بانی روانکاوی و مکاتب پس از او
دفاع از فروید در برابر آیسنک؛ ایرادِ نبودِ تصویر سلامت روان و نمونهٔ روانشناسی کمالِ فروم.
این جلسه ادامهٔ بحث انتقادی دربارهٔ نظریهٔ فروید است و به گفتهٔ او بخش عمدهٔ بحثهای امروز در فلسفهٔ علم جا میگیرد. از علمی نبودن روانکاوی به معنای پوپری و مفهوم فکت شروع میکند و با دفاعی محتاطانه از روانکاوی ادامه میدهد. سپس به ریداکشن و فیزیکالیسم میرسد و در پایان از ایدههای هاوکینگ و پنروز دربارهٔ بالا و پایین دانش میگوید.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
روانکاوی، یعنی psychoanalysis، ترجمهٔ واژهای است که خود فروید ابداع کرد، و بحث ما هم از آغاز با این گزاره پیش رفت که فروید آمد و این حرفها را زد. ممکن است بگویید که حرفهایی شبیه حرفهای فروید پیش از او هم بوده است؛ واقعاً هم بوده است، مثلاً دربارهٔ تداعی معانی. کتابی هست به نام «سقوط امپراتوری فروید» که یک بار هم آوردم و نشانتان دادم و اینجور بحثها را در آن پیدا میکنید. باید از آیسنک باشد، و دقیقاً یکی از چیزهایی که در مقام مخالفت میخواهد بگوید این است که فروید این کارها را شروع نکرده است. مثلاً میگوید اینکه فروید را پدر روانکاوی میدانند، خودش، چطور بگویم، حالتی جانبدارانه دارد؛ اگر این اسم را کنار بگذارید، این نوع مباحث، مثلاً در آلمان و انگلستان، یعنی تداعی آزاد یا بحث دربارهٔ ناخودآگاه و چیزهایی از این دست، پیشتر هم بوده است. ولی واقعاً روانکاوی بهعنوان دیسیپلینی که مجموعهای از مفروضات داشته باشد، مدلی ارائه بدهد و اصلاً برای درمان روشی ارائه بدهد، چنین چیزی نداشتیم. کمی بیانصافی است که بگوییم کسی جایی از تداعی آزاد استفاده کرده، پس بانی این حرفها اوست. تداعی آزاد را به کار برده، ولی به چه رسیده است؟ نه مدلی برای روان انسان ارائه کرده است. فروید ناگهان آدمی است که انبوهی از مطالب را زیر عنوانی تازه آورده است؛ بنابراین طبیعی است که فروید را بانی روانکاوی بدانیم.
از نظر تاریخی، بعد از فروید شاخههایی پیدا میشود. روانکاوی از همان آغاز حالتی انجمنی داشت: انجمنی درست شد، مثلاً به ریاست فروید، و ژورنال خودشان را داشتند؛ خیلی مثل یک دامنهٔ معمولی رشد نکرد. از همان اول مخالفتهای زیادی بود و کمکم عدهای دور فروید جمع شدند، از جمله یونگ. یونگ یکی از نخستین کسانی بود که به فروید ایمان آورد و بعداً کافر شد. اصلاً تاریخ روانکاوی خودش شبیه تاریخ ادیان است: عدهای آمدند و جمع شدند، کمکم قدرت گرفتند و هوادارانی پیدا کردند، و بهتدریج عدهای از دور فروید پراکنده شدند و شاخههای تازهٔ روانکاوی پدید آمد. یونگ بوده، آدلر بوده، و اینها آدمهای مهمی هستند. بعدها کسانی که پیرو فروید بودند، یعنی بهاصطلاح نوفرویدیها، در دوران پس از فروید اصلاحات جزئی کردند؛ چارچوب کلی بحثهای فروید را کاملاً حفظ کردند و فقط اصلاحاتی انجام دادند و جاهایی را به نظر خودشان بیشتر پیش بردند؛ مثلاً به مکانیسمهای دفاعی چیزهایی افزودند یا دربارهٔ رشد کودک بحثهای تازهای کردند. ولی اصولاً میتوانم بگویم همهٔ چیزهایی را که من اینجا بهعنوان دیدگاه اصلی فروید گفتم، حفظ کردند.
فقط یک نفر اینجا استثناست که معتقد است ادامهدهندهٔ راستین راه فروید است و دیگران قبولش ندارند؛ او با نوفرویدیها کلنجار میرود که آیا آنها واقعاً راه فروید را ادامه میدهند یا من و پیروان من. او ژاک لکان است. اگر بعداً کمی دربارهاش صحبت کنیم، خودتان میتوانید قضاوت کنید که واقعاً چقدر به فروید نزدیک است و چقدر دور. من بارها جاهایی به لکان و یونگ اشاره کردهام و اصولاً تصورم این است که این کلاس بعداً اینطور ادامه پیدا میکند که بیشتر دربارهٔ یونگ و لکان بحث کنیم. آدلر به نظر من از نظر تئوری خیلی جالب نیست. هدفم این است که چیزهایی از روانکاوی را بدانیم که بتوانیم در تحلیل مباحث فرهنگی از آنها استفاده کنیم؛ هدفم این نیست که اینجا روانکاوی یاد بگیریم. فروید را کمی مفصل بررسی کردم، چون فکر میکنم ریشهٔ خیلی از ایدهها یا در فروید است یا در مخالفت با ایدههای فروید؛ بنابراین فروید در روانکاوی آدم مهمی است. اگر کسی بیاید بگوید که ایدههای لکان با فروید زمین تا آسمان فرق دارد، یا یونگ در زمینهای آنقدر پیش رفته که دیگر نمیشود گفت پیرو فروید است، باز فکر میکنم کسی که اصلاً نفهمیده فروید چه میگفت، نمیتواند بفهمد یونگ چه میگوید و چرا میگوید و چرا مثلاً این حرفش مهم است.
به هر حال تصورم این است که اصلاً قصد ندارم وارد بحثهای کسانی بشوم که بعد از فروید آمدند؛ مثلاً پیروان فروید، مثل ارنست جونز یا آنا فروید. خیلیها هستند و نوفرویدیها خودشان تباری دارند. آدم جالبی اریک فروم است؛ از این نظر جالب است که بحثهای روانکاوی را زیاد در زمینههای اجتماعی به کار میبرد، و بنابراین اگر بخواهیم بحث حالت کاربردی داشته باشد، به درد ما میخورد. یا از آدمهای موجود، ژیژک که بیشتر لکانی است و بحثهای کاربردی زیادی دارد؛ یا دلوز و گتاری، که روشنفکران مدرن فرانسه، یعنی پستمدرن فرانسه، هستند و بحثهای روانکاوی میکنند. قصد من بیشتر این است که همین سه روانکاو بزرگ را بگویم و بعد کمی بحثهای این آدمهای حاشیهای را، و بحثهای کاملاً مستقل را، تا خودمان یاد بگیریم که چگونه میشود با ابزار روانکاوی به مباحث فرهنگی نگاه کرد.
یکی از حاضران: شما با این درک روشی، در این سیستم خودتان، ناهنجاریهای زیادی را پیدا کردهاید.
نه؛ میخواهم بگویم که میشود اینگونه به انسانها نگاه کرد، اما نمیخواهم اینجا اصلاً به آن ناهنجاریها برسیم. این بحثی است که اصلاً نمونه نداشته است.
یکی از نکتههایی که بهعنوان ایراد به فروید میگیرند این است که در دیدگاه فروید واقعاً تصوری از سلامت روانی وجود ندارد. اصولاً آدمها بهگونهای دچار مشکلاتی هستند و حداکثر ممکن است مشکلاتشان کم باشد. از دیدگاه فروید واقعاً چنین چیزی درنمیآید که مثلاً راه رشد یک انسان چیست. من فکر میکنم این چیزی که میگویید جزو نقایص کار فروید است. نمیخواهم خیلی روی آن بهعنوان یک عیب تأکید کنم؛ تا حالا هم هیچوقت دربارهاش بحثی نکردهام، نه جلسهٔ قبل، و این جلسه هم نمیخواهم به این نکته بپردازم. دیدگاه فروید درست اینگونه است که انگار همهٔ حالتهای انسان، حتی رؤیا دیدن، را بهگونهای جزو رواننژندیها میبیند؛ انگار همهچیز حالتی رو به زوال دارد. ولی فکر نمیکنم این نتیجهٔ ضروری ایدههای فروید باشد. منظورم چیست؟ من میتوانم چارچوبهای فرویدی را حفظ کنم و مقداری دستورالعمل هم، مثلاً برای رشد روانی یا سلامت روانی، بدهم. درست است که روحیهٔ فروید اینگونه نیست، ولی نظریهاش واقعاً الزامآور نیست که اگر فرویدی هستید، هیچ تصوری از کمال نداشته باشید. کما اینکه کسانی بعد از فروید آمدند و کوشیدند این نقص را با حفظ چارچوبهای فرویدی بپوشانند، چیزهایی بیفزایند و جایی ایدههایی داشته باشند. اریک فروم شهرت دارد به اینکه کوشید روانشناسی کمال را، تقریباً در چارچوب فرویدی، ابداع کند.
کاری که در این جلسه میخواهم بکنم، ادامهٔ بحثهای جلسهٔ قبل است که حالتی انتقادی نسبت به نظریهٔ فروید داشت. تقریباً میتوانم بگویم جلسهٔ قبل چیزهایی را از قول دیگران گفتم؛ بحثهایی که کموبیش متداولاند؛ مثلاً پوپر انتقادهایی کرده، یا بعدها روانکاوهای دیگر آمدند و انتقادهایی کردند، و الی آخر. نمیدانم انتقادهایی که در این جلسه میگویم نسبت به فروید چقدر مطرح است. شاید در بخشی از بحثهایم از حالت انتقاد نسبت به فروید بیرون بروم، چون حرفها آنقدر کلی میشوند که دیگر ربطی به فروید پیدا نمیکنند. فکر میکنم اگر بخواهیم بخش عمدهای از بحثهای امروز را در یک دیسیپلین جا بدهیم، قطعاً فلسفهٔ علم است.
فرض هم این است که شما فلسفهٔ علم را مستقلاً دوست دارید. نمیدانم این فرض از کجا آمده است، ولی یادم میآید نخستین باری که صحبت شد که من اینجا کلاسهای مداومی داشته باشم، بعد از آن سخنرانی علم و دین، قرار بود موضوع بحث اصلاً درسی در فلسفهٔ علم باشد و چند نفر این پیشنهاد را کردند. اینکه آن چند نفر شما هستید یا نه، دیگر برای من خیلی مهم نیست؛ فرض میکنم از اینکه آدم دربارهٔ فلسفهٔ علم بحث کند استقبال میکنید. من شخصاً فکر میکنم همهٔ کسانی که بهنوعی با دانش سروکار دارند، لازم است کمی فلسفهٔ علم بدانند، و امیدوارم در همین جلسه لزومش تا حدودی معلوم شود. انگار دانش مفروضات فلسفی تحلیلنشدهای را با خودش میآورد که بد نیست آدم کمی به آنها دقت کند.
بگذارید خیلی مختصر به بحثهای جلسهٔ قبل اشاره کنم. در بحث پوپر و در ادامهٔ بحثهایی که پوپر کرده است، این حرف را مطرح کردیم که نظریهٔ روانکاوی فروید، به آن معنایی که ما از «علمی» مراد میکنیم، علمی نیست. به چه معنایی؟ به معنای پوپری؛ یعنی نظریهٔ روانکاوی بهطور تجربی آزمونپذیر نیست. نمیتوانم بگویم نظریهٔ روانکاوی گزارهای را نتیجه میدهد که از نظر تجربی ابطالپذیر است و اگر غلط درآمد، نظریه غلط است یا به اصلاح نیاز دارد. دلیلش هم همان چیزهایی بود که از قول گرونبام گفتم: مشکل اساسی این نیست که نظریهٔ روانکاوی هیچ پیشبینیای نمیکند. حرف پوپر هم اصلاً این نیست که نظریهٔ روانکاوی پیشگویی ندارد؛ مهم این است که پیشگوییهایش آزمونپذیر تجربی نیستند، چون دقت ندارند. دفعهٔ قبل نموداری نشانتان دادم که در آن دقیقاً بحث شده بود چرا دیتاهای روانکاوی با مشکلاتی روبهرو هستند و هیچوقت نمیتوانید دیتایی دقیق، آنطور که در فیزیک دارید، داشته باشید. بنابراین اینکه نظریهٔ روانکاوی چیزی شبیه علم فیزیک باشد، رد میشود.
پیش از آنکه این بحث را ادامه دهم، میخواهم فقط اشارهای بکنم که بعداً تکمیلش میکنم. یک تعبیر از علمی بودن این است که بگویم یک گزاره، یا حتی یک نظریه، علمی است، اگر نتیجهٔ نظریههای علمی دیگر باشد. قبول دارید؟ مثلاً در رشتهٔ فیزیک، گزارههایی نهایتاً از تئوریهای فیزیکی نتیجه میشوند و بنابراین آنها هم جزو علماند؛ نتایج نظریههای علمی جزو علماند. پس یک راه برای اینکه بگویم چیزی علمی است، این است که بکوشم آن را بهگونهای در نظریههای موجود بنشانم؛ یعنی از گزارههای علوم تثبیتشده استفاده کنم و نظریهٔ خودم را بسازم، و نشان دهم که چرا این گزارهها را در این نظریه دارم: چون از فلان گزارههای مثلاً فیزیک نتیجه میشود که باید چنین باشد. دقت میکنید؟
ببینید یک نظریهٔ علمی چگونه پدید میآید. یک راه داوری که میشناسیم، در واقع همان نگاه پوپری، این است که مجموعهای از فکتها وجود دارد؛ این دیدگاه تقریباً استقرایی است. من تجربیاتی دارم، آزمایشهایی انجام میدهم و فکتهایی به دست میآورم؛ بعد میکوشم مدلی، تئوریای، بسازم که همهٔ این فکتها را توجیه کند و در عین حال بتواند چیزهای تازهای را پیشگویی کند که آزمونپذیر هم باشند. در واقع نهتنها فکتهای موجود را توجیه میکند، بلکه ممکن است مرا متوجه فکتهای تازهای هم بکند. من از طریق دانش به شما میگویم که مثلاً فلان شب بروید و به فلان نقطهٔ آسمان نگاه کنید؛ آنجا ستاره یا سیارهای میبینید. شما میروید نگاه میکنید و آن سیاره را کشف میکنید. تئوری علاوه بر اینکه سیارههای شناختهشدهٔ منظومهٔ شمسی را توجیه میکند، یعنی اینکه چرا این مدارها وجود دارند و سیارهها اینگونه حرکت میکنند، حتی به من این توان را میدهد که سیارهای تازه کشف کنم. میدانید که نپتون اینگونه کشف شد: با محاسبات نشان دادند که باید سیارهای وجود داشته باشد تا اعوجاجهایی که در سیارههای پایینتر هست توجیه شود، و بعد طبق محاسبات خیلی دقیق، در شبی خاص و زمانی خاص، جایی را نگاه کردند و نپتون را دیدند.
پس یک ایده این است که من تئوریام را از تجربهها و فکتهایی که دارم چنان بسازم که آنها را توجیه کند، و اگر به تئوری خوبی رسیده باشم، فکتهای تازه هم به من نشان میدهد، آزمونپذیر هم هست، و الی آخر. اینها در واقع ایدههای پوپریاند. ایدههای پوپری نمیگویند که ما باید استقرا انجام دهیم؛ فقط میگویند تئوریای که میآوریم باید چنان باشد که بتوانیم فکتهای موجود را در آن توجیه کنیم، نه اینکه از فکتهای موجود به تئوری استنتاج کنیم. دقت میکنید؟ میگویند پوپر بهنوعی مسئلهٔ استقرا را حل کرده است؛ پوپر الزامی نمیبیند که شما مجموعهای از تجربههایتان را با یک استنتاج منطقی به گزارههای کلی تبدیل کنید و به تئوریتان برسید. میگوید هر طور دلتان میخواهد تئوری بسازید. فکر میکنم در یکی از کتابهایش میگوید ممکن است کسی تئوریای را در خواب ببیند؛ از نظر من اشکالی ندارد که بدون استقرا و بدون اینکه فکتی را بداند به این تئوری رسیده است؛ مهم فقط این است که تئوریاش فکتهای موجود را توجیه کند و چیزهایی را هم نتیجه دهد. پوپر نمیپرسد تئوریتان را از کجا آوردهاید؛ فقط میآزماید که آیا فکتهای موجود را توجیه میکند یا نه.
پس انگار دو شیوه برای ساختن تئوریهایمان داریم: یکی کمک گرفتن از تئوریهای پیشین است. این کاری است که به نظر من فروید خیلی میکوشد انجام دهد؛ در واقع نوعی ریداکشن: گزارههایی را در تئوریام بیاورم، چون گزارههایی را پیشتر پذیرفتهام و آنها این نتیجهها را میدهند، پس این نتیجهها جزو تئوری من میشوند. دیگر اینکه از مشاهدات استفاده کنم و تئوری خودم را بسازم.
من دارم میکوشم انتقادهایی را که اینجا وجود دارد بگویم. انتقاد اول این است که روانکاوی، به آن معنایی که علوم تجربی را علم میدانیم، علم نیست، به همان دلایلی که دفعهٔ قبل گفتم. یک پاسخ به این حرفها این است که این بار را از دوش خودمان برداریم که میخواهیم تئوری علمیای به این معنای پوپری بسازیم که با آزمونهای تجربی ابطالپذیر باشد. ایدهٔ سادهای است: کسی میگوید چرا میگویید هر دانشی حتماً باید این ویژگی را داشته باشد؟ من دانشی میسازم که اینگونه نیست، و روانکاوی لزوماً اینگونه نیست؛ اصلاً پوپر و این ایدهاش را قبول ندارم. فقط دقت کنید که کسی میتواند علم، یعنی ساینس، را به چیزهایی غیر از آنچه پوپر میگوید اطلاق کند؛ نکته فقط این است که پوپر به دلیلی این محک را پیش میکشد. آن دلیل این است که میگوید اگر قرار است تئوری شما بتواند چیزهایی را پیشگویی کند که کاربرد عملی داشته باشند، باید آنچه پیشبینی میکند ردشدنی و ابطالپذیر باشد.
ببینید، پوپر نمیگوید قانون علت و معلول، یا موجبیت، جزو دانش بشری محسوب نمیشود؛ میگوید ساینس نیست. اصلاً حرف این نیست که گزارههای فرویدی درستاند یا غلط؛ حرف این است که ساینس هستند یا نیستند. محک پوپر چه چیزی را برای ساینس به ارمغان میآورد؟ اینکه تئوری ساینس باید بتواند پیشگوییهایی با ارزش عملی داشته باشد. قانون موجبیت هم پیشگوییهایی دارد؛ مثلاً پیشگوییاش این است که هرجا پدیدهای رخ داد، حتماً موجبی دارد و باید بگردید و دلیلش را پیدا کنید. ولی این چقدر برای ما کاربرد عملی دارد؟ چیزی به ما نمیگوید. اگر من دلیل را پیدا هم نکنم، قانون موجبیت نقض نمیشود؛ میگوید پیدا نکردی، من میگویم دلیلی دارد. حرف پوپر و امثال پوپر این است که روانکاوی چیزی شبیه فلسفه است: پیشگوییهایی میکند، ولی پیشگوییهایش طوری نیستند که بشود ردشان کرد یا اثباتشان کرد، چون دیتاهای روانکاوی آنقدر دقیق نیستند که بتوانید چیزی را با آنها محک بزنید. بنابراین کاربرد عملی روانکاوی زیر سؤال میرود: چیزی که نمیتواند پیشبینیهای ابطالپذیر بکند، پیشبینیهای بهدردبخوری هم نمیتواند بکند که در عمل جایی به درد من بخورد. دقت میکنید؟ یعنی توانایی عملی روانکاوی زیر سؤال میرود، و این نکتهٔ مهمی است، چون نظریهٔ روانکاوی ابداع شده است تا مثلاً در درمان بیماران به کار گرفته شود.
حرفم این است که دقت کنید این بحثها بر سر نام «ساینس» نیست که من فقط بگویم اصلاً ساینس را کمی بزرگتر میکنم تا روانکاوی در آن جا بگیرد. قرار است روانکاوی بتواند پیشگوییهای تجربیِ ابطالپذیر داشته باشد، چون میخواهیم از روانکاوی برای مقاصد عملی استفاده کنیم.
پس به یک معنا، مشکل روانکاوی الان چیست؟ من انگار برای این جلسه تقریباً کمی تغییر موضع دادهام و میکوشم، دستکم در آغاز کار، انگار از روانکاوی دفاع کنم. میخواهم بگویم، آری، مشکلی پیش آمد: روانکاوی به آن معنایی که ما میخواهیم اصلاً پیشبینیهای دقیقی نمیکند و دیتاهای ما طوری نیستند که بتوانند این پیشبینیها را رد یا اثبات کنند.
پیش از ادامه نکتهای را بگویم: اینکه در حال حاضر چنین محکها و آزمونهایی وجود ندارد، واقعاً نفی نمیکند که در آینده چنین آزمونهایی پدید بیاید. یادتان هست مشکلات دیتاها چه بود: بعضی از دیتاهای روانی ممکن است الان در اثر تلقین باشند، و مجموعهای از مشکلات واقعاً وجود دارد. ولی شاید بتوانم دستگاههایی پدید بیاورم که مثلاً رؤیاهایی را که آدمها میبینند روی پرده ظاهر کند، و کارهای زیادی بکنم تا فرایندهای روانی بهطور دقیق، حتی کمّی، سنجشپذیر شوند. آنوقت ممکن است بشود برای نظریههای روانکاوی آزمونهایی ترتیب داد و ردشان کرد یا اثباتشان کرد. پس حرف من این است که مشکل روانکاوی شاید خیلی مشکلی ذاتی نیست، بلکه مشکل حال حاضر روانکاوی است. این حرف واقعاً جای بحث دارد؛ فکر میکنم مثلاً کسانی مثل پوپر بهنوعی اعتقاد دارند که هیچوقت نمیشود تئوریهای موجود روانکاوی را دقیق کرد، مگر اینکه بگوییم از این تئوریها استفاده کنیم و تئوریهای دقیقتری پدید بیاوریم. این نکته را بهعنوان مطلبی فرعی گفتم.
ببینید، مشکل ما برای علم کردن روانکاوی چیست؟ همان مدل پوپر را در نظر بگیرید: در هر دیسیپلین علمی مجموعهای از فکتها هست و من میخواهم تئوریای درست کنم که این فکتها از آن نتیجه شوند و آن تئوری طبعاً بتواند فکتهای دیگری هم پدید بیاورد. مشکل این است که ما در روانکاوی اصلاً فکت به معنای واقعی کلمه نداریم؛ دیتایی نداریم که بتوانیم دقیقاً بگوییم این واقعیتها وجود دارند و حالا تئوریای بسازیم که آنها را توجیه کند. دیتاهای ما به دلایلی همه زیر سؤالاند: مثل دیتاهای فیزیکی نیستند، کمّی نیستند، آزمونپذیر تجربی نیستند، و الی آخر.
