعیت هایزنبرگ نمیشود: پدیدهای است که نهتنها ادعا میشود الان توجیه فیزیکال ندارد، بلکه ادعا میشود از نظر فیزیکی ثابت شده که هیچجوری نمیتوانید مدل ریاضی یا مدل فیزیکیای ارائه دهید که آن را توجیه کند؛ با این حال این به معنای کشف چیزی غیرفیزیکی گرفته نمیشود.
بگذارید چیزی بگویم که بهطور طبیعی به پوپر برسیم. اگر پیشرفت علم تحت هیچ شرایطی نمیتواند ماتریالیسم را نقض کند، پس به هیچ وجه ماتریالیسم را تأیید هم نمیکند. بهطور کاملاً کلی: فرض کنید نظریهای دارم که فرض ماتریالیسم هیچوقت در آن نقض نمیشود. دانش فرضی متدولوژیک گذاشته، پس تا جایی پیش میرود، و اگر هم نرسید، میگوییم هنوز نرسیدهایم؛ منتظر باشید، در آینده پیش میروم. چیزی میدانیم که نمیتوانیم در فرمولها و آزمایشهای خودمان واردش کنیم. حرف من این است: وقتی امکان ندارد پیشرفت علم ماتریالیسم را نقض کند، یعنی علم طوری تعریف شده که ماتریالیسم را نقض نمیکند، بنابراین هرچقدر هم پیش برود هیچ تأییدی بر ماتریالیسم نیست. از نظر منطقی این حرف درستی است. این یک میانپرده بود؛ یک بار دیگر خواستم آن را تکرار کنم، چون به نظرم خیلی مهم است که آدم بداند وقتی فرض متدولوژیک ماتریالیسم را گذاشتید، برخلاف این داوری عمومیِ کاملاً عوامانه که همینطور که دانش پیش میرود ماتریالیسم تثبیت میشود، مطلقاً اینطور نیست. چون علم نمیتواند ماتریالیسم را نقض کند، تا هر جا هم که پیش برود مطلقاً تأییدی بر ماتریالیسم نیست. وقتی علم پیش میرود، ما چه چیزی میفهمیم؟ اینکه آن جاهایی را که میشد با متدولوژی ماتریالیسم توجیه کرد، میشود توجیه کرد. این است که ثابت میشود؛ چون اگر به جایی برسد که نمیشود توجیه کرد — فرض کنید مواردی وجود دارد که ماورای طبیعت در آنها دخالت دارد — علم هیچوقت به آنها نمیرسد. پس علم در محدودهای رشد میکند که ماتریالیسم کار میکند، چون اینطور تعریف شده و متدولوژیاش این است. اشکالی هم ندارد؛ این یک دیسیپلین است که در محدودهای کار میکند که فرض ماتریالیسم را رعایت کند. وقتی چیزی را بهعنوان فرض متدولوژیک گرفتید، هیچ اشکالی نیست و من مخالف نیستم؛ ما در فیزیک همیشه میکوشیم اینها را رعایت کنیم. این یک اسم است: میگوییم ساینس این است.
موضوع این است که پس این را قبول کنیم: فرض کنید کل پدیدههای عالم به دو دسته تقسیم میشوند، آنهایی که توجیه ماتریالیستی دارند و آنهایی که ندارند؛ یعنی فرض کنید ماتریالیسم غلط است و همهچیز توجیه ماتریالیستی ندارد. ما دانش را طوری تعریف کردهایم که در آن محدودهای که توجیه ماتریالیستی دارد پیش برود. پیش میرود؛ جاهایی نقطههای کوری باقی میمانند که به آنها نمیرسد، ولی نمیگوییم آنجا خارج از محدودهٔ ماتریالیسم است. وقتی اینطور تعریف کردهایم، اینکه پیشرفت علم در محدودهای چیزهایی را روشن کرده است، تأیید ماتریالیسم نیست. من نمیگویم چیز جدیدی گفتهایم. اولاً این حرفی که میزنید ایرادی دارد، ایرادی خیلی واضح: دانش، یعنی دانستن، را به معنای علم، یعنی دانستن علمی، میگیرید. ولی نکتهٔ مهم این است: من دربارهٔ اینکه چیز جدیدی میگوییم یا نه حرفی نمیزنم. حرف من این است: دانش عبارت است از چیزی که محدودههای ماتریالیستی را روشن میکند؛ تعریفش این است، چه ماتریالیسم درست باشد چه غلط؛ حیطهٔ کارش حیطهٔ ماتریالیسم است. پس پیشرفت دانش ربطی به این ندارد که ثابت کند ماتریالیسم درست است یا غلط؛ در حالی که دیدگاه عوامانهٔ کلی این است که علم مدام پیش میرود و ما میفهمیم که ماتریالیسم درست است. این ربطی به این ندارد که حرف جدید است یا قدیمی. به نظر من چیز خیلی سادهای است.
پوپر اولین کسی بود که کوشید با دیدگاه خودش، که به هر حال شرایطی حداقلی برای علمیبودن است، بگوید روانکاوی نمیتواند شاخهای از علم حساب شود. نمیدانم چقدر دربارهٔ دیدگاه اساسی پوپر شنیدهاید؛ او شاید معروفترین فیلسوف علم قرن بیستم است. میگوید شرط خیلی سادهای برای نظریهٔ علمی این است که ابطالپذیر باشد: نظریه باید با تست تجربی، یعنی با آزمونهای تجربی، ابطالپذیر باشد. ابطالپذیر نه به این معنا که غلط باشد؛ نظریهای علمی است که بشود تصور کرد آزمایشی انجام میدهم و آن را ابطال میکنم. مثلاً مکانیک نیوتن را در نظر بگیرید: مکانیک نیوتن میگوید در چنین شرایطی اگر گلولهای را پرت کنم، چنین مسیری را میرود. روی کاغذ محاسبه میکنم و بعد پرت میکنم؛ اگر نرفت، ابطال شده است. کما اینکه اینشتین هم در واقع همینطور نسبیتش را داد: مدار عطارد و یک سری پدیدهها، و آزمایش مایکلسون-مورلی که دربارهٔ سرعت نور بود، مخالف پیشبینیهای نظریهٔ نیوتن بود؛ بنابراین رفتند و اصلاحش کردند. نظریهٔ علمی باید پیشگوییهایی داشته باشد، یعنی اطلاعاتی در اختیار ما بگذارد، که از نظر تجربی قابل آزمون باشند؛ وگرنه نظریهٔ فلسفی است. مثلاً میگویم هر معلولی علتی دارد. آیا این قابل تستکردن است؟ الان اتفاقی میافتد، پدیدهای را مشاهده میکنم، علتش را نمیبینم و در آزمایشگاه نمیتوانم دیتکتش کنم؛ آن قانون زیر سؤال نمیرود. آن قانون میگوید خب، اینجا علتش را پیدا نکردی، بیشتر بکوش. هیچ آزمون تجربیای در هیچ زمانی نیست که بتواند قاعدهٔ علت و معلول را بشکند. به این معنا پوپر میگوید نظریهٔ روانکاوی فروید علمی نیست، چون نمیشود تصور کرد اتفاقی بیفتد و این نظریه از نظر علمی تست شود؛ روانکاوی پیشگوییای ندارد که قابل آزمون تجربی باشد.
این مثالها را من خودم میگویم. فروید میگوید نظریهاش این است که رؤیاها تحقق آرزوها هستند. آدم اول که این را میشنود، به نظرش میآید که پس رؤیاها باید همه شیرین باشند: آدم آرزوهایی دارد، میخواهد به آنها برسد و بعد رؤیا میبیند. بعد این سؤال پیش میآید که کلی رؤیای وحشتناک وجود دارد که آدم اصلاً از خواب میپرد؛ رؤیا قرار است محافظ خواب باشد، ولی گاهی آدم را از خواب میپراند. خب، آیا این نظریه نقض میشود؟ نه؛ آزمون تجربیای وجود ندارد که این نظریه را نقض کند. چرا؟ چون میشود اینطور توجیه کرد، مثل همان علت و معلول، که آرزویی پنهانی وجود دارد. بگذارید توجیهی را بگویم که از همه جالبتر است و در خود کتاب آمده، چون این بحث در مبحثی از خود کتاب «تفسیر رؤیا»ی فروید هست. فروید میگوید مشاهده کردهام وقتی بیمارها را با این نظریهٔ رؤیای خودم آشنا میکنم، رؤیاهایی میبینند که نظریهٔ رؤیای مرا نقض میکند؛ چون نمیخواهند این را بپذیرند، رؤیاهای وحشتناک و عجیبوغریبی میبینند که نظریهام را نقض میکند. بنابراین آرزویشان چیست؟ اینکه نظریهٔ من نقض شود؛ برای همین انگار عمداً چنین رؤیایی ساختهاند. این عیناً در کتاب فروید آمده است: در میان عوامل اینکه چرا آدمها چنین رؤیاهایی میبینند، میگوید مشاهدات من نشان میدهد که گاهی مردم اینطور رؤیاهای وحشتناک میبینند که ظاهراً خلاف میلشان است، ولی آرزوی دیگری در کار است. این مثل همان موضوع علت و معلول است. مسائل روانکاوی اینطور نیست که دیتکتوری بگذارم؛ همینطوری میشود حرف زد. پوپر به این معنا میگوید هرچه بگویید در روانکاوی میگنجد. خیلی جالب است که خود فروید جایی گفته است که این ایراد را به روانکاوی میگیرند؛ من هم نکتههایی دربارهٔ آن میگویم. این واقعاً اینطور است.
فرض کنید فروید دربارهٔ وضعیت روانیِ مراجعهکنندهای که مشکلات روانی دارد چیزی بسازد که ریشهٔ مشکلات روانی تو مثلاً عقدهٔ ادیپ است و فلان است و اینطور شده است؛ مثلاً دچار پارانویا هستی و علتش سرکوب تمایلات همجنسگرایانه است. این نظریهٔ فروید دربارهٔ پارانویاست. سراغ آدمی میروید، رؤیاهایش را میپرسید، از تداعی آزاد استفاده میکنید و میکوشید او را به اینجا برسانید که کجا و در چه سنی تمایلات شدید همجنسگرایانه داشته که سرکوب شده است. اگر طرف بپذیرد، نظریهتان تأیید شده است؛ اگر بگوید نه، فروید میگوید دارد مقاومت میکند. تمام تاریخ روانکاوی همین است: اگر بیمار نتیجهای را که من گرفتهام بپذیرد، خب بهتر؛ اگر نه، دارد مقاومت میکند. رؤیای ایرما یادتان هست؟ مشکل چه بود؟ فروید به ایرما میگفت دیگر مداوا شدهای و ایرما نمیپذیرفت؛ داشت مقاومت میکرد. بعد فروید میگفت من در رؤیا او را مجازات کردم: احمق است، چرا حرف مرا نمیپذیرد. این چهجور نظریهٔ علمیای است که هر چیزی پیش بیاید، یعنی جواب بله باشد یا نه، نظریه با آن سازگار است؟ چه آزمونی میشود طراحی کرد که بشود با آن چیزی را دیتکت کرد؟
مثلاً فرض کنید به نظر میآید این حکمی علمی و قابل تست است: پارانویا نتیجهٔ سرکوب همجنسگرایی است. فیلسوفی که حالا با او آشنا میشوید گفته است که این قابل تست است، به این معنا که اگر همجنسگرایی پیدا کنم که الان بالفعل همجنسگراست و همجنسگراییاش ظاهراً سرکوب نشده، ولی باز پارانویا دارد، این نظریه نقد میشود. ولی واقعاً نقد نمیشود. میگوید این آدم در تاریخ زندگیاش سرکوبی بهاصطلاح همجنسگرایانه داشته است؛ حالا اینکه از جایی به بعد رفته و همجنسگرا شده، چه ربطی به فروید دارد؟ میگوید این چیز در کودکی است، مثلاً در دوسالگی یا قبل از دوسالگی، که خیلی مهم است و همهمان هم یادمان نیست، نه؟ آنجا جعبهای تاریک است که هر چیزی را میشود در آن انداخت. این چهجور نظریهٔ علمیای است که هیچ تست تجربیای جواب رد به آن نمیدهد؟ نمیتوانم چیزی طراحی کنم که فروید از نظرش برگردد.
