مبانی داروینی و ریداکشن
به نظر سخنران خطای فروید در مبانی است: ادامهٔ تلویحیِ داروینیسم؛ و ریداکشنش افراطی ولی درخور احترام است.
او میگوید این جلسه را به اجزای نظریهٔ فروید اختصاص میدهد تا آنها را یکییکی بگوید و نقد کند. نخست دو منبع را معرفی میکند و دربارهٔ فروید حرف میزند. سپس مدلی دوبعدی از رشد و عدم تعادل را در برابر تأکید فروید بر جنسیت میآورد و به سهگانهٔ فرویدی و غریزهٔ مرگ میرسد. در پایان به رؤیا و تداعی آزاد میپردازد.
متن ویرایششده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.
در مبانی نظریهٔ فروید مشکلاتی هست؛ از جمله اینکه فروید علاقه دارد حتماً ریداکشن انجام دهد. این را و چیزهای دیگری شبیه آن را نسبتاً زیاد و طولانی گفتم، چون فکر میکنم این گرایشها اصولاً مشکلات خیلی جدیای برای سنت روانکاوی پدید آوردهاند. به تصور خودم، برای اینکه بتوانیم دو مکتب دیگر روانکاوی، یعنی مکتب لکان و مکتب یونگ، را مطالعه کنیم بدون اینکه دچار این وسواس شویم که حرفهایی که میزنیم و میشنویم علمی هست یا نیست، لازم بود کمی مفصل دربارهٔ این موضوعات صحبت کنیم.
همانطور که قول دادم، این جلسه را میخواهم به اجزای نظریهٔ فروید اختصاص بدهم و مستقیماً دربارهٔ آنها صحبت کنیم؛ یعنی آنچه را گفتهایم یکییکی مطرح کنیم و نقدی داشته باشیم: جاهایی که به نظر میآید خیلی خوب است بگوییم خیلی خوب است، و جاهایی که ضعیف به نظر میآید اظهارنظر کنیم. تا وقتی نظریهٔ فروید را شرح میدادم، درست یا غلط بودن حرفهایم به این معنا بود که فروید این چیزها را گفته است یا نه. اما حالا درست و غلط معنای دیگری پیدا میکند. فرض کنیم چیزهایی گفتهایم؛ اینکه فروید آنها را گفته یا نگفته، دیگر مطرح نیست. میخواهیم دربارهٔ درستی و نادرستیِ خودِ این بحثها صحبت کنیم. من همیشه وقتی دربارهٔ افکار کسی صحبت میکنم همین حالت را دارم که «شاید این را گفته، شاید نگفته». بهخصوص دربارهٔ فروید، چون به نظر میآید جمعبندیِ همهٔ حرفهایی که در طول عمرش زده و ساختن نظریهای خیلی منسجم از آنها سخت است؛ زیرا در افکار خودش تغییر و تحول بوده است. به لکان که برسیم، این مشکل را بیشتر میبینید: لکان با این حرفهایی که میزند ادعای پیروی از فروید دارد و خودش را پیرو فروید میبیند، در حالی که به نظر میرسد عمیقاً از حرفهای فروید دور است. پس موضوع بحث امروزمان مشخص است.
آخر جلسهٔ قبل یکی از بچهها با تأکید خواست که منبعی معرفی کنم، دقیقاً مثل اینکه تکستبوکی معرفی کنم. میخواهم این را معرفی کنم، هرچند شاید از جهاتی عجیب باشد: جلد دوم فصلنامهٔ ارغنون، یعنی دومین جلدِ این فصلنامه که به روانکاوی اختصاص دارد. علت معرفیاش فقط خوببودنِ محتوای کتاب نیست. این کتاب الان بهراحتی در بازار پیدا میشود، چون چاپ دومش درآمده است؛ مثلاً انتشارات خوارزمی قطعاً آن را دارد. حسن دیگرش این است که قیمتش خیلی زیاد نیست. اینها چیزهای جانبیاند. دلیل اصلیام برای معرفی این کتاب این است که نخستین مقالهٔ آن مقالهای است که با عنوان «رئوس نظریهٔ روانکاوی» ترجمه شده و خودِ فروید آن را نوشته است. فکر میکنم چاپ اول این مقاله بعد از مرگ فروید انجام شده است. اگر آن را بخوانید و با نظریات فروید آشنا باشید، بهوضوح میفهمید که یکی از آخرین دفعاتی است که فروید کوشیده نظریهٔ خودش را جمعبندی کند؛ شاید دقیقاً آخرین بار. فکر میکنم کل این مقاله بیشتر از ۷۰ صفحه نیست، و به نظر من بهترین منبع به زبان فارسی است برای کسی که میخواهد فروید را بخواند، چون نوشتهٔ خودِ فروید است. هر چیز دیگری بخوانید، همیشه این ابهام هست که آیا آنچه میگوید واقعاً آخرین نظرات فروید بوده است یا نه. به هر حال توصیه میکنم اگر میخواهید متنی در دست داشته باشید، این کتاب را تهیه کنید و اگر لازم شد، این ۷۰ صفحه را چند بار بخوانید. قطعاً اگر در جلسهٔ اول از من میپرسیدید، نمیتوانستم این را معرفی کنم، چون احساس میکنم متنی فشرده و شاید کمی سخت است. احساس من این است که فروید آن را برای کسانی نوشته که تا حدود زیادی با نظریاتش آشنا بودهاند؛ مثل این است که جمعبندیای را میخواند، نه اینکه بخواهد جنبهٔ آموزشی زیادی داشته باشد. مطمئناً نمیشود نظریهاش را در ۷۰ صفحه برای کسی توضیح داد که هیچ چیز نمیداند. ولی به هر حال من این متن را متنی خیلی خیلی معتبر و خوب میدانم.
اگر میخواهید متنی بخوانید، حالا که بحث دربارهٔ فروید را تمام کردهایم و نهایتاً داریم دربارهٔ اجزای نظریهاش نگاهی انتقادی داریم، رئوس همهٔ چیزهایی که من گفتم تقریباً در این مقاله هست. فرقش شاید این باشد که فروید در ابتدای مقاله انگیزهاش را از نوشتن میگوید؛ عنوان مقاله به انگلیسی چیزی مثل «outline»ی از نظریهٔ psychoanalysis است، و تأکید میکند که با دیدگاهی غیراستدلالی حرفها را پیش میبرد. یعنی اینطور نیست که بخواهد مبانیای را بگوید، مشاهداتی را که انجام داده بگوید و بعد نظریه را بسازد؛ فقط نظریه را شرح میدهد. شاید تفاوتش با آنچه من کوشیدم ارائه دهم همین باشد که من خیلی بیشتر سعی کردم بحث جنبهٔ استدلالی داشته باشد؛ یعنی اول مبانی نظریهاش را بگویم، اینکه چه کار میخواهد بکند و دیدگاهش چگونه است، و بعد اینکه از چه مشاهداتی استفاده میکند. این مقاله این دیدگاه را ندارد و فقط نظریه را همینطور شرح میدهد و جلو میرود. هفت هشت فصل دارد و مثلاً یک فصل آن دربارهٔ رؤیاست. من ترتیب مطالب امروز را از روی این مقاله انتخاب کردم.
خیلی چیزها در این مقاله جالب است؛ یک چیز خیلی جالب که نظر مرا جلب میکند این است: اگر درست حدس بزنم و این مقاله جزو آخرین مقالههای فروید باشد، بعضیها کموبیش ادعا میکنند که سهگانهٔ ایگو، اید و سوپرایگو در دیدگاه فروید جانشین سهگانهٔ ناخودآگاهی، پیشآگاهی و خودآگاهی شده است؛ یعنی فروید در ابتدای عمر علمیاش بیشتر روی آنها تأکید میکرد و بعداً، از وقتی این سهگانه را ساخت، انگار آن را کنار گذاشت. این مقاله نشان میدهد که چنین نیست و فروید همچنان در کنار این سهگانه روی آن سهگانه هم تأکید دارد. مطمئناً نه به آن اندازه که روی سهگانهٔ دوم، یعنی سهگانهٔ معروف فرویدی، تأکید دارد؛ ولی اینطور نیست که این جانشین آن شده باشد. فروید میکوشد ارتباط نهاد با ناخودآگاه و خود با پیشآگاهی را روشن کند. چند جمله در این مقاله به نقش زبان اشاره دارد؛ بنابراین این ادعا که فروید اصلاً دربارهٔ زبان فکر نکرده ادعای درستی نیست. اما همین که در ۷۰ صفحه فقط چند جمله به نقش زبان در سازوکارهای روانی اشاره میکند، نشاندهندهٔ کمتوجهی خیلی زیاد فروید به زبان است. به هر حال مقالهٔ خیلی خوبی است. فکر میکنم اگر همین صحبتهایی را که کردم تا حدود خوبی فهمیده باشید، این مقاله را خیلی روان و راحت میتوانید بخوانید و احتمالاً چیزهایی در آن پیدا میکنید که من نگفتم یا رویشان تأکید نکردم. به هر حال اینکه متنی از خودِ فروید را میخوانید خیلی خوب است. من اصولاً خودم خیلی علاقهمندم که آدم کتابهای اورجینال، یعنی کتابهای اصل، را بخواند.
نکتهٔ دیگر دربارهٔ این کتاب این است که فقط همین یک مقاله نیست؛ ۹ مقاله دارد. سه چهار تا از آنها، و به طور دقیق شاید ۴ یا ۵ تا، با دیدگاه فرویدی است، ۳ تا از دیدگاه لکانی و یکی از دیدگاه یونگ. بنابراین مجموعهای در روانکاوی است. دو مقاله از اسلاوی ژیژک در آن هست و دو مقاله از دیدگاه مکتب فرانکفورت، که واقعاً مقالههای خوبیاند و به دیدگاه فروید نزدیکاند. الان تصمیم خیلی قطعی ندارم، ولی احتمالاً بعداً از بعضی از این مقالهها استفاده میکنم؛ چون مکتب فرانکفورت یکی از مکتبهایی است که واقعاً از دیدگاه فروید برای نقد فرهنگی استفاده کرده است و شاید از جهاتی در استفاده از روانکاوی برای نقدهای اجتماعی و سیاسی پیشرو هم بوده باشد. مثلاً در این کتاب مقالهٔ معروفی از آدورنو هست با عنوان «نظریهٔ فرویدی و الگوی تبلیغات فاشیستی». در همین مکتب فرانکفورت، بهخصوص اریک فروم در درجهٔ اول و آدورنو در درجهٔ دوم، میکوشیدند دیدگاههای فروید را بیشتر برای نقد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به کار ببرند. پس من این کتاب را معرفی میکنم: شمارهٔ بیستودوم فصلنامهٔ ارغنون، که شمارهٔ پاییز است و جزو آخرین شمارههای این فصلنامه. فصلنامهٔ فوقالعاده خوبی بود؛ همهٔ شمارههایش جالباند و بعضی خیلی جالباند، و از میان آنها همین شمارهٔ روانکاویاش خیلی خوب است.
کتاب دیگری را هم میخواهم معرفی کنم. چون داریم فروید را نقد میکنیم، این کتاب فروید را از دیدگاهی افراطی از آن سو نقد کرده است. به هر حال کتاب خواندنیای است. اگر بخواهید دربارهٔ مشکلات مشاهداتی بدانید که فروید ادعا میکند، مثلاً اینکه بعدها کسانی که رشد کودک را مطالعه کردند دیدگاههای فروید را تأیید نکردند، این کتاب فکتهای زیادی جمع کرده است. منتها دیدگاهش درست برعکس دیدگاه من است: به نظر نویسنده، ایراد نظریهٔ فروید این است که به اندازهٔ کافی علمی نیست؛ یعنی مثلاً باید خیلی فیزیکیتر و شیمیاییتر باشد و مشاهداتش ملموستر و آزمایشگاهیتر، یا دقیقاً به این عبارت، «اکسپریمنتالتر». نظر من درست برعکس است: شاید کمی فاصلهگرفتن از سنتهای علمی برای روانکاوی نکتهٔ خیلی مفید و خوبی باشد؛ منظورم سنتهای علمیِ موجود، یعنی سنت علوم موجود، است، وگرنه روانکاوی هم به هر حال نوعی علم است. باز هم میگویم این کتاب خواندنی است، نویسندهٔ خیلی مطرحی دارد و چیزهایی هم که در آن میگوید جالب است. منتها افراطی است؛ جدا از نوع دیدگاهش، که از دیدگاه مکتب رفتارگرایی نوشته شده، افراطیبودنش در شدت مخالفتش است. من شخصاً ممکن است خیلی بگویم که نظریهٔ فروید از جهاتی ایرادهای اساسی دارد، ولی برای این واقعیت که فروید آدم نابغهای بوده، نظریهاش فوقالعاده راهگشا بوده و اصلاً روانکاوی را شروع کرده است، احترام زیادی قائلم.