حالا پرسش من این است: چقدر مهم است که فکتهایی که داریم مثل فیزیک باشند؟ میخواهم بحث را از اینجا پیش ببرم که ما چه چیزهایی را فکت حساب میکنیم. بیایید حتی به فیزیک نگاه کنیم و ببینیم وقتی از مفهوم فکت استفاده میکنیم، این مفهوم واقعاً به چه اشاره میکند. ما احساس میکنیم که در دانش واقعیتهای مسلمی وجود دارد و بعد برای آنها تئوریای میسازیم؛ ولی نه، مسئله کمی پیچیدهتر است، حتی بحثی که میخواهم دربارهٔ فیزیک بکنم، بحث سادهای است. این ایدهای هم که میگویم از خود پوپر است: اینکه آیا فکتها واقعیتهای عینی هستند یا بهگونهای قرارداد در آنها هست. میخواهم همین ایدهٔ پوپر را بگویم که فکتها چیزی نیستند جز مجموعهای از گزارهها که مجامع علمیِ فعال در آن دانش آنها را بهعنوان واقعیت پذیرفتهاند. من هیچوقت نمیتوانم بگویم چیزی به معنای مطلق کلمه واقعیت است. مهم این است که حتی در فیزیک، که علمی کاملاً عینی است، بهنوعی میتوانم بگویم فکت یعنی همین: گزارهای که جامعهٔ فیزیک الان در دنیا آن را بهعنوان واقعیت پذیرفته است، و ممکن هم هست غلط باشد؛ کما اینکه در طول تاریخ به جاهایی رسیدهایم که چیزهایی بهعنوان فکت پذیرفته شده و بعداً معلوم شده غلطاند. درست؟ بنابراین من اصولاً نمیخواهم واژهٔ فکت را فقط به واقعیتی اطلاق کنم که مطمئن باشم درست است؛ شاید هیچوقت نشود چنین حرفی زد.
ببینید، الان این یک فکت است که کیهان در حال انبساط است. کسی با این مخالفتی ندارد که مشاهدات فعلی کیهانشناسی این را نشان میدهد و تقریباً همهٔ کیهانشناسها آن را قبول دارند؛ ولی ممکن است غلط باشد. چرا؟ چون چگونه نتیجه میگیریم که کیهان در حال انبساط است؟ از دادههایی بهاضافهٔ محاسبات. ما که واقعاً بیرون کیهان نمیایستیم تا آن را در حال انبساط ببینیم. مثلاً از روی طیف ستارههایی که به ما میرسد نتیجه میگیریم که در حال دور شدن از ما هستند، چون در علم فیزیک نوعی تغییر در طیف نشانهٔ دور شدن است و نوعی تغییر نشانهٔ نزدیک شدن. اگر روزی کسی آمد و آن تئوریها را رد کرد، کل فکتهای کیهانشناسی ما ممکن است زیر سؤال برود. قبول دارید؟ این یک دلیل است: خیلی از فکتهایی که داریم، مخصوصاً در دانش فیزیک، مثلاً در ذرات بنیادی، نتیجهٔ تئوریهای ما بهاضافهٔ مشاهداتمان هستند. ما در ذرات بنیادی مشاهدهٔ مستقیم نداریم، و در کیهانشناسی هم تئوریهایمان بهگونهای دخالت میکنند. مثلاً تمام ماجرای وجود مادهٔ تاریک و انرژی تاریک نتیجهٔ ایمان ما به نسبیت عام است؛ اگر کسی تئوری نسبیت عام را زیر سؤال ببرد، نمیشود نتیجه گرفت که مادهٔ تاریک وجود دارد.
الان در موقعیت ویژهای هستیم و خیلی راحت میشود این را جا انداخت که در فیزیک فکتهای زیادی وجود دارد که نتیجهٔ تئوریهای ما هستند و ممکن است غلط باشند، ولی در حال حاضر فکتاند. ما، یعنی جامعهٔ فیزیک، داریم میکوشیم در فیزیک تئوریهایی بسازیم که این فکتها را توجیه کنند. ببینید، یک نکتهٔ خیلی مهم فلسفهٔ علم پوپر این است که علم را بهعنوان فعالیتی اجتماعی در نظر میگیرد: ساینس بهعنوان همان چیزی که همین الان روی آن کار میکنیم؛ انسانهایی هستند، دانشمندان، و میخواهد ببیند اینها چه میکنند؛ نه بحثی فلسفی و مجرد دربارهٔ اینکه ساینس آرمانی چیست و چه نیست. بنابراین پوپر از دیدگاه عملی دقیقاً معتقد است که فکت همان چیزی است که همه توافق دارند درست است.
حتی جاهایی که برای به دست آوردن یک فکت از تئوری استفاده نمیکنیم و کموبیش مشاهدهٔ مستقیم انجام میدهیم، مثلاً حداکثر از ابزاری مثل تلسکوپ استفاده میکنیم که به نظر میآید مشاهده با آن دیگر خیلی بار تئوریک ندارد، ها؟ تئوریای که در آن به کار میرود در حد قوانین نور و عدسی و مانند اینهاست؛ هرچند به هر حال همهٔ ابزارهای ما بر اساس تئوری کار میکنند. مثالی میزنم تا برایتان روشن شود که چرا حتی در حالتهای ساده هم ممکن است یک واقعیت فکت باشد یا نباشد. فرض کنید یک مشاهدهٔ مستقیم، مثلاً مشاهدهٔ کسوفی در لحظهای خاص، مثل همان کسوف معروفی که نهایتاً بر اساس آن نسبیت عام تأیید شد که نور در میدان جاذبه منحرف میشود. فرض کنید چنین آزمونی را انجام میدهیم: مثلاً گروهی به جزیرهای خاص رفتهاند، ایستادهاند و مشاهده را انجام دادهاند، و سرپرست تیم دانشمند خیلی بزرگی است که همه به او اعتماد داریم. او آنجا میرود و اعلام میکند که این مشاهده را انجام داده است. ما که ندیدهایم؛ به آن آدم اعتماد میکنیم. چون جامعهٔ علمی او را تأیید میکند، همهٔ دنیا قانع میشوند که او واقعاً این مشاهده را انجام داده است. شاید هیچ فیلمی هم نگرفته باشد، یا حتی اگر فیلم گرفته باشد، میشود در درستی یا نادرستی فیلمش خدشههایی وارد کرد. به هر حال ما بر پایهٔ اعتمادی که به جامعهٔ علمی داریم، آن را بهعنوان فکت پذیرفتهایم و همه قانع شدهایم که نظریهٔ نسبیت عام درست است.
حالتی کمی حادتر را در نظر بگیرید: فرض کنید در همان لحظهای که این آزمایش انجام میشد، شهابی هم سقوط کرد و همهٔ کسانی که آزمون را انجام میدادند از بین رفتند و فقط دفترچهای از یکی از آنها باقی ماند که در آن یادداشتهایی دربارهٔ مشاهدات خودش دارد. حالا ببینید چگونه میشود فهمید که آن مشاهده انجام شده است یا نه. باید دفترچه را بیاورید و مثلاً به افراد خانوادهٔ کسی که دفترچه ظاهراً به او تعلق دارد نشان دهید تا تأیید کنند که این دفترچه مال اوست. انگار باید دادگاهی تشکیل شود تا معلوم شود چیزی که من پیدا کردهام به کسانی که آنجا بودند مربوط است یا نه، و بعد بهگونهای تأیید شود که این یادداشتها به آن واقعه مربوطاند و پس انگار او آن را دیده است. اگر آن فکت چیزی باشد که مثلاً هر یک میلیون سال یک بار مشاهدهشدنی است، ناچارم چنین کاری بکنم تا بفهمم آن اتفاق افتاد یا نیفتاد. این همان ایدهای است که پوپر میگوید: انگار همیشه هیئت منصفهای هست، قضاتی هستند، که قضاوت میکنند آنچه ما میگوییم فکت هست یا نیست. دقت میکنید؟ درست است که مثال خیلی حادی میزنم، ولی طبیعت کار را نشان میدهد.
پس فکت چیزی نیست که لزوماً با چشم مشاهدهشدنی باشد، همهٔ مردم دیده باشند و همه به آن یقین داشته باشند. در هر دانشی همیشه جامعهای علمی هست که انگار برای ما تأیید میکند و گواهی میدهد که اینها در حال حاضر فکتهای ما هستند، و خودشان هم هیچوقت یقین ندارند که همهٔ چیزهایی که بهعنوان فکت پذیرفتهاند درست است. علامت سؤالی روی همهشان هست و روی بعضیها ممکن است علامت سؤالهای بزرگی باشد، مثل همین موضوع مادهٔ تاریک، که الان مسئلهٔ فیزیکی فوقالعاده مهمی است و بعضیها قبول ندارند که مادهٔ تاریک وجود دارد. میگویند مشاهداتی که وجود مادهٔ تاریک را الزامی میکنند، در واقع مشاهداتیاند که دارند نسبیت عام را رد میکنند؛ اگر بخواهیم نسبیت عام را نگه داریم، باید قبول کنیم که مادهٔ تاریکی وجود دارد. دقت میکنید؟ همیشه این دیدگاه میتواند باشد که بعضی از تئوریها دارند با مشاهدات رد میشوند؛ منتها فیزیکدانها نسبیت عام را آنقدر دوست دارند، و دوستداشتنی هم هست، که حاضرند اگر ۱۰۰ سال دیگر هم مادهٔ تاریک را پیدا نکنند، فرض کنند که مادهٔ تاریک وجود دارد، مگر اینکه شواهد خیلی قاطعی علیه نسبیت عام پیدا شود.
خب، اگر اینطور است و قرار است فکتها را جامعهای بپذیرد یا رد کند، پس چه اشکالی دارد که روانکاوها هم بیایند و روی فکتهایی توافق کنند؟ نه بهطور مصنوعی. اگر واقعاً الان همهٔ کسانی که در زمینهٔ روانکاوی کار میکنند قانع شده باشند که مشاهدهٔ فروید و برویر دربارهٔ پدیدهٔ تخلیه درست است، و مثلاً کموبیش اینجا و آنجا هم مشاهدات مشابهی شده باشد یا هر روز چنین مشاهداتی ثبت شود، آیا نمیتوانیم آن را بهعنوان فکت بپذیریم، فقط چون شبیه فکتهای فیزیکی نیست؟ اگر سازوکار کلی پذیرفته شدن چیزی بهعنوان فکت این است که جامعهای علمی آن را بهعنوان فکت بپذیرد، پس با وجود مشکلات ذاتی روانکاوی، مثلاً همان عیب که همهٔ پدیدههای روانکاوی ممکن است نتیجهٔ تلقین باشند، اگر همهٔ دانشمندان قانع شوند که احتیاطهای لازم انجام شده، اثر تلقین تا حد ممکن کم شده، اتفاقی ثبت شده و بارها هم این کار تکرار شده است، میشود آن را بهعنوان فکت پذیرفت و گفت در دیسیپلین روانکاوی مجموعهای از فکتها داریم. متوجه منظورم هستید؟
بهنوعی در فیزیک هم عدم دقت وجود دارد. مثلاً فرض کنید برای آزمایشی محیط خلأ ایجاد میکنید؛ به هر حال چیزهایی در آن هست و نمیتوانید بگویید واقعاً خلأ ایجاد کردهام. ولی جامعهٔ فیزیک بهگونهای قبول دارد که در حد دقتی که به خرج دادهاند، میشود به آن محیط گفت محیط خلأ. درست؟ یعنی تجربیات ما نشان میدهد که تعداد ذرات آنقدر کم شده است که اگر آزمایش را انجام دهیم و بارها تکرار کنیم، نتیجه درست است. در هر آزمایشی همیشه عدم دقت هست. اصلاً فیزیک کوانتوم به ما میگوید که مثلاً در ذرات بنیادی عدم دقت بهگونهای ذاتی است؛ نمیتوانید اندازهگیریهایتان خیلی دقیق باشد و هرچه ریزتر میشویم، عدم دقت بیشتر میشود. پس بیاییم با عدم دقت در روانکاوی اینگونه کنار بیاییم که جامعهٔ روانکاوی ممکن است بعضی چیزها را بهعنوان فکت بپذیرد، و همانطور که تأیید میکنیم فیزیکدانها فکتهای خودشان را دارند، به روانکاوها هم اجازه دهیم فکتهای خودشان را داشته باشند و در ایجاد فکت زیاد مزاحمشان نشویم.
من این فیلم را ندیدهام. میدانم کدام فیلم را میگویید و میدانم ماجرایش به موجوداتی بهاصطلاح فرازمینی مربوط است، ولی نمیدانم چه اتفاقی در آن میافتد. ماجرا این است که کسی رفته است ولی حرفش را باور نمیکنند. این فیلم در خیلی جاها فیزیکی با بنیانی فلسفی دارد. من واقعاً فکر میکنم کاملاً ممکن است در آینده چنین اتفاقهایی بیفتد: در سفرهای فضایی ممکن است کسی شاهد ماجرایی باشد و بعد اصلاً مجبور شوید او را پشت دستگاه دروغسنج بنشانید تا معلوم شود راست میگوید یا دروغ.
این حرف پوپر که فکتهای ما تا اندازهای ناشی از قراردادها هستند، حرف کاملاً موجهی است. بیایید این سادهانگاری را کنار بگذاریم. هرچند گمان میکنیم در فیزیک واقعیتها را همینطور رک و راست میبینیم، واقعاً اینطور نیست؛ آزمایشهای پیچیدهای بر اساس تئوریها انجام میدهیم و حتی ممکن است شواهد گاهی به قضاوتهای خاصی نیاز داشته باشند.
الان مواردی هست، و اتفاقاً من این موارد را خیلی دوست دارم، که پدیدههایی گزارش شدهاند که چون غلط بودند، طبعاً اسمهایشان هم معروف نیست. یک بار پدیدهای مربوط به «پروژهن» سرد، یا چیزی از این دست، گزارش شد؛ نامش را دقیق نمیدانم. هیجان عظیمی در دانشگاهها به پا شد و همهجای دنیا شروع کردند تا همان محیط آزمایشی را تشکیل دهند و این پدیده را مشاهده کنند. بعضیها موفق شدند و بعضیها، یعنی اکثراً، موفق نشدند. چند دانشگاه هم از شدت هیجان گزارش دادند که موفق شدهایم. بعد معلوم شد که کل ماجرا غلط بوده است. این یکی دو مورد است؛ دستکم «ذرات n» را هم داریم. چون اینها اصلاً غلط بودند، اسمهایشان را هم نشنیدهاید، ولی فکر میکنم برای کسی که به فلسفهٔ علم علاقهمند است، چیزهای جالبیاند: چیزهایی که میرفتند وارد علم شوند و نشدند، چون در واقع تأییدیه نگرفتند و معلوم شد در آزمایش خطاهایی وجود داشته است.
بگذریم. من دارم میکوشم روانکاوی را کمی نجات بدهم. روانکاوی به آن معنایی که از دانش میخواستیم علم نیست و مثلاً با آن دقت مثل فیزیک نیست، ولی شاید به یک معنا بشود در دیسیپلین پوپری جایش داد: فکتها را جامعهٔ علمی تأیید کند و من روی آنها کار کنم، تئوریهایم را بسازم، و الی آخر. منتها حالا مشکل چیست؟ مشکل این است که جامعهٔ روانکاوی روی هیچ چیز توافق ندارد. پس در حال حاضر از این حرفها هم نمیشود روانکاوی منسجمی درآورد. فرویدیها روی فکتهایی توافق دارند و یونگیها روی چیزهای دیگری بهعنوان فکت توافق دارند که فرویدیها آنها را خرافات میدانند. بهاصطلاح رفتارگراها هیچکدام از چیزهایی را که اینها فکت میدانند قبول ندارند، چون میگویند اندازهگیریپذیر نیست، و الی آخر. بنابراین ما در شاخهای از علم هستیم که هیئت منصفهاش روی چیزی توافق نمیکند؛ روی فکتهای فرویدی توافق وجود ندارد و اختلاف نظر هست. همانطور که جاهایی مکاتب مختلف فلسفی وجود دارد، اینجا هم مکاتب مختلفی وجود دارد.
اگر حرفهای من در حال حاضر نتیجه نمیدهد، دوباره تکرار میکنم که لزومی ندارد فکر کنیم روانکاوی هیچوقت به دانشی تبدیل نمیشود که فکتهای خودش را داشته باشد. دقت میکنید؟ ممکن است اگر شیوههای درمان فرویدی واقعاً موفق بودند، این انشعابها در روانکاوی پدید نمیآمد. به نظر من شیوههای درمان فرویدی و توضیحات فرویدی بهطور واقعی نقطهضعفهایی داشتند و جا نیفتادند: درمانها به نتیجه نرسید و نهایتاً آدمها انشعاب کردند، یا تئوریها به نتایجی منجر شد که چندان معقول به نظر نمیرسید و بنابراین کسانی از آن جدا شدند. ولی اگر روزی به مدلهای روانکاوی خوبی برسیم که به واقعیت نزدیکتر باشند، آنوقت ممکن است این مدلها جذابیت داشته باشند، اکثریت آدمها به یک مدل اعتقاد پیدا کنند و نهایتاً پدیدههایی هم نزد همهٔ کسانی که روانکاوی را قبول دارند بهعنوان فکت پذیرفته شود و جامعهٔ علمی جهانی هم آن را بپذیرد. این راهی است که روانکاوی از آن میتواند شبیه دانشی به معنای معمول بشود، بیآنکه لازم باشد آزمونهای کمّی و تجربی دقیقی مثل فیزیک داشته باشیم. به نظر میرسد عدم دقتش تا حدودی ذاتی است، ولی این مانع نمیشود که بهگونهای به چیزی شبیه علم تبدیل شود، یعنی با این مدل پوپری علم حساب شود.
ریشهٔ اینکه در روانکاوی واقعاً توافق وجود ندارد، دقیقاً همین است که فکتها و دادهها دقیق نیستند. شاید در فیزیک مردم به توافق میرسند، چون آزمایشها تکرارپذیرند؛ با هر دقتی که بخواهید میتوانید آزمایشی را تکرار کنید و واقعاً همینطور است: سال به سال و دهه به دهه دادههای فیزیکی در رقمهای اعشار جلو میروند. مثلاً پیشبینیهای نسبیت عام را تا ۱۴ رقم اعشار اندازه میگیرند و درست از آب درمیآید. فکر میکنم QFT، یعنی کوانتوم فیلد تئوری، اصلاً رکوردهایی را شکسته است، با اینکه تئوری کمی پیچیدهای به نظر میرسد؛ شاید بعضیها در نگاه اول باورشان نشود که چنین تئوریای درست باشد، چون کمی غیرعادی است و در واقع از خود مکانیک کوانتوم هم پیشرفتهتر است. اندازهگیریهایی که پیشبینیهای کوانتوم فیلد تئوری را میسنجند واقعاً فوقالعادهاند؛ فکر میکنم اصلاً در تاریخ بشر سابقه نداشته است که تئوریای چنین نتایج دقیقی داشته باشد. روانکاوی اینگونه نیست و به نظر میرسد هیچوقت هم اینگونه نخواهد شد؛ بنابراین نتیجهاش این است که مردم با هم به توافق نمیرسند. درست؟
متوجه شدید مشکل اینجا چیست؟ میخواهم بگویم تا حدودی باید مشکل را بپذیریم، ولی اینطور هم نیست که کاملاً ناامیدکننده باشد. اولاً همین الان امکان این هست که تئوریها اصلاح شوند و توافقهایی صورت بگیرد، و در آینده هم حتی امکان دارد دادهها جنبهٔ کمّیتر و اندازهپذیرتری پیدا کنند؛ از نوروساینس و از دانشهای دیگری که به روانکاوی نزدیکاند استفاده کنیم و بتوانیم پدیدههایی را ثبت کنیم. میدانید که همین الان آزمایشها اینگونه انجام میشود؛ مثلاً رؤیا دیدن یا ندیدن یک آدم را دستکم میشود از روی امواج مغزش ثبت کرد. همه توافق دارند که این نوع امواج نشانهٔ این است که این آدم الان در فعالیت رؤیا دیدن است. بنابراین دستکم میتوانم ثبت کنم که این آدم الان رؤیا میبیند یا نه، هرچند اصلاً نمیفهمم چه رؤیایی میبیند. ممکن است بعداً بشود چیزهای دقیقتری ساخت؛ نه اینکه رؤیای طرف را دقیقاً ببینیم، که حتی آن هم بهطور ذهنی تصورپذیر است، ولی به هر حال ممکن است بتوانیم از روی ثبت سیگنالهایی چیزهای بیشتری دربارهٔ رؤیا بفهمیم.
حالا وقتی فکتهایی وجود ندارد که روی آنها توافق شده باشد، چه مشکلی پدید میآید؟ میخواهم تأکید کنم که ایدهٔ پوپری، که فکتها چیزهاییاند که جامعهای روی آنها توافق میکند، فراتر از این است که چیزی را ساینس بدانیم یا ندانیم. دستکم احساس شخصی خودم این است که اینها قواعد کلیِ بینالاذهانی دانستن یک دانش است. دقت میکنید؟ بینالاذهانی یعنی من دانشی را اعلام کنم و بتوانیم دربارهاش بحث کنیم. حتی علمی بودن و نبودن را هم کنار بگذارید. مشکلی که دربارهٔ روانکاوی وجود دارد تقریباً تا این حد عمیق میشود که روانکاوی، چون در حال حاضر فکتهای توافقپذیری ندارد، دانشی بینالاذهانی نیست. یعنی نمیتوانم آن را وسط بگذارم؛ چون چگونه میشود دربارهٔ دانشی بحث کرد؟ من میخواهم آدمی را قانع کنم که روانکاوی درست است یا غلط. بینالاذهانی بودن یعنی بتوانم چیزی را بهعنوان دانش عرضه کنم و درستی و نادرستیاش، به هر نحو ممکن، کنکاشپذیر باشد، چه با آزمون تجربی و چه به شیوهای دیگر. وقتی میخواهم دربارهٔ دانشی بینالاذهانی بحث کنم، باید به جایی برسم که فکتهایی و چیزهایی مورد توافق باشد تا با این وسایل آدمها را قانع کنم که این درست است یا غلط. وقتی فکتهای پایهای ندارم، یعنی روی هیچ چیزی توافق ندارم، نتیجهاش این است که نمیتوانم در میان مردم از آن دفاع کنم.