الان بیش از یک قرن از نظریات فروید میگذرد. اگر همان کتاب «افول امپراتوری فروید» را بخوانید، مجموعهٔ زیادی از فکتها دربارهٔ کودکان و رواندرمانی فرویدی در آن هست که همهاش نظریه را شکسته است؛ مثلاً فرض کنید در بچهها دورهٔ ادیپی مشاهده نشده، در حالی که مطالعات خیلی زیادی هم انجام گرفته است. ولی کسانی که به فروید ایمان دارند، مثل ایمان مذهبی، از حرفشان دست برنمیدارند. این همه مطالعه دربارهٔ کودکان شده؛ کجا چیزهای ادیپی را در همهٔ بچهها دیدهایم؟ از نظر فروید، در دورانی مسئلهٔ ادیپ باید برایشان حل شود یا بهطور غامض باقی میماند؛ خلاصه دورهٔ بحرانیای دارند که مثلاً پسرها از مخالفت با پدر به سمت همذاتپنداری با پدر میروند. کو؟ کجا مشاهدات دربارهٔ بچهها این را تأیید کرده است؟ هر فکتی علیه نظریهٔ فروید بیاورید، ایمان به نظریهٔ فروید را میشود حفظ کرد؛ چون میتوانم بگویم عقدهٔ ادیپ اینطور نیست که بچه چند روز در گوشهای کز کند و بعد تغییر جهت بدهد به سمت پدرش، یا اینکه از بچه بپرسید الان احساس ترس از اختگی میکنی و بچه بگوید آره. هیچ تستی از نظر تجربی وجود ندارد که انجامش دهم و بعد بگویم آره، اینطور است. البته فروید جایی میگوید من واقعاً اعتقاد دارم که مثلاً عقدهٔ الکترا و همین عقدهٔ اختگی در اثر مشاهدهٔ اندامهای جنسی جنس مخالف به وجود میآید؛ گاهی واقعاً چنین چیزهایی را با صراحت میگوید، و به نظر میآید این را دیگر میشود تست کرد. ولی نظریهٔ فروید خیلی انعطافپذیر است. مثلاً حرفهایی میزند دربارهٔ اینکه کلاً خیالپردازی مهم است و لازم نیست واقعه اتفاق بیفتد. اوایل نظریهاش این بود که هر هیستریای به سابقهٔ تجاوز یا ترومای جنسی برمیگردد؛ بعد از مدتی نظریهاش این شد که لازم نیست آن ترومای جنسی بهطور فیزیکی اتفاق افتاده باشد و میتواند خیالپردازانه باشد: بچه میتواند در خیال خودش خواب دیده باشد یا خیالپردازی کرده باشد که مثلاً دچار تجاوز جنسی شده یا اتفاق جنسی عجیبی برایش افتاده، و این برای هیستری کافی است. خب، چطور میشود دیتکت کرد که بچهها در ذهن خودشان دچار این تروما میشوند؟ نمیشود؛ نمیشود این را تست کرد.
بنابراین پوپر معتقد است چیزی که ابطالپذیر نیست، هیچ اطلاعاتی هم به ما نمیدهد. کلاً ایدهٔ پوپر ایدهٔ خیلی واضحی است. ببینید، پوپر حرف خیلی قشنگی دارد؛ الان این تئوریهای کامپلکسیتی و کامپیوتیشنال کامپلکس و اینفورمیشن تئوری هم هست، و شما اگر دانشجوی برق هستید، باید خود اینفورمیشن تئوری را بلد باشید؛ اصلاً در مخابرات خواندهاید. ایدهٔ پوپر این است: میگوید هرچقدر قابلیت نقد یک گزاره بیشتر باشد، اگر درست باشد، اینفورمیشن بیشتری به ما میدهد. اگر بگویم فردا ساعت ۹ صبح در لندن باران میبارد، این خیلی واضح قابل نقض است، و در واقع میشود اندازه گرفت که چند بیت اینفورمیشن به من میدهد. ولی اگر بگویم در ۲۴ ساعت آینده جایی در کرهٔ زمین هست که در آن باران میآید، یا مثلاً گزارهٔ دیگری، و اینها با «یا» به هم وصل شوند، قابلیت نقد این چقدر است؟ یعنی چه آزمایش دقیقی وجود دارد که بتوانم این را نقد کنم؟ نه به مکان خاصی اشاره کرده، نه به زمان خاصی؛ تازه ممکن است با گزارههای دیگری هم «یا» شده باشد که اگر یکی از آنها درست باشد، این گزاره درست میشود. اینفورمیشنی که به دستمان میدهد خیلی کم است. به این معنا، وقتی نظریهای اصلاً از نظر تجربی تستپذیر نیست، هیچ چیزی دربارهٔ آینده به من نمیگوید؛ یعنی در نظریهٔ فروید هیچ پیشگوییای نیست.
حالا بگذارید در ادامهٔ کار پوپر به فیلسوف دیگری به اسم گرونبام بپردازم که الان معروفترین کسی است که از نظر فلسفی دربارهٔ دیدگاههای فروید صحبت کرده است. میخواهم خلاصهای از چیزهایی که او میگوید بیاورم. گرونبام به نوعی معتقد است که نظریهٔ فروید بهنوعی تستپذیر است؛ مثلاً همین مثالی که زدم از گرونبام است که میگوید اگر همجنسگرایی بالفعل پارانویا داشته باشد، نظریه نقد میشود. به نظر من که نقد نمیشود؛ یعنی با توجه به ابهامهایی که در همهٔ نظریات روانکاوی وجود دارد، در روانکاوی همیشه راه فرار هست. گرونبام میگوید از نظر فلسفی نمیشود گفت که نظریهٔ روانکاوی فروید مطلقاً نظریهٔ علمی نیست، ولی میشود گفت نظریهٔ علمی خیلی بدی است؛ یعنی معیارهایی را که بهطور طبیعی یک نظریهٔ علمی خوب باید داشته باشد ارضا نمیکند. تقریباً میشود گفت ایدهٔ گرونبام این است.
این دیاگرامی است از مجموعهٔ چیزهایی، یعنی مشاهدات و چیزهایی، که نهایتاً به نظریهپردازی فرویدی منجر میشود؛ کاملاً معلوم است، نه؟ مثلاً در قسمت باکسهای پایین، موفقشدن در درمان یا جواب مثبت و منفی گرفتن، یا خاطرات و اینتروسپکشن هست، و در این قسمت باکسی هست شامل چیزهایی که محتوای ناخودآگاه را میشود با آنها فهمید، مثلاً لغزشهای زبانی، گزارشهایی دربارهٔ رؤیا، بیماریهای روانی و الی آخر، و تداعی آزاد. اینها دادهها هستند؛ اینجا جایی است که فلوی دادههایی است که قرار است بر آنها نظریهپردازی کنیم. هر نظریهٔ علمی به نوعی باید مجموعهای از دادهها داشته باشد؛ دادههای تجربی بیایند و مثلاً به اینترپرتیشن تبدیل شوند. اینترپرتیشن در این باکسها یعنی اینکه مثلاً رؤیا را اینترپرت میکنید، یعنی تفسیرش میکنید. بعد چیزی به اسم کانستراکشن هست: کل وضعیت یک بیمار را از روی همهٔ فکتهایی که جمع کردهاید، برایش کانستراکت میکنید؛ یعنی آدم در روایت فرویدی روایتی پیدا میکند: زندگیاش چطور شده و چه اتفاقهایی افتاده که نهایتاً مثلاً به بیماری یا هر چیز دیگری منجر شده است. بعد در آن سطح بالاتر، خود نظریهپردازی فرویدی هست؛ یعنی دیگر نه دربارهٔ واقعهٔ خاصی یا آدم خاصی، بلکه دربارهٔ کل مکانیسمهای روانی. گرونبام میخواهد بگوید اینجا روی این فلشها علامتهایی هست؛ همهٔ این فلشها بهاصطلاح مسئلهدارند. مثلاً همهٔ فلشهایی که از پایین به بالا میآیند مسئلهٔ شمارهٔ یک را دارند. همین مشکلاتی را که الان دربارهشان صحبت میکردم خیلی دقیق بحث میکند: چرا فکتها در روانکاوی طوری نیستند که بتوانیم با آنها نظریه را دقیقاً نقد کنیم؛ مثل دقیقکردن حرفهایی که پوپر میزند. گرونبام کتاب خیلی مفصلی دربارهٔ روانکاوی فروید دارد.
مثلاً مسئلهٔ یک تلقینپذیری است. خود فروید هم با عنوان ترنسفرنس به مفهوم تلقینپذیری اشاره کرده و در واقع با آن آشنا بوده است؛ عبارتی که اینجا نقد شده از خود فروید است که پدیدهٔ ترنسفرنس را توصیف میکند: اینکه بیمار به نوعی به دکتر، یعنی کسی که رواندرمانگر است، بهجای پدر خودش اتوریته میدهد و بعد تابعش میشود. بنابراین این مشکل وجود دارد که کار به جایی میرسد که رواندرمانگر هرچه بگوید طرف میپذیرد، چون انگار جانشین والدش شده و بر بیمار سیطره پیدا کرده است. اصولاً آدمهایی هم که بیماری روانی دارند و کمی مشکلات شخصیتی و تزلزلهایی دارند، بهراحتی تلقینپذیرند. در واقع ببینید، تلقینپذیری این است: قبل از اینکه در این جلسات بنشینید، اگر چیزی از فروید نمیدانستید، در درون خودتان هیچ اید نمیدیدید؛ ولی وقتی من میگویم، نگاه میکنید و میبینید. هرچه من در روانکاوی بگویم، مثل چیز فیزیکالِ آزمایشگاهی نیست که بگویم اینجا این آب را بجوشانی، در این درجه به جوش میآید. من دربارهٔ چیزهای درونی مبهمی صحبت میکنم، و دروننگری ما تحت تأثیر تلقین است. یعنی وقتی واقعیتهایی را به شما القا میکنم و تئوریهایی به شما میگویم، اگر این تئوریها را بپذیرید و به نظرتان معقول بیاید، کمکم به بعضی از اجزایی توجه میکنید که در درون خودتان نمیدیدید. ممکن است تئوری درست باشد و شما را متوجه واقعیتی در درونتان کند، و ممکن هم هست کاذب باشد و در واقع برایتان چیزی تخیلی به وجود بیاورد. دروننگری ما شامل مجموعهای از تخیلات و مجموعهای از واقعیتهاست؛ اینطور نیست که آدم بتواند دربارهٔ چیزی که در درون خودش میبیند با اطمینان و قاطعیت خیلی زیادی صحبت کند.
بنابراین چیزی که فروید همهاش نگرانش بود، اثر پلاسیبو (Placebo effect) است. پلاسیبو یعنی چه؟ به آن داروهای گولزنک میگویند: ممکن است آدمی تب داشته باشد، به او دارویی بدهید و بگویید این خیلی عالی و فوقالعاده است و اگر بخوری خوب میشوی، و او میخورد و تبش قطع میشود. این واقعاً پدیدهای در پزشکی است. الان مخالفان هومیوپاتی — هومیوپاتی شاخهای بهاصطلاح غیراستاندارد از پزشکی است که در آن تقریباً دارویی به بیمار داده نمیشود؛ یعنی به نظر میآید دارو آنقدر رقیق و رقیق میشود که انگار هیچ چیزی از آن باقی نمیماند و بنابراین از نظر علمی نباید اثر بگذارد، ولی معتقدند نتایج خیلی خیلی خوبی گرفتهاند — یعنی پزشکی بهاصطلاح ارتدوکس، پزشکی متداول دانشگاهی، معتقدند که در شیوهٔ درمان هومیوپاتی در واقع پلاسیبو میدهند؛ یعنی به طرف تلقین میکنند که اگر این را بخوری خوب میشوی و او خوب میشود. حالا ممکن است بیماریهای جلدی یا بیماریهای خیلی واضح فیزیکی داشته باشد، ولی واقعاً خوب شود. به همین ترتیب ممکن است کل رواندرمانی فرویدی تأثیر تلقین باشد، و خود فروید نگران این بود؛ برای همین همیشه تأکید میکرد و در شیوههای برخورد با بیمار تکنیکهایی دارد که بیمار دچار ترنسفرنس (Transference) نشود. این یکی از مفهومهای عمدهٔ شیوهٔ درمان فروید است. بنابراین خود فروید هم با این مفهوم آشناست که ما انسانها تحت تلقین قرار میگیریم، و بنابراین همهٔ ما ممکن است تحت تلقین دچار اشتباه شویم.
تمام این چیزهایی که از پایین میآیند، یعنی همهٔ این باکسها، مسئلهٔ یک را دارند. مثلاً خاطرهای که کسی تعریف میکند: ممکن است بارها و بارها برای همهٔ شما پیش آمده باشد که فکر میکنید اتفاقی اینطور افتاده، ولی وقتی آن را برای آدمهایی که فکر میکنید آنجا بودند تعریف میکنید، آنطور که در خاطرتان مانده نیست. بنابراین ذهن ما اصولاً خاطرات را تغییر شکل میدهد، مخصوصاً اگر تحت تلقین قرار بگیریم. مثلاً ممکن است بیماری روانی تحت تلقین فروید واقعاً احساس کند که در دوران کودکی به مادرش میل جنسی داشته و دشمن پدرش بوده است؛ بعداً از پدر و مادرش میپرسید و میگویند نه، اصلاً روابطشان همیشه خیلی دوستانه بوده است. حتی ممکن است خاطراتی برایش پیدا شود که مثلاً یک بار دست به کاری زده تا پدرش را بکشد؛ واقعاً در ذهنش بهعنوان خاطره میآید، ولی وقتی از پدر و مادرش میپرسید، اصلاً چنین اتفاقی در زندگیاش نیفتاده و با اطمینان میشود گفت این کار را نکرده است. بنابراین تلقین میتواند خاطرات را از بین ببرد و ریپورت رؤیاها را دچار اشکال کند. پس فکتهای روانیای که قرار است با آنها بهاصطلاح آن تئوری کلی خودمان را بسازیم، دچار اختلالی اساسیاند که در همهٔ فکتها وجود دارد.