فکر کنم وقتی نظریه را میگفتم، با نهایت احترام گفتم؛ تا وقتی به نقدش نرسیده بودیم، طوری گفتم که انگار همهٔ اجزای نظریه را به طور کامل و دربست قبول دارم و از آن دفاع میکنم. اینکه چرا اینطور بحث کردم، و شاید در موارد آینده هم همینطور بحث کنم، این است که فکر میکنم این روش خوب است؛ یعنی بهجای اینکه آدم کنار هر چیزی که میگوید نقدش را هم بگوید، یک بار نظریه را به طور کامل بشنود و بکوشد آن را در قویترین موضع ممکن بیان کند. فکر میکنم برای شما هم خیلی خوب است این نکته را درک کنید که در علوم انسانی خیلی پیش میآید که مکتبی یا کتابی را میگیرید و میخوانید و وقتی آن را میخوانید، همهچیز عالی به نظر میرسد، در حالی که چنین نیست. در علوم انسانی خیلی خوب میشود نظریههای غلطِ جذاب ساخت. به نظر من مشکل فروید واقعاً این است که بینهایت از مبانیای استفاده میکند که درست نیستند. معمولاً وقتی آدم کتابی میخواند، بعضی از مبانی کلی را شاید خیلی بررسی نمیکند، و نویسنده ممکن است به طور تلویحی چیزهایی را جا بیندازد. به نظر من یکی از مبانی فروید مثلاً این است که داروینیسم را ادامه دهد؛ اتفاقاً در همین نوشته همهٔ چیزهایی را که من گفتم به طور تلویحی میگیرید. فروید هیچجا رسماً اعلام نمیکند که میخواهم کار داروین را ادامه دهم. ولی ببینید که در چند جای این مقاله به حیوانات ارجاع میدهد و وقتی دربارهٔ انسان صحبت میکند، جاهایی میگوید که مورد مشابه در حیوانات هم وجود دارد؛ یا کلاً به نوعی به زیستشناسی ارجاع میدهد؛ یا در اواخر مقاله مقایسهٔ خیلی جدیای میان علم روانکاوی، که خودش بنیان گذاشته، و علم فیزیک میکند. اینها نشاندهندهٔ همان روحیهای است که کوشیدم روشنش کنم: فروید با مبنایی میکوشد کار خودش را انجام دهد. به نظر من اگر آن مبانی پذیرفته شود، فروید کارش را خیلی خوب انجام میدهد؛ ولی مشکل این است که آن مبانی برای روانکاوی مبانی خیلی خوبی نیستند.
حالا میخواهم مستقیماً دربارهٔ فروید صحبت کنم. در این حرفها ناچار احساس میکنم کمکم وارد برخی مبانی فکری یونگی هم میشوم، بدون اینکه رسماً بخواهم این کار را بکنم. پیش از آنکه به فرویدیسم برسیم، بگذارید دربارهٔ شخص فروید اظهارنظری بکنم. احساسم دربارهٔ فروید این است که نقطهٔ قوتش این است که به هر معنایی که بگویید، به نظر من نابغه است و شهودی استثنایی دارد. دربارهٔ نقطهٔ قوت نظریاتش، این واقعاً احساس من است و از آن حرفهایی است که نمیشود برایش مدرک آورد. کارهای کسی را میخوانید و احساس میکنید که چنین است. به نظر من، بیش از آنکه نظریات فروید به معنای واقعی کلمه مبتنی بر مشاهدات باشد، او شهود فوقالعاده قوی و جالبی دربارهٔ دوران کودکی و دربارهٔ انسانها دارد. انگار بیشتر به همان قوهٔ شهود نبوغآمیز خودش تکیه میکند تا اینکه آدمی باشد که برود فکت جمع کند و مطالعات خیلی عمیقی انجام دهد. به نظر میرسد مطالعاتش حداکثر در بیمارستانها بوده و مطالعات روانکاویاش هم روی بیماران خودش در مطب خصوصی. لکان در این جهت بهشدت افراطی است؛ به نظر میرسد همهٔ نظریاتش را در یک اتاق، حتی بدون مشاهدات مربوط به روانکاوی، ساخته باشد؛ انگار با خودنگری، مثل عرفا. سراغ مشاهده نمیرود. لکان انگار بهطور شهودی خودش و ساختار روانی خودش را درک میکند و خیلی خیلی کم به مشاهدات ارجاع میدهد. فروید حالتی بینابینی دارد، و یونگ به نظر میآید بهشدت به شواهد و مشاهدات متکی است. از نظر من این به هیچ وجه نقطهٔ ضعف یا قوت حساب نمیشود؛ در موضوعی مثل روانکاوی هم شهود و هم مشاهدات مفصل میتواند خیلی کارگشا باشد.
نقطهٔ قوت دیگر فروید این است که متفکر بزرگی است؛ یعنی میتواند خیلی منظم و منطقی فکر کند و حس نظریهپردازی خیلی قویای دارد، که شاید از نظر بعضیها بیش از اندازه قوی است. بعضیها این را نقطهٔ ضعف فروید میدانند که خیلی علاقه دارد نظریههای ابسترکت پدید آورد؛ از نظر این عده، بیش از آنکه پزشکی باشد که با بیمارانش درگیر است، همهاش در ذهنش دنبال این است که نظریات کلی ببافد. به نظر من این به هیچ وجه نقطهٔ ضعف نیست، بلکه نقطهٔ قوت بزرگی هم هست: فروید نخستین کسی است که به معنای واقعی کوشیده در روانکاوی مدلی علمی ارائه دهد و چارچوب فکری مشخصی پدید آورد. واقعاً میشود گفت چه یونگ، که کاملاً از سنت فرویدی فاصله گرفته است، و چه لکان، که خودش را به نوعی در سنت فرویدی میداند، هر دو در چارچوبهایی کار میکنند که فروید در روانکاوی گذاشته و هنوز همه به نوعی رعایتشان میکنند. حتی اگر مخالف باشند، مخالفتشان با بعضی از حرفهای فروید این است که در همان زمینههایی که او اظهارنظر کرده، اینان هم اظهارنظر میکنند. زمینهها و چارچوبهای فکری روانکاوی همچنان تحت تأثیر کارهای فروید است.
ایراد اساسی کارهای فروید به نظر من التزام فوقالعاده زیاد او به سنت فکری زمان خودش است، که فکر میکنم به نظریهپردازیاش بهشدت آسیب زد؛ یعنی همان مبانیای که دربارهٔ آنها بحث کردم و خیلی مفصل کوشیدم نقدشان کنم: آرزوی ساختن نظریهای که علمی حساب شود، پایهگذاری نوعی دانش جدید یا به نهایت رساندن کار داروین، و چیزهایی از این قبیل. انگار پیش از آنکه کار علمی را شروع کند، اهدافی برای خودش مشخص کرده بود. اینها معمولاً جاهایی است که میتواند نقطهٔ ضعف پدید آورد. اگر بخواهیم نقطهٔ ضعف دیگری هم بگوییم، همین است که مشاهداتش محدود است.
دربارهٔ ریداکشن میخواهم یک بار دیگر بگویم که ریداکشن در نظریهٔ فروید وجود دارد و ممکن است جاهایی آسیب زده باشد؛ ولی من شخصاً اصولاً برای تلاشی که فروید برای ریداکشن میکند خیلی احترام قائلم. شاید به این دلیل که خودم طبیعتاً خیلی دوست دارم همهٔ علوم به همدیگر ریدیوس شوند؛ یعنی به همدیگر، نه اینکه یکطرفه به یک سمت ریدیوس شوند. کلاً چون بعدها در سنتهای روانکاوی، مثلاً یونگ و لکان، خیلی بیاعتنا هستند به اینکه حرفهایشان با سایر علوم چگونه ارتباط برقرار میکند، فکر میکنم ریداکشن فروید افراطی و یکطرفه است، ولی در عین حال، چون میکوشد ریدیوس کند، کارش چیزهای جالبی هم دارد.
بهجای اینکه سیر آن کتاب را دنبال کنم، فکر میکنم لازم است پیش از این موضوعها چیزی را بگویم، بهعنوان نقدی خیلی خیلی کلی و راهگشایی برای بیان نظریات یونگ. بدون شک مهمترین و معروفترین چیز در نظریهٔ فروید تأکید فوقالعاده زیاد روی جنسیت است: اینکه همهٔ رشد روانی به نوعی به مرحلهٔ بلوغ جنسی ختم میشود، اینکه مبنای انرژی انسان به نوعی به انرژی جنسی مربوط است، و خیلی خیلی چیزهای دیگر. بیماریهای روانی اصولاً مبنای جنسی دارند؛ دیدید که در این نظریه همهچیز به نوعی به مسائل جنسی برمیگردد. میخواهم دربارهٔ مدلی صحبت مختصری بکنم که بهجای این حالت تکبعدیِ تأکید بر جنسیت، حالتی دوبعدی دارد. گاهبهگاه در همین جلسه هم به آن ارجاع میدهم و بعداً خواهیم دید که این مدل کاملتری است که با حرفهای یونگ میشود مدل فروید را اینطور تکمیل کرد.
دو نقطهٔ اساسی دربارهٔ روان انسان هست که تا حالا چند بار رویشان تأکید کردهام. ادعای من این است، نه، ادعای من نیست؛ فکر میکنم ادعای عمومی این است که دو نظریهٔ بعدی برای رفع این نقیصههای نظریهٔ فروید پدید آمدند. یکی این است که در نظریهٔ فروید مفهوم رشد خیلی خیلی محدود شده است. تقریباً با هیچ مبنایی جور درنمیآید که رشد روانی انسان را فقط در همان سه مرحلهٔ ابتدای کودکی ببینیم. اصطلاحاً میگویند در نظریهٔ فروید روانشناسی کمال وجود ندارد؛ یعنی فروید نمونهای ارائه نمیدهد که انسان کامل، انسانی که بیمار نیست، چیست؛ انسانی که به طور طبیعی رشد کند به کجا میرسد؟ میبینید؟ اصولاً چنین چیزی وجود ندارد. این حرف کاملاً درست است که در چارچوب فرویدی انگار همهٔ انسانها به نوعی بیمارند و همهٔ پدیدههای روانی به نوعی بیمارگونهاند. مثلاً دربارهٔ رؤیا، فروید در همین مقاله، که من هم اخیراً مرورش کردم، رسماً چند بار تأکید میکند که رؤیا نوعی روانپریشی است؛ مثل بیماری است. مثل همان حالتهای بیمارگونه، ایگو تعطیل میشود و همهٔ آن جکوجانورهایی که در نهاد هستند فعال میشوند، و از نظر فروید این همان چیزی است که در آدمهای روانپریش اتفاق میافتد. بنابراین هر کدام از ما روزی چند ساعت به حالت روانپریشی میرویم و برمیگردیم. فروید چنین احساسی نسبت به رؤیا دارد، و نسبت به همهچیز؛ در همهٔ چیزهایی که میگوید به نوعی بر حالتهای بیمارگونه تأکید میکند.