من هی دارم بهگونهای عقبنشینی میکنم؛ مثل اینکه سنگرهایی را از دست میدهیم و میخواهیم دستکم سنگری را نگه داریم تا کلاً نابود نشویم. برای همین میگویم حالت دفاع دارم. میپذیرم که در حال حاضر مشکلات اساسیای وجود دارد برای اینکه روانکاوی را ساینس بدانیم، یا حتی بهنوعی دانشی بینالاذهانی بدانیم؛ ولی میخواهم این را جا بیندازم که اینها سنگرهای آخر نیستند. سنگر نهاییای هست که میتوانیم در آن موضع بگیریم، و آن این است که چه لزومی دارد همهٔ دانشها بینالاذهانی باشند؟
بیایید اینگونه تصور کنیم: من الان به نظریهٔ یونگ دربارهٔ رؤیا علاقهمندم و فکر میکنم نظریهٔ فروید دربارهٔ رؤیا غلط است، و شاید به هیچ وجه هم نتوانم شما را قانع کنم که درست فکر میکنم. ولی خودم چگونه به این نتیجه رسیدهام؟ مثلاً از رؤیاهای خودم. آدمی را در نظر بگیرید که زندگی شخصی و رؤیاهای خودش را بررسی کرده، هر دو روش تعبیر رؤیا را یاد گرفته و بعد به این نتیجه رسیده است که این یکی بهتر کار میکند. من به این نتیجه میرسم که این تئوری درست است، ولی نمیتوانم آن را برای شما توضیح بدهم. خب، چه اشکالی دارد؟ مگر بعضی از دانشهای ما همین الان اینگونه نیستند؟ فرض کنید همهتان آدمهای شکاکی هستید. من مطمئنم که وجود دارم و نمیتوانم به شما ثابت کنم که وجود دارم. پس بگویم وجود ندارم؟ چون گزارهٔ وجود داشتن من گزارهای بینالاذهانی نیست و با هیچ فکتی هم دفاعپذیر نیست؛ شما میتوانید در آن خدشه وارد کنید. من چگونه میخواهم به شما ثابت کنم که وجود دارم؟ اگر آدم شکاکی در وجود عالم خارج شک کرده باشد، در وجود من هم شک میکند و من هم راهی ندارم.
حتی اگر توی گوشش هم بزنم، باز با استدلالهای خودش میگوید که این هم چیزی در تصورات من است. لزومی ندارد به وجود من ایمان پیدا کند، و من برای آدمی که هیچ اصل مشترک، هیچ فکت مشترک و هیچ چیز مشترکی با من ندارد، هیچ راهی ندارم که چیزی را ثابت کنم. ولی من در وجود خودم شک نمیکنم، با اینکه میدانم این نوع گزارهها بینالاذهانی نیستند.
پس شاید الان در موقعیتی هستیم که روانکاوی علم دقیقی نیست؛ بنابراین شاید واقعاً دور از انتظار باشد که مردم خیلی سریع به توافق برسند که مثلاً این شعبهٔ روانکاوی درست است و آن یکی غلط. میبینید که هر کسی در حوزهٔ روانکاوی خودش است و دیگران را تخطئه میکند؛ علم روانکاوی الان واقعاً اینگونه است. فرویدیها یونگیها را قبول ندارند، یونگیها فرویدیها را قبول ندارند و هیچکدام لکانیها را قبول ندارند. لکان هم یونگ را قبول ندارد، ولی نکتهای هست: لکان بهنوعی میگوید من فروید را قبول دارم ولی فرویدیها را قبول ندارم، و مثلاً میگوید شما منحرف هستید. ولی اشکالی ندارد؛ معنایش این نیست که اینها علم نیستند و باید از آنها دست برداریم. ممکن است خیلی از دانشها در ابتدای امر در چنین وضعیتهایی بوده باشند و بعداً همگرا شده باشند و نظریهٔ خوبی جا افتاده باشد.
بنابراین من مدام میگویم کمی عقبنشینی کنیم و قبول کنیم که نمیشود خیلی زیادهگویی کرد و ناگهان گفت روانکاوی به پایگاه خیلی محکمی دست پیدا کرده است. ولی در عین حال که جایی سنگر میگیریم، امید به آینده و تهاجم هم داریم که بتوانیم روزی سنگرهای از دست رفته را پس بگیریم. به هر حال این دفاع خیلی محتاطانهٔ من است: حتی اگر همهٔ آن حرفها را بپذیریم، روانکاوی همچنان دانشی درخور توجه است. طبیعت روانکاوی طوری است که مثل فیزیک دقیقشدنی نیست؛ دستکم به این زودیها نمیتوانم، و شاید هیچوقت نتوانم، آن را مثل فیزیک دقیق کنم. جلوتر که میرویم، میکوشم کمی روشن کنم که روانکاوی آشکارا دانش خاصی است و همین خاص بودنش آن را جالب میکند، نه بد. ولی با همهٔ انتقادهای فلسفیای که به روانکاوی میکنند، هنوز میتوانیم پافشاری کنیم که روانکاوی جایی در دانش بشری دارد. دستکم هدف من این است که همینطور همهٔ نظریهها و انتقادها را بگویم و آخر کار شما بهگونهای قانع شوید که روانکاوی علمی است که کاربرد دارد؛ یعنی اگر کسی روانکاوی یاد گرفته باشد، میتواند چیزهایی از دنیا بفهمد و تحلیلهایی بکند که دیگران نمیتوانند. میکوشم ارزش همین روانکاوی موجود را در عمل به شما نشان دهم، و این خودش نوعی دفاع واقعی از روانکاوی است.
برویم سراغ آن بحث میانپردهای که گفتم دوباره به آن برمیگردم: مسئلهٔ ریداکشن (reduction). یعنی اینکه ما چیزی را علم میدانیم، اگر بتوانیم نشان دهیم که نتیجهٔ دانشهای گذشته است، حتی اگر هیچ فکتی هم نداشته باشد. مثلاً من الان تئوریای را بر مبنای تئوریهای فیزیکی میسازم و خیلی خوب میکوشم نشان دهم که فیزیک موجود چنین نتایجی به بار میآورد. ممکن است هیچ دادهٔ تجربی خوبی هم نداشته باشد، ولی چون پایهاش محکم است، پس تئوری خوبی است. درست؟ بخشی از کار فروید واقعاً اینگونه است: تکیه کردن به تئوریهای فیزیکی، مثلاً مفهوم انرژی، و به عصبشناسی و داروینیسم، یعنی به شاخههایی از دانش، از بیولوژی و نورولوژی و فیزیک. همهٔ این دانشهای موجود، که قابل اتکا به نظر میرسند، کنار هم پایههایی درست میکنند که فروید مثلاً میگوید چون آنها درستاند، پس باید اینگونه باشد. میبینید که بعضی از گزارههای فروید اینگونهاند. مثلاً من کوشیدم اینگونه توجیه کنم که انرژی چگونه در عصبها منتشر میشود تا به حداقل تنش برسیم، و به آن مثل یک اصل فیزیکی نگاه کنیم: اینکه سیستمی میکوشد خودش را در حداقل تنش نگه دارد. بعد نتیجه بگیریم که برای پیدا کردن عاملهایی که بیشترین دخالت را در رفتارهای بشر دارند، باید نگاه کنیم که چه لذتهایی بیشترین تأثیر را روی بشر میگذارند؛ و چون میخواهیم بهگونهای فیزیکال نگاه کنیم، باید به جسم نگاه کنیم و ببینیم کدام لذتهای جسمانی بیشترند، و همینطور الی آخر، تا برسیم به اینکه مثلاً جنسیت باید منبع اصلی انرژی باشد. خود فروید معتقد است که دیدگاههایش را مثلاً دربارهٔ جنسیت از تجربههایی به دست آورده است، ولی نهایتاً در فضای فکری فروید این الزامات هم وجود دارد.
یعنی میشود اینگونه هم نگاه کرد که چون میخواهیم به دانش گذشته متکی باشیم، گزارهای را نتیجه گرفتهام و در تئوری خودم گذاشتهام، و این حتی میتواند بهنوعی مستقل از مشاهدات باشد: نتیجهٔ ضرورتهایی است که سایر دانشها برای من ایجاد میکنند. دقت میکنید؟ این هم نوعی علمی بودن است: گزارههایی که نتیجهٔ علوم موجودند، دانش حساب میشوند. همین حرفهایی که میزنم کمی جای بحث دارد، ولی فکر میکنم نکتههای اصلیاش بدون ورود به جزئیات فهمپذیر است.
دفعهٔ قبل اشارهای به این موضوع کردم که ریداکشن، یعنی اینکه بخواهم روانکاوی را بر اساس فیزیک و دانشهای پایینتر از آن بسازم، در حال حاضر از نظر فلسفی اساساً زیر سؤال است. تمایل عمومی فلسفی در حال حاضر این است که به دیسیپلینهای مختلف علمی تا حدی استقلال بدهیم، و دلایلش را هم کوشیدم بگویم. الان چیزهایی را که آن دفعه نگفتم میگویم و به نکتههایی هم اشاره میکنم که به نظر خودم خیلی مهماند.
دفعهٔ قبل گفتم که یک مشکل این است که در زمان فروید این احساس وجود داشت که دانشی پایهای به نام فیزیک، اساساً همان فیزیک نیوتونی، پدید آمده است که به نظر میآمد همهچیزِ آن دانش پایه را میدانیم، و بنابراین پایهٔ قابل اتکای هرم دانش درست شده است. فیزیک را شناختهایم، و شیمی را هم که روی آن است به نظر میآید تا حد خیلی خوبی شناختهایم، و همینطور داریم بنا میکنیم: بیولوژی را پدید بیاوریم، بعد روی آن نورولوژی را، و همینطور بیاییم به سایکولوژی و به سطوح بالاتر این هرم دانش برسیم. این نکته آشکارا زیر سؤال رفت. در زمان حیات فروید آن قدرت و حاکمیت فیزیک نیوتونی کلاً از هم پاشید: نسبیت آمد و بهاصطلاح فروپاشیای پدید آورد؛ نسبیت خاص، بعد نسبیت عام، و بعد کوانتوم آمد، و میشود گفت دیگر کلاً چیزی از فیزیک نیوتونی باقی نماند. انگار همهجا همهچیزِ تئوریهایش بهگونهای غلط از آب درآمد، و این ضربهٔ خیلی سنگینی به جامعهٔ علمی جهان بود، چون آن پایه را از دست دادند. بنابراین قبول کنید که واضح است از آن موقع به بعد ریداکشن اصلاً زیر سؤال رفته باشد. اگر بخواهم بر پایهٔ تئوریای ریداکشن انجام دهم که نمیدانم درست است یا غلط، شاید اصلاً بهتر باشد این کار را نکنم؛ به فکر خودم باشم، فعلاً بکوشم در دیسیپلین خودم فکتهای خوبی گیر بیاورم و تئوریام را بسازم، و خیلی هم نگران این نباشم که لزوماً با تئوریهای فیزیکی جور درمیآید یا نه.
پیش از آنکه این را ادامه دهم، اینجا نکتهای مقدم بر آن داشتم ولی وارد این بحث شدم؛ بگذارید این را تمام کنم. مثالی خیلی ساده بزنم تا ببینید وقتی روحیهای ریداکشنیستی دارید، چه مشکلی برایتان پیش میآید. مثلاً فیزیک را مفروض میگیرید؛ بنابراین فیزیک به شما جهانبینیای میدهد که در آن چیزهایی دیگر ممکن نیست، و حتی اگر مشاهداتی داشته باشید که به آن چیزهای ناممکن شبیه باشد، ممکن است ردشان کنید. چون مشاهدات روانکاوی که دقت کامل ندارند تا شما را مجبور کنند واقعیتی را بپذیرید؛ همیشه بهگونهای میشود در آنها خدشه وارد کرد. بنابراین میتوانم بگویم این پدیدهای که مشاهده کردهام توهم است، یا مثلاً تحت تأثیر تلقین پدید آمده است.
یک مثال خیلی واضح این است: در قرن نوزدهم مکانیک نیوتونی کاملاً مسلط بود؛ لاپلاس هم دیگر همهچیزش را تکمیل کرد و انگار با قاطعیت و اطمینان کامل در جهانی لاپلاسی زندگی میکردیم، جهانی که از ذراتی شبیه توپهای کوچک تشکیل شده بود. لاپلاس رسماً اعلام میکرد که اگر شرایط اولیهٔ جهان را به من بدهید، تا ابد میگویم چه اتفاقهایی در جهان میافتد، چون معادلهٔ دیفرانسیلی دارم که همهچیز را بهطور دترمینیستیک میگوید. حالا به انسان نگاه کنید: انسان بهگونهای احساس میکند که مثلاً اختیار دارد و رفتارهایش دترمینیستیک نیست. ولی در قرن نوزدهم دانش فیزیک به ما میگفت همهچیز دترمینیستیک است و بنابراین اختیاری که فکر میکنید دارید توهم است. اگر من ریداکشنیست باشم و بخواهم بگویم چون فیزیک این را گفته، پس در همهٔ علوم و همیشه باید به همهچیز اینگونه لاپلاسی نگاه کنم، نتیجهاش این است که تمام جزئیات همهٔ انسانها، از شکل و قیافه تا رفتار، دترمینیستیک تعیین شده است و بنابراین توهمی در وجود ما هست که بهگونهای احساس اختیار میکنیم. بنابراین در قرن نوزدهم اگر میخواستید روانکاویای بنا کنید، باید کلاً دترمینیستیک میبود و اختیار را توهم میدانستید.
ببینید اینجا مشکلی وجود دارد، و جلوتر بیشتر دربارهاش بحث میکنم. من اختیار را انگار بهگونهای میبینم و تا حالا مطمئن بودم که اختیار دارم. تئوریهایی فیزیکی آمدند و این را نقض کردند، و ایمانم به آن تئوریهای فیزیکی باید باعث شود چیزی را که انگار میبینم کنار بگذارم؛ در حالی که در روانکاوی دیگر نمیشود چیزی را واضحتر از این دید که من احساس میکنم اختیار دارم و در درون خودم چنین احساسی دارم. آن تئوری فیزیکی، آن معادلات لاپلاس، به من میگویند این احساسی که داری توهم است و باید کنارش بگذاری. بنابراین ریداکشنیست بودن ممکن است این صدمه را برساند: یاد میگیرم دنیا را جور دیگری ببینم و بعد طبعاً بعضی از فکتها را کنار میگذارم؛ فکتهایی که اگر در یک قرن از همهٔ آدمها میپرسیدید، ممکن بود قبول داشته باشند، مثلاً اینکه اختیار دارند، و همه هم بهعنوان یک تجربه میگویند من احساس اختیار میکنم. ولی باید بگویم این احساس توهم است. درست؟ البته میخواهم بگویم ممکن است توهم باشد. ولی آیا به این راحتی چیزی را که احساس میکنم و عمومیت هم دارد، یعنی همه احساسش میکنند، کنار بگذاریم، فقط برای اینکه تئوریهایی پایه این را به ما میگویند؟ بعداً این تئوریهای پایه به هم خوردند: دترمینیسم به آن معنای لاپلاسیاش دیگر الان وجود ندارد، و از دیدگاه بعضی از فیلسوفها مکانیک کوانتوم مثلاً راه را برای اختیار باز کرده است.
ببینید اینجا چه اغتشاشی پدید میآید: من چیز واضحی را که میبینم، به خاطر تئوریهای پایهای کنار بگذارم که معلوم نیست درست باشند ولی بهگونهای فکر میکنم درستاند؛ فردا آن تئوریها عوض شوند و بگویند حالا این درست است و من هم بگویم این درست است. آیا اینطور است که حتی واضحترین چیزی را که در روانکاوی مشاهده میکنم، اگر مثلاً با فیزیک نمیخواند، باید بگویم وجود ندارد؟ در حالی که آن فیزیک ممکن است غلط باشد. اگر در قرن نوزدهم مردم خیلی احساس اطمینان میکردند، الان دیگر این احساس را نداریم. به این دلیل خوب است به مشاهداتمان کمی استقلال بدهیم: اگر چیزی را میبینیم که درست است، بگوییم شاید از آن بشود نتیجه گرفت که آن تئوری غلط است. میدانید؟ احساس من این است. چرا در قرن نوزدهم کسی نگفت چون من اختیار دارم و مطمئنم که اختیار دارم، و این دانش خیلی قویای در درون من است، پس جهان لاپلاسی نیست، و بروم ببینم چرا میگویند لاپلاسی است؛ جایی تئوریها اشکال دارند؟
این بحث را من خیلی جاها مطرح میکنم و فکر میکنم بحث آموزندهای است. در یونان دیدگاههای اتمیستی به دلایل فلسفی زیر سؤال بود. میگفتند اگر جهان از این توپهای کوچک، یعنی اتمها، تشکیل شده است، آیا آن اتمها بُعد دارند یا ندارند؟ اگر بُعد دارند، تجزیهپذیرند و میشود نصفشان کرد؛ بنابراین جهان نمیتواند اتمیستی باشد، یعنی از اتمها تشکیل شده باشد. درست؟ در قرن نوزدهم چند نفر آمدند این ایراد را به جهان لاپلاسی بگیرند؟ ایراد خیلی واضحی است: اگر دنیا از این توپهای کوچک تشکیل شده، آن توپها خودشان از چه تشکیل شدهاند؟ فیزیکدانها چقدر شک داشتند که جهان لاپلاسی است؟ آن هم به همان دلیل واضحی که یونانیها به آن اشکال میگرفتند که جهان نمیتواند از اجزای ریزی تشکیل شده باشد که تجزیهپذیر نیستند؛ چون اگر جسم و مادی باشند، طول و عرض دارند، میشود نصفشان کرد و به دو نیم در نظرشان گرفت، اجزا دارند، و الی آخر. چرا این مثال را زیاد میآورم؟ چون ایرادهای واضحی در جهان لاپلاسی وجود داشت، ولی در قرن نوزدهم کسی بهشدت به آن حمله نکرد و زیر سؤالش نبرد. فیزیکدانها اصولاً به این دلیل به دنبال اصلاح تئوریهای نیوتونی و لاپلاسی نرفتند؛ به این دلیل رفتند که بعداً مشاهداتی پیش آمد که نمیتوانستند توجیهش کنند. در حالی که این هم دلیل خوبی بود: این سؤال را نمیتوانی جواب بدهی، پس باید بروی و جوابش را پیدا کنی.
دلیل این واقعاً چیست؟ چرا این موضوع از نظر من اینقدر مهم است که مرتب میکوشم این نکتهٔ ساده را به کسانی که فلسفه یا فیزیک میخوانند بگویم و خودم هم رویش فکر کنم؟ این واقعاً دلیل اجتماعی داشت، نه دلیل علمی. دلیلش این بود که فیزیکدانها آدمهای خیلی موجهی شده بودند و فیزیک دانش خیلی برجسته و مهمی شده بود، و فلسفه دانشی کابوسوار و درپیت شده بود که کسی به آن توجه نمیکرد. میدانید منظورم چیست؟ حالا چه کسی میآید حرف فیلسوفها را گوش بدهد که مسائل یونانی را پیش بکشند؟ اینکه در دانش چه چیزی جریان اصلی میشود، بهشدت امری اجتماعی است، نه صرفاً علمی. این چیزی است که آدمها باید ببینند، و متأسفانه اکثر کسانی که در علم و حتی فلسفه کار میکنند، انگار این چیز ساده را نمیبینند. همین الان که مثلاً میگویم در فلسفهٔ علم این مُد است و اکثریت اینطور فکر میکنند که خوب است دیسیپلینها از هم مستقل باشند، آیا واقعاً این نتیجهٔ آن است که بحثها به اینجا رسیدهاند یا نه؟ گاهی اینها از امور اجتماعی نتیجه میشوند.
چون خیلی حاشیهای است، نمیخواهم واردش شوم؛ فقط دو دقیقه دربارهاش صحبت میکنم. ببینید، جریانهای اصلی مثلاً اینگونه پدید میآیند: الان روی چه شاخههایی از دانش سرمایهگذاری میشود؟ چرا مثلاً روی فیزیک، لیزر و هزار چیز دیگر سرمایهگذاری میشود و روی بعضی از شاخههای علمی نمیشود؟ چرا این اتفاق میافتد؟ شاخههایی که رویشان سرمایهگذاری میشود، آنهاییاند که خیلی به رسیدن به نتایج تکنولوژیک نزدیکاند. هرچه امکان اینکه از دانشی تکنولوژی تازهای دربیاید بیشتر باشد، آدمهای بیشتر و دولتهای بیشتری ترغیب میشوند که روی آن شاخهٔ دانش سرمایهگذاری کنند و پیشش ببرند.
مثلاً میگویند انقلاب شناختی در علوم شناختی از دههٔ ۵۰ به این سو پدید آمد و دلایلی علمی هم میآورند؛ مثلاً اینکه کتاب نوام چامسکی باعث شد انقلاب شناختی پدید بیاید. نمیخواهم انکار کنم که گاهوبیگاه کتابی خیلی خوب ممکن است انقلابی در یک رشته پدید بیاورد، ولی در واقع چیزهای دیگری هم هست؛ ملاحظات مهندسی هم هست. هوش مصنوعی پدید آمد؛ یعنی کمکم این تصور پدید آمد که ما میتوانیم چیزهایی بسازیم که شبیه ذهن انسان کار کنند. این مهندسی در واقع اول پدید آمد و در مهندسی سرمایهگذاری شد؛ لازم شد که مثلاً قوای شناختی انسان را مدل کنیم، سرمایهای به رشتهٔ هوش مصنوعی آمد، و به همین ترتیب علوم شناختی هم در واقع به دنبال آن پدید آمد: علومی تا حد ممکن دقیق که میکوشند مباحث ذهن انسان را به مدلهای ریاضی تبدیل کنند، ها؟ مدلهایی مثلاً تا حد ممکن بر پایهٔ کامپیوترهای رقمی. مثلاً چرا الان در علوم شناختی گرایش کامپیوتیشنالیست، که بهنوعی معتقد است ذهن شبیه کامپیوترهای رقمی کار میکند، اینقدر طرفدار دارد؟ چون دوست دارند اینگونه باشد؛ اگر اینگونه باشد، آنوقت میتوانیم به مهندسها مدل بدهیم تا مشابهش را بسازند. اگر من ادعا کنم که ذهن بشر کامپیوتیشنال نیست، آنوقت بهگونهای مهندسها را ناامید کردهام. آدمها چرا میروند روی چیزی کار میکنند؟ چون شغل ایجاد شده است.