نمیخواهم همهچیز را بگویم؛ یعنی واقعاً روی این ایدههای گرونبام خیلی تأکید نکنیم، چون میتوانید همین را نگاه کنید؛ این را از روی مقالهای در اینترنت استفاده کردم. یا مثلاً همین «گرونبام Argument» و اینها را جستوجو کنید، کلی مطلب پیدا میکنید. اگر کسی علاقه داشته باشد، اشارهٔ خیلی مختصری میکنم.
مثلاً «تالی Argument»، اصطلاحی که گرونبام به کار میبرد، مجموعهای از استنتاجات خیلی دقیق دارد و میگوید در واقع از تئوری فروید اینطور برمیآید که اگر درمان بیمار روانی با شیوههای فرویدی انجام نشود، یعنی ریشهٔ بیماری پیدا نشود و آن عنصر واپسرفته در ناخودآگاه به خودآگاهی نیاید، هر نوع درمان دیگری که انجام شود همیشه درمانی موقت است؛ یعنی نشانههای بیماری بعد از مدتی دوباره برمیگردد. گرونبام این استنتاج را اینطور بیان میکند که از حرفهای فروید میشود نتیجه گرفت که اگر درمانی هست، حتماً از طریق سایکوآنالیز انجام شده است؛ اگر سایکوآنالیز نباشد، هیچ درمانی انجام نمیشود. به نظر میآید که اگر شیوههای درمانی دیگری مثل رفتارگرایی موفق شوند کسی را بهطور کامل درمان کنند، این دیدگاه فروید نقض میشود. ولی واقعیت این است که این اتفاق نمیافتد و باز هم میتوانید توجیه کنید. اگر بیمارهای فروید درمان نشوند — آنطور که آیسنک در این کتاب ادعا میکند و بیرحمانه میگوید فروید حتی یک بیمار را هم درمان نکرده و همهٔ بیمارهایش تا آخر عمر به نوعی دچار مشکلات روانی بودند — باز میشود گفت اگر فروید خودش موفق نشود کسی را درمان کند، این که مشکلی نیست؛ فروید نمیگوید من با سایکوآنالیز هر کسی را درمان میکنم و موفق میشوم. به بیمار میگوید باز هم بیا، باز هم بیا، انشاءالله به نتیجه میرسیم؛ یعنی تا حالا موفق نشدهام، ولی ممکن است در آینده موفق شوم و بهطور کامل درمان شوی. اگر هم دیسیپلین دیگری بیاید و با شیوهٔ دیگری درمان را انجام دهد و نشانگان طرف تا آخر عمرش دوباره عود نکند، این هم باز این نظریه را نقض نمیکند؛ چون میشود گفت اگر کمی دیگر زنده میماند، دوباره این اتفاق میافتاد، یا اینکه این اثر تلقین است: رفتارگراها به او تلقین کردهاند و همان تلقین باعث شده دیگر فکر کند بیمار نیست. بنابراین بیمار بودن یا نبودن، یعنی این ادعایی که فروید میکند، قابل دیتکتکردن نیست. باز اینجا، مثلاً در ساکسس آف تراپی، این مسئله وجود دارد؛ چه برای اینترپرتیشن، چه برای بهدستآوردن مثلاً یک «اینترونشن» در مورد خاص، یا کانستراکشنی که از روی آن انجام میشود؛ و همینطور الی آخر. مسئلهٔ سوم هم همین بحثی است که الان کردم، یعنی مسئلهٔ «یس و نو»: چه بیمار به شما یس بگوید چه نو، به نوعی همیشه قابل توجیه است، و الی آخر.
احساسم این است که همین مقدار برای اینکه خودتان مطالعه کنید، یا اگر علاقهمندید ادامه دهید، کافی است. فکر میکنم مهمترین نکتهاش، اینکه همهجا در واقع یک مسئله وجود دارد، این است که تلقین میتواند تمام فکتهای رواندرمانی را تحت تأثیر قرار دهد، و خود فروید هم این را تأیید کرده است. بنابراین هیچ نقض قاطعی برای تئوری پیدا نمیشود و به نوعی باز تستپذیربودن تئوری زیر سؤال است.
حالا بگذارید به چیزهای خیلی اساسیتری اشاره کنم که بعداً به دردتان میخورد. در تمام دوران کودکی، هر بچهای را مشاهده کنید، چیز فوقالعادهای در کودک میبینید که در تئوریهای فروید به هیچ وجه اهمیتی به آن داده نمیشود، و در تمام طول تاریخ اصلیترین ویژگی انسان بوده است: اینکه کودک از بدو تولد نسبت به زبان حساس است. شاید بتوانیم بگوییم در زندگی روانی انسان مهمترین نقش را زبان پیدا میکند و شگفتانگیزترین پدیدهٔ مربوط به بشر، پدیدهٔ زبان است. هر مدلی از روانکاوی بخواهید داشته باشید، باید در آن چیزی دربارهٔ زبان باشد، بهعنوان مهمترین ویژگی روانی انسان که فاصلهٔ عمیقی بین انسان و حیوانات میاندازد. ببینید، نمونهٔ نقصی که در نظریهپردازی به وجود میآید این است: وقتی از اول انگار خودم را مکلف کردهام که چیزی در تأیید نظریهٔ داروین بگویم و انسان را در این شاخههای تکامل به نوعی شبیه حیوانات کنم، بنابراین قائل میشوم به اینکه ذات انسان مثلاً از این تشکیل شده است. یعنی چیزهایی، مثل آرزوهایی، در ذهن من هست. نظریهٔ علمی نباید از قبل برای خودش هدفی تعیین کرده باشد، اینکه میخواهم نظریهای علمی بگویم که شبیه فلان نظریه دربیاید یا فلان نتیجه را در خودش داشته باشد. دانشمند این است که میگوید خب، من میروم فکتها را مطالعه میکنم، هرچه شد؛ نظریهٔ من ممکن است به جای دیگری برسد. و اما آن مهمترین ویژگی، که تفاوت اصلی انسان است: اصلاً در قدیم میگفتند انسان حیوان ناطق است؛ یونانیها وقتی میخواستند انسان را تعریف کنند، نطق، یعنی تفکر همراه با کلام، را ویژگی خاص انسان میدانستند که او را از حیوان جدا میکند. ولی اگر کل نظریهٔ فروید را بهعنوان مدلی برای روان انسان نگاه کنید، اصلاً زبان در آن ظاهر نمیشود. لکان میخواهد بهاصطلاح همین را برطرف کند؛ شاید بگوییم ایدهٔ اصلی لکان این است که بحث عمدهای از روانکاوی باید شامل بحث دربارهٔ زبان باشد و نمیشود زبان را نادیده گرفت.
بنابراین ببینید، نظریهپردازی فروید دقیقاً مثل همین بحثی است که الان دربارهٔ ماتریالیسم میکردم: انگار داروینیسم را فرض کردهام و میخواهم بگویم انسان با حیوان فرق زیادی ندارد. تا هر جا که بتوانم مدلی بسازم که در آن انسان خیلی با حیوان فرق نداشته باشد، پیش میروم، و دربارهٔ زبان هم میگویم بیخیالش، بیرون ماند؛ انگار خیلی مقید نیستم اصلاً دربارهٔ چیزی که در این مدل نمیگنجد بحث کنم. در این مدل نمیگنجد که اگر کودک در ابتدای تولدش اید خالص است، چرا همان لحظهٔ تولد نسبت به زبان حساسیت نشان میدهد. الان آزمایشهای کاملاً مشخصی وجود دارد که کودک در بدو تولد نسبت به زبان مادری خودش حساس است. اگر بچهای در ایران متولد میشود و شما نوار صحبتکردن به زبان فارسی را بگذارید، بچه با دقت گوش میدهد؛ انگار این زبان اصلاً برایش آشناست، مثل اینکه زبان را از قبل میشناسد. الان دیدگاه چامسکی به نوعی زبان را ذاتی میداند؛ بخش عمدهای از زبان را اصلاً ژنتیک میدانند، یعنی انگار انسان با آن متولد میشود. پس اگر بشر در ابتدای تولدش اید خالص است، زبان دیگر چهکاره است؟ باید دورهای بگذرد تا ایگو و سوپرایگو ایجاد شود؛ زبان به نوعی بیشتر به سوپرایگو، یا به ایگو و تفکر، مربوط است و دادههای زبانی باید آنجا ایجاد شوند. پس باید در ابتدا دورهای داشته باشیم که خلأ زبان باشد؛ و واقعاً اینطور نیست.
نکتهٔ دیگر: دارم به فکتهایی اشاره میکنم که خیلی آشنا هستند، و لازم نیست برویم حرف مردم را مطالعه کنیم؛ فکتهای آشنایی داریم که در نظریههای فروید نمیگنجند. بگذارید فکت دوم را بگویم. فکر میکنم همهٔ ما این ایده را دربارهٔ انسانها داریم که انسان از ابتدای زندگی دنبال رشدکردن است؛ این را بیش از هر چیزی در بچهها میبینید. رشد شاید اصلیترین مفهوم زندگی انسان باشد. در کودکی این میل هست؛ مثلاً دختربچهها میروند لباسهای مادرشان را میپوشند؛ اصلاً این شوق بزرگشدن، بزرگشدن از لحاظ فیزیکی و جزو بزرگترها شدن. این میل به رشدکردن انگار در تمام لحظههای زندگی، از اول تا آخر زندگی انسان، هست: میل به آن چیزی که به آن کمالجویی میگوییم. اگر نقصی در وجود خودش میبیند، میکوشد آن را برطرف کند؛ اگر نمیتواند، تئوریهای ذهنی خودش را طوری میسازد که آن چیزی که من ندارم خوب نیست. ببینید، انگار تمام رفتارهای بشر با این قابل توجیهاند که همیشه یا دنبال این میروم که خودم را کامل کنم، یا اگر نمیتوانم، میگویم آن به درد نمیخورد؛ و انگار میخواهم این حس کمالجویی را به نوعی در خودم حفظ کنم. مفهوم رشد اصولاً در تمام سنین جاری است؛ انگار بشر همیشه مدام وارد مراحل جدیدی میشود. نمیخواهم از تئوریهای عرفانی و دینی حرف بزنم که چیزهای خیلی عمیقی دربارهٔ رشد میگویند، از جمله در تئوریهای یونگ؛ لازم نیست به آن چیزهایی که یونگ میگوید معتقد باشیم. الان چیزی با عنوان روانشناسی رشد داریم که دیگر در همهٔ دانشگاهها تدریس میشود: اینکه بشر یک سری نیازهای فیزیولوژیک دارد و وقتی این نیازها رفع شد، هرمی از رشد، یعنی هرمی از نیازها، وجود دارد که انسان همینطور مدام نیازهای سطح بالاتری پیدا میکند؛ و بیشترین نیاز بشر به ارضاشدن، رسیدن به حالت شکوفاشدن کل روان است. حالا یک نفر این را در رسیدن به مقامی علمی میبیند و یکی ممکن است فعالیتهای اجتماعی را هدف زندگی خودش قرار داده باشد. اینکه انسانها اصولاً دچار مشکل میشوند و احساس بدبختی میکنند و نیاز دارند مدام در این هرم نیازها بالاتر بروند، مفهومی بدیهی در روانشناسی است که دیگر مهم نیست در چه مکتبی باشی: اینکه روانشناسی رشد وجود دارد و رشد بشر در ۵ سالگیاش به مرحلهٔ آخر خودش نمیرسد. اصلاً قبل از اینکه وارد حیطهٔ ایدههای فروید شوید، مطلقاً محال است کسی چنین ایدهای داشته باشد که اساس رشد من در دوسالگی، سهسالگی یا پنجسالگی تمام شده و در بقیهٔ عمرم وارد مرحلهای شدهام و همان را ادامه دادهام.