این مدل را، که نمیخواهم الان زیاد شرح و بسطش بدهم و فقط اشارهای به آن میکنم و بعداً شرحش میدهیم، این است: در روان انسان محوری هست که به رشدکردن مربوط است؛ فرض کنید آن را روی یک محور عمودی نمایش دهیم. و محور دیگری هست که میشود با عنوان کلیِ «عدم تعادل» از آن یاد کرد، و جنسیت مهمترین عامل این عدم تعادل است. این مدل را همینطور در ذهنتان داشته باشید؛ نمیخواهم دربارهٔ آن استدلال کنم. فقط میخواهم همینطور که جلو میرویم تأکید کنم که همهٔ چیزهایی که فروید میگوید در واقع دربارهٔ محور افقی است؛ انگار محور عمودی کاملاً تعطیل است. فروید به این کاری ندارد. ببینید، مشاهدات ما چه چیزی را نشان میدهند؟ بزرگترین میلی که بشر دستکم در کودکی بهوضوح دارد، میل به رشدکردن است. به نظر میآید اگر بخواهید همهٔ رفتارهای کودک را در یک نکته خلاصه کنید، اینها مقدمات رشدکردن اوست. اگر غذا میخورد یا بازی میکند، همهٔ اینها از نظر روانی بهوضوح امکاناتی برایش فراهم میکنند و زمینههایی پدید میآورند که رشد کند و به انسانی کامل و بالغ تبدیل شود. جدا از اینکه از نظر جسمانی میبینید این فعالیتها معطوف به رشدکردن است، از نظر روانی هم مهمترین عاملی که در کودک مشاهده میشود بهوضوح رشد است. کودکان به همان اندازه که جسمشان رشد میکند، از نظر روانی هم رشد میکنند و این رشدکردن را به معنای واقعی کلمه میخواهند؛ انگار حتی فعالیتهای خودآگاهشان هم این است که مثل بزرگترها شوند. این بزرگترین چیز در زندگی کودک است، و من هیچجا ندیدهام که فروید مستقیماً به آن بهعنوان نکتهای خیلی اساسی در انسان اشاره کند.
احساس من این است، و بعداً میکوشم این را کمی دقیقتر بیان کنم، که این رشدکردن شاید به نوعی خواستِ اصلی انسان باشد؛ یعنی حرکت در آن محور عمودی. در نظریهٔ یونگ خواهید دید که این دقیقاً چگونه به هستهٔ مرکزی نظریه تبدیل میشود: اگر بخواهید دربارهٔ انسان چیزی بگویید که خواستِ اصلی او باشد و مرکز روانش را تشکیل دهد، آن میل به رشد است. هم از نظر جسمانی، که در کودکی میبینید؛ و کودک فقط رشد جسمانی و بزرگشدن نمیخواهد، بلکه میخواهد همهٔ کارهایی را که بزرگترها میکنند یاد بگیرد؛ انگار میخواهد صفات کمالی را که در والدین خودش میبیند در خودش جذب کند. این چیز خیلی واضحی است که در بچهها دیده میشود. یونگ این را بهعنوان مرکز، یعنی هستهٔ اصلی روان، مطرح میکند، در حالی که در فروید این مفهوم تقریباً وجود ندارد.
بگذارید دقیق بگویم تا سوءتفاهم پیش نیاید. اگر از فروید بپرسید کودک چرا غذا میخورد، جوابش چیست؟ غرایزی وجود دارد و غذاخوردن هم لذتبخش است، بنا به اصل لذت. هر وقت گرسنه میشود، تنشهایی ایجاد میشود؛ میرود غذا میخورد تا لذتِ آن باعث شود تنشها از بین بروند و به حالتی از لذتبردن برسد. یعنی از نظر فروید اساس رفتارهای کودک لذتخواهی است. اما اگر از یونگ بپرسید، میگوید خب طبیعتاً مهمترین عامل رشد کودک تغذیه است. یونگ نمیگوید لذت اینجا نقشی دارد یا ندارد؛ این مرحلهٔ دیگری است. چیزهایی که به رشد کودک، و به رشد انسان، کمک میکنند برایش لذتبخشاند و بعد آنها را انجام میدهد؛ ولی آن چیز مرکزی، رشدکردن است. چون بشر خیلی جاها کارهایی انجام میدهد که از آنها لذت نمیبرد، ولی انجامشان میدهد چون احساس میکند پیشرفت میکند و رشد میکند. یعنی همیشه اینطور نیست. هستهٔ مرکزی روان بشر پیامهایی از ناخودآگاه میفرستد؛ پیامهایی که گاهی ممکن است به این منجر شوند که انسان رفتارهای دردناکی انجام دهد و درد را تحمل کند؛ ولی چون در جهت رشد اوست، این سیگنالها از درون فرستاده میشوند. این دیدگاهی کاملاً متباین با دیدگاه فروید است. دقت میکنید؟ هستهٔ مرکزی مدل فرویدی اید است، که هیچ چیزی جز لذتبردن نمیخواهد؛ مجموعهای از غرایز کور است که همینطور رفتار میکنند، و اینکه اینها آرمانهایی داشته باشند از نظر فروید کاملاً منتفی است. اما از نظر یونگ انگار در نهاد انسان نوعی آرمانِ رسیدن به چیزی هست که الان وجود ندارد. همانطور که جسم انسان این رشد را میخواهد، روان هم در جهت رشد از ما درخواستهایی دارد و سازوکارهای روانی هم در جهت رشد فعالیت میکنند.
جنسیت در این مدلی که از آن حرف میزنم به چه تبدیل میشود؟ به نوعی عدم تعادل. بگذارید اینطور بحث کنیم که سازوکارهای روانی انسان انگار برای دو خواستِ اصلی سیگنالهایی برای او میفرستند: یکی رشدکردن، که یونگ خیلی خیلی روی آن تأکید میکند؛ دیگری متعادلشدن، یعنی رسیدن به تعادل. بزرگترین عدم تعادل جنسیت است؛ این را بعداً کمی دقیقتر بیان میکنم. بنابراین آنچه غریزهٔ جنسی مینامیم میشود خواستِ تعادل نامید. خب؟ پس دو محور داریم و دو نوع خواست. اگر انسان غریزهٔ جنسی دارد، برای این است که در روابط جنسی میتواند به حالتی از تعادل برسد؛ انگار تعادل روانش به هم خورده است. آنطور که یونگ توصیف میکند، در هر مردی نیمهای زنانه وجود دارد، یعنی آنیما، و در هر زنی نیمهای مردانه، یعنی آنیموس؛ و رسیدن به تعادل برای مرد یا زن این است که با این نیمهای که از جنس مخالف خودشان است به ترکیبی متعادل برسند. مدل یونگی این است که همهٔ انسانها در روانشان انگار به نوعی دوجنسیاند؛ فقط در مردها یک بخش روان رشد کرده و بخش دیگرش به اندازهٔ کافی رشد نکرده است، و در زنها بخش زنانه رشد کرده و بخش مردانه کوچک مانده است. وقتی این دو با همدیگر ارتباط برقرار میکنند، ارتباطی که فقط فیزیولوژیک و جسمانی نیست، این ارتباط میتواند به رشد آن بخشهای زنانه و مردانه در جنس مخالف منجر شود، و نتیجهاش این است که بشر به حالتی از تعادل میرسد. چون رسیدن به تعادل باز مقدمهٔ رشدکردن است، یونگ حتی آن را پارامتر مستقلی به حساب نمیآورد. اگر از یونگ بپرسید هستهٔ مرکزی روان نهایتاً چیست، میگوید آن بخشی است که انگار از انسان تقاضای رشد دارد. از کودکی تا آخر، تا دم مرگ، این تقاضای رشد از اعماق وجود انسان سرچشمه میگیرد و حتی آن خواستِ تعادل هم زیر پوشش این خواستِ رشد قرار میگیرد. چرا انسان میخواهد متعادل شود؟ از نظر یونگ، چون وقتی متعادل شود بهتر میتواند رشد کند.
این دیدگاه یونگی را الان خیلی مختصر گفتم، چون فکر میکنم بد نیست از همین حالا دستکم این کلیت را داشته باشیم. جلوتر که برویم، میبینیم چرا به نظر من ایراد اساسی نظریهٔ فروید این است که آن محور عمودی اصلاً در نظریهاش وجود ندارد؛ در حالی که اگر آدم بخواهد به یونگ ایراد بگیرد، این است که محور افقی در او خیلی کمرنگ شده به نظر میآید. احساس من این است که فروید چیزهای خوب زیادی را میبیند. ببینید، فروید در این موفق است که اکثریت قریب به اتفاق انسانها رشد نمیکنند. مدل رشد فرویدی، که در مراحل خیلی پایینی از رشد متوقف میشود و در حد رشد جسمانی است، برای خیلی از آدمها بهعنوان یک فکت صدق میکند.
اگر آدمها را مطالعه کنید، یونگ نقشهای برای رشد انسان ترسیم کرده است با عنوانی مثل طیکردن «فرایند فردانیت»، که بعداً کمی مفصلتر دربارهاش صحبت میکنم. اگر از خود یونگ بپرسید در عمرت چند آدم دیدهای که این فرایند فردانیت را تا مرز نهاییاش طی کرده باشند، من نمیدانم چه جوابی دارد بدهد؛ اینکه اصلاً کسی را دیده یا ندیده، ادعاهایی شنیده، یا خودش میتواند ادعا کند که فرایند فردانیت را تا انتها طی کرده است. نقشهٔ رشد روانی در نظریهٔ یونگ چیزی در حدِ چیزهایی است که بیشتر در عرفان خودمان داریم؛ مثل رسیدن به مقامی عرفانی است. اگر بخواهیم خیلی ساده بگوییم، یونگ میگوید انسان میتواند به جایی برسد که همهٔ محتوای وسیع و بینهایتِ ناخودآگاهش در خودآگاهش جذب شود و بنابراین به وحدتی کامل در وجود خودش برسد؛ انگار این جدایی خودآگاه و ناخودآگاه محو شود. خب، چند نفر را میتوانیم پیدا کنیم که چنین راهی را در زندگی خودشان طی کرده باشند؟
بنابراین اگر بخواهیم خودمان را به مردم عادی، و بهخصوص به بیماران روانی، محدود کنیم، مشاهدات فروید، یعنی نظریهٔ فروید، ممکن است آنجا خیلی بهتر کار کند. متوجه هستید؟ به نظر من واقعاً هم همینطور است. دربارهٔ بیماران روانی این تصور نادرستی نیست که خیلیهایشان از همان مشکلات عدم تعادل رنج میبرند؛ مثلاً ممکن است دچار مشکلات جنسی باشند، و میبینید که خیلی از انحرافهای روانی بهوضوح جنبهٔ جنسی دارند. بنابراین میخواهم بگویم اگر فروید شواهدی از این دست ارائه کند، اینها از نظر من شواهد قابل قبولی نیستند. اینکه اکثریت مردم رشد نمیکنند، معنایش این نیست که روان انسان چنین تمایلی در خودش ندارد. دقت میکنید منظورم چیست؟ اگر به مشاهدهٔ بیماران اکتفا کنم، ممکن است این خواستِ رشد را کمتر ببینم؛ و فروید مشاهدات خودش را در چنین محدودهای انجام میدهد. حتی وقتی رؤیا را تحلیل میکند، تحلیل رؤیایش بیشتر معطوف به همین آدمهایی است که بهعنوان بیمار به او مراجعه میکنند.