میگویم کمی به این مسائل اجتماعی دقت کنید: دیسیپلینهایی با نتایج مهندسیای که دارند تقویت میشوند. فلسفه چه نتیجهٔ مهندسیای دارد؟ از ۳۰۰، ۴۰۰ سال پیش به این سو که دانش از حالت دانش محض بیرون آمد و جنبهٔ کاربردی، یعنی مهندسی، پیدا کرد، تمام شاخههای دانش که بهگونهای در تکنولوژی به درد میخورند بهطور نمایی رشد کردهاند و شاخههایی که به درد نمیخورند خیلی رشد نمیکنند. فلسفه در برابر فیزیک ضعیف میشود. اینکه کسی حرف فیلسوفها را گوش نمیدهد، نتیجهاش این نیست که حرفهایشان حرف حسابی نیست؛ پیشتر همین حرفها را گوش میکردند. ولی کار به جایی رسیده است که، همین الان در ایران نگاه کنید: شما دانشجوهای دانشکدهٔ مهندسی برق هستید. اگر الان دانشجویی از مثلاً دانشکدهٔ علوم اجتماعی یا فلسفه بیاید و مهندسی برق را زیر سؤال ببرد، توی دلتان نمیگویید که این آدم خودش را مسخره کرده است؟ این نفر آخر کنکور است و ما همه نفرات اول کنکوریم. در دنیا هم گرایشی وجود دارد که آدمهای قوی الان میروند فیزیک و ریاضی میخوانند، و کمتر چنین گرایشی هست که مردم بروند مثلاً هنرمند شوند یا فلسفه بخوانند. چرا؟ چون اینجا شغل وجود دارد و میتوانید درآمدهای بالایی پیدا کنید. میفهمید؟
چیزهایی هست که معمولاً دانشمندان و حتی فیلسوفها متوجهشان نیستند. این جریانهای اصلی، اینکه صدای حرف چه کسی بلندتر است و میتواند حرفهای دیگر را خاموش کند، صرفاً نتیجهٔ این نیست که حرفهایش از نظر علمی دقیقتر یا بهتر است؛ ملاحظات دیگری هم وجود دارد. بیچاره میشل فوکو همین را میخواست بگوید و مدام همین را میگفت که اصلاً دانش بیشتر قدرت است. فیزیکدانها به منابع قدرت دنیا وصل شدهاند و نظامهایی از قدرت حمایتشان میکنند؛ برای همین میتوانند سر فیلسوفها داد بزنند که بنشین سر جایت و حرف نزن. شاید واقعاً اینگونه بوده است، و شاید الان هم اینگونه باشد. همین الان هم در خیلی جاهای فیزیک اشکالهای فلسفی وجود دارد؛ چه کسی گوش میدهد؟ فیزیکدانها کار خودشان را میکنند. فیلسوفها ممکن است در دانشکدههای خودشان سروصدایی راه بیندازند، ولی کسی حرفشان را گوش نمیکند، چون به منابع قدرت وصل نیستند.
در مجامع علمی قویتر هم همین است. الان این همه آدم در دنیا در این دیسیپلینهای فرعی پزشکی کار میکنند، هومیوپاتی کار میکنند و هزار جور فکت هم میآورند که ما این درمانها را انجام دادیم و بیماران خوب شدند. کسی حرفشان را گوش میدهد؟ الان در دانشگاههای دنیا چند جا هومیوپاتی درس میدهند؟ چون دیسیپلین قدرتمندی در پزشکی وجود دارد که جلوی اینها را میگیرد. این فقط دانش نیست؛ زور هم اینجا کمی مطرح است. این همان چیزی است که فوکو میخواهد بگوید: آنچه فوکو بهعنوان دانش میبیند، فقط نتیجهٔ بحث کردن و آوردن استدلال بهتر نیست؛ نتیجهٔ این است که به کجا وصل هستی و مثلاً مجامع دانشگاهی چقدر تأییدت میکنند. فایرابند هم که فیلسوفی در حوزهٔ تحلیلی است. مجامع دانشگاهی پستمدرنها را که کلاً هیچ؛ مثل دیوانهها به آنها نگاه میکنند.
کتابی هست که الان دو بار به فارسی ترجمه شده است، از فیزیکدان معروفی به نام آلن سوکال و کسی که بهعنوان همکارش با او نوشته است. یکی آن را با عنوان «چرندیات پستمدرن» به فارسی ترجمه کرده و یکی هم اسمش را «کیاوههای مدرن روز» گذاشته است. کتاب خیلی جالبی است که از دیدگاه آدمی بهاصطلاح ارتدوکس، یعنی فیزیکدانی ارتدوکس که الان در مجامع علمی کار میکند، حرفهای شبهعلمی پستمدرنها را مسخره میکند. این کتاب داستان خیلی بامزهای دارد و شروع داستانش واقعاً جالب است. بحث حاشیهای خیلی طول کشید، ولی بگذارید بگویم.
سوکال مقالهای با عنوانی خیلی خیلی عجیب نوشت، چون میخواست نشان دهد که این بحثهای پستمدرن چقدر الکیاند. سوکال فیزیکدان خیلی معتبری است و اخیراً از نظر ریاضی هم کاری واقعاً فوقالعاده انجام داده است؛ یعنی فیزیکدانی است که در کارهایش نتایج ریاضی هم هست. الان نوع خاصی از فیزیکدانها پدید آمدهاند که در زمینههای ریاضی هم کارهای خیلی اساسی میکنند. او مقالهای نوشت با عنوانی تقریباً شبیه «کوانتوم گراویتی در دوران پستمدرن»؛ عنوان دقیقش را نمیدانم. آن را برای ژورنال خیلی معروفی از پستمدرنها فرستاد که از این تیپ مقالههای پستمدرن چاپ میکند. در این مقاله حرفهایی زد، مثلاً دربارهٔ عدد پی. پستمدرنها میگویند همهچیز در حال تغییر است، هیچ چیز ثابتی نیست، همهچیز نسبی است و اصلاً به هیچ چیز دانش نداریم، و از این حرفهای منطقی زیاد میزنند؛ او هم نوشت که مثلاً چرا عدد پی ثابت است؟ چه کسی میگوید ثابت هایزنبرگ اصلاً چیز ثابتی است؟ اینها هم ممکن است در طول زمان تغییر کنند. این حرفهای پیچیدهٔ فلسفی و فیزیکی را به هم بافت، و آنها هم چاپش کردند. فردای روزی که چاپ شد، نوشت که کل مقالهای که نوشته بودم پرتوپلا بود و فقط برای مسخره نوشتم؛ شما نمیفهمید و هر مزخرفی را که کمی از این حرفها در آن باشد و به دستتان برسد چاپ میکنید. در ادامه هم این کتاب را همراه با کس دیگری نوشت که مجموعهای از گفتههای آدمهای معروف پستمدرن را در آن جمع کرده و مسخره کرده است. مثلاً بودریار میگوید ما از جهان اقلیدسی مدرن وارد جهان نااقلیدسی پستمدرن شدیم، و او مسخره میکند که چه ربطی میان هندسهٔ اقلیدسی و نااقلیدسی با جهان مدرن و پستمدرن هست، و الی آخر.
من این کتاب را خواندم و به نظر من حرفهای خود او مسخرهتر از حرفهایی که آنها میزنند نیست. مثل آدمی است که در یک حوزهٔ علمی پرورش پیدا کرده و مدام چیزهایی را تکرار میکند، انگار حرفهای حوزهٔ خودش صددرصد درست است و اینجور نگاهی که اینها دارند درست است و آنها چرند میگویند. این حرف بودریار که از جهان اقلیدسی مدرن وارد جهان نااقلیدسی پستمدرن شدیم، خیلی هم قشنگ است؛ کمی تمثیل دارد و خیلی جالب است. اگر کسی بفهمد مدرن و پستمدرن یعنی چه و چگونه با هم فرق دارند، تشبیه خیلی قشنگی است که اولی را به هندسهٔ اقلیدسی و دومی را به هندسهٔ نااقلیدسی تشبیه کرده است. بگذریم؛ این میانپردهٔ خیلی طولانیای بود.
بگذارید نکتهٔ صفری را که میخواستم بگویم، پیش از این مشکل که ریداکشن ایجاد میکند، یعنی اینکه ممکن است ریداکشن را به تئوری غلطی انجام دهیم، بگویم. جز اینکه ممکن است تئوری پایهای که در نظر گرفتهایم غلط باشد و ما را به اشتباه بیندازد، تا جایی که چیزهای واضحی را که در تجربیات خودمان میتوانستیم ببینیم انکار کنیم، چون با چیزی که دیگران میگویند تناقض پیدا کرده است، مشکل دیگر این است که اکثر کسانی که در دیسیپلینهای سطح بالاتر، مثلاً در زیستشناسی یا روانکاوی، کار میکنند، واقعاً فیزیک را خوب بلد نیستند. دقت میکنید؟ معمولاً اینگونه است. الان چند روانکاو واقعاً مکانیک کوانتوم بلدند؟ فوقش کتابی توصیفی خواندهاند. تا فرمالیسم مکانیک کوانتوم را واقعاً یاد نگیرید و با آن کار نکنید، نمیفهمید مکانیک کوانتوم چیست؛ بنابراین ممکن است فکر کنید مکانیک کوانتوم چنین چیزهایی میگوید. بارها پیش آمده است که کسانی مثلاً میخواهند از تئوری کوانتوم استفاده کنند و نتایجی مثلاً دربارهٔ اختیار انسان بگیرند، و بعد صدای فیزیکدانها درمیآید که ما کی چنین چیزی گفتیم؟ منظور ما آن نیست، منظورمان این است. معمولاً کسانی که در سطح بالاتر در دیسیپلین خودشان کار میکنند، مشغول کارهای خودشاناند، و تئوریهای سطح پایین مثل فیزیک الان واقعاً آنقدر پیچیده شده است که مثلاً در زیستشناسی چند نفر هستند که QFT را بفهمند، یعنی فیزیک موجود را بفهمند، تا بتوانند مثلاً دربارهٔ کوانتوم گراویتی اظهارنظری بکنند یا از فیزیک نتایجی بگیرند؟ متوجه منظورم هستید؟ یک مشکل اساسی این است که اگر بخواهیم ریداکشنیست باشیم، به یک معنا باید تیمی تشکیل شود که اعضایش خیلی خوب با هم جفتوجور شوند و همهٔ سطوح پایین را پوشش دهند تا بشود چیزی گفت.
بهعنوان مثال، ببینید مفهوم رشد در فیزیک اصلاً بهگونهای معنا ندارد. رشد یعنی چه؟ رشد معنا دارد، ولی در عالم فیزیک رشد کردن معنا ندارد؛ کمیتهایی ممکن است زیاد شوند یا کم شوند. بگذارید چیز خیلی سادهتری بگویم: همین الان فیزیک موجود طبق قانون دوم ترمودینامیک به ما میگوید که آنتروپی جهان در حال زیاد شدن است؛ همهٔ واکنشها و همهچیز باید در جهت زیاد شدن آنتروپی باشد. اینطور نیست؟ فیزیک این را به ما میگوید. ولی به نظر میآید پدیدهٔ حیات برخلاف قانون دوم ترمودینامیک عمل میکند؛ یعنی هر پدیدهٔ حیاتی، هر پدیدهای که به رشد مربوط باشد، برخلاف آنتروپی، در واقع آنتروپی را کم میکند. این مشکلی است: یا زیستشناسها باید این را توجیه کنند، یا فیزیکدانها باید آن قانون را کنار بگذارند، یا فیزیکدانها بیایند توجیه کنند که چگونه ممکن است حیات پدید بیاید، یعنی در سیستمی واکنشهایی داشته باشید که آنتروپی سیستم را کم میکنند. شرودینگر ۵۰ سال پیش سخنرانی معروفی کرد و کوشید با مبانی فیزیکی توضیح دهد که چگونه ممکن است مثلاً در کرهٔ زمین چنین اتفاقهایی بیفتد: اگر در مجموع به سیستم جهان نگاه کنید، آنتروپی در حال زیاد شدن است، ولی بهطور موضعی جایی آنتروپی کم میشود. من کاری به این کار شرودینگر ندارم، و مطمئناً خیلیها هستند که توجیهات شرودینگر را نمیپذیرند. ولی این را بهعنوان پرسش در نظر بگیرید: بیایید در دورهٔ پیش از شرودینگر قرار بگیریم. فکر کنید ۱۹۴۰ است: قانون دوم ترمودینامیک چیزی میگوید که بر اساس آن نباید حیات شکل بگیرد و اصولاً نباید پدیدهٔ رشد وجود داشته باشد. بنابراین در قرن نوزدهم هم، که فروید در آن زندگی میکند، جهان اصولاً جهانی است که آنتروپی در آن همواره باید در حال زیاد شدن باشد.
طبعاً در فیزیک، بهعنوان علم پایه، مفهوم رشد معنا ندارد، مثلاً مفهوم کاهش آنتروپی معنا ندارد. بنابراین اگر من تحت تأثیر فیزیک باشم و فیزیک را خیلی عمیق ندانم، ممکن است به این نتیجه برسم که پس در پدیدههای روانی هم نباید قائل باشم که پدیدهای رشدی در حال رخ دادن است، و مثلاً بکوشم ریداکشن را به این شکل انجام دهم که سیستم در حداقل تنش قرار میگیرد. دقت میکنید؟ ممکن است مثلاً بگویم حیات به دلایلی اینگونه است که در حداقل تنش قرار نمیگیرد و مثلاً به دلایلی که نمیدانم چیست، در جهت کاهش آنتروپی پیش میرود. حالا فهمیدید منظورم چیست؟ اگر شرودینگر میخواست روانکاو باشد، با توجه به دانش عمیقتری که از فیزیک دارد، ممکن بود این در ذهنش القا نشود که باید تئوریهای روانکاویام را طوری بدهم که مدل روانیام شبیه سیستمی باشد که به سمت حداقل پتانسیل میرود یا مثلاً در جهت افزایش آنتروپی کار میکند. او چون فیزیک بیشتری میداند، ممکن است بفهمد که جایی بهطور موضعی میشود از رشد و مثلاً از کاهش آنتروپی حرف زد و هیچ اشکالی هم ندارد؛ بنابراین مدلم میتواند پیچیدهتر باشد. میتوانم مدلی کاملاً فیزیکی و ریداکشنیستی ارائه دهم که در آن مثلاً بشر به یک معنا موجودی کمالطلب باشد. میفهمید منظورم چیست؟
یک مشکل این است که وقتی ریداکشن انجام میدهید، معمولاً کسانی که میخواهند مدلهای روانکاوی یا زیستشناسی خودشان را بر اساس مدلهای سطح پایینتر و پایهایترِ دانش ارائه دهند، چون دانش پایه را خوب نمیدانند، ممکن است از بعضی امکانات غافل شوند و تئوریهایشان کاملاً مبتذل از آب دربیاید؛ مثلاً اینکه چون قانون دوم ترمودینامیک این را میگوید، دیگر هیچ؛ نمیتوانم از این حرف بزنم که سیستمم مثلاً بهطور ذاتی به سمت کمال یا رشد میرود، یا پیچیدگیاش زیاد میشود. میفهمید اشکال چیست؟ جز اینکه ممکن است بخواهیم ریداکشن را به تئوری غلطی انجام دهیم، چون تئوریهای پایهٔ ما به اندازهٔ کافی محکم نیستند، مشکل اساسیتری هم هست؛ مشکل صفر این است که این ریداکشنها معمولاً موفق نیستند، چون نسبت به فیزیک، و حتی شیمی یا زیستشناسی، خیلی سادهانگارانهاند. این مشکلی که میگویم به روانکاوی مربوط نیست؛ این جایی است که زیستشناسها باید محتاط باشند، چون پدیدهٔ حیات پدیدهای ضدآنتروپی، یعنی برخلاف قانون دوم ترمودینامیک، است، و به هر حال این خطر وجود دارد که کسی امکانات واضحی را که در فیزیک هست نبیند، چون فیزیک را خوب بلد نیست.
بگذارید با یک مثال نکتهٔ خیلی خیلی مهمتری بگویم. به نظر میآید تمام دانش، حتی تا همین الان، مثلاً دانش فیزیک، فاقد دیدگاه غایتشناسانه است. وقتی میخواهم بگویم این ذره چرا به آنجا رفت، باید بر اساس گذشته بگویم که گذشتهٔ این سیستم اینگونه بود و بکوشم توجیه کنم که چرا این اتفاق افتاد. نمیتوانید بهعنوان گزارهای فیزیکی بگویید این ذره به آنجا رفت، چون میخواست به آنجا برسد؛ یعنی برای رفتنش غایتی داشت. در ساینس، دستکم در فیزیک، ما مطلقاً توجیهات غایتشناسانه را قبول نداریم. مثالی خیلی ساده: اگر از کشاورزی، مثلاً آدمی مذهبی، بپرسید چرا باران میآید، ممکن است بگوید خداوند میخواهد رحمت خودش را نازل کند، یا بگوید باران میآید تا کشاورزی رونق بگیرد و مردم غذایی برای خوردن داشته باشند، و الی آخر. اینها حرفهای ساینتیفیک نیستند. باران میآید، چون باد آن ابر را آورد، ابر متراکم شد، دما چنین شد و به آب تبدیل شد و روی زمین آمد. آنچه ساینس توضیح میدهد بر اساس علت فاعلی است، نه علت غایی: چه اتفاقهایی افتاد و چه چیزی به چه چیزی خورد تا این قطرههای باران روی زمین آمدند. در توجیهات فیزیک غایتی وجود ندارد. درست؟
این حس علمِ بهاصطلاح بدون غایتشناسی را بهشدت در نظریهٔ فروید میبینید. فروید اصولاً بهجای این تصور طبیعی که رفتار از آن رو انجام میشود که آدمها تصمیم میگیرند به چیزی برسند و بعد آن کار را میکنند، مثلاً در تئوری عصبشناسیاش میگوید انگار این جریان الکتریکی دارد میآید، آنجا به دلایلی مسدود شده، یعنی مکانیسمهایی آن را مسدود کردهاند، و جریان مثلاً از طرف دیگر برقرار میشود. مخصوصاً در ابتدای کار روانکاوی به نظر میآید که فروید میکوشد این توجیهات طبیعی را کنار بگذارد که برای رفتارمان داریم؛ اینکه فکر میکنیم کارها را انجام میدهیم چون اهدافی داریم. از هرکس بپرسید چرا این کار را کردی، مثلاً چرا به دانشگاه آمدی، میگوید میخواستم علم یاد بگیرم، میخواستم شغل خوبی داشته باشم، و الی آخر. در حالی که اینها ساینتیفیک نیستند؛ این توجیهات شما توجیه علمی نیستند، چون به غایت اشاره میکنید.
فروید واقعاً چقدر میداند که غایتشناسی الان در فیزیک وجود دارد یا ندارد؟ موقعی که این تئوریها را میداد وجود نداشت، ولی الان در جاهایی از فیزیک بهطور مرموزی به نظر میآید پدیدههایی هست که انگار ممکن است دلایلی غایی باعثشان شده باشد. مثلاً سیستمهایی هست، همان موضوعی که دیراک بررسی کرده و هنوز هم لاینحل است، که این سیستم برخلاف تئوریهای فیزیکی همهٔ شرایط اولیهٔ ممکن را نمیپذیرد. تئوری فیزیکی مثلاً با یک معادلهٔ دیفرانسیل میگوید که این سیستم با این معادلهٔ دیفرانسیل بهطور کامل شبیهسازی میشود، و شرایط این معادلهٔ دیفرانسیل آزاد است؛ میتوانم هر شرایط اولیهای به آن بدهم. درست؟ ولی نمیشود این کار را کرد؛ در عالم فیزیک بعضی از آن شرایط اولیه به نتایج بینهایت، یعنی نتایج ریاضیِ ناپذیرفتنی، در آینده منجر میشوند، و سیستم همین الان آن شرایط را نمیپذیرد؛ نمیتوانید آن شرایط را به آن تحمیل کنید. مثل اینکه سیستم میداند که این شرایط اولیه خوب نیست و مثلاً به دردسری دچار میشود. این ماجرایی فیزیکی است؛ الان ۵۰، ۶۰ سال است که دیراک معادلاتش را نوشته است و توجیه خوبی نداریم که چرا و چگونه این سیستم پیش از آنکه اتفاق بدی برایش بیفتد، شرایط اولیه را نمیپذیرد. ممکن است آن معادلات بگویند که اگر این شرایط اولیه را بپذیرد، شاید ۶ سال دیگر منفجر شود، ولی همین الان این شرایط اولیه اصلاً روی آن اعمالشدنی نیست.
یا در مکانیک کوانتوم، آزمایشهای بسیار سادهای هست که مثلاً فرض کنید ذرهای را میفرستید و به شکل موج عمل میکند؛ ولی اگر آنجا دتکتوری بگذارید، مثلاً کنار یکی از شکافها وسیلهٔ اندازهگیری بگذارید، دیگر بهصورت موج عمل نمیکند؛ انگار میفهمد که من آنجا چیزی گذاشتهام و حالا باید جور دیگری رفتار کند. این از نظر فیزیکی چگونه ممکن است؟ آزمایشهای زیادی در مکانیک کوانتوم هست که به نظر میآید انگار ذرات پیش از آنکه به جایی برسند، اول حساب کردهاند که «اگر از آن مسیر بروم چنین میشود، پس از این مسیر میروم»؛ یا الان مثل موج رفتار میکند، ولی اگر سیستم را کمی عوض کنم، حالا مثل ذره رفتار میکند. یعنی در لحظهای که وارد میشود شرایط کاملاً یکسان است، ولی بسته به اینکه آیندهاش چیست، انگار رفتارش بهگونهای تغییر میکند. اینها پدیدههاییاند که در زمان فروید شناختهشده نبودند.
میخواهم بگویم اگر میخواهید ریداکشن انجام دهید، باید مطمئن باشید که همهچیز را خیلی دقیق و خوب میفهمید، و معمولاً این اتفاق نمیافتد. به نظر من اگر فروید بهگونهای ایدههای ریداکشنیستی داشته است، که واقعاً داشته است، ایدههای فیزیکیاش خیلی خیلی ابتداییاند، در حد محصلی که کمی هم فیزیک خوانده است. واقعاً نتوانسته است خودش را با تحولات عظیم فیزیکیای که در دوران حیاتش پدید آمد هماهنگ کند، و انتظاری هم نبود؛ ۲، ۳ سال بعد از آنکه مثلاً مکانیک کوانتوم اعلام شد، از دنیا رفت، و آن موقع هنوز نتایج فلسفی مکانیک کوانتوم خیلی عمیق بررسی نشده بود. به هر حال این را بهعنوان یک نکته قبول میکنید: این خودش مشکلی در ریداکشنیسم است که اگر بخواهیم تئوریهای سطح بالا را به سطح پایین ارجاع دهیم، معمولاً ممکن است دچار مشکلاتی از این دست شویم.