اگر بگویید بشر کمالگراست، یا مثلاً دنبال آرمانهایی است، فروید همهٔ اینها را به شما میگوید که تصعیدیافتهٔ همان نیاز جنسی است؛ یعنی همان نیازهای فیزیولوژیکاند و بقیهٔ نیازها ساختگیاند. چطور میشود فهمید که این درست است یا غلط؟ همینطوری حرف است. اگر بگویم مثلاً پایهٔ همهٔ نیازها خوردن است و بعد بگویم نیاز جنسی هم همینطور است، یعنی همان خوردن است که به نوعی تغییر شکل پیدا کرده، مگر میشود به همین راحتی این حرف را زد؟ هیچکدام با شهود ما جور درنمیآید. این حرف واقعاً علمی است؟ میخواهم بگویم آیا این مراحل رشد فروید جزو دانش حساب میشود؟ میشود نقدش کرد؟ بروید و به او بگویید من اصلاً نه به غذا توجه دارم نه به مسائل جنسی، و فقط مثلاً دنبال آرمانهای اجتماعی هستم؛ در دلش میگوید خب، این خودش مرا مسخره کرده است؛ مثلاً به چیزهای جنسیای که میخواستی نرسیدی و این به این شکل تصعید شده است. حالا چه کسی میتواند بگوید نه؟ چه کسی میتواند بگوید نه، نیازهای من واقعی است؟
بنابراین ببینید، فروید در حیطه و در قالب چارچوبهای روانکاوی دو نقص عمده دارد. آن ایرادهای فلسفی که گفتم، یعنی ایرادهای پوپر، را به نوعی به همهٔ این دیسیپلینها، به لکان و یونگ هم، میشود گرفت. ولی ایرادهایی که یونگ و لکان و آدمهایی که در این حیطه زندگی کردهاند میگیرند، این است که نقصهایی وجود دارد؛ مثلاً روانکاوی فرویدی فاقد مفهوم کمال و رشد است. یعنی نمیشود دربارهٔ بشر صحبت کرد و دربارهٔ رشد و این آرزوی رسیدن به جای بالا صحبت نکرد، و فقط گفت رشد همهچیز جایی متوقف میشود و بقیهاش حالتی تخیلی دارد. به نظر میآید این چیز فوقالعادهای است که باید دربارهاش مطالعه شود. مگر میشود دربارهٔ روانکاوی بشر صحبت کرد و مدلی دربارهٔ انسان ارائه کرد و از واضحترین مؤلفهٔ وجود انسان، که زبان است، هیچ حرفی نزد؟ در تمام تئوری میبینید که هیچ حرفی دربارهٔ زبان نیست. اینها ایرادهای کمی سطحپایینترند، نه؟ به نقصهای تئوری اشاره میکنند. در واقع یونگ نمیگوید اساس همهٔ حرفهای فروید غلط است. لکان هم که اصلاً رسماً خودش را پیرو فروید میداند و میگوید من فروید واقعی را ارائه میکنم؛ ولی به هر حال لکان منکر این نیست که عنصر زبان را وارد تئوری میکند. یونگ هم بهوضوح دربارهٔ این حرف میزند که فرایندی اساسی در بشر وجود دارد، فرایند فردانیت، که اگر بشر به آنجا نرسد، ناخودآگاهش مدام پیامهایی به او میدهد. اینها در همان دیسیپلین فرویدی به نقصهایی اشاره میکنند.
این نکتهها را گفتم تا ببینید چقدر چیزهای واضحی وجود دارد، فکتهای واضحی که لازم نیست برویم از روانشناسها بپرسیم که آیا آزمایش کردهاید یا نه. همهٔ ما چیزهایی را در روان خودمان میبینیم که در تئوریهای فروید نمیگنجند، و اینها مدام توجیه میشوند. اگر دربارهٔ رشد بگویید، برایتان توجیه میکند که ریشهاش اصلاً نیاز جنسی است؛ دربارهٔ زبان میگوید این مثلاً شروع حساسیت نسبت به سوپرایگو است. واقعاً تئوریای به شما ارائه نمیدهد، ولی خلاصه به نوعی توجیه میکند. میخواهم این را بگویم که فرم تئوری روانکاوی فروید و ابهامهایش به اندازهای است که هر چیزی در آن میگنجد. واقعاً نمیشود با اینکه بگویید دربارهٔ زبان حرف نزدهاید نقدش کرد. با این حرفی که من زدم هم نمیتوانید نقدش کنید و بگویید اگر بشر در ابتدای تولد اید خالص است، پس چرا انسان به زبان حساس است و تا این حد برای تکلم تلاش میکند. فروید به شما چه میگوید؟ میگوید آن تلاش برای تکلم، چون شبیه بهاصطلاح دفعکردن است، آغاز مراحل رشدِ ماقبل است. مثلاً لکان صحبت جالبی دارد دربارهٔ اینکه انگار کودک در مراحلی بین سروصدا درآوردن از خودش و بالاآوردن از معده چندان تمایزی نمیگذارد؛ مثلاً گاهی میخواهد این کار را بکند و آن کار را میکند؛ و اینها همه به دفعکردن مربوطاند و آغاز مرحلهٔ ماقبلاند، و اگر حساسیتی نسبت به زبان هست، نشانهٔ همان اوایل است. این حرفها را میشود زد. این حرفها را میزنم تا ببینید بحثها طوری نیست که چیزهای تستپذیری وجود داشته باشد که بتوانم بگویم الان این تئوری نقد شد یا نشد؛ همهچیز در آن میگنجد.
ممکن است شما قبول نداشته باشید که پوپر با نظریهاش دربارهٔ علم حرف آخر را در فلسفهٔ علم زده است. کسانی که این را قبول ندارند، قبول ندارند که تستپذیربودن، یعنی ابطالپذیری با استفاده از تست تجربی، یگانه ملاک علمیبودن باشد؛ ملاکهای دیگری هم هست و ممکن است حساسیت دیسیپلینهای دیگر فرق کند. ولی ببینید، موضوع این است که فروید معتقد است نظریهای علمی میگوید، به این معنا که چیزهایی را پیشگویی میکند که درست یا غلطاند، و به معنای علمی، مثل اینکه آزمایشگاهی است. فروید اینقدر تأکید میکند که من فلان پیشگویی را کردم و درست درآمد؛ اگر فکتهایی هست که درست درمیآید، پس باید فکتهایی هم باشد که غلط دربیاید. نکته این است که اگر هیچ چیز تجربیِ تستپذیری نباشد و هیچ آزمون تجربیای نباشد که نظریه را نقض کند، به همان دلیل هیچ آزمون تجربیای هم فروید را تأیید نمیکند. ولی فروید معتقد است که تأیید میکند؛ لافش را میزند که من کلی چیز گفتم و همان درست درآمد. یعنی میخواهم بگویم آنچه فروید میگوید به آن رسیدهام، حداقلِ معیار علمیبودن است، یعنی تجربیبودن، مثل دیسیپلینهایی مثل فیزیک و عصبشناسی. در عصبشناسی تئوریای میدهم و میگویم فلان چیز اینطور کار میکند، مثلاً بینایی به این اعصاب ربط دارد؛ خب، باید بشود تستش کرد. پس به یک معنا کسی که میگوید نظریهٔ فروید جزو دانش حساب میشود، باید بگوید به هر حال محدودهٔ دانش چیست؛ باید نظریهای فلسفی داشته باشد. حالا اگر پوپری نیست، چیست؟
نه، نکته این است؛ ببین، در همین حرفهایی که زدم نکته همین است. بحثی که گرونبام میکند این است: کجا میتوانید بگویید؟ از کجا میدانید درمان کرده است؟ از کجا میتوانید این ادعا را بکنید که نشانگان برمیگردد یا برنمیگردد و درمان کامل شده است؟ این را نگاه کنید: در ساکسس آف تراپی، مسئلهٔ یک و دو علامت زده شده است. چطور میتوانید بگویید به ساکسس رسیدهاید، در حالی که ممکن است این اتفاق در اثر تلقین برای طرف افتاده باشد، که مثل پلاسیبو هم هست؟ شاید ترنسفرنس این کار را کرده است. نه؛ ولی تئوری فروید این نیست که تلقین کار میکند؛ تئوری فروید این است که من با آن شیوهٔ تخلیه درمان را انجام میدهم. شما از کجا میتوانید میان این دو فرق تجربی بگذارید؟ نمیتوانید. بنابراین اصولاً ببینید، چیزی که نقد تجربی ندارد، تأیید تجربی هم ندارد؛ همهٔ حرف پوپر همین است. اگر چیزی قابل تست نیست، مثل علت و معلول، و با هیچ تجربهای نقض نمیشود، پس هیچوقت نمیتوانید بگویید تجربهای آن قانون را نشان میدهد. اگر کارهای گرونبام را بخوانید، یکی از ترفندهایش همین است. میگوید بیایید همان تخلیهٔ فرویدی را نگاه کنید. فرض کنید آن گزارش فروید و بروئر واقعاً درست باشد: طرف هیستری داشته، رفته و تخلیه انجام شده و خوب شده، و مادامالعمر هم خوب مانده است. از کجا میتوانید تشخیص دهید که این تخلیه این کار را کرده است؟ شاید همزمان با آن عاملهای دیگری هم بودهاند و آنها مهمتر از این بودهاند.
اینکه میخواهید بگویید بهطور آماری به نوعی تستپذیر است، یعنی مثلاً با چنین تستهایی میشود بهطور آماری تشخیص داد، اینطوری هر چیزی را در واقع میشود علمی دانست. ببینید، موضوع این است که ادعای فروید این نیست. فروید ادعا میکند که الان این تست شد و نظریهٔ من درست درآمد. نکته این است که وقتی به دلیل ابهامهایی که در فکت وجود دارد نمیشود نقد قاطعی کرد، نمیشود ادعا کرد تئوری تأیید شده است. به یک معنا شما دیسیپلین علمی را اینطور تعمیم میدهید و راحتتر میگیرید. آن چیزی که شما میگویید، پوپر به آن میگوید شبهعلم؛ از جایی به بعد دیگر آن را علم نمیداند. خیلی چیزهای دیگر هم هستند که ممکن است در این حد تستپذیر باشند؛ چیزهایی که گاهی درمیآیند و گاهی درنمیآیند.
اگر این میانپرده را کنار بگذاریم، نکتهٔ بعدی، یعنی نکتهٔ سوم، دربارهٔ علمیبودن است و اینکه اصلاً تستهای تجربی وجود دارد یا ندارد. حرف پوپر این نیست که الان بشود تست کرد؛ همین که بشود در خیال تصور کرد که تستی انجام میدهم و بعد تئوری نقد و باطل میشود، کافی است. فلسفهٔ علم، علم نیست؛ پوپر نمیگوید من حرف علمی میزنم، و از جمله همین حرف هم علمی نیست. اینها حرف پوپرِ فیلسوف است؛ این جمله در هیچ دیسیپلین علمیای، نه فیزیک و نه شیمی، نمیگنجد.
حالا بیایید اینطور نگاه کنید؛ به این چیزی که میگویم دقت کنید، چون بعداً خودم با آن کار دارم. فرض کنید من تئوریای گفتم، یعنی اید و ایگو و سوپرایگو، و این خیلی خوب درآمد؛ یعنی بهطور روزمره توانستم رفتار آدمها را با این خیلی خوب درک کنم. به نظر من اینطور هست. یعنی اگر اید و ایگو و سوپرایگو را تبدیل کنید به آن سهگانهای که الان شهرت دارد، یعنی کودک، بالغ و والد، که اریک برن گفته است، به نظر من این مدل شباهت زیادی به اید و ایگو و سوپرایگو دارد. ولی اریک برن نمیخواهد مدلسازی کند؛ فقط میگوید آدمی را که میبینید، یک سری تمایلات کودکانه در او مانده، یک سری دستورالعملها را انگار از والد در ذهنش کپی کرده، و یک سری را هم خودش تولید کرده است: داناییها، یعنی گزارهها و دستورالعملهایی که خودش به آنها رسیده است. انسان متعالی کسی است که سوپرایگویش در حد حداقل باشد؛ یعنی دستورالعملها و فکتهای تستنشدهای که خودش به آنها نرسیده، در ذهنش حداقل باشد، خودش مستقلاً به واقعیتها رسیده باشد، معیارهای اخلاقی خودش را شناخته باشد و الی آخر؛ و کودک هم تحت کنترل این بالغ باشد و رفتار کودکانهاش به حداقل برسد. اگر کتابهای اریک برن یا این کتابهای معروف «وضعیت آخر» را، که دو کتاب از نویسندهای به اسم هریس است، خوانده باشید، میبینید این مدل چقدر کمک میکند که چیزهایی را دربارهٔ آدمها بفهمیم. این مدل اصولاً مدل خوبی است و من خودم شخصاً خیلی به آن علاقهمندم.
حرف من این است: فرض کنید تئوریای دادهاند، مثلاً همان والد و بالغ و کودک، و فرض کنید اصلاً همان تئوری اید و سوپرایگو و ایگو است — واقعاً نیست و تفاوتهایی دارند، ولی فرض کنید عین همان است — و آن نظریهٔ فروید در توجیه رفتار انسانها کاربرد عملی خیلی خوبی داشت. آیا این به این معناست که آن مدل درست است؟ علمیبودن یا نبودن اینها را اصلاً کنار بگذارید. اگر در دانش مدلی بسازم و بگویم روان انسان این است، و بعد این مدل کاربردهایی پیدا کند و فکتهایی را توجیه کند، فکتهای تجربی هم باشند و در تستکردنش هم هیچ مشکلی نباشد، معنایش این است که این مدل درست است؟ نه. مثلاً فرض کنید مکانیک نیوتنی یک عالم فکت را توجیه کرد؛ آیا معنایش این است که مدل نیوتنی کلاً درست است، مشکلی ندارد و مفاهیمش مفاهیم درستی هستند؟ میبینید که نه. مدل دیگری هم ممکن است آن فکتها را توجیه کند؛ ممکن است ۱۰۰ مدل باشند که آن فکتها را توجیه میکنند. میخواهم بگویم حتی اگر تست تجربی وجود داشته باشد و فکتهای تجربی هم بیاورم، نمیتوانم از تجربههایی که میکنم به این نتیجه برسم که آن مدل قطعاً درست است، مگر اینکه هیچ مدل رقیبی وجود نداشته باشد.