نکتهٔ خیلی اساسی دربارهٔ یونگ این است که به هیچ وجه چنین کاری نمیکند. دستکم دربارهٔ رؤیا، حجم عمدهای از رؤیاهایی که یونگ تحلیل کرده به آدمهای معمولی، و حتی شاید آدمهای کاملاً پیشرفته، از اقوام و نژادهای مختلف مربوط است؛ آدمهای کاملاً نرمالی که آمدهاند و رؤیاهایشان را برایش تعریف کردهاند. یونگ مثلاً ادعا میکند که با وضوح خیلی زیاد در همهٔ انسانها دورهای از رؤیاها مشاهده میشود که نتیجهٔ همان سیگنالهای رشد است. یونگ بهشدت به این کار اعتقاد دارد که یک رؤیا را تحلیل نکنند، بلکه بهعنوان کاری تجربی رؤیاهای هر آدمی را به طور سریال بررسی کنند: آدمی را پیدا کنند و به او بگویند تا مدتی هر خوابی میبینی بنویس و بیاور. یونگ معتقد است این تجربهٔ تحلیل رؤیاهای پیاپی به او نشان داده که هر مدتی یک بار، به طور دورهای، آن سیگنالها، یعنی سیگنالهای رشد، رؤیا پدید میآورند؛ مثلاً نمادهایی که یونگ اسمشان را نمادهای ماندالا یا چیزهای مشابه میگذارد و مستقیماً از همان خواستِ رشد نشئت میگیرند، در رؤیاها ظاهر میشوند. بنابراین اینکه در زندگی انسانها کمتر اتفاق میافتد که کسی بتواند همهٔ فرایند رشد را طی کند، به هیچ وجه به این معنا نیست که مرکزیت رشد را در انسان انکار کنیم. مشاهدات ما دستکم تا جایی، تا سن بلوغ، نشان میدهد که این شوق رشدکردن انگار میتواند همهٔ رفتارهای انسان را توجیه کند؛ در حالی که به نظر من شوق لذتبردن چنین نیست و همهٔ کارهایی که انسان میکند لزوماً به طور مستقیم در جهت لذتبردن نیست.
نکتهٔ خیلی اساسی این است: هرچه انسان را در دوران کودکی و نوزادیاش نگاه کنید، لذتبردن و رشدکردن کاملاً بر هم منطبقاند. اگر آنجا قرار است برای رشد غذا بخورد، همان هم لذتبخش است. از جایی به بعد، به دلایلی، لذتبردن و رشدکردن ممکن است حتی جهت مخالف همدیگر پیدا کنند؛ یعنی چیزهایی لذتبخش است و چیزهایی برای رشد لازم، و انسانها به دلیل جاذبهای که لذتها ممکن است برایشان داشته باشد، سازوکارهای رشدشان خوب کار نمیکند. به هر حال میخواهم روی این نکته تأکید کنم که این ویژگی برای فروید همچنان محفوظ است: اگر خودمان را به آدمهای سطح پایین محدود کنیم، این عدم تعادل و این جنسیت آنجا واقعاً نقشی خیلی خیلی مهمتر از رشدکردن بازی میکند. تصورم این است که نظریهٔ یونگ برای درمان ممکن است خیلی کارآمدتر از نظریهٔ فروید نباشد، و اتفاقاً این را در زندگی خود یونگ هم میبینید. یونگ خیلی زود، وقتی به نظریات خودش سروسامانی داد، از رواندرمانی به معنای متعارفش دور شد و بیشتر آدمی شد که مطالعات فرهنگی میکند و سفر میکرد؛ مثلاً در اواخر عمرش مدام با فرهنگهای شرقی سروکار داشت. بیشتر به یک دایرةالمعارف فرهنگی تبدیل شد تا آدمی اهل عمل که در مطب بنشیند و با مردم، با بیماران روانی، سروکله بزند. فکر میکنم طبیعی است، چون نظریاتش واقعاً خیلی معطوف به بیماریهای روانی نیست. این را فقط بهعنوان مقدمه گفتم تا در ذهنمان داشته باشیم؛ هرجا لازم شد، به آن اشارهای میکنم.
مطابق همین مقالهای که دربارهٔ آن صحبت کردم، از نخستین مقالهٔ کتاب شروع کنید. نخستین فصل این مقاله سهگانهٔ ایگو و سوپرایگو را مطرح میکند. به نظر من این مقاله از این نظر جالب است که حتی ترتیبش به نوعی نشان میدهد فروید در اواخر عمرش روی چه چیزهایی بیشتر تأکید دارد. یک بار اظهارنظری کلی دربارهٔ این سهگانه کردم؛ حالا میخواهم کمی دقیقتر دربارهاش بحث کنم. این سهگانه الان در فرهنگ روانشناسی مدرن از طریق دیدگاهی جا افتاده است که اریک برن با عنوان «والد، بالغ و کودک» مطرح کرده است. به هیچ وجه اینطور نیست که کودک و والد و بالغ دقیقاً همان سهگانهٔ فرویدی باشد. نکتهٔ خیلی خیلی مهمتر این است که کار و شهرت اریک برن به خاطر نظریاتی است که دربارهٔ تحلیل رفتار با استفاده از تأثیر متقابل دارد. اساس نظریهاش این است، یعنی کاری که فروید میخواهد بکند این است، که روابط انسانها را بر اساس این سهگانه تحلیل کند: مثلاً وقتی در یک نفر والد غلبه دارد و در طرف مقابل کودک، چه رابطهای بین این دو آدم ایجاد میشود؟ کارش بیشتر معطوف به بررسی روابط آدمها با استفاده از این مدل است. اگر اریک برن را بخوانید، میبینید که در مقایسه با فروید مدل را بهصورت تشریحی شرح میدهد و اینطور نیست که ادعا کند دربارهٔ اعماق ناخودآگاه و ضمیر انسان صحبت میکند. ولی به هر حال شباهت در حدی است که نمیشود منکرش شد. خود اریک برن مدعی است که این را از آن اقتباس نکرده و مستقلاً به این ایده رسیده است. به هر حال کسی که روانشناسی و روانکاوی خوانده است نمیتواند بگوید آن سهگانه را نشنیدهام؛ حتی ممکن است آگاهانه اقتباس نکرده باشد، ولی به نظر من شباهت در حدی است که نمیشود گفت دستکم تحت تأثیر آن حرفها پدید نیامده است.
به نظر من این سهگانه خیلی خیلی محترم است. کاری که اریک برن میکند نشان میدهد که مثلاً در همین تحلیل روابط متقابل انسانها چقدر میتواند کارآمد باشد. به این دلیل میتوانید بگویید سهگانهٔ خوبی است که تقریباً میشود آن را در یک حصر منطقی بیان کرد: فعالیتهای روانی ما به نوعی یا تحت تأثیر امیالمان است، یعنی میلهایی که داریم، و طبیعتاً میل به لذتبردن، که از درون به ما فشار میآورند؛ یا مجموعهای از دستورالعملها که از بیرون به ما داده شده و اسمش را سوپرایگو یا والد میگذاریم: مثلاً در فرهنگی به دنیا آمدهایم و به ما گفتهاند کارهایی را بکن و کارهایی را نکن، و اینها میتواند در تصمیمگیری ما دربارهٔ اینکه چه کاری میخواهم بکنم یا نمیخواهم بکنم مؤثر باشد؛ و بهعلاوه من خودم مستقلاً زندگی میکنم، تجربههایی کسب میکنم، به ایدههایی میرسم و مطابق همانها عمل میکنم. اگر کلاً بحث ناخودآگاه و همهچیز را کنار بگذارید و بخواهید انسانی را مطالعه کنید، خلاصه یا بر اساس امیال خودش رفتار میکند، یا بر اساس دیدگاههای منطقیای که خودش به آنها رسیده، یا چیزهایی که به او تلقین شده و در ذهنش کپی شده است؛ دستورالعملهایی را اجرا میکند که ممکن است خودش هم خیلی واقف نباشد از کجا آمدهاند.
در فرهنگ سنتی ما بیشتر از نفس و عقل حرف میزنیم. مثلاً در دیدگاه اخلاقی سنتی میگوییم انسان باید جلوی نفس خودش بایستد و از عقل پیروی کند. واقعاً میخواهم روی این تأکید کنم که این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی دقیقاً در بحثهای فرهنگی سنتی ماست که والد بهعنوان عامل سوم خیلی جدی گرفته نمیشود. دقت میکنید؟ انگار وقتی به آدمی نگاه میکنید، یا از امیال خودش در جهت لذتبردن پیروی میکند، یا غیر از این، عقل است که از آن پیروی میکند. در حالی که واقعاً باید تأکید کرد که چیز سومِ خیلی خطرناکی وجود دارد: شما جایی به دنیا میآیید که سنتهایی در آن وجود دارد که انگار به شما تحمیل میشود، و ممکن است بخش عمدهای از زندگیتان را تحت آن سنتها بگذرانید، بدون اینکه از عقل پیروی کرده باشید. دقت میکنید؟
گفتم «اخلاق سنتی»، چون من بین سنت و دین فاصلهٔ زیادی میبینم. اینجا به نظر میآید سنتهایی دینی داریم، ولی به هر حال هر چیزی که به سنت تبدیل میشود، قواعد خاص خودش را پیدا میکند. ببینید، اینجا نکتهٔ خیلی سادهای هست که نمیبینید: دیدگاههای سنتی به طور طبیعی والد را به نوعی محو میکنند. دوست دارند اصلاً این خطر را نبینید که چیزی به اسم والد وجود دارد که ممکن است در مقابل عقل عمل کند؛ چون سنت اصلاً بر همان والد «سوار» است. سنت همینطور به ارث میرسد؛ اصلاً سنت چگونه پدید میآید؟ اگر این سوپرایگو و این والد نباشد و همهٔ آدمها واقعاً خودشان و بر اساس ایدههای خودشان رفتار کنند، اصلاً سنتی پدید نمیآید. سنت دقیقاً همان فرهنگی است که به ارث میرسد. بنابراین بهترین چیز برای یک سنت این است که بگوید اصلاً والدی و سوپرایگویی وجود ندارد، یا اگر هم وجود دارد، جزو عقل ردهبندی شود.
ببینید، ما در سنت عرفانی خودمان از سهگانهای صحبت میکنیم: «نفس مطمئنه» و «نفس لامه» و «نفس عمار». آن سهگانه دستکم کاملاً به کودک و والد و بالغ شباهت دارد، ولی باز دقیقاً مطابق آن نیست. کمتر میبینید که جایی دربارهٔ اهمیت والد، اهمیت سوپرایگو و خطرناکبودن سوپرایگو بحث شده باشد. میخواهم بگویم این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی در این سهگانه است.
در فرهنگ ما کلاً سنتی ضدسنت هم هست. عرفا آدمهایی بودند که هزاران بار به نوعی بر ضد همین سنتهایی که پدید آمده بود قیام کردند. اتفاقاً فرهنگ ما پر از این آدمهاست. مثلاً مولوی چیست؟ مولوی سنتی باقی نگذاشته که نکوشیده باشد بهوضوح بشکندش. من همیشه میگویم اگر کمی بیشتر پیش رفته بود، قافیه را هم در شعر کنار میگذاشت. اصلاً شعر مولانا را بخوانید؛ در کدام سنت شعری میگنجد؟ عراقی است، خراسانی است، اصلاً چه شعری گفته است؟ این تشبیهات را چه کسی پیش از مولانا به کار برده است؟ بعدش هم کسی به کار نبرده است. کلاً ما به دلیل وجود یک سنت عرفانی خیلی خیلی خیلی قوی، در فرهنگمان ایدههای ضدسنت زیادی داریم. ولی این را هم بدانید که هر چیزی به سنت تبدیل میشود؛ سنت عرفانی هم پیدا میکنیم. مثلاً دکانهایی باز میشود: عدهای با این عنوان که صوفی هستیم، درویش هستیم، مراسم خاص خودشان را پیدا میکنند، و میدانید که آنها هم انحرافهای عجیبوغریب خودشان را دارند. ولی اتفاقاً در فرهنگمان آدم مستقل خیلی زیاد داریم. مثلاً فرهنگ غرب را مطالعه کنید: در تمام آن دوران پس از یونان، یعنی قرون وسطی، خیلی کم میبینید کسی آمده باشد و سنتشکنی کرده باشد.