حالا چیزی خیلی خیلی اساسیتر بگویم. اصلاً میخواهم بپرسم چرا علم فیزیک را بهعنوان علم پایه میشناسیم و میخواهیم مثلاً دانشهای سطح بالا را به دانش سطح پایین ارجاع دهیم. این از کجا آمد؟ به نظر سؤال بیجایی است: اصلاً فیزیک پایه است، بعد شیمی است، بعد مثلاً روی آن زیستشناسی را میشناسیم، بعد عصبشناسی و روانشناسی. اینها از نظر سطح پایهایترند، ها؟ بدیهی است که فیزیک دانشی پایهایتر است، بعد مثلاً شیمی است، بعد فلان. دقت میکنید؟ هرمی از دانش وجود دارد: اول قوانین کلی طبیعت را بررسی میکنیم، درست؟ بعد روی آن مثلاً قوانین خاصی را که به واکنش اتمها با همدیگر مربوط است، که شیمی است و زیرش دیگر فقط فیزیک را داریم. بعد همینطور روی آن مثلاً حیات، یعنی بیوشیمی، پدید میآید و روی حیات زیستشناسی پدید میآید، و همینطور بالا میآییم تا روان؛ سایکولوژی آن بالاست. این مشکوک نیست؟ هیچ شک ندارید که ممکن است کل این ماجرا زیر سؤال باشد؟ چرا؟ چرا فیزیک پایه است و سایکولوژی مثلاً آن بالاست؟ چرا تصورمان از هرم دانش این است که قاعدهاش، که همهچیز را باید از آنجا نتیجه بگیریم، قوانین عام فیزیکی است و باید از آنها آغاز کنیم و بالا برویم؟ میخواهم کمی در این باره بحث کنم. قبول دارید که اگر این زیر سؤال برود و به آن شک کنید، کلاً اهداف ریداکشنیسم خیلی خیلی اساسی زیر سؤال میرود.
دیدگاهی وجود دارد که میگوید آنها پایهایترند؛ یعنی مثلاً من از شیمی نمیتوانم قوانین فیزیک را دربیاورم، ولی به نظر میآید از قوانین فیزیک میتوانم قوانین شیمی را دربیاورم. به این معنا ریداکشن به فیزیک انجام میشود. آیا میتوانید مثلاً از قوانین شیمی قوانین فیزیک را حدس بزنید؟ مثلاً جدول مندلیف را به شما بدهند و بعد بکوشید؟ به نظر میآید این کار اصلاً بیمعناست. به نظر میآید قوانین عام طبیعت اول باید کشف شوند و بعد همینطور وارد حوزههای خاص شویم. مثلاً حیات به هر حال نوعی پدیدهٔ بیوشیمیایی پیچیده است؛ پس باید بهگونهای به بیوشیمی، آن به شیمی و آن به فیزیک برگردد، و همینطور سایکولوژی انسان نوعی پدیدهٔ حیاتی خاص است. به نظر میآید آن دانشها عامترند و اینها دانشهای خاصتریاند، و منطقی این است که دانشهای خاص را به دانشهای عام برگردانیم؛ سؤال هم کاملاً بیمورد به نظر میآید.
یکی از حاضران: در دههٔ ۵۰ میخواستند خدا را کنار بزنند و سامانه را به سمت فیزیک جهت بدهند.
ایشان توجیهی غایتشناسانه آورد: اینکه هدفی داشتند و مثلاً میخواستند با مذهب مبارزه کنند. نه؛ ببینید، این توضیحی که الان میدهم توضیح قانعکنندهای نیست؛ من میخواهم در مقام مدافع دفاع کنم. میگویم باید همهچیز را به فیزیک ریداکت کنیم، چون فیزیک عامترین علمی است که دربارهٔ جهان داریم و قوانین کلی جهان را در آن بررسی میکنیم؛ بنابراین واضح است که همهچیز را به فیزیک برگردانیم. شیمی هم در واقع از نظر دانش جزو فیزیک است؛ مثل اینکه زیرمجموعهای از فیزیک و جای خاصی از فیزیک است. میدانید مثل چیست؟ مثل اینکه قواعد کلی مجموعهای از اعداد را بلدید و بعد آن را ریداکت میکنیم: حالا میخواهیم دربارهٔ اعداد جبری صحبت کنیم، و بهگونهای قواعد اعداد حقیقی عامترند.
یکی از حاضران: میتوانم بگویم دلیل اینکه چنین میشود این است که همهٔ پدیدههای طبیعی بهنوعی در واقع بهصورت پدیدهٔ فیزیکی توصیف میشوند.
آری؛ یعنی فیزیک در واقع سادهترین اجزای جهان را دارد و همهٔ پدیدهها حالت پیچیدهای از همان پدیدههای فیزیکیاند. یعنی اصلاً وقتی به جهان نگاه میکنیم، در واقع به فیزیک نگاه میکنیم؛ حالا اگر بخواهید به جای خاصی از آن، مثلاً به پدیدهٔ خاصی در جهان فیزیکی، نگاه کنید، واضح است که این پدیدهٔ خاص هم باید تابع قوانین کلی فیزیک باشد. آدم بهگونهای چنین احساسی دارد، ها؟ میخواهم بگویم دلایل منطقی زیادی وجود دارد؛ لازم نیست بهاصطلاح غایتشناسانه به آن بپردازیم که مثلاً اهدافی توطئهآمیز در کار بوده و اهداف شومی داشتهاند. بهطور طبیعی قوانین عام جهان را فیزیک مینامیم و بعد همینطور در دیسیپلینهای خاصتری که روی هم قرار میگیرند، مثلاً شیمی، به نظر میآید از آن قوانین فیزیک استفاده میکنیم. تبدیل قوانین فیزیکی به قوانین شیمیایی واقعاً خیلی هم موفقیتآمیز بوده است: شما اول جدول مندلیف را بهطور تجربی کشف کردید، بعد فیزیک آمد و بهطور کاملاً دقیق و قشنگ، با مدل اتمی شستهرفتهای، توضیح داد که چرا این تناوب در عناصر دیده میشود. واقعاً فوقالعاده و هیجانانگیز است. البته پیش از تاریخی خاص اینگونه نبود. آن موقع چگونه بود؟ مثلاً میگفتند این میافتد، چون زمین دوست دارد به زمین برگردد؛ این پایه بود.
پس ببینید، به نظر میآید، و میخواهم به همین نتیجه برسیم، که انگار اینجا دیدگاهی بهاصطلاح فلسفی و متافیزیکی و خاص وجود دارد؛ یعنی انگار بهطور غیررسمی باید بهگونهای معتقد باشیم که قوانین عام جهان قوانین فیزیکیاند و بقیهٔ چیزها دیسیپلینهای زیرمجموعهٔ آناند. این اعتقاد خیلی بدیهی نیست. فقط میخواهم به این توجه کنید که زیر این نوع ریداکشن در واقع فیزیکالیسم (physicalism) هست. فیزیکالیسم اعتقادی فلسفی است به اینکه هر پدیدهای که در جهان هست، پدیدهای فیزیکی است و با قوانین عام فیزیک بیانپذیر است. دقت میکنید؟ این اعتقادی متافیزیکی است. اگر من این اعتقاد را نداشته باشم، ممکن است اصلاً نپذیرم که هر دیسیپلین علمی میتواند در فیزیک جا بگیرد. درست؟ این یک نکته است.
ولی بیایید حالا از آن مثالی که زدم استفاده کنیم. فرض کنید اگر بخواهم اعداد جبری را در نظر بگیرم و قوانین و قواعدشان را بررسی کنم، اینها بهگونهای زیرمجموعهٔ اعداد حقیقیاند، پس تابع قواعد عام اعداد حقیقیاند. خب؟ ولی آیا واقعاً نتیجه میشود که اگر بخواهم نظریهٔ اعداد را مطالعه کنم، باید بروم قوانین عام اعداد حقیقی را مطالعه کنم؟ میدانید منظورم چیست؟ مثلاً وقتی دربارهٔ مجموعهٔ اعداد طبیعی بحث میکنم، خیلی از قواعد عامی که مثلاً در اعداد حقیقی هست، ممکن است اینجا نباشد. درست است که اینها اعداد حقیقیاند، ولی چون دیسیپلین خاصی تشکیل میدهند، ممکن است بهتر باشد، همانطور که الان مخالفان ریداکشنیسم بحث میکنند، دیسیپلینهای خاصی را جدا ببینم؛ شاید لازم باشد، همانطور که پیشتر بوده است، نظریهٔ اعداد را اول برای خودش مطالعه کنم. این بحثی که میکنم اصلاً جنبهٔ روششناختی دارد، نه فلسفی و متافیزیکی. چه کار دارم به اینکه این زیرمجموعهٔ چیز بزرگتری است؟ مگر همین حالا هم همین کار را انجام نمیدهیم؟ اصلاً نظریهٔ اعداد کی پدید آمد؟ چند هزار سال پیش؛ اعداد حقیقی چیز خیلی بدتری است. بنابراین حالا که دارم نظریهٔ اعداد را مطالعه میکنم، لزومی دارد آن را بهعنوان دیسیپلینی در نظر بگیرم که زیرمجموعهٔ اعداد حقیقی است؟ نه؛ میتوانم کاملاً مستقل به آن نگاه کنم، و اتفاقاً شاید مستقل نگاه کردن به آن مزایای روششناختیای هم داشته باشد. خودم را راحت کنم: این مدلی است از چیزی؛ اعدادی هستند که این ویژگیها را دارند و من با آنها کار میکنم؛ مثلاً تقسیم نمیتوانم بکنم. میدانید منظورم چیست؟
این دو بحث کاملاً جدا هستند. یکی اینکه ریداکشنیسم انگار ما را به یک حقیقت متافیزیکی میرساند؛ ریداکشن کردن به فیزیک انگار بر پایهٔ این حقیقت متافیزیکی بنا شده است که همهٔ پدیدههای عالم فیزیکیاند و از قوانین فیزیکی تبعیت میکنند. این خودش میتواند محل بحث باشد و اصلاً سرش بحث خیلی اساسیای هست: آیا واقعاً همینطور است یا نه؟ آیا همهٔ پدیدههای عالم از قوانین فیزیک تبعیت میکنند؟ به فرض که همهٔ قوانین فیزیک را بشناسیم، آیا اصلاً همهٔ پدیدههای جهان فیزیکیاند؟ این بحثی فلسفی است، و من که نمیدانم این درست است یا غلط. بحث دیگر، بحثی روششناختی است: آیا وقتی دربارهٔ زیرمجموعهای از پدیدهها مطالعه میکنم، ممکن است این دیسیپلین آنقدر خاص شده و از آن دیسیپلین کلی جدا شده باشد، مثل نظریهٔ اعداد نسبت به اعداد حقیقی، که شاید به نفع من باشد از نظر روششناختی کاملاً بهعنوان نظریهای مستقل به آن نگاه کنم؟
یکی از حاضران: یعنی اینکه همهٔ پدیدهها پدیدههای فیزیکیاند، معنایش دقیقاً این است که فیزیکیاند؟
نه، به نظر من نه. این امروزه کلاً بحث خیلی پیچیدهای در فلسفه است: فیزیکالیسم اصلاً یعنی چه؟ چه چیزی پدیدهٔ فیزیکی است؟ هر چیزی که فیزیکدانها میگویند؟
یکی از حاضران: میتوانیم بگوییم اگر همهٔ چیزهایی که در طبیعت هستند بالاخره تا پایینترین سطح تقسیم شوند و قواعدشان را پیدا کنیم، همهٔ طبیعت را توصیف کردهایم؛ یعنی همهٔ پدیدهها بالاخره بهگونهای فیزیکیاند. منظورم این است که فیزیک دربارهٔ چیزهایی صحبت میکند که هستند، یعنی چیزهایی که فیزیکیاند. فرض کنید امواج رادیویی نبودند و فیزیکی نبودند، ولی الان جزو پدیدهها و جزو امواج فیزیکیاند.
نه؛ مشکل این است که تعریف فیزیک چیست. آیا همان چیزی است که فیزیکدانها میگویند؟ مثلاً در زمان دکارت قطعاً پدیدهای مثل میدان بیرون از محدودهٔ فیزیک شناخته میشد، مثل چیزی ماورایی. اگر میگفتید تأثیری از راه دور، مثل نیروی جاذبه، وجود دارد، که دو جسم بیهیچ تماسی، بدون زمان یا با زمانی به اندازهٔ سرعت نور، از راه دور همدیگر را جذب میکنند، یونانیها کلاً میگفتند این شاید جزو پدیدههای طبیعی نیست و ماورای طبیعت است. ولی وقتی فیزیکدانها میدان را بهعنوان پدیدهای فیزیکی میپذیرند، جزو فیزیک میشود. اگر فیزیک را اینگونه تعریف کنیم، ممکن است فیزیکدانها فردا هر چیزی را بپذیرند.
الان فیلسوف معروفی هست به نام چالمرز که به دلایل خاصی در بحثهای فلسفهٔ علوم شناختی پیشنهاد کرده است که آگاهی، یعنی کانشسنس، را کلاً هیچوقت نمیشود وارد فیزیک کرد. به دلایل فلسفی میگوید فیزیک هیچوقت نمیتواند پدیدهای مثل کانشسنس را وارد دیسیپلینهای موجود خودش کند، مگر اینکه کانشسنس را بهعنوان پارامتری تازه، یعنی پدیدهای فیزیکیِ تازه، وارد کند. دقت میکنید نظرش چیست؟ به دلایلی میگوید محال است فیزیک موجود بتواند در خودش از کانشسنس حرف بزند، مگر اینکه کانشسنس را مثل مؤلفهای کیهانیِ تازه بگیریم و مثلاً با پارامتری هم نشانش بدهیم. خب؟ اگر فیزیکدانها اینگونه توافق کنند و بشود هر چیزی را وارد فیزیک کرد تا جزو فیزیک شود، آری، همهچیز فیزیکی است. اگر فیزیکی بودن این باشد، ممکن است خداوند را هم بشود وارد فیزیک کرد: یک نماد هم برای پدیدههای الهی بگذارید. چه چیزی فیزیکی است و چه چیزی فیزیکی نیست؟
چالمرز واقعاً آدم خیلی معتبری است و الان خیلی شهرت دارد، و این پیشنهاد را رسماً مطرح کرده است. میگوید کانشسنس وجود دارد، همهمان میدانیم که وجود دارد، و مطلقاً نمیشود آن را در فیزیک موجود توجیه کرد، و دلایل خیلی خوبی هم دارد. آدم خیلی جوانی است؛ نمیدانم دکترای چه رشتهای داشته و بعداً آمده و فلسفه خوانده است. خیلی اهل کامپیوتر و اینترنت و مانند اینهاست و مجموعهٔ عظیمی از اسناد و مدارک خودش و دیگران را در سایتی جمع کرده که خیلی سایت مفیدی است. معمولاً کسانی که در این زمینهها کار میکنند به سایت چالمرز رجوع میکنند، و تا دلتان بخواهد از اینجور متون خودش را آنجا گذاشته است، با دلایل خیلی خوبی بر اینکه محال است بتوانید پدیدهٔ کانشسنس را وارد فیزیک کنید، مگر بهعنوان پارامتری کاملاً تازه. بنابراین همهٔ این تلاشهایی که مثلاً نوروساینتیستها میکنند تا کانشسنس را بهگونهای وارد نوروساینس کنند، غلط است و از نظر فلسفی ایراد خیلی خیلی اساسیای دارد.
ببینید، اگر فیزیک این است که هر وقت جامعهٔ فیزیک تصمیم گرفت، بتواند چیز تازهای را، مثل میدان، بهعنوان عنصر کیهانیِ تازه وارد کند، بله، اینطوری همهچیز فیزیکال است. ولی ما اینطور نگاه نمیکنیم، نه؟ انگار برای فیزیکی بودن، به هر حال چیزی باید در قواعدی، مثلاً در قوانینی ریاضی، بگنجد. اگر همینطوری کانشسنس را آن وسط بگذاریم، ولی در مدلمان با چیزهای دیگر برهمکنشی نداشته باشد، یا قاعدهمند نباشد، یا قاعدهمند باشد ولی بهصورت ریاضی بیانپذیر نباشد، آنوقت همهچیز را میشود گذاشت. بنابراین فیزیکی بودن حداقلهایی دارد: مثلاً در مدلهای فیزیکی جا بگیرد و بهگونهای در قواعد ریاضی صدق کند. خب؟ این حرف خیلی بدی است که بعضیها میزنند و میگویند فیزیک همان چیزی است که فیزیکدانها قبولش کنند؛ آنوقت ممکن است آن فیزیکدانها فردا مثلاً خدا را هم بپذیرند؛ فیزیک که اسمگذاری نیست. خلاصه باید جایی توصیف کنیم که فیزیک یعنی چه. اگر فیزیکالیسم این باشد، پس فیزیکالیستها در واقع آدمهاییاند که به جامعهٔ فیزیک ایمان دارند؛ اعتقاد خاصی ندارند و فقط به فیزیکدانها اعتقاد دارند، مثل اینکه آدم از مرجع تقلیدی تقلید کند. در این حد، فیزیکالیسم به یک عقیده تبدیل میشود: هرچه جامعهٔ فیزیک جهانی بگوید هست، من قبول میکنم که واقعاً هست، و هرچه آنها بگویند نیست، من قبول نمیکنم که هست. اینطوری دیگر خیلی مسخره میشود؛ اصلاً عقیدهٔ فلسفی نمیشود، بلکه عقیدهای همینطوری و الکی میشود. بیشتر شبیه عقایدی است، حالا من میگویم شبیه عقاید دینی، به این معنا که مثلاً بعضیها همینطوری چیزهایی را تقلیدی قبول میکنند؛ مثل عقیدهٔ کسی که به کلیسا ایمان دارد. کلیسا هر چند وقت یک بار جزمی را اعلام میکند که این است، و همه میگویند این است. مثلاً در سال ۱۹۵۰ و خردهای، دقیقش را نمیدانم، پاپ اعظم اعلام کرد که مریم مقدس هم عروج کرده است، نه اینکه مرده باشد، و الان همهٔ مسیحیها آن را بهعنوان جزم قبول دارند.
میگویم اگر این تعریف را بکنید که فیزیک آن چیزی است که فیزیکدانها میگویند و میپذیرند، بیآنکه هیچ شرطی بگذارید که فیزیکدانها حق دارند چه چیزی را بپذیرند و چه چیزی را نپذیرند، کاملاً و بهشدت مثل کسی میشوید که به جزمهایی اعتقاد پیدا میکند. ولی واقعاً اینطور نیست؛ فیزیکالیستهایی هم که الان هستند، اینقدر به فیزیکدانها ایمان ندارند. مثلاً همین حرف چالمرز به هیچ وجه پذیرفته نشده است. میگویند یعنی چه که همینطوری چیزی را بهعنوان عنصر کیهانی بیاوریم و وارد فیزیک کنیم؟ اصلاً اینجور حرفها را نمیپذیرند. حداقلهایی هست؛ مثلاً حداقلش این است که اگر عنصری را بهعنوان عنصر فیزیکی معرفی میکنید، باید با عناصر دیگر مدلتان برهمکنش داشته باشد، و تقریباً همهٔ اینها حتی قبول دارند که این برهمکنش باید در فرمالیسم ظاهر شود؛ نه اینکه من مثلاً بگویم این برهمکنشی دارد. بله، کانشسنس با مثلاً اعصاب من برهمکنشی دارد؛ یعنی کانشسنس من مثلاً تصمیماتی میگیرد و بعد کارهایی میکنم. ولی اگر قواعدی بیان نکنم و فقط بر حسب میل خودم مجموعهای حرف دربارهاش بزنم، اینها جزو فیزیک حساب نمیشود. به همین معنا خداوند را هم میتوانم وارد فیزیک کنم و بگویم خداوند مثلاً جهان را خلق کرد. طبق چه معادلهای؟ معلوم نیست.
پس قبول دارید که فیزیکالیستها برای فیزیک حداقلهایی قائلاند؟ میگویم آری. یعنی چیزی که اندازهگیریپذیر نیست، یعنی پارامتری اندازهگیریناپذیر؛ اصلاً گرایش اکثریت فیزیکدانها الان این است که اگر پارامتری را وارد فیزیک میکنید، باید روش اندازهگیریاش را بگویید؛ همینطوری قبول نمیکنند که این پارامتر وارد شود. این واقعاً اعتقاد عمومی همهٔ فیزیکدانهاست. حالا ممکن است بعضی از فلاسفهٔ علم مخالف باشند، ولی فیزیکدانها تعریف غیراپریشنال را قبول نمیکنند. باید بگویید چگونه. من نمیدانم این جرم الان چیست؛ وقتی در معادلات کوانتومی مینویسم، نمیدانم پارامتر m دربارهٔ الکترون به چه اشاره میکند. برای پدیدهای که گاهی موج است و گاهی ذره، چگونه میتوانم m بنویسم؟ این m دیگر آن m ای نیست که برای یک گلوله مینوشتم، خب؟ آنگونه تصوری از m ندارم، ولی روش اندازهگیری دارم. حداقلی که فیزیکدانها قائلاند این است که باید برای پارامترها تعریفی اپریشنال ارائه داد؛ بگویم این آزمایش را انجام بده، اینگونه میتوانی جرم را اندازه بگیری. اگر کانشسنس را همینطوری بیاورم و بهعنوان عنصری کیهانی وسط تئوری بگذارم، و همینطوری بماند، بیآنکه اندازهاش بگیرم و بیآنکه طبق فرمالیسمی با بقیهٔ چیزها برهمکنشی داشته باشد، هیچ؛ فیزیکالیستها این را قبول نمیکنند. به نظر من برای همین این پیشنهاد به نظرشان جالب نمیرسد.
پاسخ چالمرز این است که میگوید اینها نمیفهمند من چه میگویم و چرا از کانشسنس حرف میزنم. چالمرز در واقع این را میگوید: قبول کنید که کانشسنس چیزی ماورای طبیعی است و اصلاً در حیطهٔ فیزیکالیسم نیست، یا آن را بگذارید، یعنی بهعنوان یک عنصر واردش کنید و امیدوار باشید روزی بتوانید اندازهاش بگیرید و روزی بتوانید آن را وارد معادلات کنید. فیزیکالیستها هم میگویند هر وقت اندازهاش گرفتیم، واردش میکنیم. فیزیکالیستها استدلالهای چالمرز را نمیپذیرند و مثلاً خیلی اعتقادی ندارند که کانشسنس دسترسناپذیر است. ولی من فکر میکنم نمیفهمند چالمرز چه میگوید. به نظر من چالمرز چیز خیلی سادهای میگوید. گاهی در استدلالها چیزهای خیلی خیلی سادهای هست که، نمیدانم، شاید از نظر من خیلی بدیهی است، ولی واقعاً همه نمیپذیرند که مشکل چیست. شاید اشارهای به آن بکنم.
یکی از حاضران: معنایش این است که برگردیم و بحث را از این استدلال آغاز کنیم که چرا علم مدرن حذف میشد؟
آری، گفتم به یک دلیل بدیهی: چون عامتر است. از آن مثال هم زدیم که شاید بهتر باشد چیز خاصی را جداگانه بررسی کنیم؛ یعنی بهتر باشد مثلاً در روانکاوی ریداکشن انجام ندهیم، و حتی در حالی که قبول داریم اینها بهاصطلاح زیرمجموعهٔ فیزیک حساب میشوند، ممکن است ریداکشن را بهعنوان روششناسی قبول نداشته باشیم.
ببینید، بحث من الان چیز خیلی خیلی اساسیتری است: وقتی به فیزیک میگوییم علم پایه، آیا این مبانی فلسفی و بهاصطلاح متافیزیکی دارد یا ندارد؟ یعنی آیا خیلی بدیهی است یا نه؟ ممکن است کسی بگوید من نمیپذیرم که همهچیز را به فیزیک ریداکت کنم.