بگذارید الان این مثال را اینطور بگویم. ما مدل دیگری هم داریم، مدلی قدیمی که دربارهٔ رفتار انسان خیلی کارایی داشته و قرنها مردم انسان را اینطور نگاه کردهاند: در وجود بشر نیروی نفس هست، یعنی نیروهای نفسانی و تمایلات حیوانی، و نیروی عقل هست. عقل انسان به من میگوید چه درست است و چه غلط؛ نفس انسان آن چیزی است که درست و غلط حالیاش نیست و فقط دنبال لذتهای حیوانی و جسمانی و اینجور چیزهاست. و فرض کنید این مدل را مثل آن مدل سهگانهای بگیرم که در عرفان ما هست: نفس اماره، نفس لوامه و نفس مطمئنه، که در واقع همان نشانهٔ عقل است؛ نفس لوامهای هم میگویند که شبیه والد یا سوپرایگوست. خب، فرض کنید این مدل هم سهگانهای است و خیلی هم شبیه آن است؛ ولی در این مدل سهگانه، آن نفسِ بهاصطلاح مطمئنه است که ذات انسان را تشکیل میدهد، و نفس اماره چیزی است که باید مثلاً کنارش بگذاریم. در این مدل کودک و والد و بالغ هم حرف از این نیست که آنچه در کودکی است، چیزهایی است که بر این مدل سوار شده است. نمیخواهم اشتباه بگیرید: اگر اید و سوپرایگو و ایگو مدل خوبی است، فکتهایی که این را تأیید میکنند اولویت اید را، یعنی همهٔ چیزهایی را که فروید گفته، تأیید نمیکنند. اساس حرف فروید این است که این چطور شکل گرفته: اول اید بوده و ایگو و سوپرایگو رویش سوار شدهاند؛ مدلش این است. نه فقط آن چیزی که با فکت تأیید میشود. اگر تأییدی وجود دارد که میتوانیم رفتار انسان را با سهگانهای، مثلاً سه نوع نفس یا والد و بالغ و کودک، توجیه کنیم، این فکتها به من نمیگویند کدام اول بوده و کدام بعداً آمده؛ فرایند تولید مدل را نمیگویند. در حالی که اساس مدل فرویدی این است که اید اول است و بعد ایگو میآید؛ همهٔ ما در واقع اید هستیم و آنها زائدند.
بنابراین آدم همیشه، به فرض اینکه تئوری تست تجربی هم بشود، باید مواظب باشد که چه بخشی از تئوری دارد تست میشود. اگر حرف مرا قبول کنید که این مدل سهگانه، چه به معنای سه نفس، چه به معنای والد و بالغ و کودک، و چه به معنای فرویدیاش، مدل خوبی برای توجیه رفتار انسان است، حداکثر آن چیزی که به کار میآید صرفِ این سهگانگی است، نه اولویت اید. تئوری فروید فقط تئوریِ سهگانهبودن نیست؛ تئوری این است که ذات ما ذاتی حیوانی است؛ مثل اینکه من بگویم نفس اماره اصل است، و چیزی هم مثلاً توسط تمدن ایجاد شده و رویش سوار شده، و چیزهایی هم به دلایلی، مثلاً دفاعی، سوار کردهاند. دید ما نسبت به این مدل سهگانه اساساً تغییر میکند اگر اید را اول بدانیم یا ذات بشر را معادل ایگو بدانیم. همین سهگانهٔ فروید را بگیرید: همهٔ ما خودمان را معادل ایگوی خودمان فرض میکنیم؛ فروید به ما میگوید این شهود شما غلط است و اصل شما اید است. ببینید، من «من» را خودم میدانم، یعنی همین ایگو را؛ وقتی میگویم «من»، منظورم در واقع آن بخش خودآگاه خودم است. فروید این را تغییر میدهد. ببینید، حتی میتوانم بگویم «اید من»؛ یعنی انگار اصل، منِ ایگو است و چیزی هم به اسم اید دارم. همهٔ ما به نوعی خودمان را معادل ایگو میدانیم، در حالی که فروید به ما میگوید نه، اصل شما و ذات شما اید است و اینکه خودتان را معادل ایگو میبینید انگار توهم است. لکان به تأکید زیاد نئوفرویدیها بر ایگو اشکال وارد میکند و میگوید این تئوری فروید را نقض میکند.
آره، میخواهم بگویم: آیا این شهود درونی ما تئوری فروید را نقض میکند؟ اینتروسپکشن، که یکی از راههایی است که میتوانم با آن دیتا بیاورم، یعنی همین راه آخر، تحت تأثیر تلقین و تحت تأثیر فرهنگ است؛ بنابراین هیچوقت نمیتوانم بگویم چون ما خودمان را معادل ایگو میدانیم، پس اصل ما ایگوست. نه، نمیتوانم این را بگویم. چیزی که میخواهم بگویم این است که موفقیت این سهگانهٔ فرویدی ربطی به این ندارد که اولویتهایش و حرفهای دیگری که میزند درست باشد. تئوریهای دیگری هم هست که در آنها سهگانهای هست، ولی اینها را جور دیگری مرتب و ارزشگذاری میکنند و همان نتایجی را هم که من میخواهم بگیرم میگیرند. همیشه مواظب این باشید که فکتهایی که یک تئوری را تأیید میکنند، چه چیزی را تأیید میکنند؛ حتی در فیزیک و در شیمی. من مدلی میدهم که هزار جزء دارد؛ اینکه این مدل فلان نتیجه را میدهد، باید بروم ببینم این نتیجه واقعاً از کجا میآید. مثل این است که جعبهای اینجا بگذارم که درونش تئوریای است و یک عالمه گزارهٔ درست تولید میکند، و بعد مدعی شوم که پس هرچه در این جعبه است درست است، چون نتایج درستی تولید کرده است؛ در حالی که ممکن است آن تو کلی گزارهٔ چرند و پرت باشد که فعلاً در تولید این گزارههای درستی که از جعبه درآمدهاند دخالت نکردهاند.
اصلاً نکتهٔ اساسی در مدلسازی علمی همین است. از جعبهٔ نیوتنی خلاصه چیزهایی تولید شد — چقدر کتاب، چند صفحه کتاب، با استفاده از آن نوشته شد و این همه فکتش درست بود — و بعد از ۲۰۰ سال فهمیدیم که آخرش اجزای غلط باعث شدند پیشبینی غلطی تولید کند و نقض شود. پس تئوری فروید موفقیتهایی دارد، ولی موفقیتهایش لزوماً به این معنا نیست که کل تئوری درست بوده است. همهٔ این روانکاوهای فرویدی اینطورند: اصلاً ببین این بیماریهای روانی چقدر قشنگ ردهبندی میشوند و چقدر آنجا به چیز جالبی میرسد، یا تجربه؛ فرض کنید تجربه واقعاً تأیید میکند. اگر کمی آسان بگیریم، مثل حرفی که ایشان میزنند، خلاصه به نوعی تأیید تجربی و عدم نقد تجربیِ آماری وجود دارد. ولی میخواهم بگویم اصلاً معنایش این نیست که این نظریهٔ فروید درست است. تأییدشدن یک سری از نتایج هیچ نظریهای به معنای تأییدشدن خودش نیست.
اینها بحثهایی بود که وارد تئوریهای فروید نشدند؛ حرفهایی که میشود از دور ایستاد و گفت که آن همه داد و فریاد علمی دچار این مشکلات است. میخواهم کمی هم ادامه بدهم و کمی وارد جزئیات شوم؛ مثلاً نقد فمینیستی، که اصولاً تئوریهای فروید را مردسالارانه میداند؛ یعنی مؤلفههای مردسالارانهای در تئوری هست که با آن مثلاً نمیشود زنها را خیلی خوب شناخت. مقداری از چیزهای جزئی دربارهٔ همین سهگانه و اینها را بعداً میگویم. ولی میخواهم پیش از آنکه خیلی در انتقادات شدیداللحن پیش برویم، بکوشم آن چیزهای جالب نظریهٔ فروید را که دستکم خودم احساس میکنم خیلی خوباند، برای خودمان نگه داریم. لازم نیست مثلاً سهگانه را به این فرم فرویدی نگه داریم، یا مراحل سهگانهٔ رشد را. ببینید، حقیقتش من به مراحل سهگانهٔ رشد فرویدی به نوعی سمپاتی دارم؛ حالا میگویم به چه عنوان. ولی اینکه رشد در مرحلهٔ سوم متوقف میشود و ادامه پیدا نمیکند، آیا این را هم باید قبول کنیم؟ اگر کودکها را مشاهده کردم و دیدم تفکیکی از نظر حالتهای دهانی و مقعدی و جنسی در آنها وجود دارد و اینها تقریباً با ترتیبی ظاهر میشوند، معنایش این است که این را هم قبول کنم که همین سه مرحله کار را تمام میکند؟ این با تمام دادههای تجربی و شهود و اینتروسپکشن و همهچیزِ من مخالف است و هیچ دلیل تجربی هم برایش نیست، به غیر از اینکه فروید به نوعی میخواهد بگوید لذتهای جسمانی هرچه هست باید به اینجا تحلیل شود. یعنی اینکه این باید همینجا تمام شود، از یکی از آن مفروضات ریداکشن و ماتریالیسم و داروینیسم درآمده است، نه از روی دادههای تجربی. ولی فکر میکنم در فروید اینسایت خوبی دربارهٔ دوران اولیهٔ کودک وجود دارد؛ حالا مثلاً لکان زبان را اضافه میکند و چیز خوبی درمیآید.
فرویدیها هم که اصلاً یونگ را دانشمند حساب نمیکنند و یونگ بیشتر شبیه رمال به نظرشان میآید؛ لکان را هم همینطور. فرویدیها کلاً هیچکدام از آدمهای نهضتهایی را که غیر از آن دیسیپلین فرویدیاند که انجمن خودشان تأییدش میکند، واقعاً دانشمند حساب نمیکنند. این کاملاً چیز بدیهیای است و من این را واقعاً از روانکاوهایی که در ایران میشناسم شنیدهام: لکان شیاد است؛ اسم لکان را نباید بیاوریم؛ قطعاً شیاد است. یونگ هم که اصلاً هیچ؛ واقعاً احساسشان این است که اصلاً رمال است. به هر حال احساس من، برخلاف آدمهایی که اگر یونگیاند دیگر فروید به دردشان نمیخورد، این است که لکان و نظریههای بعدی، همراه با نظریهٔ فروید و با حک و اصلاحهایی — اینکه زیاد تعصب نداشته باشیم، انعطاف داشته باشیم که چیزهایی از فروید غلطاند و کنارشان بگذاریم و چیزهایی را جایگزین کنیم — روی هم روانکاویای ساختهاند که به دیدگاه خوبی دربارهٔ انسان نزدیک شده است. میخواهم بکوشم به جای اینکه فروید را کامل بکوبیم و کنار بگذاریم، خیلی زودتر سراغ این بروم که چه چیزهاییاش واقعاً خوب میماند. مثلاً به نظر من مکانیسمهای دفاعی فروید خیلی ارزشمند است؛ ردهبندیای که از انواع مکانیسمهای دفاعی دارد، هرچند باز نمیشود این مکانیسمها را محک علمی یا محک تجربی زد، جالب است.
من الان از دیدگاه کسی صحبت کردم که انگار بحثهای فلسفهٔ علم را به این معنای متداول قبول دارد. دربارهٔ حرفهای من هم بدانید که مقید نیستم؛ اگر مثلاً فرض کنید پوپر حرفی زده و من حرفش را نقل میکنم، حقایقی در آن هست، ولی لزوماً اینطور نیست که من خیلی در قید این باشم که روانکاوی جزو دیسیپلین علم حساب شود یا نشود. بیشتر احساسم این است که اصلاً فروید اشتباه کرد که سراغ ریداکشن و علمیبودن و ادامهدادن کار داروین رفت؛ همان بهتر بود که بیشتر مشاهده میکرد و میکوشید مدل خودش را بسازد. یونگ از این نظر برای من خیلی قابل احترام است که بیشتر عمرش را به مشاهدهکردن گذرانده تا نظریهپردازی. نمیتوانید بگویید مدل یونگی مدل جامعی برای روان انسان ارائه نکرده است، ولی فکتها و دلیلها و چیزهای جالب خیلی زیادی آورده است.