این احتیاط در مقابل تقلید اصلاً جزو دین ماست. از هر کسی بپرسید، هر قدر هم دیندار باشد، مرجع باشد، یا متجدد باشد، این دیگر جزو مسلمات است که در اصول دین نمیشود تقلید کرد؛ یعنی تو موظفی بخشی از عقاید خودت را خودت به دست بیاوری. در واقع دین تشویق میکند که از عقلت استفاده کنی و بالغ شوی. اگر از معتقدات دیگران استفاده کنی، اصلاً قبول نیست و کلاً رد میشود، حتی اگر عقایدت درست باشد؛ چون خودت به دستشان نیاوردهای و از درون خودت به آنها نرسیدهای، از تو قبول نمیکنند. در دین خودمان عقلگرایی خیلی شدیدی وجود دارد. اصلاً قرآن را بخوانید: همهٔ قهرمانهای قرآن آدمهاییاند که بر ضد سنت زمان خودشان قیام کردند؛ یا کشته شدند یا مثلاً آنها را در آتش انداختند؛ حرفی میزدند که برای مردم دورانشان بسیار عجیب بود. به نظر من اگر قرآن را بخوانی، نوعی حس ضدسنت پیدا میشود. ببینید چیزی در قرآن چقدر تکرار شده است. به نظر من از این بهتر نمیشود: این احتیاط در مقابل والد، در قرآن همان مسئلهٔ شرک است. انگار تمام قرآن دربارهٔ توحید و ضدیت با شرک است. چند بار در قرآن نقل شده، من نشمردهام، بشمارید چند بار این حرف آمده است، که وقتی از اقوام مشرک میپرسند چرا خدا را نمیپرستید و چرا این بتها را میپرستید، جوابشان چیست؟ اینکه پدران ما این کار را کردهاند؛ یعنی والد ما. انگار این واژهٔ والد بهعنوان ریشهٔ بتپرستی آمده است. بتپرستی عقیدهای موهوم است که به ارث میرسد. بنابراین از نظر موحدبودن، اگر کسی قرآن را بخواند و از او بپرسید بزرگترین خطر چیست، احتمالاً باید بگوید پیرویکردن؛ یعنی مردم چگونه هلاک شدند؟ این همه جمعیتهایی که به دنیا آمدند، همه بتپرست و بدبخت شدند، چون از پدران خودشان پیروی کردند. انگار تابلوی خیلی بزرگی در ذهنتان نصب میشود که مواظب این باشید. البته نه اینکه هر کس از پدر خودش پیروی کند حتماً گمراه است؛ ممکن است پدرتان پیغمبر باشد. ولی ببینید: آیا جایی در قرآن میبینید که پیروی از پدران مدح شده باشد؟ نه. ممکن است استثنائاً پدر شما پدری باشد که عقاید خوبی دارد، ولی این آدم را به احتیاط میاندازد.
چون دین ما، یعنی متون اصلی دینی ما، چنین است، در فرهنگ ما خیلی آدمهای ضدسنت پیدا شدند و خیلیها اعدام شدند. سنت چیزی است که هر عقیدهای، هرچه باشد، حتی عقیدهٔ عقلگرایانهای مثل مدرنیسم، به هر حال به آن تبدیل میشود؛ یعنی به چیزی ارثی تبدیل میشود. عموم مردم انگار توانایی محدودی برای بالغشدن و استفاده از بالغشان دارند. به همین دلیل جمعیت همیشه همان حالت «انعام» را پیدا میکند: گلههایی ترتیب داده میشود و چوپانی هست، و آن چوپانها هم معمولاً سلسلهای، یعنی سلسلهمراتبی، پیدا میکنند و خودِ چوپانی هم به ارث میرسد. جالب است که سنت عدهای چوپان پیدا میکند و آن چوپانها هم حالت ارثی پیدا میکنند؛ مثلاً خرقهای هست که باید بروید و از کسی بگیرید تا چوپان این گله شوید. این سنت چیزی نیست که فقط اینجا یا آنجا باشد. هر جای دنیا، هر عقیدهای، آنارشیستی باشد یا مارکسیستی، به سنت مارکسیستی تبدیل میشود و همیشه خراب میشود. هر چیزی که به سنت تبدیل شود، به هزار و یک دلیل مشکلاتی پیدا میکند؛ یعنی جنبههای عوامانه پیدا میکند.
واقعیت این است که نمیتوانید برای حقیقت خیلی چارچوب بسازید؛ ولی سنت، چون با مردم عوام سروکار دارد، ناچار باید چارچوبهایی ارائه دهد. هیچوقت نمیشود گفت چه کار کن تا به بهشت بروی و رستگار شوی. نمیشود به آدمها گفت آقا، این کار را بکنی رستگار میشوی؛ باید بگویی نور ایمان باید واقعاً در قلبت بتابد. اینکه چه باید بکنی هم معلوم است: باید خیلی جدوجهد کنی تا به جایی برسی که واقعاً حقایق دینی را ببینی. ولی مردم چه میخواهند؟ مردم از چوپان خودشان میخواهند که به ما بگو آقا، از این طرف برویم یا از آن طرف، تا خوشبخت شویم. همهٔ سنتها همینطور میشوند: چیزهایی که قابل تبدیل به دستورالعمل نیستند، به دستورالعمل تبدیل میشوند.
به نظر من نمونهٔ خیلی خیلی جالب و خوبی برای مطالعه در این زمینه، سنت مارکسیسم است؛ چون این ایدهها خیلی نزدیک به زمان ما پدید آمد و خیلی زود به سنتی تقریباً برعکس خودش تبدیل شد. مثلاً ایدههای لنین را بخوانید، که باز خیلی نزدیک به مارکس است؛ میبینید چقدر با ایدههای اصلی فرق کرده است. مثلاً من خیلی خیلی وقت پیش چیزی از لنین دربارهٔ اصول دیالکتیک خواندم. مارکس اصول دیالکتیک را بیان نکرده است. مارکس آدمی نبود که بیاید بگوید اصل یک، دو، سه، چهار، و همهچیز را اینطور ردهبندی کند. آدم واقعاً نابغهای بود و خیلی باز فکر میکرد. ولی لنین جایی اصول دیالکتیک را میگوید: یک، دو، سه، چهار اینها هستند، و یکی از مهمترین اصول دیالکتیک این است که همهچیز تغییر میکند و همهچیز در حال حرکت است. دقیقاً یادم هست که این جمله در ذهنم مانده است: همهچیز در حال حرکت و تغییر است و همهچیز نسبی است؛ هیچ حقیقتی وجود ندارد جز همین چهار اصل، که از پولاد ساخته شدهاند. دقیقاً این واژهٔ «پولاد» یادم هست. اگر بخواهی برای کارگر صحبت کنی، خب باید اینطور حرف بزنی. به نظر من مارکس وقتی حرف میزد، آدمی نبود که بیاید بگوید اینها از فولاد ساخته شدهاند. آدم محققی بود و خودش ذهن خیلی آزادی داشت. شاید هم نمیتوانست آن گوسفندها را راضی نگه دارد. باید به عوام بگویید: آقا، این حقایق را دارم به شما میگویم، حقایق هم منحصر به همینهاست، و اگر این چند کار را بکنید، رستگار میشوید. رستگاری فقط مفهومی دینی نیست؛ مارکسیستها هم میخواستند رستگار شوند: اگر حزبی اینطور تشکیل دهید و این کارها را بکنید، مثلاً انقلابی کمونیستی بکنید، بعد بشر به رستگاری میرسد.
یکی از حاضران: ببینید، این واقعاً مسئلهای هست. بحثی که مطرح میشود بحثی اجتماعی هم هست؛ یعنی ساختار جامعه، و اینکه اینطور به آن نگاه شده، باز طرفداران خاص خودش را دارد: موضع آن جامعه و آن زمان. برای همین هم انتقاد ایجاد میکند، هم به این دانشمندان و هم به این بحثها. حالا وقتی به مرور زمان، یا از اینجا به آن جامعه، این ابزار تغییر میکند، اهمیتش به این دلیل است که گاهی، به قول معروف، از ابزار بهعنوان «کانتر» استفاده میکنند. اینکه سراغ تفکری همهجانبه میروند، این میشود سنتی ماندگار. یعنی من فکر نمیکنم از اینجا به بعد بشود.
نه؛ من فکر میکنم ما ملتی هستیم که میتوانیم ادعا کنیم، باور کنید، شاید تنها آدمهایی در دنیا باشیم که راههایی پیدا کردهایم. به این سنت عرفانی ما، به آن آدمهای خاص، نگاه کنید: هر کاری که فکرش را بکنید کردند تا حرفهایشان به سنت تبدیل نشود و عوامانه نشود، و به نظر من خیلی هم موفق بودند. اگر این درویشبازیها و تصوف و خانقاهبازی و این چیزها را کنار بگذارید، ما رگهٔ خیلی خوبی از عرفان داریم که به سنت تبدیل نشده است. اینها چه میکردند؟ اولاً بهشدت حضوری تعلیم و تربیت میدادند، نه با سخنرانی عمومی. مثلاً علامه طباطبایی نمونهٔ آدمی است که جزو این میراث فرهنگی ما بود؛ کلاسهای عرفانش چندنفره تشکیل میشد و به همان چهار نفر آدم خاص اجازه میداد بیایند و در محضرش بنشینند تا چیزی به آنها بگوید. خب؟ بله، اگر بخواهم ایدهٔ خودم را کتاب کنم و به یک نهضت اجتماعی تبدیلش کنم، بعداً چون عوام وارد کار میشوند، آخرش چوپانی که آنها را بهتر قانع میکند این را میدزدد و به اسم خودش میکند، و بعد از چند نسل به چیزی لابهلای سنتهای دیگر تبدیل میشود. یا ببینید وقتی شعر میگفتند یا کتاب مینوشتند چقدر احتیاط میکردند. چرا اینقدر شعر میگفتند؟ چرا اینقدر از تمثیل استفاده میکردند؟ مردم نمیفهمند؛ اصلاً نمیخواستند بین عوام پخش شود. حقیقت چیزی نیست که من بخواهم بینالمللیاش کنم. اولاً من در خانه مینشینم و تو باید پیش من بیایی. هیچ عارفی نرفته در دانشگاهی درس عرفان بدهد، و اگر هم داده، جدی نبوده است؛ مثلاً عرفان نظری درس میدادند، و جنبههای اصلی و عملی را در خانهٔ خودشان. آدمها باید میآمدند، آن هم با اجازه، و هر کسی را هم راه نمیدادند. چنین تلاش عمیق و خیلی وسیعی را در فرهنگ خودمان میبینیم که آدمهای خیلی سطحبالایی انجامش دادهاند، و فکر میکنم از این نظر تقریباً بینظیر است. جاهای دیگر همیشه این مشکل پیش آمده که شوق گسترشدادن ایدهها باعث شده عوامانه شود و به سنت تبدیل شود. ما به هر حال کلی ترفند اختراع کردیم تا این مشکل پیش نیاید؛ چون فکر میکنم همه این احساس را داشتند که اینجا همان جایی است که بشر از آن آسیب میبیند، و هر عقیدهای، هر قدر هم جالب باشد، وقتی عمومیت پیدا کند و به بازار ببریش، خلاصه با آن دکان میزنند. با عرفان هم به هر حال دکان زدند. شاید وقتی نگاه کنی، اکثریت نهضتها با کسانی باشند که جذب این دکانها شدند. ولی به نظر من ما بهوضوح دستکم رگهٔ خوبی از عرفان داریم: آدمهایی که هیچ کاری برای عمومیکردنش نکردند و اصلاً پاپولارش نکردند؛ هر طور که میتوانستند کوشیدند خلوص ایدههای خودشان را حفظ کنند. اصلاً تلاش نکردند که به دست مردم بیفتد؛ برعکس، همهاش تلاش کردند که حالت خصوصی پیدا کند. ولی خب با همهٔ این کارها، این هم به بازی تبدیل شده است. همین خرقهدادن و این حرفها در خیلی از این شاخههای منحرف تصوف به نظر میآید همان رابطهٔ خصوصی است: مرادی هست و مریدی، و برای همانها هم به نوعی حالت بازاری پیدا کرده است. بگذریم؛ الان همهچیز در بازار قابل عرضه است.