یکی از حاضران: دربارهٔ نسبت نظریهٔ اعداد که داریم، فرض کنید نظریهٔ اعداد چیزی جدا از جبر باشد. نظریهٔ اعداد مثلاً چیزی نیست که از جبر منشعب شده باشد، ولی حالا میتوانیم قواعد تئوری جبر را در آن به کار ببریم. پس فیزیکالیستها هم ممکن است دلیل بیاورند که این ریداکشنی که انجام میدهیم، تا اندازهای به توضیح پدیدهها کمک میکند، پس بدیهی است.
تو در واقع میگویی ممکن است نوعی ریداکشن به جای دیگری کمک کند؛ یعنی مثلاً نظریهٔ اعداد را نظریهای دربارهٔ زیرمجموعهٔ اعداد حقیقی در نظر نگیریم، بلکه آن را حالت خاصی از دیسیپلینهای جبری کلی بدانیم. این اشکالی ندارد، ولی اینطور نیست که من همهچیز را مثلاً به نظریهٔ اعداد حقیقی ریداکت کنم. با هرچه میگویی، باز داری بداهت این را زیر سؤال میبری که خوب است همهچیز را به فیزیک ریداکت کنیم. ممکن است دربارهٔ دیسیپلینی در آن بالا بهتر باشد کمی به این سو برویم و به دیسیپلین دیگری برسیم؛ آن را حالت خاص یا زیرمجموعهٔ خاصی از اعداد حقیقی در نظر نگیریم، بلکه حالت خاصی از مفهومی کلیتر بدانیم. در واقع میگویی ریداکشن را به سمت بالا انجام دهیم؛ چیز کلیتری در نظر بگیریم که این حالت خاص آن باشد، مثلاً گروه، یا نمیدانم، حلقه. به هر حال، خودت داری بداهت این را زیر سؤال میبری که همهچیز را باید به فیزیک ریداکت کرد. همیشه واضح نیست که ریداکشن در چه جهتی انجام شود خوب است. متوجهی چه میگویم؟ یعنی خوب است ریداکشن انجام شود؛ مثلاً خوب است نظریهٔ اعداد بهگونهای ریداکت شود، یعنی تحلیل شود و پشتش قواعد کلی حلقه را ببینیم؛ ولی اگر بخواهیم آن را به قواعد کلی اعداد حقیقی ریداکت کنیم، دستوپاگیر است. یعنی باید هر دفعه تصمیم بگیریم که ریداکشن را رو به بالا انجام دهیم یا رو به پایین، یعنی سراغ چیزی کلیتر و عمومیتر برویم. به هر حال، دستکم در ریاضیات داری بداهتش را زیر سؤال میبری، که زیر سؤال هم هست. شاید خوب باشد به اعداد جبری بهعنوان زیرمجموعهٔ اعداد حقیقی نگاه کنیم، ولی جایی هم خوب است بهعنوان هیئتی، نمیدانم، خاص به آن نگاه کنیم، و الی آخر. اینکه به چه عنوانی نگاهش میکنیم و آن را در چه دیسیپلینی میبریم، ممکن است هر جا به فکر کردن نیاز داشته باشد.
بگذارید از این حرفی که ایشان زدند استفاده کنم. بیایید کمی عارفانه فکر کنیم تا ببینید مشکل چیست؛ فرض کنید دیدگاههای عرفانی درستاند. هدفم این است که نشانتان دهم ریداکشن به فیزیک مبانی فلسفی و متافیزیکی دارد؛ یعنی نتیجهٔ اعتقاد به این است که همهچیز فیزیکی است. در ریداکشن بهگونهای مبانی ماتریالیستی هست، منتها پنهان است؛ به نظر میآید داریم کار خیلی بدیهیای انجام میدهیم، ولی اینطورها نیست. حالا میکوشم نشان دهم.
بیایید عارفانه فکر کنید: جهان چگونه پدید آمده است؟ اول خداوند بوده، بعد مثلاً اسمای الهی تجلی کردهاند، و بعد از تجلی اسمای الهی مثلاً موجودات مجردی که عرفا از آنها بحث میکنند. مثلاً فلوتین توصیف خیلی دقیقی دارد از اینکه مراتب وجود از آن نقطهٔ بالای هرم چگونه آمدهاند، مثلاً عقول، نمیدانم، دهگانه، و بعد چگونه نهایتاً به عالم اجسام رسیدهایم. یعنی در شیوهٔ پدید آمدن جهان، از یک موجود، یعنی از خداوند، کمکم تجلیاتی ساطع شده و نهایتاً به عالم اجسام رسیدهایم. درست؟ دیدگاههای عرفانی اینگونهاند که هر چیزی که در عالم اجسام رخ میدهد، صورت حقیقتی است که در عوالم بالاتر وجود دارد؛ این عالم اجسام چیزی نیست جز ظاهر شدن بعضی از واقعیتهایی که در طبقات بالای حیات وجود دارد. حتماً همهتان این شعر ناصرخسرو را شنیدهاید که میگوید: «صورتی در زیر دارد آنچه در بالاستی». به یک معنا همهٔ این عالم تجلی خداوند است؛ هر چیزی که در سطح پایینتر هست، تجلی حقایقی است که در سطوح بالاتر قرار دارد. انسان بهعنوان یک موجود، مثلاً روان انسان، در سطوح بالاتر حیات قرار دارد، و بعد انسان بهصورت این جسم تجلی پیدا کرده است. متوجه هستید؟ فقط دیدگاه عرفانی را بفهمید؛ لازم نیست قبول یا ردش کنید؛ اینکه میشود دنیا را از آن سو نگاه کرد.
حالا از دید عارف ریداکشن یعنی چه؟ یعنی وقتی واقعیتی یا پدیدهای را در جهان میفهمید، بفهمید که چرا این پدیده رخ داده است، تا بتوانید آن را به اسمای الهی ریداکت کنید. اصلاً کار عارف همین است: کسی که به عرفان رسیده و میتواند بگوید من عارف کاملی هستم، کسی است که همهٔ جهان را بفهمد که چگونه تجلی خداوند و تجلی اسمای الهی است. اگر عارفی بخواهد به عشق میان زن و مرد نگاه کند، آن را به این برمیگرداند که مثلاً اسمای جمال بهصورت زن و اسمای جلال بهصورت مرد ظاهر شدهاند و عشق میان مرد و زن در واقع همان حب الهی است که اینگونه تحقق پیدا میکند. فروید آن را چگونه به پایین ریداکت میکند؟ به اینکه مثلاً انرژیهایی هست، یعنی غریزهٔ جنسی، و بعداً مثلاً در فرایند والایش به توهماتی مثل عشق تبدیل میشود. ها؟
میخواهم بگویم پس اگر اعتقادات متافیزیکی نوع دیگری داشته باشیم، میتوانیم ریداکشن را به سمت بالا انجام دهیم، همانطور که مثلاً در نظریهٔ اعداد ممکن است ریداکشن را به سمت بالای هرم ریاضی انجام دهید. حلقه از نظر سطوح ریاضی جایی بالای نظریهٔ اعداد قرار گرفته است، چون مجردتر است. پس ریداکشن به بالا ممکن است و معنا دارد. میتوانم بگویم قوانین عالم فیزیک اینگونهاند، چون مثلاً قرار بود انسان پدید بیاید، و اینگونه نتیجه بگیرم؛ بیایم و بکوشم بگویم برای اینکه اسمای الهی تجلی کنند، باید چنین شرایطی ایجاد شود، پس برای اینکه اینها ایجاد شوند، جهان باید چنین قوانینی داشته باشد. یعنی بکوشم قوانین جهان را از این نتیجه بگیرم که غایات خلقت چیست. ریداکشن به سمت بالا بهطور طبیعی نوعی غایتشناسانه است. توجیهات عرفانی به غایات توجه میکنند: جهان پدید آمده است، چون هدف خداوند این بوده که چنین چیزی در جهان ظاهر شود. متوجه هستید؟
فقط میخواهم به شما بگویم که اگر از نظر فلسفی جور دیگری به جهان نگاه کنید، چه فرق میکند. اگر قاعدهٔ هرم هستی را شروع کار بگیرید و ماتریالیست باشید، میگویید جهان فیزیکی پدید آمد و بعد مثلاً همهٔ این چیزهایی که فلوتین یا عرفا در سطوح بالای هستی قائلاند، انعکاس جهان فیزیکی در ذهن عارفاند که اینگونه بروز میکنند. خداوند هم در واقع چیزی ذهنی است: مثل اینکه جهان در ذهن من اینگونه انعکاس پیدا کرده و من مفهومی به نام خدا ساختهام که واقعاً وجود ندارد. یعنی مثل اینکه جهان را چیزی تخت در نظر بگیرید و آن هرمی که مشاهده میکنیم، هرمی ذهنی باشد. سایکولوژی وجود ندارد؛ دانش روانکاوی دانشی نیست و در دل همان دانش فیزیک است. میفهمید منظورم چیست؟ ولی اگر از دید دیگری نگاه کنید، انسان انگار بهگونهای مقدم بر عالم فیزیکی خلق شده است. ببینید، در دیدگاه عرفانی اینگونه است: مفهوم انسان، یعنی اینکه انسان وجود دارد یا نه، در این عالم معنایی دارد، مثلاً بهعنوان موجودی که جامعیتِ تحقق اسمای الهی در او هست. اینکه به این شکل خاص فیزیکی تحقق پیدا کردهایم، از نظر عرفا بحثی فرعی است؛ مثل اینکه شاید بشود جهانی ساخت که در آن انسان فرم دیگری داشته باشد، یا شاید بعضی از قوانین انعطاف داشته باشند و اگر آنها را جور دیگری کنیم، انسان ظاهر میشود، منتها به فرم دیگری. میفهمید چقدر فرق میکند؟
میخواهم بگویم ریداکشن به سمت پایین میتواند با این اعتقاد همراه باشد که عالم واقعاً از پایین به بالا ساخته میشود؛ بنابراین بهطور بدیهی همهچیز در عالم فیزیکی است و مفهومهایی مثل سایکولوژی و انسانشناسی انتزاعهاییاند که در ذهنمان میسازیم. طبق جهان لاپلاسی، همهٔ جهان مجموعهای از ذرات است که به هم میخورند. اینکه من الان شما را، جدا از مولکولهای اطرافتان، یک واحد تشخیص میدهم، چیزی انتزاعی است که ذهن من میسازد؛ اگر اتم بودید، جهان را مجموعهای از اتمها میدیدید و شاید هیچوقت نمیفهمیدید که اصلاً انسان وجود دارد. میبینید؟ انسان در دیدگاه فیزیکالیستی مفهومی انتزاعی است که در ذهنمان میسازیم، نه مفهومی که به یک معنا واقعاً در جهان خارج وجود داشته باشد. چیزی که واقعاً در جهان خارج وجود دارد، مثلاً در جهانی لاپلاسی، مجموعهای از ذرات است. این است که واقعاً وجود دارد. اینکه به این میگویم کوه، به آن میگویم تپه و به چیزی کمی کوچکتر از آن چیزی نمیگویم، نامگذاری است؛ زبان است که به من امکان میدهد بعضی چیزها را یک شیء حساب کنم. میفهمید منظورم چیست؟ اینطور نیست که کوهی در عالم وجود داشته باشد؛ مجموعهای از اتمها وجود دارد، من از اینجا نگاه میکنم، آن برآمدگی را میبینم و اسمش را مثلاً کوه میگذارم. کوه در ذهن من وجود دارد و در عالم خارج کوهی وجود ندارد. بنابراین همهٔ دیسیپلینهای علمی که به نظر میآید در آن هرم جا میگیرند، چیزی جز فیزیک نیستند؛ فقط من دارم بهطور انتزاعی چیزهایی را از چیزهای دیگر جدا میکنم تا جداگانه بررسیشان کنم.
پس ریداکشن به سمت پایین دستکم با همان دیدگاه مخالفت با غایتشناسی همراه است؛ یعنی نمیتوانم بگویم اتفاقی در طبیعت افتاد، چون هدفی وجود دارد. باید همهچیز را از نظر علت فاعلی بررسی کنم و طبیعت را واحد منسجمی بدانم که خودبسنده است، یعنی همهچیزش طبق قوانینی اداره میشود. بنابراین مجاز نیستم که بیایم روانکاوی را مطالعه کنم، قوانین مربوط به روان انسان را دربیاورم و از آنجا بخواهم نتیجه بگیرم که پس در فیزیک مثلاً باید اتفاقهایی بیفتد و قوانینی وجود داشته باشد. رابطهٔ فیزیک و سایر علوم اینگونه یکطرفه است: فیزیک است که به بقیه چیزی میگوید، و بقیه انگار حق ندارند به فیزیک چیزی بگویند. میدانید؟ در حالی که مثلاً عارفی میتواند بگوید من از اینکه خدا را میشناسم و میدانم انسان مثلاً چرا خلق شده است، میتوانم حدس بزنم قوانین جهان چگونه باید باشد؛ یعنی از آن بالا بتوانم بگویم، چون جهان از بالا آفریده شده است. طبق دیدگاه عرفانی مثلاً فلوتین، که مخصوصاً به او اشاره میکنم، چون ظاهراً نخستین کسی است که خیلی دقیق کوشیده این هرم هستی را با مراتبی بیان کند، و ابنعربی هم در عرفان اسلامی بحثهای خیلی عمیقی از این دست دارد، در این دیدگاه عرفانی من باید بتوانم بهگونهای بکوشم کیفیات جهان پایین را از جهانهای بالا درک کنم، و این به دلیل نوع نگاه فلسفیای که به جهان دارم اعتبار دارد.
چیزی که میگویم این است که پشت ریداکشن به سمت پایین واقعاً نگاهی فلسفی وجود دارد. دستکم نگاه فلسفیای که وجود دارد این است که نباید توجیهات غایتشناسانه به علم راه پیدا کند و دانش ما باید دانشی فاعلی باشد؛ نمیتوانم بگویم پدیدهای ظهور کرد، چون میخواهیم چیزی در جهان داشته باشیم. این خودش یک پیشفرض است؛ یعنی لزوماً اینگونه نیست. حتی ممکن است بتوانید مدلهایی داشته باشید که در آنها دیدگاههای غایتشناسانه باشد و در فرمولها ظاهر شود. هیچ محال نیست که بتوانم در یک مدل فیزیکی خودم اینگونه بحث کنم که مثلاً غایاتی اعتبار دارند، مثل همین بحثهایی که دیراک پیش آورده است؛ یعنی بگویم آیندهٔ این سیستم بهعنوان غایت بهگونهای در زمان حالش تأثیر میگذارد. در حالی که دیدگاه فیزیکی ما این است که پیکان زمان همیشه از گذشته به سمت حال میآید، آیندهای وجود ندارد و سیستم اینگونه پیش میرود. این یک فرض فیزیکی، و در واقع فرضی متافیزیکی، است. نمیدانم متوجه هستید یا نه؟ دارم میکوشم با پیش کشیدن یک مثال این نکته را نشانتان دهم که ریداکشن به سمت پایین آنقدر هم که به نظر میآید بیآزار و همینطوری مرسوم نیست؛ بهگونهای دیدگاهی فلسفی پشتش هست.
ولی کمی دقت کنید؛ بگذارید کمی جلوتر برویم و این موضوع را کمی دقیقتر کنم. فقط این نکته را تذکر بدهم که در دانش، یعنی در بحثهایی که پیرامون دانش پیش میآید، مدام دچار این مشکل هستیم که فرض ماتریالیسم و فیزیکالیسم، بهعنوان فرضی متدولوژیک در ساینس، هی به فرضی متافیزیکی تبدیل میشود.
ماتریالیسم از نظر من به معنای فرضی متدولوژیک قطعاً در ساینس معتبر است: وقتی دربارهٔ فیزیک بحث میکنم، حق ندارم هرجا مدلم ایراد پیدا کرد، مشکلم را با وارد کردن عناصری ماورای طبیعی حل کنم، آنطور که نیوتن این کار را کرد. پس اگر نتوانم پایداری منظومهٔ شمسی را نشان دهم، نمیتوانم بگویم خداوند هر چند وقت یک بار آن را درست میکند. حتی اگر به نتیجه نرسیدم و نتوانستم پایداری را نشان دهم، باید بگویم نتوانستم پایداری را نشان دهم. متوجه هستید؟ قدیم اینطور بود که این فرض را رعایت نمیکردند؛ هرجا توجیهی نبود، ممکن بود به ارواح و چیزهای ماورای طبیعی متوسل شوند. این کار بهعنوان بحثی متدولوژیک ممنوع شده است؛ مثل اینکه من به شما دانشجوهای دانشگاه امر کنم که تا وقتی در این دانشگاه هستید از این حرفها نزنید، نه اینکه در دلتان این اعتقاد را نداشته باشید. ساینس کسی را منع نمیکند که به ماورای طبیعت معتقد باشد یا نباشد؛ ولی همان آدم خیلی مذهبی در آزمایشگاه نباید بیاید و در مقالهای بنویسد و برای ژورنال مثلاً شیمی بفرستد تا چاپ شود که این آزمایش را نگاه کنید: اینجا ملائکه دخالت کردهاند؛ مثلاً این باید دو میشد، سه شد. متوجه هستید؟
ناتورالیسم بهعنوان فرضی متدولوژیک صددرصد در ساینس پذیرفته است، ولی هی به فرضی متافیزیکی تبدیل میشود. یعنی مدام جاهایی آدم احساس میکند که مردم ناخودآگاه انگار این را جزو ساینس میدانند که فقط این، یعنی فقط فیزیک، وجود دارد. این فرض متدولوژیک بهگونهای ناخودآگاه مدام اینگونه به کار میرود؛ مثلاً همین استدلال فروید، که برایتان بیان کردم، که لذت خیلی مهم است و لذت هم باید جسمانی باشد، و لذت روحانی و مانند اینها، یعنی چیزهایی که در سطح بالا هستند، حتماً باید منشأ جسمانی داشته باشند. این دیگر استفادهٔ متدولوژیک نیست، استفادهٔ متافیزیکی است؛ مثل اینکه چون معتقدم همهچیز جسمانی است و روان چیزی فرعی بر جسم است، پس همهچیز باید لذت جسمانی باشد. اینجا دیگر متدولوژیک نیست؛ انگار در استدلال خودم از این فرض استفاده میکنم که همهچیز جسمانی است. این بحث را مدام در جاهای مختلف میبینید. به نظر من همین ریداکشن نمونهٔ آن است: در بداهت اینکه همهچیز را میشود به فیزیک ریداکت کرد و اینها دیسیپلینهای زیرمجموعهٔ فیزیکاند، بهگونهای، بیرون از متدولوژی، بحثی متافیزیکی هست که همهچیز فیزیکی است و همهٔ دانشها، از جمله روانکاوی، بررسی چیزهاییاند که جنبهٔ فیزیکال دارند. خب، شاید اینطور نباشد. دقت میکنید؟ شاید واقعاً مثلاً روانکاوی به فیزیک ریدوسشدنی نباشد. دانش که این حرف را نمیزند که حتماً هست؛ کسانی که پیرامون دانش هستند ممکن است از این حرفها بزنند. خود دانش فیزیک که نمیگوید همهچیز فیزیکال است؛ فیزیک مجموعهای از مدلهاست که پدیدهای را توجیه میکند. ممکن است چیزهای غیرفیزیکی وجود داشته باشند و ممکن است نداشته باشند.
جلسهٔ قبل به دلایلی بدیهی توضیح دادم که فیزیک نه ماتریالیسم را رد میکند و نه اثبات میکند؛ چون ماتریالیسم فرض متدولوژیک آن است، بدیهی است که فیزیک تا هرجا پیش برود، ماده را نشان میدهد، و این که اثبات نشد. مثال خیلی سادهای بزنم که بعداً به ذهنم رسید. من میخواهم ثابت کنم که گویهای این کیسه آبیاند. بعد فرضی متدولوژیک بگذارم که فقط مجازید دربارهٔ گویهای آبی حرف بزنید. بعد هی گوی درمیآورم و میگویم ببینید، این آبی است، این آبی است، این آبی است. گویی درمیآورم که حق ندارم دربارهاش حرف بزنم؛ ببین، این هم آبی است. وقتی فرض متدولوژیک ماتریالیسم را میگذارید، یعنی حق ندارید دربارهٔ چیزهای غیرفیزیکی، غیر از ماده، حرف بزنید، پس هرقدر هم جلو برویم و هرقدر هم گوی آبی ببینیم، این تأییدی بر این نیست که همهٔ گویها آبیاند. هر شاخهٔ علم که به بنبست میرسد و دیگر نمیتوانیم توضیح بدهیم، آنجا را رها میکنیم؛ نمیگوییم به غیرماده رسیدهایم، میگوییم این را برای بعد میگذاریم؛ دوباره آن را در کیسه میاندازیم و گوی دیگری درمیآوریم. اگر آبی بود، تأییدی میشود بر اینکه این گویها همه آبیاند. و آن را هم که در کیسه انداختیم، فرض میکنیم؛ مثل اینکه عینکی آبی زدهایم که با آن چیزهایی را که مطمئنیم آبیاند تشخیص میدهیم، و آنهایی را که نیستند، فرض کنید نمیبینیم که واقعاً قرمزند. علم نمیبیند که چیزی غیرمادی است، چون با ابزارهایی کار میکنیم که چیزهای مادی را دیتکت میکنند. مثلاً در یک مقالهٔ علمی چگونه ممکن است کسی بگوید من چیزی غیرمادی را دیتکت کردهام؟ اگر دیتکتش کردهای، با دستگاههای فیزیکی دیتکتش کردهای، پس طبق تعریف چیزی فیزیکی را دیتکت کردهای. اینجا یک بحث فلسفی ساده وجود دارد.
حالا بگذارید نکتهٔ خیلی مهمی بگویم؛ به نظر من نکتهٔ خیلی مهمی است. هاوکینگ را همهتان میشناسید؛ استیون هاوکینگ، فیزیکدان معلول انگلیسی که هیچ کاری نمیتواند بکند و به کامپیوتر وصل است. چند نفرتان نمیشناسیدش؟ آدم خیلی مهم و معروفی است؛ مثلاً در تمام این نظریههای جدید کیهانشناسی، مثلاً سیاهچالهها، نقش داشته است. آدم خیلی خیلی بزرگی است؛ عجیب است که نمیشناسید. انیشتین را همه میشناسید، ولی هاوکینگ را نمیشناسید. نمیخواهم بگویم هاوکینگ در حد انیشتین آدم مهمی است، ولی آدم خیلی خیلی بزرگی است. مخصوصاً دو کتاب نوشته است که تا حالا چند میلیون نسخه از آنها فروش رفته است. کتابی دارد به نام «تاریخچهٔ زمان» که یکی از پرفروشترین کتابهای فیزیک در تاریخ است؛ شاید از هر نظر، از نظر تیراژ، و به همهٔ زبانهای دنیا ترجمه شده است. همان موقعها به فارسی هم ترجمه شد و بارها به فارسی چاپ شده است. حتماً این کتاب را بخوانید؛ کتاب فوقالعاده جذاب و جالبی است.