مجدداً میخواهم این خطر را یادآوری کنم؛ همین خطر آخری که گفتم، اینکه جعبهای نتایج خوبی بدهد و آدم احساس کند هرچه در آن جعبه هست درست است. این در همهٔ علوم وجود دارد، ولی میخواهم یک بار دیگر این خطر جدی را در روانکاوی، چون خیلی جدی است، یادآوری کنم: وقتی برای مدلسازی خودمان پیشفرضهایی داریم، پیشفرضهای ذهنی — حالا متدولوژیک یا متافیزیکی فرق نمیکند — این پیشفرضها در اینکه چه چیزی فکت هست یا نیست تأثیر میگذارند. مثلاً ببینید کار یونگ اینطور است. میگوید به اندازهٔ کافی مشاهده انجام دادهام که رؤیاها دربارهٔ آینده حالت پیشگویانه دارند. فرض کنیم بهوضوح با قواعد فیزیکی نمیخواند که آدم در خواب چیزی ببیند، یعنی از زمان آینده، که هنوز اتفاق نیفتاده، اینفورمیشنی به زمان حال برسد؛ از نظر فیزیکی مثلاً نمیشود در زمان به عقب برگشت. فرض کنیم اصلاً هیچ ایدهای ندارم که این چطور با فیزیک قابل هماهنگی است، ولی آن را بهعنوان فکت پذیرفتهام: به تجربه هزاران بار مشاهده کردهام که آدمهایی رؤیاهایی دیدهاند؛ مثلاً کسی در کودکی رؤیایی دیده که از آن پیداست کل زندگیاش چطور میشود و چهجور آدمی میشود. مثلاً حضرت یوسف در کودکی رؤیایی دید و پدرش به او گفت که تو تعبیر احادیث یاد میگیری و به چنین جایی میرسی. حالا این خیلی حالت مذهبی دارد؛ ولی اینکه دربارهٔ آیندهٔ نزدیک در رؤیا اطلاعاتی به من برسد، یونگ میگوید این را بهعنوان فکت پذیرفتهام؛ آنقدر مشاهدات تأییدش کرده که پذیرفتهام. ببینید، نمیتوانید این را به آدمهای فرویدی بگویید، چون انگار حسش را ندارند؛ نباید چنین چیزی وجود داشته باشد. میخواهم بگویم ذهنیت آدم در اینکه چه چیزی فکت است و چه چیزی نیست تأثیر میگذارد. یعنی آدمهایی که مقیدند و فیزیک را خیلی قبول دارند و مثلاً معتقدند که چنین اینفورمیشنی در زمان ممکن نیست و نباید باشد، ذهنیتی که از قبل ساختهاند به آنها میگوید نباید چنین خوابی وجود داشته باشد؛ اگر هم به وجود آمد، به نوعی بیخیالش میشوم. یعنی دایرهٔ فکتها را طوری تعیین میکنم که ذهنیتهایم خیلی به هم نریزد. به نظر من این مهمترین بلایی است که سر نظریهٔ فرویدی آمده است؛ یعنی فروید نرفت خیلی دنبال فکتهای عجیبوغریب بگردد.
روان انسان ویژگیهایی از خودش نشان میدهد که به اندازهٔ کافی قابل مشاهده است. ببینید، دربارهٔ رؤیا میتوانید بگویید این آدم دروغ گفته و چنین رؤیایی ندیده است؛ هزاران نفر بیایند و تأیید کنند که ما در خواب چیزهایی از آینده را دیدیم، میتوانید بگویید همهٔ اینها دروغ میگویند. بنابراین فکتهای روانکاوی هم طوری نیست که کسی بتواند مثلاً مانیتوری به مغز طرف وصل کند، خوابش را ثبت کند و بگوید این خواب را دید. پس دقیقاً به دلیل ابهاماتی که در دادههای روانکاوی وجود دارد — این چیزهایی که اینجا شماره خوردهاند، یک، دو، سه؛ اینجا هم میبینید همهشان شمارهٔ یک دارند، همه شمارهٔ دو دارند، سه دارند — تمام این فکتها مسئله دارند و بنابراین میشود فکتها را انکار کرد. به نظر من ویژگی یونگ این است که از فکتهایی صحبت میکند که به نوعی مثل چیزهای خرافی میمانند، مثل اینکه در رؤیا چنین چیزی بشود. اعتقادش این است؛ مثلاً میگوید من ۱۰۰ هزار رؤیا را در طول زندگیام تفسیر کردهام، یعنی یادداشت کردهام، برایم آوردهاند، بیمارها و از اطراف و اکناف دنیا؛ و در این رؤیاها بهوضوح نمادها و مفاهیم کیمیاگری در رؤیای آدمهایی ظاهر شده است که اصلاً نمیدانند کیمیاگری چیست؛ یعنی عناصری که در کتابهای کیمیاگری مینویسند، در این رؤیاها ظاهر شده است. یا از اسطورههای یونانی: شخصیتهای اسطورههای یونانی در رؤیای آدمهایی که در آفریقا زندگی میکنند. مرد آفریقاییای تمثالی یونانی را در رؤیا دیده است؛ یونگ از او خواسته آنچه را میبیند بکشد و او هم کشیده است؛ و این همان چیزی است که در اسطورههای یونانی داستانی دربارهاش داریم: مردی که برای مجازات به چرخ بسته شد.
این ویژگی کار یونگ است که در فروید نیست. ببینید، فروید خیلی پیشفرض دارد: میخواهم این کار را بکنم، میخواهم ریداکشن انجام دهم، میخواهم با داروینیسم سازگار شود، نمیخواهم اینطور باشد؛ مثل اینکه از قبل رفته و لباسی سفارش داده که همهٔ جزئیاتش را خیلی سختگیرانه میگوید: میخواهم چنین تئوریای داشته باشم. نتیجهاش این است که پس این فکتهایی که خیلی نمیخوانند نیستند؛ آن آدم دروغ میگوید و الی آخر. یونگ تقریباً پیشفرضی ندارد؛ هرچه شد. رفته دنیا را گشته و کلاً زیاد نظریهپردازی ندارد؛ تئوریهایش خیلی محدودتر از فروید است. فروید به نظر میرسد در ابتدای کار میخواسته وزنهٔ سنگینی بزند و یکدفعه مدلی بدهد که همهچیز را توجیه کند. این نکتهٔ خیلی مهمی است که ما همیشه در معرض این آسیب هستیم که فکتهایی را که با ذهنیتهایمان سازگار نیست انکار کنیم؛ و خیلی چیزها در زندگی بشر و جزو روان هست که، مثلاً مثل زبان، فروید در نظریهاش با آنها کاری ندارد.
برای حسن ختام بگذارید اشاره کنم که تلقین، و صحبتکردن از آن در روانکاوی، چقدر مهم است. فیلمی اینجا نشان دادم، «معجزهگر»، دربارهٔ زندگی هلن کلر؛ آن روز همهتان بودید. گفتم این فیلم خوب است، چون میتوانید تصویری از اید در آن ببینید، و گفتم ببینید، در آخر ایگوی این آدم در اثر فشار سوپرایگو تجلی پیدا میکند. چنین توجیهی کردم؛ فکر کنم هیچکدامتان اعتراض نکردید و همه به نظر میآمد قانع شدهاید که این فیلم واقعاً اینطور نشان میدهد: در زندگی هلن کلر خلاصه کسی پیدا شد که به این آدم خیلی فشار آورد، مثل اینکه واقعیت را به او تحمیل کرد؛ کسی که نقش والدی را که بازی نمیشد بازی کرد، و این نهایتاً ایگو را در او به وجود آورد. تئوری فروید این را توجیه میکرد. به نظر میآمد خیلی خوب توجیه میکند، مثل فکتی که تئوری را تأیید میکند. هیچکدام از شما نپرسیدید که نکتهٔ کلیدی آنجا یادگرفتن زبان بود. نکتهٔ کلیدی این بود که قبلاً هم به دختر فشار آورده بود و پدر و مادرش هم شاید کارهایی کرده بودند؛ نکته این بود که واژهای را به یاد آورد که، به توضیح مادرش، پیش از آنکه کور و کر شود انگار داشت یادش میگرفت. زبان بود که این را وارد حیطهٔ خودآگاهی کرد و انگار ایگویش را بیدار کرد. ببینید، میخواهم بگویم روانکاوی اینطور است: تئوریای داری، به نظر میآید این را به نوعی توجیه میکنی، و نکتههای خیلی اساسی را هم بیخیال میشوی. در تئوری فرویدی زبان مهم نیست، و وقتی فرویدی نگاه میکنید، آن نکتهٔ اصلی را نمیبینید. میتوانید بگویید نکتهٔ اصلی این نبود و آن فشاری که آن آدم آورد باعث شد این اتفاق برای او بیفتد؛ ولی آنچه زندگی هلن کلر تأیید میکند، اهمیت رابطهٔ میان سوپرایگو و زبان و ایگوست. زبان اینجا نقش خیلی مهمی در آگاهی انسان بازی میکند.
این را بهعنوان حسن ختام گفتم؛ اینکه ما چه چیزی را میبینیم، واقعاً خیلی به ذهنیتهای ما ربط دارد. در مسائل فیزیک ممکن است اینطور نباشد؛ ولی در اینتروسپکشن و در تحلیلکردن رفتارهای انسانها، اینکه من چطور نگاه میکنم، خیلی راحت انعطافپذیر است؛ از کجا میتوانم بگویم الان کدام عنصر از آن یکی مهمتر است؟ این خطری است که در روانکاوی وجود دارد: اینکه اصلاً فکتها را نبینید، چون با ذهنیت ما سازگار نیست. در فیزیک نمیشود اگر عقربهٔ دستگاه تکان خورد، بگویم خب این هیچ، مثلاً باد زد؛ دوباره انجام میدهم، دوباره انجام میدهم، و خلاصه میبینم اینجا واقعاً چیزی هست. ولی روانکاوی اینطور نیست؛ آزمایشهای قابل تکرار وجود ندارد و در اینکه چه چیزی را میبینیم آزادی عمل داریم. بنابراین واضحترین چیزِ آن ماجرا، یعنی اینکه آنجا زبان بود و اصلاً آن لحظه لحظهٔ یادگرفتن زبان بود، فکر نمیکنم تا حالا برای هیچکدامتان زیاد مسئله شده باشد. اگر زندگی هلن کلر چیزی را نشان میدهد، این است که خودآگاهی با یادگیری زبان یکی است؛ انگار در یک لحظه آدم به آن میرسد. بنابراین زبان با ایگو، و طبعاً با سوپرایگو، ارتباط خیلی نزدیکی دارد.
نمیدانم این را، که باید میگفتم، گفتم یا نه: در روانکاوی خطری وجود دارد که آدم فکتها را نبیند، به میل خودش توجیه کند و تفسیرهایی بکند؛ این مرحلهٔ اینترپرتیشن خیلی انعطافپذیر است. فکر نمیکنم لازم باشد برای همهٔ ایدههای گرونبام جلسهای بگذاریم و دربارهشان صحبت کنیم. اگر کسی بحث (discussion) را بردارد و نگاه کند، یا اگر همین تیترها را جستوجو کنید، تقریباً همهاش در صفحهای که چیزهایی از آن کپی شده هست و پیدایش میکنید، و چیزهای دیگری هم دربارهٔ گرونبام هست؛ کتابش را هم شاید در کتابخانهها بتوانید پیدا کنید، اگر علاقهمند شدید این ابهامهایی را که مطرح میکنم دقیق ببینید. به هر حال روی تمام این دادهها یک سری مسئله وجود دارد؛ یعنی در همهٔ فکتهای روانکاوی، وقتی اینترپرتیشن انجام میشود، در واقع کلی امکان عقبوجلوکردن داریم. میکوشم بعداً چیزهای خوب نظری فروید را، که به نظر من مفیدند، بیرون بیاورم؛ مثلاً به نظر من سهگانهاش مفید است، ولی نه لزوماً با آن ترتیبی که او میگوید؛ از نظر عملی، مثلاً برای حرفزدن دربارهٔ رفتار انسان، خیلی جالب است.
این کتاب، «افول امپراتوری فروید»، نقدی همهجانبه و بیرحمانه است؛ من به این حرفها علاقه ندارم، ولی مثلاً یکی از چیزهایی که میگوید همین تعریفهای تاریخی است: اینکه پیشتر یک روانکاو انگلیسی تداعی آزاد را بهکرات انجام داده و دربارهاش کتاب نوشته بود، بنابراین کار فروید نیست. این کتاب میکوشد بگوید هیچ چیز اوریجینالی در نظریهٔ فروید نیست و خیلی از چیزهایی که گفته سابقه داشته است، مخصوصاً مفهوم ناخودآگاه و همین تکنیک تداعی آزاد؛ اینها همه سوابق خیلی روشن و اساسیای دارند و اینطور نیست که یک نفر گفته باشد. مثلاً موضوع ناخودآگاه، آنطور که در این کتاب نقل میکند، دو دهه پیش از فروید، در دورهای خاص و در اثر انتشار کتابی، موضوع بحث همهٔ آدمها در آلمان بوده است؛ یعنی اینطور نیست که فروید این حرفها را نشنیده باشد. کلاً اگر اینجور چیزها را میخواهید، یعنی اوریجینالبودن یا نبودن، در این کتاب اطلاعات خیلی زیادی دربارهٔ آن هست. من به این چیزها علاقهای ندارم که اوریجینال است یا نیست؛ خلاصه این یک نظریه است، میخواهد همهاش کپیکاری باشد؛ میخواهم دربارهٔ خود نظریه بحث کنم. ببینید، مدلی به این شکلی که فروید دارد واقعاً نبوده است. نه اینکه نتوانم بگویم نبوده؛ ولی شاید این ایراد هم در همین کتاب باشد که خلاصه چرا این با قبلیهای خودش فرق دارد؟ اصلاً ناخودآگاه که بوده؛ از چند هزار سال قبل برای روان مدل میدادند؛ خلاصه دربارهٔ همین نفس مطمئنه و نفس و عقل چیزهایی میگفتند. چه معیاری وجود دارد که یکدفعه میگویند فروید کار اساسیای کرده است؟ حرفِ کسانی که میگویند شیادی در کار است و مثلاً در میان فرویدیها شارلاتانهایی هستند، همین است: میخواهند بگویند اینها زیادی بزرگش کردهاند و اتفاق خاصی نیفتاده است. ولی این خودش بیانصافی است؛ یعنی مثلاً ناخودآگاه وجود داشته، ولی مکانیسمهای دفاعی، یعنی اینکه از مدلِ ناخودآگاهتان به این شکل استفاده کنید و بکوشید مدلی بدهید که مثلاً بشود با آن بیماریهای روانی را ردهبندی کرد، نمیدانم، فکر میکنم وجود نداشته است. این مقداری مغرضانه است که آدم دربارهٔ فروید بگوید نه؛ او جریان مهمی را شروع کرده است. مثلاً کسی میتواند بگوید چون فروید یهودی بوده، عدهای کار خودشان را کردند و این را به آغاز روانکاوی تبدیل کردند. ولی خب، شاید این سؤال پیش بیاید.