میخواهم چه بگویم؟ میگویم این سهگانهٔ فرویدی به دلیل تأکیدی که روی مفهوم والد دارد فوقالعاده ارزشمند است. دستکم این ایدهها، یعنی این سهگانه، به نوعی واقعاً وارد فرهنگ روانکاوی شده است؛ کسی نیست که اطلاع نداشته باشد چنین چیزی در بشر هست، و از خطرناکبودن این بخش، یعنی سوپرایگو، خبر نداشته باشد. این سهگانهٔ فرویدی جالب است. من بهشدت به آن ارادت دارم و معمولاً همراه با همان ایدههای برن، یعنی کودک و والد و بالغ، زیاد از آن استفاده میکنم. هر کسی بخشی از صحبتهای مرا شنیده باشد، میداند که گاهبهگاه به همین چیزها ارجاع میدهم. همین دفعهٔ قبل، نخستین استفادهای که از نظریهٔ روانکاوی در تحلیل چیزی کردم، دربارهٔ این بود که چطور شد بشر میخواهد روانکاوی را بر اساس فیزیک، یعنی بر اساس سنتهای موجود در دانشی که خیلی دورتر به نظر میرسد، منطبق کند و بر آنها بنا بگذارد؛ آنجا از همین ایده استفاده کردم که به نظر میآید این هم از آسیبهایی است که از طریق والد وارد میشود.
اما وقتی از سهگانهٔ فرویدی حرف میزنیم، سهگانهٔ فرویدی فقط این نیست که این سه وجود دارند؛ اینکه چگونه پدید میآیند هم جزو نظریهٔ فرویدی است. لزومی ندارد که اگر بپذیرید چنین سهگانهای، یعنی کودک و والد و بالغی، در وجود شما هست، بپذیرید که سهگانهٔ فرویدی همانطور که فروید میگوید پدید میآید و مستقر میشود. توصیف فروید این است که نهادِ بشر اید است؛ بعد در برخورد با واقعیت ایگو پدید میآید، و سوپرایگو هم از طریق والدین منتقل میشود. اولویت با اید است، و ایگو و سوپرایگو چیزهایی فرعیاند که انگار بعداً روی نهاد سوار میشوند. من میخواهم اینطور بگویم: همهٔ حسن این سهگانه و همهٔ کاربردهایش مستقل از این است که این توصیف را بپذیرید. به نظر من این توصیف بهوضوح اشکالات خیلی خیلی اساسی دارد. این نتیجهٔ همان پیشفرضهاست: اینکه بشر را با نظریهٔ تکامل با حیوانات یکی بگیریم، و بعد دیدگاهی سنتی نسبت به حیوانات که حیوانات همینطور حیواناند؛ یعنی انگار فقط از یک اید تشکیل شدهاند، فقط میخورند و میخوابند و این حرفها. بنابراین به نظر من این ایده که اید در ابتدا وجود دارد و تمام نهاد بشر از نوعی رفتن به سمت لذت و دوری از تنش تشکیل شده است، علاوه بر اینکه از اصولی ذهنی آمده که من شخصاً فکر میکنم غلطاند، از نوعی مشاهدهٔ نادرست هم نشئت گرفته است.
فروید مرتب تأکید میکند که اگر نوزاد را نگاه کنید، بهوضوح میبینید که فقط اید است؛ چون همهٔ حرکاتش با این منطبق است که مثلاً میخواهد غذا به دست بیاورد و میخواهد راحت باشد. هر وقت رنجی به او میرسد جیغ میزند، و هر وقت میخواهد لذتی به دست بیاورد، حرکتی انجام میدهد. بنابراین هر چیزی که در نوزاد میبینید از لذتجوییاش ناشی میشود. من کوشیدم خیلی مختصر توضیح بدهم که این مشاهدات به هیچ وجه آنچه را فروید میخواهد نتیجه نمیدهد، چون در ابتدا آن لذتجویی دقیقاً با رشدکردن منطبق است؛ یعنی لذتبردن و رشدکردن در ابتدای تولد یکی هستند. انسانها از سنی به بعد، مثلاً تحت تأثیر سوپرایگو و چیزهای دیگر، از چیزهایی لذت میبرند که برایشان مضر است. ولی در کودکی اینطور نیست. مثلاً هیچ کودکی درخواست مواد مخدر نمیکند؛ اینطور نیست که از اول که به دنیا میآید بخواهد سیگار بکشد یا مواد عجقوجق مصرف کند. شیر مادر، که مفیدترین چیز برای اوست، همان را از همه بیشتر دوست دارد. بنابراین مشاهدهٔ کودکی که میشود همهچیزش را با لذتجویی توجیه کرد، به این معنا نیست که همهچیزِ کودک لذتجویی است. میشود گفت لذتجویی ثانوی است. میخواهم بگویم یونگ هم دقیقاً همان بچه را نگاه میکند و میگوید این نظریهٔ مرا هم تأیید میکند: شما چیزی نشان دهید که مخالف رشد کودک باشد! از یونگ بپرسید، میگوید بله، همانطور که من گفتم، میبینید که نوزاد از وقتی متولد میشود، مرتب سیگنالهایی دریافت میکند و تحت آن سیگنالها رشد خودش را انجام میدهد، و همهٔ چیزهایی که میگویم همینطور است. متوجه هستید منظورم چیست؟
ببینید، این دامی است که همیشه در مشاهدهکردن هست: من تئوریای دارم و مشاهدهای آن را تأیید میکند. یعنی تئوریای دارم که چیزهایی را پیشگویی میکند؛ بعد میروم نگاه میکنم و میبینم آری، تئوریام پیشگویی میکرد که همهٔ ویژگیهای کودک باید تحت لذتبردن و اینها باشد؛ بنابراین تئوری من که کودک به طور خالص از اید تشکیل شده، درست است. چیزی که مهم است این است که باید ثابت کنید تئوری دیگری نیست که این را توجیه کند. مثلاً مکانیک نیوتونی خیلی چیزها را توجیه میکرد، ولی تئوری غلطی بود؛ چون چیزهایی پیدا شد که آن را توجیه نمیکرد. دقت میکنید؟ دام این است که به محض اینکه مشاهداتی انجام بدهم که مطابق نظریهام باشد، احساس کنم پس نظریهام قطعی است. فروید به نوعی قطعیت دارد که این مشاهدات یعنی کودک فقط اید خالص است؛ در حالی که من الان میتوانم تئوریهای دیگری هم بسازم که همهٔ رفتارهای کودک را توجیه کنند. دقت میکنید؟ بعد فروید میتواند به شما بگوید: آری، از آن وقتی که حرکاتی انجام میدهیم که ممکن است مضر باشد و لذتبخش نباشد، سوپرایگو وارد کار میشود؛ ممکن است از ما چیزهایی بخواهد، یا تحت سلطهٔ واقعیت خارجی ناچاریم از بعضی از لذتهایمان صرفنظر کنیم. این بحث را وقتی دربارهٔ غریزهٔ مرگ صحبت میکنیم، باید به شکل دیگری ادامه بدهم. ولی متوجه هستید که این مبانی فروید است که نتیجه میدهد نهاد باید اید باشد و سلسلهمراتب اید و سوپرایگو و ایگو این شکلی باشد که اول اید است، بعد ایگو میآید، بعد سوپرایگو مینشیند و انگار جایی برای خودش در روان اشغال میکند. این از پیشفرضهای فروید درمیآید، نه از مشاهدهای که به نظر من نظریهاش را به طور قطع تأیید نمیکند؛ آن مشاهدات را به شکلهای دیگر هم میشود توجیه کرد. یونگ هم همهٔ چیزهایی را که فروید میبیند، میبیند و میتواند بگوید مطابق با نظریهٔ خودش است.
نمیخواهم دربارهٔ یونگ صحبت کنم؛ فقط چون لازم است، میگویم. یونگ برای رشد نهایتی در نظر میگیرد که همان طیکردنِ چیزی است که اسمش را «فرایند فردانیت» میگذارد. طبیعی است که رشد جسمانی و اینها مقدماتی است که به هر حال باید طی شود، ولی بخش اصلی رشد روانی نیست. یونگ اصلاً رشد را چیزی خیلی خیلی عمیق میبیند؛ مثلاً از یونگ بپرسید، میگوید اصلاً پیش از ۴۰ سالگی محال است هیچکس بتواند به مراحلی از رشد برسد. انگار احساس میکند رشد فرایندی بسیار بسیار طولانی است، در حالی که در فروید این فرایند خیلی خیلی کوتاه است.
نه، به نظر من نه. یونگ میگوید ممکن است در خودآگاهی آدمها میل به رشدکردن را نبینید. خب؟ البته اگر در خودآگاهی انسانها جستوجو کنید، همه به نوعی میل به رشدکردن دارند، نه به معنای یونگی؛ خلاصه حسی از کمالگرایی در همهٔ انسانها هست. خب؟ ولی نکتهٔ اساسی از نظر یونگ این است که وقتی میخواهید ببینید بخش مرکزی روانتان از چه تشکیل شده است، نباید به خودآگاهی مردم رجوع کنید؛ بروید مثلاً رؤیاها را تحلیل کنید. یونگ معتقد است این ایدهها را از تحلیل تعداد خیلی خیلی زیادی از رؤیاها به دست آورده است: اینکه مرکزی در روان انسان هست که انگار به طور مداوم به انسان سیگنال میدهد و اعلام خطر میکند که این کارت در خلاف جهت رشدت بوده است، و الی آخر. دقت میکنید؟ از مردم نمیپرسم که آقایان، خانمها، آیا مرکز روانتان به شما میگوید که میخواهید رشد کنید یا نه؛ مشاهده میکنم و نتیجه میگیرم که مرکز چیست؛ همانطور که فروید هم از مردم نمیپرسد. اگر از مردم بپرسی، خب با این مخالفاند که مرکز روانشان اید باشد. شما دارید دربارهٔ یونگ سؤال میکنید؛ بگذارید شواهدی را که از یونگ میآورم بعداً بگویم. الان فقط دربارهٔ فروید این را میگویم که وقتی با قطعیت میگوید مشاهدهٔ نوزاد به طور قطع نشان میدهد که نهاد انسان از اید تشکیل شده و کودک در ابتدا چیزی جز اید نیست، این مشاهده به هیچ وجه به طور قطع چنین نتیجهای نمیدهد؛ چون تئوری دیگری هم هست که آن را توجیه میکند.
نمیخواهم بگویم تئوری یونگ درست است، و اصلاً نمیخواهم بگویم این مشاهدهٔ کودک تئوری او را توجیه میکند. نکته این است که خیلی از تئوریها میتوانند رفتار نوزاد را توجیه کنند؛ چه بخواهید بگویید مرکزش معطوف به رشد است، چه بخواهید بگویید معطوف به لذت است؛ چون در ابتدای نوزادی رشد و لذت کاملاً با همدیگر منطبقاند. یعنی همهٔ رفتارهایی که کودک میکند رفتارهای درستی هم هستند: غذا میخواهد، و در برابر هر چیز دیگری که ناراحتش میکند یا به بدنش صدمه میزند، طبیعتش خودش دفاع میکند، و الی آخر.