بگذریم. هاوکینگ اخیراً ادعا کرده است که اگر فرض کنید قوانین فیزیکی وجود دارند، میشود پدید آمدن جهان را با قوانین فیزیکی توجیه کرد. میدانید منظورش چیست؟ این پرسش فیزیکی وجود دارد که اصلاً بیگبنگ چگونه رخ داده است. هاوکینگ میگوید اگر قوانین فیزیک وجود داشته باشند، آنوقت وجود این عالم مادی را میشود از قوانین درآورد؛ یعنی طبق قوانین الزاماً میدانها و اجسام پدید میآیند. میفهمید منظورش چیست؟ مثل اینکه بگویم وجود این جهان مادی را قوانین فیزیکی الزام میکنند؛ نمیشود آن قوانین را بپذیرید و این جهان وجود نداشته باشد؛ جایی مثلاً بیگبنگی رخ میدهد و ماده و انرژی پدید میآیند. درست؟
ببینید، من واقعاً خود مقاله، یعنی آنچه نوشتهاند، را ندیدهام؛ شفاهاً از کسی شنیدهام و نمیتوانم دقیق بگویم. چیزی در این حد است که اگر مثلاً قوانین منطق وجود داشته باشند، نه قوانینی که مثلاً در آنها برای الکترون و مانند اینها قانون مینویسیم، بلکه قواعدی عام، میشود از درون آنها الزاماً قوانینی درآورد و وجود ماده هم از درونشان درمیآید. این را تصور کنید. هاوکینگ آنقدر آدم بزرگی است که اگر این حرف را زده باشد و استدلالی هم نکرده باشد، باز تحملکردنی است. واقعاً میگویم که اصلاً ندیدهام و فقط شنیدهام که چنین ادعایی کرده است. میخواهم بگویم اگر این حرف درست باشد، همان حرفی است که فلوتین میزد که همهچیز از عقل اول پدید میآید؛ یعنی خداوند بود، بعد اسمای الهی، و بعد عقل اول. عقل اول چیست؟ قواعد عام منطق؛ بعد از درون آن مثلاً عقل دوم، و همینطور در مراتبی تا اینکه بعداً عالم جسمانی پدید آمد. میخواهم بگویم اگر هاوکینگ درست میگوید، انگار بهگونهای تا جایی از آن هرم بالا رفته و گفته است که بقیهٔ چیزها میتوانند از آنجا پدید بیایند، نه از پایین به بالا. بنابراین این بهگونهای ریداکشن به چیزهایی انتزاعی است؛ مثل اینکه عالم فیزیکی را به قوانین فیزیکی ریداکت کنم.
چون به نظر میآید فیزیکالیستها اینطور نگاه میکنند که از نظر هستی چیزی که وجود دارد فیزیک است و قوانین فیزیکی در ذهن من وجود دارند؛ یعنی در آن سطوح بالای هرم، در ذهن ما وجود دارند، نه اینکه در عالم خارج مثلاً اعداد یا معادلات وجود داشته باشند یا نداشته باشند. من معادلات را کشف میکنم تا مثلاً نظمهای (regularity) عالم را نشان دهند؛ آن چیزی که واقعاً وجود دارد، عالم مادی است. ولی هاوکینگ بهگونهای میگوید اگر قوانین وجود داشته باشند، آنوقت میشود این را نتیجه گرفت؛ یعنی بهگونهای میشود عالمِ کف هرم را به منطقِ بالای هرم ریدوس کرد. قوانین همه به آن قانون ارجاع داده میشوند، نه اینکه جهان از آن قانون پدید آمده باشد؛ این حرف هاوکینگ بهاصطلاح کمی عجیبتر است. فرقش این است که اصلاً خیلی از فیزیکدانها اگر از آنها بپرسید که آیا قوانین وجود دارند، میگویند نه، قانونها وجود ندارند؛ عالمی وجود دارد و در آن نظمهایی هست، و ما میکوشیم این نظم را بهصورت مجموعهای از قواعد ریاضی بیان کنیم. چرا؟ چون میخواهیم مثلاً به نفع خودمان پیشگویی کنیم که بعداً چه اتفاقی میافتد، نه اینکه قانون واقعاً در جهان وجود داشته باشد.
ببینید، دیدگاههای فلسفی عموماً اینطور بودهاند، و هنوز هم عدهای اینطور فکر میکنند، که قوانین در جهان وجود دارند و واقعاً حضور دارند. مثلاً افلاطون معتقد بود که ما به معنای واقعی کلمه عالمی از ریاضیات داریم، نه اینکه ریاضیات چیزی ذهنی باشد؛ ذهن من آن ریاضیات را کشف میکند. دیدگاههای افلاطونی اینگونهاند. مثلاً گودل، این ریاضیدان بزرگ قرن بیستم، بهشدت افلاطونی بود و معتقد بود ریاضیات در عالم وجود دارد. اتفاقاً برای من خیلی جالب است، و کنجکاوم که ببینم هاوکینگ جایی این مقاله را داده باشد؛ ممکن است در مصاحبهای گفته باشد که به نظرش این کار را میشود کرد؛ نمیدانم، شاید در حد یک ادعا باشد. ولی تا جایی که من میدانم، هاوکینگ جزو کسانی نبود که به وجود مستقل قوانین اعتقاد داشته باشند. ولی مثلاً همکار خیلی خیلی معروفش، که اگر هاوکینگ را نمیشناسید این را حتماً نمیشناسید، چون فلج هم نیست و ویژگی خاصی جز اینکه فیزیکدان بزرگی است ندارد، یعنی راجر پنروز، که در خیلی از کارهای بزرگ هاوکینگ مقالههای مشترک دارند و واقعاً آدم بینظیری است، شدیداً تأکید میکند که وفادارانه معتقد است عالمِ قوانین وجود دارد؛ ریاضیات بهعنوان چیزی در عالم خارج وجود دارد و ما کشفش میکنیم؛ قوانین ریاضی را همینطوری اختراع نمیکنیم؛ ریاضیات را اختراع نمیکنیم، کشف میکنیم.
یکی از حاضران: شما میگویید در این نگاه کدام یک از قوانین فیزیک اصلاً دربارهٔ وجود صحبت میکنند؟ همهشان دربارهٔ رفتار صحبت میکنند، نه وجود.
خب، هاوکینگ هم میگوید که میخواهد وجود را نتیجه بگیرد؛ وجود قوانین را فرض میکند. نمیگوید که من از عدم میگویم جهان چگونه پدید آمد. ادعایش را دقیق ندیدهام، ولی مطمئنم که چنین ادعایی کرده است: میگوید مجموعهای از قواعد، مثلاً قوانین فیزیک، را به من بدهید و فرض کنیم اینها وجود دارند، به این معنا که قانون بتواند وجود و تحقق خارجی داشته باشد؛ آنوقت میتواند وجود ماده و انرژی را اثبات کند. شما دارید میپرسید که هاوکینگ مثلاً چگونه میخواهد این کار را انجام دهد؟ این را از من میپرسید؟
یکی از حاضران: نه، میخواهم بدانم این چیزها از کجا بوده است.
نه دیگر؛ این حرفی بسیار اساسی و تازه است و اصلاً سابقهای ندارد، و قطعاً برای خیلی از فیزیکدانها هم حرف عجیبی است. ادعای هاوکینگ این است که اگر فرض کنید واقعاً به وجود هرمی از هستی معتقدید، مثل این است که بگوید اگر جایی برشی از آن را به من بدهید، پایینش را برایتان میسازم. الزامآور است: اگر مثلاً قوانین منطق درست باشند، حتماً چنین قواعدی هم درستاند و مثلاً ریاضیات هم درست است؛ اگر ریاضیات درست باشد، باید چنین قانونهایی هم، بهعنوان سیستمی زیر ریاضیات، پدید بیایند، و بعد وقتی این پدید آمد، حتماً مثلاً تحقق مادی هم پیدا میکند. من اصلاً نمیدانم هاوکینگ ادعایش را چگونه میخواهد اثبات کند، ولی حرفش این نیست که از عدم میگویم جهان چگونه پدید آمد. میگوید آن برشهای بالایی هرم را، که فیزیکالیستها ذهنی فرض میکنند، فرض کنیم ذهنی نیستند و قوانین به یک معنا واقعاً در عالم تحقق پیدا کردهاند؛ آنوقت میشود زیرش را ساخت، یعنی از بالا به پایین استنتاج کرد. پس سؤال شما را نمیتوانم جواب بدهم. میپرسید هاوکینگ چگونه میخواهد این کار را بکند؟ سؤالتان چیست؟
یکی از حاضران: سؤالم اصلاً این است که به قول معروف از عدم میخواهد بگوید کجا و چگونه.
نه؛ یعنی میخواهید بپرسید هاوکینگ چگونه میخواهد از قوانین واقعاً وجود عالم و وجود ماده را نتیجه بگیرد.
یکی از حاضران: نمیگویم هاوکینگ چگونه؛ میگویم فیزیک چگونه. میگویم فیزیک کجاست؟ یعنی هر قانونی که فیزیک داشته است، فقط تبیین میکند که رفتاری چگونه است؛ اصلاً نمیگوید این وجود هست. این یک فرضیه است.
من ایدهای دارم که این کار چگونه انجامشدنی است. ولی واقعاً، فکر میکنم شما اصلاً متوجه این نکته نیستید که اگر بخواهید ثابت کنید قوانین وجود دارند، باید قوانین را موجودی فیزیکی فرض کنید. خب، بهعنوان چه چیزی فرضشان میکنید؟ باید قبول کنید که قوانین مثلاً یا بهصورت ماده، یا بهصورت انرژی، یا بهصورت میدان در عالم تحقق پیدا کردهاند.
باید برای آنها موجودیتی در نظر بگیرید که بهگونهای تحقق پیدا کرده است. بعد مثلاً فرض کنید هاوکینگ ادعا کند که قوانین فیزیکی وجود دارند و از جنس انرژیاند؛ مثلاً حامل انرژیاند و در همین حال بر جهان حکومت میکنند. حرف علمیتخیلی نمیزنمها. به نظر من نمیشود گفت قوانین از جنس انرژیاند، ولی از نوعی جنس فیزیکیاند. فکر میکنم شاید ایدهٔ هاوکینگ این باشد که قوانین از سطحی بالاتر از انرژیاند و میتوانند به انرژی تبدیل شوند، و انرژی هم میتواند به ماده تبدیل شود. یعنی سه سطح در نظر بگیرید: یک سطح فیزیکی که قوانین در آن حضور دارند، یعنی قوانین بهگونهای وجود فیزیکی دارند و از نوعیاند، مثل نوعی میدان که فرض کنید الان نمیشناسیم؛ احتمالاً هاوکینگ ایدهای دارد که چه جور میدانهاییاند. آنها میتوانند میدانهای الکترومغناطیسی و مانند اینها، یعنی انرژیها، را پدید بیاورند و اینها هم طبق قوانین فیزیک میتوانند به ماده تبدیل شوند. بنابراین جهان میتواند پدید بیاید؛ بیگبنگ میتواند رخ دهد. این مطلب فیزیکیِ خیلی خیلی فرعیای بود که گفتم.
یکی از حاضران: معنایش این است که میگوید همهچیز در واقع لایههایی از کلیاتی است که در هر مرحله وجود دارند؟
دقیقاً. بالا و پایین دقیقاً همین معنا را دارد؛ یعنی مثلاً فرض کنید اول قوانین منطق پدید میآیند، بعد مجموعهای از قواعد کلیِ معنا، یعنی معانیای، پدید میآیند. مثلاً از نظر عرفا اصلاً اول کلام پدید میآید؛ حقایقی بهصورت کلام پدید میآیند و بعداً اینها شیئیت پیدا میکنند. یعنی عالم از بالا به سمت پایین ساخته میشود. بنابراین نوعی ریداکشن به بالا هم ممکن است و معنادار است، و اصلاً عارف کسی است که همیشه ریداکشن به بالا انجام میدهد؛ یعنی پدیدههایی را که میبیند به معانیای که دارند برمیگرداند و آن معانی را مثلاً به برهمکنش اسمای الهی نسبت میدهد. عارف کسی است که هر چیزی را که میبیند به این برمیگرداند که چه معنایی دارد و این معنا از تجلی کدام اصل، یعنی کدام اسمای الهی، پدید آمده است. اگر مثلاً عشق در جهان وجود دارد، مهم نیست که از نظر فیزیکی چگونه تحقق پیدا کرده است؛ مهم این است که این عشق، این احساس، تجلی چیزی در بالاست و این فقط نوع تحقق آن است. بنابراین ما در فیزیک در واقع نگاهی وارونه نسبت به دیدگاه عرفانی داریم: آنها ریداکشن را به بالا انجام میدهند و ما به پایین.
متأسفانه نظر خودم را کامل نکردم و فقط اشاره میکنم. در این نوع نگاه ریداکشنیستی، در عین حال که از نظر من به یک معنا مجاز است، به نظر من آنچه غلط است این است که ما هی ریداکشن را رو به پایین انجام میدهیم و هیچوقت برای فهم دیسیپلینهای پایین از دیسیپلینهای بالا کمک نمیگیریم. مثلاً من میگویم اگر از نظر روانی احساس میکنم که اختیار دارم و همهمان در این توافق داریم، پس جهان لاپلاسی غلط است. یعنی سیطرهٔ فیزیک را بهعنوان یک دیسیپلین، یک دانش، نپذیریم. نتیجهٔ حرفهای من این است که حق دارم روانکاوی را مستقل از همهٔ دانشهای پیشین بسازم، و اگر به این نتیجه رسیدم که در عالم انسانی غایتی وجود دارد و افعال بر اساس غایات ساخته میشوند، پس اگر فیزیک این را نفی میکند، فیزیک اشتباه میکند؛ آنها بروند بگردند و تئوریهای خودشان را درست کنند. من چرا درست کنم؟ من حتی به یک معنا برای جهان انسانی بهطور مستقل اولویت قائلم و میگویم فیزیک باید تابع آن باشد. مثل اینکه، و من روی این تأکید دارم، فرض کنید این عقیدهٔ خاص را قبول داشته باشید که اصلاً جهان طوری خلق شده است که انسان پدید بیاید. اگر در افعال من غایت وجود دارد، پس در جهان غایت وجود دارد. پس اگر فیزیکدانها میگویند غایت وجود ندارد، در این سطوح جایی این غایتمندی پدید آمده است، و من کاری ندارم؛ احتمالاً آنها اشتباه میکنند. اصلاً تئوریهای فیزیکی اشتباه میکنند که میشود همهچیز را بدون غایت توجیه کرد.
منظورم این است که میان دیسیپلینهای پایین و بالا باید داد و ستد وجود داشته باشد، نه اینکه همهچیز را از پایین بسازیم و بالا برویم. اگر در سطوح بالا فکتهایی میبینم که به آنها مطمئنم و نقیض چیزهاییاند که در پایین بهعنوان فکت پذیرفتهاند، و به اینها خیلی اطمینان دارم، هیچ اشکالی ندارد که آنها را نقض کنم؛ یعنی قدرت دیسیپلینهای بالا را از بین نبرم و اینها را تابع فیزیک نکنم. متوجه منظورم هستید؟ با اینگونه داد و ستدها ممکن است کسی اصلاً بخواهد فیزیک را ریدوس کند. آری، میگویم؛ از نظر من این چیز ممنوعی نیست که کسی بگوید چون انسان اینگونه و اینگونه و اینگونه است، جهان باید این قوانین را داشته باشد تا چنین موجودی بتواند وجود داشته باشد، و پس چیزی دربارهٔ فیزیک نتیجه بگیرد.
اسم راجر پنروز را آوردم. واقعاً اجازه بدهید بهعنوان حسن ختام این را بگویم: پنروز الان ایدهای دارد که واقعاً برای من مسحورکننده است، چون اولاً توضیحاتش از نظر فیزیکی برای من قانعکننده است. ببینید، ایدهٔ پنروز این است. پنروز هم طبق معمولِ همهٔ فیزیکدانهای بزرگ زندگیاش صرف این میشود که مشکل کوانتوم گراویتی را حل کند؛ یعنی نسبیت عام را بهگونهای با تئوری کوانتوم تلفیق کند، کاری که الان ۸۰ سال است نتوانستهاند انجام دهند. طبیعی است که بعد از ۸۰ سال به نظر آدم برسد که داریم در چیز خیلی بزرگی اشتباه میکنیم که نمیشود اینها را با هم تلفیق کرد. الان تئوریهای کوانتوم گراویتی سالهای اخیر را نگاه کنید؛ حرفهای خیلی بزرگی میزنند: شاید اصلاً زمان وجود ندارد، شاید فلان چیز وجود دارد، شاید اشتباه متافیزیکی خیلی بزرگی داریم که نمیتوانیم این تئوریها را بفهمیم و با هم تلفیق کنیم.
ایدهٔ پنروز فوقالعاده است. ایدهٔ پنروز این است که ما طبق عادت، بیآنکه مجوزی داشته باشیم، قوانین فیزیکی را در ریاضیات کامپیوتیشنال جستوجو میکنیم و میخواهیم قوانین کوانتوم گراویتی را در ریاضیات کامپیوتیشنال پیدا کنیم، در حالی که بخشی از ریاضیات، که کمتر شناخته شده است، کامپیوتیشنال نیست. میفهمید کامپیوتیشنال یعنی چه؟ مسئلهٔ ریاضیِ کامپیوتیشنال یعنی مسئلهای که الگوریتمی برای حلش وجود داشته باشد. مسئلههایی وجود دارند که بهطور الگوریتمیک حلشدنی نیستند. اینها بخشی از ریاضیات را تشکیل میدهند که کمتر شناخته شده است، چون نانکامپیوتیشنالاند و نمیشود راحت با آنها کار کرد. خب؟ ایدهٔ پنروز این است؛ میگوید چون، به شواهدی که خودش ارائه میکند، میبینیم که ذهن ما بهعنوان انسان، یعنی ذهن خودمان را میشناسیم، نانکامپیوتیشنال کار میکند و همهٔ ادراکات ما کامپیوتیشنال نیست، پس جایی در قوانین فیزیک باید قانونهای نانکامپیوتیشنال حکمفرما باشند. همه را که شناختهایم و کوانتوم گراویتی مانده است؛ پس حتماً ریاضیات کوانتوم گراویتی نانکامپیوتیشنال است، و برای همین است که آن را نمیفهمیم و تا حالا کشفش نکردهایم، چون ما همهاش میخواهیم معادلهٔ مشتق جزئی بنویسیم، یا حداکثر یک انتگرال، یعنی چیزهای کامپیوتیشنالی که به آنها عادت داریم. عادت نداریم که به جای پیچیدهای از ریاضیات ارجاع کنیم که مثلاً در آن معادلاتی وجود دارند که بهصورت الگوریتمیک حلشدنی نیستند.
ببینید این ایده چقدر جالب است: پنروز در واقع بهگونهای از سطحی بالاتر کمک میگیرد تا چیزی از فیزیکِ پایین را بفهمد. به نظر من کار غیرمجازی نمیکند. کار خیلی زیبایی میکند. میگوید فرض کنیم ذهن من در حالتی فیزیکی تحقق پیدا کرده و نانکامپیوتیشنال کار میکند. اگر همهٔ قوانین فیزیک کامپیوتیشنال باشند، نباید چنین چیزی را در ذهن خودم ببینم؛ چون میبینم، پس اشتباه میکنم؛ جایی قانون نانکامپیوتیشنال هست و حتماً به کوانتوم گراویتی مربوط است. دلایل فیزیکی جالبتری از آنچه من گفتم دارد برای اینکه چرا به نظر میآید کوانتوم گراویتی باید نانکامپیوتیشنال باشد. این ایدهٔ خیلی فوقالعادهای است و من شخصاً خیلی طرفدار آن هستم، در حالی که شاید هنوز به نظر میرسد اکثریت فیزیکدانها و قریب به اتفاق نوروساینتیستها با این ایده مخالفاند.
نتیجهٔ حرف پنروز این است که پدیدههای مربوط به کوانتوم گراویتی در ذهن ما، یعنی در مغز ما، رخ میدهند؛ یعنی جایی در سلولها، مثلاً نورونها، پدیدههایی کوانتومی داریم. طبیعی است که نوروساینتیستها با چنین ایدهای مخالفاند، چون اگر اینگونه باشد خیلی بد میشود. همین الان که همهچیز را الکترومغناطیسی در نظر میگیریم، هیچ نمیفهمیم مغز چگونه کار میکند؛ حالا بیاییم فرض کنیم که در جاهایی از نورونها چیزهای باریکی هست که میکروتوب به آنها میگویند، چیزهایی خیلی خیلی ریز که در هر نورون، که خودش چیز خیلی کوچکی است، مثلاً میلیونها عدد از آنها هست، و پنروز حدس میزند که در آنها پدیدههای کوانتوم گراویتی میتواند رخ دهد.
یکی از حاضران: یعنی شما بهگونهای انگار میگویید که اصلاً شناخت نانکامپیوتیشنال است؟
نه؛ پنروز میگوید پدیدههایی نانکامپیوتیشنال در ذهن ما رخ میدهد، و برای این از قضیهٔ گودل استفاده میکند؛ میکوشد با استفاده از قضیهٔ گودل این را نشان دهد. با این هالپینگ تورینگ که آشنایید، از هالپینگ تورینگ هم استفاده میکند: ما درستی و نادرستی مسائلی را میفهمیم که الگوریتمیک نیستند. اگر همهچیز در ذهن من کامپیوتیشنال باشد، باید فقط چیزهای کامپیوتیشنال را بفهمم. کامپیوتر نمیتواند مسئلههایی مثل هالپینگ را حل کند، ولی من میتوانم درستی و نادرستی این گزارهها را بهگونهای بفهمم. استدلالش خیلی پیچیده است و واقعاً به شما هشدار میدهم که این بحث را ساده نگیرید.