این چیزی که میگویید این است که ما در همهٔ تئوریها همیشه شرایط مرزی داریم، هر کس که حرف میزند تئوری را دستکم با مشاهدات نرمال میسنجد، و مثلاً نیوتن هم همین را میگوید. نیوتن مطمئناً این را نمیگوید و تا قرن نوزدهم هم اینطور نگاه نمیکردند؛ نیوتن حقیقت را کشف کرده بود. اینکه ما کلاً همهچیز را نمیبینیم و آن را با تجربههای خودمان میسنجیم، الان بدیهی است؛ ولی این ایدهها مدرناند. اینکه مثلاً هر دانشی حوزهای از مشاهدات و مرزهایی دارد، واقعاً دربارهٔ فیزیک حرفی مدرن است. یعنی وقتی نسبیت اینشتین آمد، ضربهٔ هولناکی به ذهن ساینتیستها وارد شد، چون مهمترین نظریهٔ علمی، که حقیقت مطلق را دربارهٔ عالم بیان کرده بود، نظریهٔ نیوتن بود؛ تمام دو قرن مردم اینطور نگاه میکردند. در فیزیک چیزی نمانده بود که قرار باشد بعداً مرزهایی برایش تعیین شود و بگوییم در سرعت بالا یا در ابعاد ساباتمیک؛ اصلاً این حرفها نبود. یعنی وقتی نیوتن میگوید نیروی جاذبه، معتقد است واقعاً اینجا نیرویی وجود دارد که اینها به هم وارد میکنند، نه اینکه مدلی ساختهام. ببینید، اینکه فیزیک عبارت است از نظامی فرمال که مثلاً نتیجهٔ آزمایشهای ما را پیشبینی میکند، دیدگاهی کاملاً مدرن است که از قرن بیستم به وجود آمده است. ولی ذهنیت فرویدی مال پیش از آن است که چنین اتفاقی بیفتد. اگر الان، که به این نتیجه رسیدهایم، بگوییم آن زمان هم همه این را فهمیده بودند و دیدگاه فروید واقعاً اینطور بوده، این پیشداوری است؛ نه، پیش نه، پسداوری است.
یکی از حاضران: از ۱۹۰۵ به بعد چه تغییری در دیدگاههای فروید ایجاد شد؟ آیا در تئوریاش تغییری ایجاد شد؟
واقعاً اینطور هم نیست که در دیسیپلینهای علمی بلافاصله بعد از اتفاقاتی که افتاد تغییری ایجاد شده باشد. من فکر نمیکنم حتی همین الان همه به اندازهٔ کافی فهمیده باشند که آن ضربه چقدر هولناک بوده است؛ یعنی هنوز هم وقتی دربارهٔ نظریات علمی صحبت میکنند، احساس اکثریت این است که دارند دربارهٔ جهان صحبت میکنند. میگویم اگر فروید مثلاً در سال ۱۹۲۸ تحت تأثیر انقلاب کوانتومی قرار نگرفته، خیلی عجیب نیست؛ به نظر من هنوز هم اکثریت مردم تحت تأثیر قرار نگرفتهاند؛ همینطوری چیزهایی شنیدهاند و متوجه نیستند که اوضاع مثلاً چقدر خراب است. واقعاً انتظاری هم نمیرود که فروید یکدفعه بر اساس اتفاقهایی که در فیزیک افتاده کاری بکند. به نظر من میشود گفت روحیهٔ ریداکشنیسم فروید بهطور خطی هرچه جلوتر میرود کمرنگتر میشود؛ یعنی مقالات اولش همهاش عصبشناسی دارد و از جایی به بعد اصلاً ندارد. لکان اتفاقاً به دلایلی به همان مقالههای اول خیلی علاقهمند است. ولی به نظرم این اثر تزلزل فیزیک نبوده است؛ فکر میکنم بیشتر اثرِ این بوده که از اینکه بتواند نظریهای جامع بر اساس عصبشناسی بدهد ناامید شده و دیگر بیشتر سراغ این رفته که دربارهٔ فکتهای بیماریها بحث کند.
دربارهٔ زبان صحبتی نکردم؛ همینطوری بحثی کردم و گفتم چیزی هست که ممکن است همیشه مهمترین مؤلفهٔ روان بشر دانسته میشده، یعنی زبان، و این اصلاً در تئوری نیامده است. این مشکل عمدهای است. به هر حال حیوانات هم مثلاً زبان دارند؛ ولی فکر میکنم اینکه ما از نظر زبان تفاوتی تقریباً بینهایت با حیوانات داریم، مورد تأیید دانش است؛ یعنی این نوع زبان فرمالی که ما داریم، با این دامنهاش، در حیوانات وجود ندارد، حتی اگر معتقد باشی که آنها نوعی زبان ارتباطی با همدیگر دارند. اصلاً مهم نیست که این واقعیت درست باشد یا نه؛ دستکم در زمان فروید و تا الان این بهعنوان یک فکت پذیرفته شده است. بنابراین فکتی مورد پذیرش همگان است، و گاهی فکتهای مورد پذیرش همگان غلط درمیآیند. شاید مثلاً ثابت شود که الان طوطیای هست که خیلی حرف میزند؛ نمیدانم میشناسیدش یا نه؛ در اینترنت جستوجو کنید، اسمش الکس (Alex) است. دیگر تقریباً حرف میزند و از اینکه چیزهایی را بهاصطلاح طوطیوار بگوید کاملاً درآمده است: میشمارد، نیازهای خودش را میگوید، تشنه است، آب میخواهد. کمکم به حرف آمده و برای خودش پدیدهای است؛ یعنی الان چندین و چند سال است که برای زبانشناسها چیزی خیلی عجیب است، و روزبهروز هم پیشرفت میکند. من پارسال در یکی از همین روزنامهها، مثلاً «اطلاعات»، که روزنامههای خیلی جدیای هم نیستند، تصادفاً دیدم خبری چاپ کرده بود که طوطیای مفهوم صفر را هم فهمیده است. خواندم و دیدم آره، الکس در آزمایشهایی که یک سال و سه چهار ماه قبل رسماً اعلام شد، علاوه بر اینکه میشمارد، یعنی پایهٔ عددی دارد، مفهوم صفر را هم فهمیده است. میشمارد یعنی اینکه ببینید، سینیای پر از مکعبهای آبی و سبز و شکلهای دیگر، مثلاً دایرههای قرمز و سبز، همینطور با رنگهای مختلف و شکلهای مختلف، جلویش میگیرند و میپرسند چند مکعب آبی در آن وجود دارد؟ نگاهی میکند و میگوید ۴. هرچه بپرسید، میشمارد و جواب میدهد. اینکه اگر وجود نداشته باشد بگوید هیچ، یعنی صفر، این را هم فهمیده است. از نظر زبانشناسی، فکر کنم بچهها در سن سه چهار سالگی مفهوم صفر را میفهمند. حالا یک و دو و اینها خیلی راحتتر است؛ صفر که هیچ چیز نیست، و اینکه به آن عددی نسبت بدهیم، هزاران سال طول کشید تا به اینجا رسیدیم. خلاصه این ویژگیهای خاصی دارد. ممکن است بعداً معلوم شود که حیوانات خیلی بیشتر از آنچه فکر میکردیم میتوانند زبان یاد بگیرند، یا اصلاً بلدند و به ما نمیگویند. ولی مهم این است که الان برای ما فکت است.
از نظر دانش، ببینید، یا فروید باید بگوید من اصلاً این فکت تثبیتشده را قبول ندارم، یعنی باید اظهارنظری بکند، یا اگر قبول دارد، باید بگوید که مثلاً در تئوری من چه نقشی دارد یا ندارد. اصلاً ببینید، چیز خیلی واضحی است: وقتی همینطوری نگاه میکنم، یک ویژگی بسیار عمدهٔ انسان زبانش است؛ زبانی فوقالعاده پیچیده و انعطافپذیر که هر چیزی در آن میگنجد. ما واقعاً دربارهٔ همهچیز میتوانیم حرف بزنیم؛ اگر تا حالا واژهای نداشتیم، واژهای نسبت میدهیم. تقریباً ثابت شده است که همهٔ زبانهای بشری با هم معادلاند؛ هیچ چیزی نیست که بشود در زبانی گفت و در زبان دیگری قابل ترجمه نباشد؛ فوقش این است که به جای واژه از عبارتی استفاده میکنند. دربارهٔ این پدیدهٔ عجیبوغریب الان تقریباً توافق عمومی از نظر زبانشناسی وجود دارد که انگار به نوعی ارثی است؛ زبانداشتن نوعی ذات بشر است. مشاهدات بچهها هم نشان میدهد که زبان از بدو تولد در آنها مستتر است؛ بینهایت با دقت گوش میدهند، مثل اینکه یادگیری زبان را از همان لحظهٔ اول تولد دارند. اصلاً مهم نیست؛ حالا اینها را هم کنار بگذار. کجای تئوری فروید دربارهٔ زبان، بهعنوان ویژگیای مهم، حرفی زده شده است؟ ما مدلی ارائه میدهیم که قرار است روان انسان را به نوعی توجیه کند؛ چطور چیزی به این بزرگی در آن نیست؟
به نظر من تئوریهای یونگ و لکان هم، به همان مقداری که تئوریهای فروید علمی نیستند، به نوعی علمی نیستند؛ و به نظر من این خیلی مهم نیست. یعنی حرفی که داشتم میزدم، باز گفتم، از این دیدگاه بود که فروید میگوید من چیزی علمی ساختهام، یعنی نظریهای ساختهام که با حرفهایی که قدما میزدند خیلی متفاوت است. به نظر من، همان احترامی که برای مثلاً توصیف رفتار انسانها بر اساس نفسهای سهگانه قائلم، همانقدر هم برای اید و ایگو احترام قائلم؛ واقعاً هم احترام قائلم. به نظر من قرار نیست هر حرفی که میزنید از نظر تجربی تستپذیر باشد؛ یعنی از نظر من اهمیت ندارد که همهچیز باید در دیسیپلین علم برود. چیزی که به نظر من بد است، این است که فروید مدام میخواهد این را به زور در دیسیپلینهای علمی بگنجاند؛ از نظر من مسئله این است، نه اینکه خود تئوری مشکلی داشته باشد. پوپر هم که نمیگوید این تئوری بیارزش است؛ میگوید علمی نیست. پوپر خودش فیلسوف است و نمیگوید فلسفه چون علمی نیست بیارزش است. سؤال سر این است که آیا این علمی است؟ فروید چیزی در ذهنش دارد که به خاطرش این کار را میکند و آن کار را نمیکند؛ ایراد اینجاست. اصلاً نباید با این ابهامهایی که وجود دارد دنبال این برود که نظریهای تستپذیر بسازد. ببین، حرف فلسفهٔ علم الان همین است: باید ببینیم موضوع چیست و متد علمی کمی انعطاف داشته باشد. خب، چطور میشود دربارهٔ رؤیاها تئوری علمی ساخت؟ نمیشود. رؤیا را که با هم نمیبینیم؛ آزمایشی نیست که مثلاً مردم را جمع کنم و همه با هم خوابی ببینیم. خلاصه برمیگردد به اینکه باید آن را با زبان بیان کنم، اینتروسپکشن داشته باشم و از حافظه استفاده کنم؛ چیزی درون من است که دارم میگویم. بنابراین معنا ندارد آن سختگیریای را که در فیزیک دربارهٔ تستپذیربودن میکنم، اینجا هم داشته باشم. الان به همین دلایل در فلسفهٔ علم این را ایراد میدانند که تا تاریخی همهٔ علوم میخواستند از نظر متدولوژی به نوعی شبیه فیزیک شوند و اگر نمیشد، میگفتند خب، این علم نیست. این معنا ندارد؛ کمی آزادی بدهیم. به هر حال فروید کاری میکند؛ چیزهایی، حالا به قول ایشان فکتهای آماری، دارد و این فکتها را کنار هم میگذارد و میکوشد مدلسازی کند.