نکتهٔ دیگر این است، و میترسم سوءتفاهمی پیش بیاید: وقتی دربارهٔ این سهگانه بحث میکنید و مرکز روان را به نوعی اید میگذارید، ببینید که اگر این سهگانه را برای آدمها معرفی کنید و بپرسید تو کدام یکی از اینها هستی، یعنی آن اصلی کدام است، همه میگویند ایگو. اصلاً واژهٔ ایگو همان واژهٔ «من» است. وقتی به خودم اشاره میکنم، انگار منظورم ایگوی من است. خب؟ من، فرامن و نهاد؛ من کدامشان هستم؟ خب من همان «من» هستم؛ همان دومی، نه اولی و نه سومی. دقت میکنید؟ حتی بنا به واژگان و زبان خودم میتوانم بگویم «نهادِ من» و «سوپرایگوی من». دستکم این را قبول کنید که انسانها به طور اجتنابناپذیری ایگو را معادل خودشان میگیرند، نه سوپرایگو یا نهاد را. دقت میکنید؟ یونگ اصلاً چنین دیدگاهی ندارد که بیاید بگوید این اصلی است و آن فرعی. ولی به نظر میآید فروید در این نظریهٔ خودش به جایی میرسد که از این حرف میزند که انسان اصلاً اید است و آن «من» انگار چیزی زائد است؛ مثل اینکه این اشتباهی است که انسانها به این قسمت بهعنوان مرکز وجود خودشان نگاه میکنند. دقت میکنید؟
به نظر من این نکته بعداً در لکان حالتی خیلی خیلی اساسی پیدا میکند؛ چون لکان اصلاً با ایگو دشمنی دارد. اگر از او بپرسید مهمترین انحراف بشر چیست، شاید بگوید همین است که چیزی به اسم ایگو برای خودش میسازد و بعد به آن میچسبد، در حالی که انسان این نیست. دقت میکنید؟ از این نظر لکان شباهتی به فروید دارد، و این به نظر من خیلی عجیب است؛ من همان «من» هستم، و آن چیزهای دیگری که هست انگار «نهادِ من» و «سلفِ من» است. حتی یونگ وقتی از این حرف میزند که مهمترین عنصر، یعنی هستهٔ مرکزی روان، «سلف» است و آنچه میتواند همهٔ فعالیتهای انسان را پوشش دهد پیامهایی است که روان از سلف دریافت میکند، منظورش این نیست که سلف را در مقابل ایگو قرار دهد. بعداً که به آن برسیم، خواهیم دید که او معتقد است در مجموعهٔ عوامل روانی این مهمتر است و هستهٔ مرکزی است، نه اینکه «من» آن هستم. ولی در فروید به طور تلویحی و در لکان به طور خیلی خیلی جدی این مسئله وجود دارد که انگار اصلاً میخواهند بگویند این «من» چیزی اشتباهی است. دقت میکنید؟ مرکز انسان جای دیگری است، ولی انگار خودش را جای دیگری میبیند، و همهٔ تلاش لکان این است که به ما حالی کند که شما این نیستید؛ این چیزی تخیلی است، اصلاً «من» وجود ندارد؛ یعنی به نوعی شعارهایی بر ضد ایگو. نمیخواهم بحث را خیلی طول بدهم، ولی بخش عمدهای از مشکلات لکان این است که معتقد است جانشینان فروید به این «من»، یعنی به ایگو، خیلی خیلی اهمیت دادهاند، و او قیام کرده است که این اهمیتدادن به ایگو را در رواندرمانی دوباره از بین ببرد. حالا لزومی ندارد الان دربارهٔ این موضوع بحث کنیم.
نخستین بحثی که کردم این است که سهگانهٔ فروید فوقالعاده جالب است و فوقالعاده کمک میکند که رفتار آدمها را تحلیل کنیم؛ نه فقط رفتار متقابل انسانها. دربارهٔ خودتان بنشینید و ببینید رفتارهایی که انجام میدهید تحت تأثیر کدام یک از این سه عامل است؛ حالا بهعنوان کودک یا اید، بهعنوان سوپرایگو، یا هر اسمی که میخواهید بگذارید. بخش عمدهای از رفتارهای ما از برخی تمایلاتمان سرچشمه میگیرد، بخشی انگار از عقل سرچشمه میگیرد، یعنی چیزهایی که خودم به آنها رسیدهام، و بخش خیلی زیادی از فرهنگی که در ذهن من کپی شده است. این نامناسببودن سوپرایگو، دستکم اینکه سوپرایگو حالتی دشمنگونه دارد و بخشی است که باید مواظبش باشیم، در نظریهٔ فروید واقعاً وجود دارد، و خیلی خیلی مهم است که اینطور نگاه کنیم.
نقص دیگر این است که دومین نقص اساسی نظریهٔ فروید اینجا هم خودش را نشان میدهد: در بحثهای سهگانهٔ فرویدی، زبان هیچ نقش کلیدیای ندارد. به نظر من این نقص خیلی مهمی است. من اینجا فیلمی نشان دادم که فکر میکنم نکتهٔ اصلیاش از نظر من این است که خودآگاهی اصلاً چگونه با زبان مربوط میشود؛ و نیز سوپرایگو و زبان: زبان با سوپرایگو نسبتی دارد. بعداً لکان بحثهای خیلی خیلی مفصلی دربارهٔ نقش زبان دارد. از این دو مکتب، یکی مفهوم رشد را بهعنوان چیزی اساسی وارد روانکاوی میکند، و بحثهای لکان هم بیشتر معطوف به اهمیت زبان است. زبان واقعاً مهم است. این دیگر بدیهیترین چیز است: اگر واقعاً کودکی را نگاه کنید، غیر از این میل به رشدکردن که انگار تمام وجودش را در بر میگیرد، و این عجلهای که بچهها برای بزرگشدن دارند، حتی از نظر جسمانی، که خواستِ خیلی مهمی از آنهاست، تلاش نوزاد برای یادگیری زبان را میبینید. اگر کسی بیاید و مشاهده کند، کسی از مریخ بیاید و بچهای را مشاهده کند، بیشترین کاری که بشر از نظر حجم فعالیت در دو سال اول زندگیاش انجام میدهد، تلاش بیوقفه برای یادگرفتن زبان است. تمام مدت گوش میدهد، از جایی هم شروع میکند و به هر طریق ممکن واژههایی میسازد و ادا میکند تا اینکه بر زبان مسلط شود؛ انگار خیالش راحت میشود که من این کار اصلی را انجام دادم. فکر میکنم کاملاً روشن است که زبان و رشد، از همان لحظهٔ تولد، دو مفهوم خیلی اساسی در رفتار بشرند. در عین حال لذتبردن هم هست؛ لذتبردن هم عامل خیلی مهمی در بشر است، یعنی میان بشر و سایر حیوانات مشترک است، و طبعاً در نظریهٔ فروید همین لذتبردن است که خیلی به رسمیت شناخته میشود. چون آن دو مورد به نظر میآید در حیوانات خیلی نیست، و من واقعاً این احساس را که فروید میخواهد کار داروین را تکمیل کند خیلی جدی میدانم، پس انگار فروید میگوید: برویم سراغ چیزهایی که مشترک است، نه چیزهایی که متفاوت است؛ هرچند بشر بینهایت به زبان خودش وابسته است. بگذریم.
نکتهٔ دیگر دربارهٔ کارهای فروید، واردشدن مفهوم غریزهٔ ویرانگری، یا غریزهٔ مرگ، در کارهای اوست. فروید از جایی به بعد خیلی تأکید دارد که در درون انسان دو غریزه وجود دارد: غریزهٔ حیات و غریزهٔ مرگ؛ غریزهٔ لذتبردن در مقابل غریزهٔ ویرانگری. در همین مقالهاش هم خیلی جاها تأکید میشود که غریزهٔ اروس، یعنی غریزهٔ حیات، معطوف به وحدتبخشی است و غریزهٔ مرگ معطوف به جداکردن و گسستن پیوندهاست. خیلی با احتیاط و بدون اینکه بخواهم وارد بحث شوم، به نظر من کلاً وجود دو غریزهٔ مستقل از هم در نظریهٔ فروید به نوعی باید نقص حساب شود. به نظر من نه فروید و نه کس دیگری شواهدی به اندازهٔ کافی ارائه نمیدهد که ناچار شویم قائل شویم در وجود انسان نوعی دوگانگی وجود دارد؛ و نه فقط در انسان، بلکه در همهٔ حیوانات. فروید معتقد است این چیزی کلی است: اصلاً غریزهای وجود دارد که انسان را به سمت مرگ میکشد. ایدهٔ خیلی عجیبی است و به اندازهٔ کافی هم شواهد ندارد. گاهی بهجای اینکه شروع کنم دربارهٔ چیزی بحث کنم، باید بایستیم تا طرف چیزهایی بگوید و بعد جوابش را بدهیم. به نظر من نه به اندازهٔ کافی شواهد وجود دارد، و نه این ایده از نظر شهودی ایدهٔ جذابی است. فروید میخواست به این سمت برود که همهچیز را در مدلی جمعوجور و ریداکشنیستی داشته باشد که کمترین تعداد المانها را داشته باشد؛ ولی از جایی به بعد احساس کرده است که بنا به تجربههایی که میکند، لازم است در کنار غریزهٔ حیات چیزی به اسم غریزهٔ مرگ هم در نظر بگیرد.
نه، ببینید، این شواهد که عدهای این حرف را زدهاند، فرض کنید عدهای این حرف را زده باشند، اینها واقعاً شاهد نمیشود. ببینید، وجود ویرانگری در انسان، یعنی حالتهای ویرانگرانه، یک چیز است؛ مثلاً بعضیها میل به خودکشی دارند و بعضی از آدمها گاهی حالتهای مازوخیستی، یعنی خودآزاری، دارند. اینکه این را ارتقا بدهید و در ابتدا همراه با غریزهٔ صیانت ذات و حیات و اینها بگذارید و همردهاش کنید، بحث جداگانهای است. من نمیگویم در انسانها ویژگیهای خودویرانگری وجود ندارد یا پدید نمیآید. پرسش این است که آیا این مستقلاً جزو ذات انسان است، یا اینکه ما اصولاً میل به حیات و رشد و لذت و اینها داریم و ممکن است آدمی در اثر تلقینات سوپرایگو خودش را بکشد، یا تحت تأثیر رنجهای فراوانی که در زندگی دارد، برای اینکه خودش را راحت کند، خود را بکشد؟ این را که نمیشود غریزه دانست. میفهمید منظورم چیست؟ من به شأن غریزهدادن به آن ایراد دارم؛ وگرنه، بله، خیلی از آدمها دچار حالتهای مازوخیستیاند. فکر کنم در کشور خودمان اصلاً این جزو چیزهایی است که حالت اپیدمیک دارد: مردم به نوعی از حالتهای مازوخیستی و درد و رنج و اینها لذت میبرند. نتیجهاش این است که در فرهنگ ما واژهٔ «خوشگذرانی» تقریباً معادل گناهکردن است. کسی که خوش بگذراند، یعنی طوری زندگی کند که خوشش بیاید؛ ولی خوشگذرانی دیگر بدترین کار ممکن است. خوشگذرانی همیشه به این معنا میآید که طرف کارهای بدی میکند. خب، در سنت عرفانی ما اینطور نیست؛ اصلاً کلاً دلشان میخواهد خوش باشند.
مسئلهٔ من این نیست که حالتهای ویرانگرانه وجود دارد و در وضعیتهایی میل انسان به لذت میمیرد؛ مسئله این است که آیا این چیزی همارز و در کنار صیانت ذات است. ببینید، تئوری خوب تئوریای است که به چیزی برسد؛ مثلاً به اینجا که همهچیز بر اساس اصل لذت است، یا همهچیز بر اساس فرایندی از رشد است؛ یعنی همهچیز بر اساس چیزی وحدتبخش. اصلاً تئوری میدهیم که وحدتبخشی انجام دهیم. اینکه بیایم شأن ویژگیهای خودویرانگری را آنقدر بالا ببرم که آنها را کنار اصل صیانت ذات بگذارم، خیلی غیرشهودی است، و میگویم به اندازهٔ کافی شواهد نیست. نمیدانم دربارهٔ چه چیزی باید بحث کنم. فکر میکنم ایدهای است که فروید شاید در اثر مشاهدهٔ بیماران روانی، که خیلی همین حالتهای خودویرانگری را داشتند، به آن رسیده باشد. به نظر من این خیلی جالب نیست. وقتی کسی چیز عجیبوغریبی میگوید، اگر چهار کاربرد خیلی اساسی از آن ببینید، شاید بگویید خب، خیلی جالب بود؛ ولی من این را نمیفهمم. به نظر من خیلی بدیهی است که چیزی با عنوان غریزهٔ حیات، یا هر چه، چیزی خیلی بیسیک، یعنی لذتبردن و رشدکردن و چیزهای حیاتی، اساس انسان، یعنی ذات انسان، را تشکیل میدهد؛ ولی بعداً دقیقاً به دلیل همان پیچیدگیهایی که سوپرایگو پدید میآورد، یا در اثر مشکلاتی که واقعیت به ما تحمیل میکند، ممکن است به طور ثانوی حالتهای خودویرانگر پیدا کنیم. مهم این است که اینها ثانویاند یا جزو ذات بشر. اینطور نیست که فروید هیچ استدلالی نکند و شواهدی نیاورد؛ ولی به نظرم آنقدر جالب نمیآید که بخواهم دربارهاش بحث کنم.