مسئله این است که قوانین کوانتوم گراویتی تا حالا کشف نشده است و از نظر ریاضی مدلی نداریم که کوانتوم گراویتی را توجیه کند؛ یعنی نمیتوانیم نسبیت عام، یعنی گراویتی، را در ابعاد میکرو و ساباتمیک توجیه کنیم. این چیز خیلی بدیهی است؛ ۸۰ سال است که این مسئله باز است و مهمترین مسئلهٔ فیزیکدانهاست. ۸۰ سال است که شاید دغدغهٔ ذهنی همهٔ فیزیکدانها این است که چرا نمیشود این دو تئوری بزرگ را تلفیق کرد؛ چون دیراک نسبیت خاص را بلافاصله با مکانیک کوانتوم تلفیق کرد و QFT از درون آن درآمد، ولی هیچوقت کسی نتوانسته است نسبیت عام را با مکانیک کوانتوم تلفیق کند. حرف پنروز این است که مشکل ما اینجا این است که طبق عادت همیشگی خودمان، قوانین کوانتوم گراویتی را در ریاضیاتی که با آن آشناییم جستوجو میکنیم؛ در حالی که بخشهایی از ریاضیات وجود دارد که با آنها آشنا نیستیم، و مثلاً از این و این و این اسم میبرد؛ ثابت شده است که اینها ریاضیاتاند، ولی نانکامپیوتیشنالاند. چون در جهان پدیدهای میبینیم که نانکامپیوتیشنال است، پس لابد در فیزیک هم پدیدهای نانکامپیوتیشنال وجود دارد؛ یعنی جایی باید قانونی نانکامپیوتیشنال باشد. اگر همهچیزِ فیزیک الگوریتمیک باشد، ذهن ما هم باید طبق قوانین فیزیک کار کند و بنابراین الگوریتمیک کار کند. ایدهاش این است که از پدیدهای در ذهن میکوشد نتیجه بگیرد که چیزی در فیزیک داریم و بعد آن را میفهمیم. فکر میکنم این بهعنوان ایدهای دربارهٔ بالا و پایین، ایدهٔ خیلی فوقالعادهای است. البته توضیحاتش آن چیزی نیست که من میگویم؛ دستکم دو کتاب نوشته است دربارهٔ اینکه چرا اینگونه فکر میکند.
یکی از حاضران: پیش از آنکه این نظریهٔ هاوکینگ را بگویید، برای من کاملاً واضح بود که اینگونه است، و الان تعجب میکنم که چرا دانشمندان دیگر اینگونه فکر نمیکنند.
همین الان هم بعضیها اینگونه فکر میکنند. البته هاوکینگ عملاً چیزی را حل نمیکند، چون این سؤال پیش میآید که آن قوانین چگونه پدید آمدند؛ اگر برای قوانین بهگونهای هویت فیزیکی در نظر بگیرم، بعد باید جواب بدهم که این قوانین چهاند، چه هویت فیزیکیای دارند و از کجا آمدهاند. هاوکینگ دربارهٔ اینکه جهان چگونه ایجاد شده است، مثل این است که میگوید اگر آن هرم را در نظر بگیری و از جایی برش بزنی، میتوانم زیرش را با بالایش توجیه کنم؛ ولی اینکه آن بالا از کجا آمده است، باز سؤالی باز است. منظورش این نیست که بگوید خدایی بود و این حرفها؛ فیزیکدانها که چنین حرفهایی نمیزنند. ولی به نظر من هاوکینگ چیز خیلی مهمی میگوید، و اصلاً نمیدانم این حرفها را چقدر دقیق کرده است: اینکه اگر فرض کنیم در سطحی از آن چیزهایی که فکر میکنیم ذهنیاند، اینها وجود دارند، میشود وجود بقیهٔ جهان را توجیه کرد. این خیلی جذابیت دارد که بتوانی جهان را دستکم به لایهای خیلی سادهتر ریدوس کنی. اینکه یکباره بیگبنگ رخ داده و به یک معنا انرژیها و قوانین بیرون ریختهاند، تصور خیلی عجیب و غریبی است؛ ولی اگر بتوانم سادهاش کنم و بگویم اگر این را به من بدهی، بقیهٔ دنیا را برایت میسازم، این نوعی پیشرفت حساب میشود. تقریباً مطمئنم که هاوکینگ محاسباتی ندارد؛ یعنی ایدهای خام است که انگار اخیراً گفته است. به هر حال اگر پیدا کنند، میتوانم مثلاً ارجاعتان بدهم که بروید جایی بخوانید.
انگیزهٔ فیزیکدانها برای اینکه قوانین هستهای قوی و ضعیف را یکی کنند و یک قانون کنند چیست؟ بدیهی است: برای اینکه قوانینشان کمتر شود. اینکه دوست داریم قوانینمان اینقدر کم باشد، بدیهی است و اصلاً هیچ ربطی به هیچ چیز متافیزیکی ندارد. اصلاً کلاً علم همین است: بکوشی فکتها و چیزهای پراکنده را جمع و کوچک کنی؛ مثلاً از افتادن سیب روی زمین تا کرات و آسمان، همه را بگویید که این یک قانون جاذبه است و چهار قانون دیگر. این خیلی جذابیت دارد. به همین معنا، الان فیزیک از نظر تعدد قوانین دچار نوعی فروپاشی شده است، در حالی که دوست داریم یک قانون داشته باشیم. به تعبیر همین پنروز در یکی از کتابهایش، فیزیک مثل کتاب آشپزی شده است: برای هر مورد جداگانه دستوری دارد. فیزیک الان اینگونه شده است: اگر به ساباتمیک بروید، میگویند از زبان کوانتوم استفاده کن؛ بالا بروید، قوانین نیوتنی؛ آن طرفتر بروید، نسبیت عام؛ و وسطش، مثلاً برای جاذبه در ساباتمیک، میگویند فعلاً نداریم. یعنی بهگونهای کج شده است. ما دوست داریم چیزی یکپارچه باشد؛ وقتی فیزیک نیوتنی بود، دیگر زیر و بالا و کوچک و بزرگ و سریع و آهسته نداشت. نسبیت با فیزیک نیوتنی مشکلی ندارد؛ یعنی حد نسبیت میشود مکانیک نیوتنی، و درست است. ولی حد مکانیک کوانتوم فیزیک نیوتنی نمیشود. مثل این است که از تو بپرسم قانون حرکت این ذره چیست، و تو بپرسی این ذره چقدر است؟ اگر اینقدر است، از مکانیک کوانتوم استفاده کن؛ اگر بزرگتر و اصلاً ماکروسکوپیک است، برو معادلات نیوتنی بنویس. و اینطور نیست که بشود معادلات نیوتنی را بهعنوان حد مکانیک کوانتوم به دست آورد. این خیلی فاجعه است: فیزیکی داریم که باید به من بگویی مسئلهات در چه محدودهای است تا قانونهایش را به تو بدهم. ما دوست داریم قانونی یکپارچه داشته باشیم. الان نه نسبیت عام را میتوانیم با کوانتوم تلفیق کنیم، نه کوانتوم را با مکانیک نیوتنی؛ یعنی مسئله باز است.
این اصطلاحی که فیزیکدانها دارند و میگویند دنبال «تئوری همهچیز» (Theory of everything) هستیم، منظورشان همین است: بتوانم این دیسیپلینهایی را که الان از آنها استفاده میکنم یکپارچه کنم و یکباره دیدی کلی بدهم. از جمله اینکه در بحثهای ذرات بنیادی، اینجا در این مرحله باید مثلاً از قانون هستهای فلان استفاده کنیم و آن یکی را باید با الکترواستاتیک. نیروهای متعددی وجود دارد و در همهشان هم مجذور فاصله به کار میرود؛ آدم شک میکند که اینها یک چیزند، یعنی باید بشود اینها را بهعنوان حالتهای مختلف یک چیز درآورد و یکی (Unify) کرد. این کاری است که مثلاً عبدالسلام و گروهش بخشی از آن را انجام دادند و جایزهٔ نوبل گرفتند. میگویند انیشتین در دهههای آخر عمرش فقط روی این مسئله کار کرد که نیروها را یکی کند.
یکی از حاضران: ولی نکتهای در پرانتز: تعریف اولی که از پوپر برای علم دادید، حس میکنم شبکههای عصبی را توجیه میکند؛ چون شبکهٔ عصبی هم استنتاج نمیکند؛ از روی مجموعهای از پدیدهها و فکتهای موجود توجیه میکند و از روی چندتا بقیه را هم راه میاندازد، همانطور که شبکهٔ عصبی را اول لرن میکنیم.
نکتهٔ خیلی خیلی اساسیای که پوپر میگوید این است که استقرا معنا ندارد؛ یعنی این معنا ندارد که بگویم این چیزها را دیدم و نتیجه بگیرم که پس این گزاره کلی است؛ چهار کلاغ سیاه دیدم و نتیجه گرفتم همهٔ کلاغها سیاهاند. ممکن است شما اصلاً هیچ کلاغی نبینید، در خواب کلاغی سیاه ببینید و به شما الهام شود که چیزهایی به نام کلاغ وجود دارند که همهشان سیاهاند، و این را بیان کنید. مهم نیست؛ در دانش کسی از شما نمیپرسد تئوری را از کجا آوردهاید. مهم این است که از آن به بعد اگر کلاغهایی که دیده شد سیاه بودند، میگوییم تئوری شما درست است، و اگر یکی غیرسیاه دیده شد، تئوری شما ابطال میشود و باید سراغ تئوری تازهای بروید. اصولاً ممکن است حتی هیچ فکتی نباشد؛ تئوری پدید میآید و وظیفهٔ تئوری این است که با فکتهایی که هستند، هی از آزمونها سربلند بیرون بیاید. مکانیک نیوتنی برقرار است و قبولش داریم تا وقتی آزمایشی بیاید و نقضش کند؛ بعد میبینیم نسبیت درست است، ولی باز به مشکل برمیخوریم و میبینیم مکانیک کوانتوم هم هست، ولی در جای دیگرش. شما میخواهید این برداشت را بکنید که شبکهٔ عصبی کمک کرده است تا یکباره چنین تئوریای ساخته شود؟ نه؛ پوپر این حرف را پیش از شبکهٔ عصبی زده است.
دفاع از فروید در برابر آیسنک؛ ایرادِ نبودِ تصویر سلامت روان و نمونهٔ روانشناسی کمالِ فروم.
به محک پوپر روانکاوی آزمونپذیر نیست؛ اما منشأ تئوری نزد پوپر مهم نیست، آزمون مهم است.
فکت یعنی آنچه جامعهٔ علمی میپذیرد؛ پس روانکاوی هم میتواند فکت خودش را داشته باشد.
بیتوافیِ مکاتب و بینالاذهانینبودنِ روانکاوی؛ و در عین حال پافشاری بر ارزش آن.
ریداکشن و فروپاشی فیزیک نیوتونی در حیات فروید؛ حیات برخلاف قانون دوم ترمودینامیک.
فیزیکالیسم و تشبیه آن به دگم کلیسا؛ ریداکشن به بالا در عرفان، ایدهٔ پنروز و ادعای هاوکینگ.
بنابراین طبیعی است که فروید را بانی روانکاوی بدانیم.
ولی واقعاً روانکاوی بهعنوان دیسیپلینی که مجموعهای از مفروضات داشته باشد، مدلی ارائه بدهد و اصلاً برای درمان روشی ارائه بدهد، چنین چیزی نداشتیم.
یکی از نکتههایی که بهعنوان ایراد به فروید میگیرند این است که در دیدگاه فروید واقعاً تصوری از سلامت روانی وجود ندارد. اصولاً آدمها بهگونهای دچار مشکلاتی هستند و حداکثر ممکن است مشکلاتشان کم باشد. از دیدگاه فروید واقعاً چنین چیزی درنمیآید که مثلاً راه رشد یک انسان چیست.
ولی فکر نمیکنم این نتیجهٔ ضروری ایدههای فروید باشد.
من الان به نظریهٔ یونگ دربارهٔ رؤیا علاقهمندم و فکر میکنم نظریهٔ فروید دربارهٔ رؤیا غلط است
تکیه کردن به تئوریهای فیزیکی، مثلاً مفهوم انرژی، و به عصبشناسی و داروینیسم
و به آن مثل یک اصل فیزیکی نگاه کنیم: اینکه سیستمی میکوشد خودش را در حداقل تنش نگه دارد.
همهٔ این دانشهای موجود، که قابل اتکا به نظر میرسند، کنار هم پایههایی درست میکنند که فروید مثلاً میگوید چون آنها درستاند، پس باید اینگونه باشد.
فروید اصولاً بهجای این تصور طبیعی که رفتار از آن رو انجام میشود که آدمها تصمیم میگیرند به چیزی برسند و بعد آن کار را میکنند
آنچه ساینس توضیح میدهد بر اساس علت فاعلی است، نه علت غایی
فروید آن را چگونه به پایین ریداکت میکند؟ به اینکه مثلاً انرژیهایی هست، یعنی غریزهٔ جنسی، و بعداً مثلاً در فرایند والایش به توهماتی مثل عشق تبدیل میشود.
مثلاً پوپر انتقادهایی کرده، یا بعدها روانکاوهای دیگر آمدند و انتقادهایی کردند، و الی آخر.
در بحث پوپر و در ادامهٔ بحثهایی که پوپر کرده است، این حرف را مطرح کردیم که نظریهٔ روانکاوی فروید، به آن معنایی که ما از «علمی» مراد میکنیم، علمی نیست.
یعنی نظریهٔ روانکاوی بهطور تجربی آزمونپذیر نیست.
پوپر نمیپرسد تئوریتان را از کجا آوردهاید؛ فقط میآزماید که آیا فکتهای موجود را توجیه میکند یا نه.
میدانید که نپتون اینگونه کشف شد: با محاسبات نشان دادند که باید سیارهای وجود داشته باشد تا اعوجاجهایی که در سیارههای پایینتر هست توجیه شود
میخواهم همین ایدهٔ پوپر را بگویم که فکتها چیزی نیستند جز مجموعهای از گزارهها که مجامع علمیِ فعال در آن دانش آنها را بهعنوان واقعیت پذیرفتهاند.
یکی از حاضران: ولی نکتهای در پرانتز: تعریف اولی که از پوپر برای علم دادید، حس میکنم شبکههای عصبی را توجیه میکند؛
مهم نیست؛ در دانش کسی از شما نمیپرسد تئوری را از کجا آوردهاید.
و اگر یکی غیرسیاه دیده شد، تئوری شما ابطال میشود و باید سراغ تئوری تازهای بروید.
خب، اگر اینطور است و قرار است فکتها را جامعهای بپذیرد یا رد کند، پس چه اشکالی دارد که روانکاوها هم بیایند و روی فکتهایی توافق کنند؟
اگر واقعاً الان همهٔ کسانی که در زمینهٔ روانکاوی کار میکنند قانع شده باشند که مشاهدهٔ فروید و برویر دربارهٔ پدیدهٔ تخلیه درست است
اگر همهٔ دانشمندان قانع شوند که احتیاطهای لازم انجام شده، اثر تلقین تا حد ممکن کم شده، اتفاقی ثبت شده و بارها هم این کار تکرار شده است
به نظر من شیوههای درمان فرویدی و توضیحات فرویدی بهطور واقعی نقطهضعفهایی داشتند و جا نیفتادند
ممکن است اگر شیوههای درمان فرویدی واقعاً موفق بودند، این انشعابها در روانکاوی پدید نمیآمد.
روانکاوی همچنان دانشی درخور توجه است
میکوشم کمی روشن کنم که روانکاوی آشکارا دانش خاصی است و همین خاص بودنش آن را جالب میکند
نتیجهٔ حرفهای من این است که حق دارم روانکاوی را مستقل از همهٔ دانشهای پیشین بسازم، و اگر به این نتیجه رسیدم که در عالم انسانی غایتی وجود دارد و افعال بر اساس غایات ساخته میشوند، پس اگر فیزیک این را نفی میکند، فیزیک اشتباه میکند؛
هیچوقت نمیتوانید دیتایی دقیق، آنطور که در فیزیک دارید، داشته باشید
سال به سال و دهه به دهه دادههای فیزیکی در رقمهای اعشار جلو میروند.
مثلاً پیشبینیهای نسبیت عام را تا ۱۴ رقم اعشار اندازه میگیرند و درست از آب درمیآید.
به نظر میآید تمام دانش، حتی تا همین الان، مثلاً دانش فیزیک، فاقد دیدگاه غایتشناسانه است.
برویم سراغ آن بحث میانپردهای که گفتم دوباره به آن برمیگردم: مسئلهٔ ریداکشن (reduction).
یعنی اینکه ما چیزی را علم میدانیم، اگر بتوانیم نشان دهیم که نتیجهٔ دانشهای گذشته است، حتی اگر هیچ فکتی هم نداشته باشد.
ببینید این ایده چقدر جالب است: پنروز در واقع بهگونهای از سطحی بالاتر کمک میگیرد تا چیزی از فیزیکِ پایین را بفهمد.
میبینیم که ذهن ما بهعنوان انسان، یعنی ذهن خودمان را میشناسیم، نانکامپیوتیشنال کار میکند و همهٔ ادراکات ما کامپیوتیشنال نیست
منظورم این است که میان دیسیپلینهای پایین و بالا باید داد و ستد وجود داشته باشد، نه اینکه همهچیز را از پایین بسازیم و بالا برویم.
من الان به نظریهٔ یونگ دربارهٔ رؤیا علاقهمندم و فکر میکنم نظریهٔ فروید دربارهٔ رؤیا غلط است
آدمی را در نظر بگیرید که زندگی شخصی و رؤیاهای خودش را بررسی کرده، هر دو روش تعبیر رؤیا را یاد گرفته و بعد به این نتیجه رسیده است که این یکی بهتر کار میکند.
اریک فروم شهرت دارد به اینکه کوشید روانشناسی کمال را، تقریباً در چارچوب فرویدی، ابداع کند.
باید از آیسنک باشد، و دقیقاً یکی از چیزهایی که در مقام مخالفت میخواهد بگوید این است که فروید این کارها را شروع نکرده است.
فکر میکنم اگر بخواهیم بخش عمدهای از بحثهای امروز را در یک دیسیپلین جا بدهیم، قطعاً فلسفهٔ علم است.
انگار دانش مفروضات فلسفی تحلیلنشدهای را با خودش میآورد که بد نیست آدم کمی به آنها دقت کند.
مثلاً از افتادن سیب روی زمین تا کرات و آسمان، همه را بگویید که این یک قانون جاذبه است و چهار قانون دیگر.
هاوکینگ اخیراً ادعا کرده است که اگر فرض کنید قوانین فیزیکی وجود دارند، میشود پدید آمدن جهان را با قوانین فیزیکی توجیه کرد.
شفاهاً از کسی شنیدهام و نمیتوانم دقیق بگویم.
میخواهم بگویم اگر این حرف درست باشد، همان حرفی است که فلوتین میزد که همهچیز از عقل اول پدید میآید
ولی به نظر میآید پدیدهٔ حیات برخلاف قانون دوم ترمودینامیک عمل میکند؛
یعنی هر پدیدهٔ حیاتی، هر پدیدهای که به رشد مربوط باشد، برخلاف آنتروپی، در واقع آنتروپی را کم میکند. این مشکلی است: یا زیستشناسها باید این را توجیه کنند، یا فیزیکدانها باید آن قانون را کنار بگذارند، یا فیزیکدانها بیایند توجیه کنند که چگونه ممکن است حیات پدید بیاید، یعنی در سیستمی واکنشهایی داشته باشید که آنتروپی سیستم را کم میکنند.
حتی علمی بودن و نبودن را هم کنار بگذارید.
مشکلی که دربارهٔ روانکاوی وجود دارد تقریباً تا این حد عمیق میشود که روانکاوی، چون در حال حاضر فکتهای توافقپذیری ندارد، دانشی بینالاذهانی نیست.
یعنی وقتی واقعیتی یا پدیدهای را در جهان میفهمید، بفهمید که چرا این پدیده رخ داده است، تا بتوانید آن را به اسمای الهی ریداکت کنید. اصلاً کار عارف همین است
دیدگاههای عرفانی اینگونهاند که هر چیزی که در عالم اجسام رخ میدهد، صورت حقیقتی است که در عوالم بالاتر وجود دارد
لکان هم یونگ را قبول ندارد، ولی نکتهای هست: لکان بهنوعی میگوید من فروید را قبول دارم ولی فرویدیها را قبول ندارم، و مثلاً میگوید شما منحرف هستید.
مثل عقیدهٔ کسی که به کلیسا ایمان دارد. کلیسا هر چند وقت یک بار جزمی را اعلام میکند که این است، و همه میگویند این است.
لاپلاس رسماً اعلام میکرد که اگر شرایط اولیهٔ جهان را به من بدهید، تا ابد میگویم چه اتفاقهایی در جهان میافتد، چون معادلهٔ دیفرانسیلی دارم که همهچیز را بهطور دترمینیستیک میگوید.
ولی در قرن نوزدهم دانش فیزیک به ما میگفت همهچیز دترمینیستیک است و بنابراین اختیاری که فکر میکنید دارید توهم است.
مثلاً در سال ۱۹۵۰ و خردهای، دقیقش را نمیدانم، پاپ اعظم اعلام کرد که مریم مقدس هم عروج کرده است، نه اینکه مرده باشد، و الان همهٔ مسیحیها آن را بهعنوان جزم قبول دارند.
ماتریالیسم از نظر من به معنای فرضی متدولوژیک قطعاً در ساینس معتبر است: وقتی دربارهٔ فیزیک بحث میکنم، حق ندارم هرجا مدلم ایراد پیدا کرد، مشکلم را با وارد کردن عناصری ماورای طبیعی حل کنم، آنطور که نیوتن این کار را کرد.
ناتورالیسم بهعنوان فرضی متدولوژیک صددرصد در ساینس پذیرفته است، ولی هی به فرضی متافیزیکی تبدیل میشود.
اساساً همان فیزیک نیوتونی، پدید آمده است که به نظر میآمد همهچیزِ آن دانش پایه را میدانیم
در زمان حیات فروید آن قدرت و حاکمیت فیزیک نیوتونی کلاً از هم پاشید: نسبیت آمد و بهاصطلاح فروپاشیای پدید آورد
و اینطور نیست که بشود معادلات نیوتنی را بهعنوان حد مکانیک کوانتوم به دست آورد.
یعنی حد نسبیت میشود مکانیک نیوتنی، و درست است. ولی حد مکانیک کوانتوم فیزیک نیوتنی نمیشود.
فیزیکالیسم اعتقادی فلسفی است به اینکه هر پدیدهای که در جهان هست، پدیدهای فیزیکی است و با قوانین عام فیزیک بیانپذیر است.
فقط میخواهم به این توجه کنید که زیر این نوع ریداکشن در واقع فیزیکالیسم (physicalism) هست.
بعداً این تئوریهای پایه به هم خوردند: دترمینیسم به آن معنای لاپلاسیاش دیگر الان وجود ندارد، و از دیدگاه بعضی از فیلسوفها مکانیک کوانتوم مثلاً راه را برای اختیار باز کرده است.
فرض کنید یک مشاهدهٔ مستقیم، مثلاً مشاهدهٔ کسوفی در لحظهای خاص، مثل همان کسوف معروفی که نهایتاً بر اساس آن نسبیت عام تأیید شد که نور در میدان جاذبه منحرف میشود.
به هر حال ما بر پایهٔ اعتمادی که به جامعهٔ علمی داریم، آن را بهعنوان فکت پذیرفتهایم و همه قانع شدهایم که نظریهٔ نسبیت عام درست است.
مثلاً رؤیا دیدن یا ندیدن یک آدم را دستکم میشود از روی امواج مغزش ثبت کرد.
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.