به همین دلیل کارهای یونگ هم مجاز است و رمال هم نیست. یعنی آن فرویدیهایی که میگویند یونگ رمال است، انگار خودشان رمالاند؛ اگر او رمال است، شما هم رمالید. به هر حال یونگ هم رفته و یک سری رؤیا را تحلیل کرده است؛ این هست؛ چنین واقعیتی را دیده است. انگیزهای هم نداشته که کسی بگوید یونگ مثلاً با کسی قرارداد داشته که این را بگوید. یونگ اصلاً اینطور نیست که پیشفرضهایی داشته باشد؛ من از این ویژگیاش خیلی خوشم میآید. من نسبت به یونگ، به کار علمیاش، سمپاتیای دارم و همیشه هم آن را ابراز میکنم؛ مهم نیست به چه نتایجی رسیده است؛ روحیهٔ جالبی داشت. حسی داشت که انگار برای کشف واقعیت واقعاً حاضر بود بمیرد؛ حس عجیبی داشت که تمام دنیا را بگردد. یک بار در خاطراتش جایی مینویسد که برای کشف ضمیر ناخودآگاه به این کار متوسل شد؛ دیگر داشت از کنجکاوی میمرد؛ واقعاً احساسش اینطور بود. کتابهای عتیقه را از همهٔ کتابفروشیها جمع میکرد و در اتریش و آلمان و همهجا سفارش میداد که اگر کتاب کیمیاگریای گیر آوردند، برایش بفرستند؛ آن موقع که حس کرده بود ممکن است در کیمیاگری فکتهایی دربارهٔ ضمیر ناخودآگاه باشد، تمام کتابهای کیمیاگری را خواند. خودش کتاب معروفی با عنوان «روانشناسی و کیمیاگری» نوشته است که به فارسی هم ترجمه شده و فکر میکنم ۷۰۰ صفحه است، و در آن میکوشد بگوید چیزهایی در کیمیاگری هست که از ضمیر ناخودآگاه بشر آمده بود، و این چیزها هنوز هم در روان بشر هست.
در خاطراتش میگوید به جایی رسیده بود که اینکه شب بخوابد و خوابهایی ببیند و صبح بلند شود و آنها را بنویسد و تحلیل کند، دیگر برایش کم بود؛ شب خوابی میدید و گاهی هم یادش نمیماند. تصمیم گرفت در طول روز بتواند خودش ناخودآگاه را فعال کند. شروع کرد به کارهایی که در طول روز وارد چیزی شبیه خواب شود؛ یعنی کلاً تمرین کند که ذهنش را مطلقاً از هر قید و بندی آزاد کند تا همهجور تخیلات عجیبوغریب به ذهنش بیاید. بعد قلم به دست میگرفت، خودش را به این حالت میرساند و بدون اینکه فکر کند، چیزهایی را که میدید و حرفهایی را که میزد مینوشت؛ مثل اینکه یاد گرفته باشد در حالی که مینویسد رؤیا ببیند، و ساعتها در روز این کار را به اختیار خودش میکرد. این جملهاش برای من خیلی جالب است؛ در خاطراتش مینویسد وقتی این کار را شروع میکردم، احساس میکردم احتمال دارد دیگر کلاً نتوانم از این حالت خارج شوم؛ یعنی نظارت خودآگاه خودم را حذف کنم و بگذارم ناخودآگاه در طول روزم فعال باشد و ممکن است دیگر مثل دیوانهها شوم. دیوانهها به چنین حالتی میرسند؛ انگار در روز هم در خواباند و دیگر نمیتوانند واقعیت و خیال را از هم جدا کنند. میگوید من این را فکر میکردم، ولی دیگر چارهای نبود و این کار را کردم. به نظرم واقعاً اگر جایی یا کتابی بود و فکر میکرد اگر برود آنجا او را میکشند، باز هم میرفت؛ دیگر چارهای نداشت. از نظر کنجکاوی حالت عجیبی داشت، اینکه همهچیز را ببیند و فکت جمع کند، و تئوریهایش نتیجهٔ مطالعهٔ خیلی خیلی زیاد است. محال بود فروید بتواند به چنین چیزهایی برسد.
از تئوری دینِ فروید در «توتم و تابو» تا نقشهٔ منتقدان: لکانِ بازخوان و آیسنکِ رفتارگرا؛ ریداکشنِ فرویدی ادامهٔ داروینیسم است.
دو انقلاب فیزیک در عمر فروید، اعتمادِ قرن نوزدهم به تقلیل دانش به فیزیک را از میان میبرد.
فیزیکالیسم فرضی متدولوژیک است؛ علمِ نقضناپذیرِ ماتریالیسم، آن را تأیید هم نمیکند.
رویای فرویدی هر نقضی را با آرزوی پنهان توجیه میکند؛ ابطالناپذیری، به حکم پوپر، یعنی بیاطلاعی.
زبان، مهمترین ویژگی روانی انسان، در نظریهٔ فروید اهمیتی ندارد؛ لکان همین نقص را نشانه میرود و یونگ از فرایند فردانیت حرف میزند.
توجیهشدنِ همان رفتار با مدلهای سهگانهٔ رقیب نشان میدهد موفقیتِ توجیهیِ سهگانهٔ فروید صدقِ اولویتِ اید را تضمین نمیکند؛ یونگِ مشاهدهگر محترم است.
اگر بخواهم خیلی خلاصه بگویم، فروید کتابی دارد به نام «توتم و تابو» و در آن احساس دینی را باز به عقدهٔ ادیپ ربط میدهد.
فروید میگوید مشاهده کردهام وقتی بیمارها را با این نظریهٔ رؤیای خودم آشنا میکنم، رؤیاهایی میبینند که نظریهٔ رؤیای مرا نقض میکند؛
به همین ترتیب ممکن است کل رواندرمانی فرویدی تأثیر تلقین باشد، و خود فروید نگران این بود؛
فروید به ما میگوید این شهود شما غلط است و اصل شما اید است.
یونگ هم بهوضوح دربارهٔ این حرف میزند که فرایندی اساسی در بشر وجود دارد، فرایند فردانیت، که اگر بشر به آنجا نرسد، ناخودآگاهش مدام پیامهایی به او میدهد.
مثلاً روانکاوی فرویدی فاقد مفهوم کمال و رشد است. یعنی نمیشود دربارهٔ بشر صحبت کرد و دربارهٔ رشد و این آرزوی رسیدن به جای بالا صحبت نکرد
یونگ از این نظر برای من خیلی قابل احترام است که بیشتر عمرش را به مشاهدهکردن گذرانده تا نظریهپردازی.
من در نخستین جلسه از این کتاب و نویسندهاش صحبت کردم: کتابی به نام «افول امپراتوری فروید» از آیسنک، با همان دیدگاه رفتارگرایی. اگر این کتاب را بخوانید، به نظر من نمونهٔ یک نقد افراطی است
آنطور که آیسنک در این کتاب ادعا میکند و بیرحمانه میگوید فروید حتی یک بیمار را هم درمان نکرده و همهٔ بیمارهایش تا آخر عمر به نوعی دچار مشکلات روانی بودند
لکان اصولاً ادعا داشت که فروید را بهتر از نوفرویدیها میفهمد و در واقع نمایندهٔ اصلیِ واقعیِ فروید است؛
شاید بگوییم ایدهٔ اصلی لکان این است که بحث عمدهای از روانکاوی باید شامل بحث دربارهٔ زبان باشد و نمیشود زبان را نادیده گرفت.
پوپر اولین کسی بود که کوشید با دیدگاه خودش، که به هر حال شرایطی حداقلی برای علمیبودن است، بگوید روانکاوی نمیتواند شاخهای از علم حساب شود.
میگوید شرط خیلی سادهای برای نظریهٔ علمی این است که ابطالپذیر باشد: نظریه باید با تست تجربی، یعنی با آزمونهای تجربی، ابطالپذیر باشد.
بنابراین پوپر معتقد است چیزی که ابطالپذیر نیست، هیچ اطلاعاتی هم به ما نمیدهد.
مثلاً در این مدل فرویدی هرگز از روح و چیزهای غیرمادی نمیشنوید.
حرف من این است: وقتی امکان ندارد پیشرفت علم ماتریالیسم را نقض کند، یعنی علم طوری تعریف شده که ماتریالیسم را نقض نمیکند، بنابراین هرچقدر هم پیش برود هیچ تأییدی بر ماتریالیسم نیست.
این است که در زمان فروید احساس همگانی واقعاً این بود که فیزیک مشکلی ندارد و نیوتن همهچیزش را حل کرده است
نیوتن در کتاب «اصول» جایی رسماً نوشته است که من همهٔ این چیزهای مربوط به منظومهٔ شمسی را محاسبه کردم، ولی پایداری منظومهٔ شمسی از نظر مکانیکی از تئوری من درنمیآید و این را دیگر خدا انجام میدهد.
در قرن نوزدهم، وقتی فروید دیدگاه خودش را مطرح میکرد و نظریهاش آغاز میشد، تقریباً هیچ شک و شبههای در این نبود که دانش باید به دانشی پایهای مثل فیزیک ریدیوس شود.
نمیخواهیم موفقیتهای فیزیک را زیر سؤال ببریم، ولی فیزیک از دیدگاه فلسفی فوقالعاده دچار بحران است؛
فروید میگوید نظریهاش این است که رؤیاها تحقق آرزوها هستند.
میگوید به اندازهٔ کافی مشاهده انجام دادهام که رؤیاها دربارهٔ آینده حالت پیشگویانه دارند.
الان دیدگاه چامسکی به نوعی زبان را ذاتی میداند؛ بخش عمدهای از زبان را اصلاً ژنتیک میدانند، یعنی انگار انسان با آن متولد میشود.
بارها هم تأکید کردهام که بهشدت تحت تأثیر داروینیسم است و تحت تأثیر این ایده که مدل روانکاویای که ارائه میکند، در ادامهٔ داروینیسم، به نوعی نشان دهد که انسان جدابافتهای در سلسلهٔ موجودات زنده نیست.
اینشتین مفهوم همزمانی را، که به نظر میآید چیزی بدیهی است، زیر سؤال برد؛
یعنی اگر اید و ایگو و سوپرایگو را تبدیل کنید به آن سهگانهای که الان شهرت دارد، یعنی کودک، بالغ و والد، که اریک برن گفته است، به نظر من این مدل شباهت زیادی به اید و ایگو و سوپرایگو دارد.
شاید الان بتوانم بگویم نظریهٔ غالب در فلسفهٔ علم دربارهٔ ریداکشن این است که نهتنها الان باید مجاز بدانیم که هر رشته و هر دیسیپلینی قواعد خودش را داشته باشد و کار خودش را انجام دهد، بلکه شاید بهاصطلاح جریان اصلی این است که در آینده هم لازم نیست ریداکشن انجام شود؛
مثلاً نقد فمینیستی، که اصولاً تئوریهای فروید را مردسالارانه میداند
یا علمیبودن یعنی اینکه از متد علمی استفاده کنم
و فرض کنید این مدل را مثل آن مدل سهگانهای بگیرم که در عرفان ما هست: نفس اماره، نفس لوامه و نفس مطمئنه، که در واقع همان نشانهٔ عقل است؛
اگر زندگی هلن کلر چیزی را نشان میدهد، این است که خودآگاهی با یادگیری زبان یکی است
در تمام دوران کودکی، هر بچهای را مشاهده کنید، چیز فوقالعادهای در کودک میبینید که در تئوریهای فروید به هیچ وجه اهمیتی به آن داده نمیشود، و در تمام طول تاریخ اصلیترین ویژگی انسان بوده است: اینکه کودک از بدو تولد نسبت به زبان حساس است.
کما اینکه لاپلاس بعداً نشان داد که محاسبات مشکل داشته است، یعنی با همین تئوری نیوتن و با محاسباتی که لاپلاس انجام میدهد پایداری منظومهٔ شمسی هم درمیآید، بدون اینکه لازم باشد چیزی اضافه یا کم کنیم.
این گناه اولیه در ناخودآگاه آنها شکل گرفته و برای جبران گناهشان شروع به تقدیس خاطرهٔ پدرشان کردهاند؛
و در این رؤیاها بهوضوح نمادها و مفاهیم کیمیاگری در رؤیای آدمهایی ظاهر شده است که اصلاً نمیدانند کیمیاگری چیست
یا از اسطورههای یونانی: شخصیتهای اسطورههای یونانی در رؤیای آدمهایی که در آفریقا زندگی میکنند.
بنابراین فیزیکالیسم یعنی این ادعا که به هر حال میتوانیم هر چیزی را که در جهان وجود دارد و قرار است در محدودهٔ علم مطرح شود، به نوعی به چیزی فیزیکی که مورد قبول دانش فیزیک است ربط بدهیم.
بعد هم، اواخر عمر فروید، انقلاب کوانتومی پیش آمد که دیگر بهکل دیدگاههای نیوتنی، یعنی همهٔ مفاهیم نیوتنی دربارهٔ طبیعت، را زیر سؤال برد.
یعنی به نوعی ریداکشن روانکاوی به عصبشناسی است.
در زمان حیات فروید دو انقلاب بزرگ در فیزیک به وجود آمد که فروید شاهد هر دو بود. یکی بهوجودآمدن نسبیت اینشتین بود: نظریهٔ نسبیت بخشی از کاربردهای نظریهٔ نیوتن را از بین برد؛
مثلاً حضرت یوسف در کودکی رؤیایی دید و پدرش به او گفت که تو تعبیر احادیث یاد میگیری و به چنین جایی میرسی.
هر مدلی از روانکاوی بخواهید داشته باشید، باید در آن چیزی دربارهٔ زبان باشد، بهعنوان مهمترین ویژگی روانی انسان که فاصلهٔ عمیقی بین انسان و حیوانات میاندازد.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.