اگر جایی کاربرد خیلی اساسی داشت، جای بحث داشت. مثلاً ببینید وقتی فروید دربارهٔ اید میگوید «خب بچهها را نگاه کنید تا برایتان روشن شود»، به نظر من آنجا جای بحث دارد. اینجا هم اگر کاربردی میآورد و میگفت این جز با همین غریزهٔ ویرانگری که من میگویم توجیه نمیشود، جای بحث داشت. من ندیدهام جایی مشاهداتی بیاورد و بگوید اینها به هیچ شکل دیگری توجیه نمیشوند. بهوضوح حالتهای مازوخیستی میتواند نتیجهٔ رفتارهای خود فرد، فرهنگ و خیلی چیزهای دیگر در گذشتهاش باشد که او را به اینجا رسانده است. مثلاً اگر غریزهٔ مرگ از ابتدا وجود داشته باشد، باید حالتهای مازوخیستی را به نوعی از همان اول نوزادی در کودک ببینید؛ مثلاً بچهها گاهی توی سر خودشان بزنند. شاید گریهکردن نشانهای از غریزهٔ ویرانگری باشد! این حرفها را جدی نمیزنم، به شوخی میگویم. یا در حیوانات چقدر میبینید که حیوانات غریزهٔ خودویرانگری داشته باشند؟ خودکشیکردن بیشتر پدیدهای انسانی است، نیست؟ حالا جز تعدادی موش که گاهبهگاه خودکشی میکنند؛ یا به نظر میآید اخیراً شاید بهعنوان اعتراض خودکشی میکنند! ولی اصولاً در حیوانات، جز تحت چیزهای مجهولی که فعلاً نمیفهمیم چه هستند، به نظر میآید بعضی از موشها تحت شرایط ازدیاد فوقالعادهٔ جمعیت خودکشی میکنند؛ یعنی دستهجمعی خودکشی میکنند، و این خودویرانگری فردی نیست. انگار یکدفعه تصمیم میگیرند که دیگر از بین بروند. نمیدانم شنیدهاید یا نه. نشنیدهاید؟ چطور نشنیدهاید؟ مثلاً خودشان را از پرتگاهها پایین پرت میکنند؛ تعداد خیلی خیلی زیاد، صدها هزار تا: لمینگها. یا آخرین باری که شنیدم، در چین تعدادی موش خودکشی دستهجمعی خیلی بزرگی انجام دادند. اینها واقعاً پدیدههای نادریاند، و به نظر من نتیجهگرفتن از آنها که چیزی با عنوان غریزهٔ مرگ وجود دارد خیلی قابل بحث نیست.
من کلاً دارم میکوشم نظریهٔ فروید و جنبههای مختلفش را بگویم و دربارهاش بحث کنیم؛ مثلاً بگوییم کجایش خوب است. بعداً ممکن است در خیلی جاها از ایدههای فروید استفاده کنم، و خودم را مجاز میدانم؛ آن چیزها را گفتهام و به نظر من هم کاملاً درست و خوباند. از سهگانهٔ فرویدی، نه از نحوهٔ تشکیلش بلکه از خودِ سهگانه، اینجا هم خیلی استفادهها میشود کرد.
چون کلاً در نظر من نوعی ارادت به فروید وجود دارد، بگذارید حالا که کمی بحث منفی کردهام، چیزهای خوبی هم بگویم. این را فراموش نکنیم که فروید اصولاً این توجه اساسی به وجود ناخودآگاه را پدید آورد: اینکه سازوکارهای ناخودآگاه وجود دارند و جزو فرایندهای روانی حساب میشوند. تقریباً میشود گفت او این را شروع کرد. پیش از او فعالیتهای پراکندهای وجود داشت، و خلاصه هر کسی هر کاری بکند، پیش از او فعالیتهای پراکندهای وجود داشته است؛ ولی فروید این را به نقطهٔ مرکزی یک دانش جدید تبدیل کرد، و این کار خیلی خیلی مهمی بوده است. تمام فعالیتهای بعدی روانکاوی را نگاه کنید، جدا از بحثهای رواندرمانیهای دیگر؛ منظورم همین یونگ و لکان است؛ هر کسی را نگاه کنید، تحت تأثیر همین توجه به سازوکارهای ناخودآگاه و توجه به رؤیاست. به نظر من یکی از مهمترین عناصر مثبت نظریهٔ فروید توجه فوقالعاده زیاد او به رؤیاست. همین متن را بخوانید؛ میبینید چه حجمی از آن را به بحث رؤیا اختصاص میدهد و چقدر تأکید میکند که بحث تعبیر رؤیا در نظریاتش چه مرکزیتی دارد. فکر میکنم دلیلش این است که رؤیا واقعاً فعالیت روانی فوقالعاده مهمی است و در طول تاریخ، بهخصوص در دوران مدرن، خیلی خیلی به آن بیتوجهی شده بود. تقریباً عقیدهٔ رایجی شده بود که رؤیاها بیمعنا و چرندوپرندند، چون از منطق عادی پیروی نمیکنند. فروید دستکم این توجه به رؤیا و کنجکاوی دربارهٔ آن را پدید آورد؛ توجه به ناخودآگاه و به سازوکارهایی مثل سازوکارهای تولید رؤیا. ایدههای فروید دربارهٔ اینکه رؤیا چگونه پدید میآید، به نظر من فوقالعاده جالباند، هرچند کامل نیستند.
من شخصاً به روشهای تفسیر رؤیای فروید هیچ علاقهای ندارم. فکر میکنم بعداً در یونگ است که تفسیر رؤیا چیز خیلی اساسی و خوبی میشود. الان هم احساس من این است، هرچند نمیخواهم رویش تأکید کنم، که کسانی که از نظر علمی روی رؤیا کار میکنند، بیشتر به یونگ نزدیک شدهاند تا به تکنیکهایی که فروید داشت؛ هرچند فروید به هر حال طرفداران خودش را دارد. بگذارید بحث را دو قسمت کنیم: یکی ایدههایی که فروید دربارهٔ نحوهٔ تولید رؤیا، یعنی پدیدآمدن رؤیا، میدهد، و دیگری ایدههایی که معطوف به این است که رؤیا را چگونه میشود تفسیر کرد. به نظر من بخش اول خیلی خوب است، هرچند ممکن است ناقص به نظر برسد، چون کل تئوری نقصهایی دارد؛ ولی قسمت دومش خیلی بد است. نمیدانم از کجا شروع کنم؛ بحثکردن دربارهٔ آن قسمت اول کمی سخت است.
یادآوری کنم که ایدهٔ اصلی فروید این است که همهٔ رؤیاها به نوعی تحقق آرزویی هستند. آرزوها هم یا آرزوهای ناخودآگاه و سرکوبشدهاند، که احتمالاً در کتاب «تفسیر رؤیا» خیلی تأکید شده است که به هر حال به خاطرهای سرکوبشده در کودکی برمیگردند و منشأ همهٔ اینها را باید آنجا پیدا کرد؛ یا، اگر یادتان باشد، همان روزی که بحث میکردم، از روی کتابی متنی خواندم که بخشی از رؤیا میتواند خیلی شدید در اثر وقایع روزانه و امیالی که در خود ایگو وجود دارد پدید بیاید. این را هم یادتان هست که رؤیا محافظ خواب است: وقتی میخوابم، عواملی از بیرون یا درون وجود دارند که میخواهند خواب را به هم بزنند، و رؤیا باعث میشود خوابم ادامه پیدا کند. تحقق آرزو هم از نظر فروید همینطور است. مثالی که از خود کتاب «تفسیر رؤیا» برایتان خواندم این است: فروید میگوید بارها برایم پیش آمده که وقتی غذا خوردهام، در خواب تشنه میشوم و خواب میبینم دارم لیوان خیلی بزرگی از آب خنک میخورم، و این باعث میشود از خواب بیدار نشوم. چون بدن به چیزی نیاز دارد و دارد به من فشار میآورد که مرا از خواب بیدار کند، من تشنگیام را در رؤیا برطرف میکنم و از بین میبرم؛ و ممکن است چند بار همین خواب را ببینم که دارم آب میخورم و آب میخورم، و نهایتاً بیدار میشوم. به هر حال رؤیا تا حد ممکن میکوشد جلوی بیدارشدن مرا بگیرد. سایر فشارهایی هم که در روان هست و ممکن است به ضربههای روانی در کودکی یا هر جای دیگر برگردد، همینطورند: در خواب، چون ایگو تعطیل میشود، اید شروع به فعالیت میکند و انگار میخواهد خواستههایش را تحمیل کند؛ میدان را خالی میبیند و شروع میکند به تحرکاتی دست بزند که آنها هم میتوانند مرا از خواب بیدار کنند. خب؟ من رؤیاهایی مطابق میل اید میبینم؛ انگار چیزی به او میدهم تا ساکت شود. بنابراین به اعتقاد فروید رؤیاها از این نظر مهماند که از طریق رؤیا میتوانیم کشف کنیم در ضمیر ناخودآگاه چه خواستههای سرکوبشدهای وجود دارد، و رؤیاها میتوانند به ما نشان دهند منشأ بیماریهای روانی کجاست؛ با توجه به ایدهای که فروید دربارهٔ بیماری روانی دارد، که منشأش نوعی سرکوب است. بنابراین رؤیاها نشانههای خوبی از امیال ناخودآگاه، و گاهی خودآگاهِ، انساناند.
خب، با آن ایدهای که اول جلسه گفتم، به تعبیری کموبیش میشود گفت این حرفها به یک معنا درست است. بیایید اینکه خواستِ بسیار اساسی اید است را کنار بگذارید و بگویید ناخودآگاه ما درخواستهایی از ما دارد؛ مثل درخواست جنسی به معنای رسیدن به تعادل. وقتی میگویم «تعادل»، انگار کمی در فرهنگ یونگی صحبت میکنم. بگویم درخواست مهمی که در ناخودآگاه من وجود دارد رشد است. خب؟ بنابراین وقتی به خواب میروم، سیگنال ایگو خاموش میشود، سوپرایگو هم تقریباً خاموش میشود، و ناخودآگاه من شروع میکند سیگنالهای درخواستهای خودش را مطرح کند. پس درخواستها را محدود به اید نکنیم و بگوییم کاری که در رؤیا انجام میشود این است که مجموعهای از پیامها که از اعماق ناخودآگاه ما میآیند، انگار به رؤیا تبدیل میشوند. میتوانید فرضِ محافظبودنِ رؤیا برای خواب را حفظ کنید و این حرفهای فروید را به همهٔ چیزهایی که یونگ میگوید تعمیم دهید؛ مثلاً اینکه سلف میتواند رؤیا پدید آورد. رؤیا را چگونه پدید میآورد؟ مثلاً رؤیاهایی پدید میآورد که به نوعی به رسیدن به رشد و کمال و اینها مربوطاند، و نمادهای خاص خودش را دارد. ولی حالا روی این خیلی تأکید نکنید؛ وقتی دربارهٔ تئوری رؤیای یونگ صحبت کنم، یک بار دیگر به آن برمیگردم. به نظر من ایدههای فروید کلاً خوباند و حتی به نوعی در ایدههای یونگی هم قابل تطبیقاند.
یکی از حاضران: اینکه در خواب، مثلاً خیلی جاها، به آن اشاره میکنند که این مقداری مشکل دارد؛ اینها نشاندهندهٔ ایگو هستند، درست است؟
آها، ایگو. ببینید، رؤیا تحت تأثیر فعالیت اید پدید میآید، ولی اینطور نیست که ایگو کاملاً بیکار باشد. اگر یادتان باشد، فروید معتقد است ایگو شکل رؤیا را تعیین میکند؛ مثلاً سانسور انجام میدهد. اینطور نیست که ایگو از بین رفته باشد. انگار به نوعی ایگو دارد رؤیا را پدید میآورد. از یک دیدگاه که نگاه کنید، اید هیچ کاری نمیکند جز اینکه فشارهایی میآورد و انرژیهایی را آزاد میکند؛ و باز سازوکارهایی که رؤیا را پدید میآورند، تحت تأثیر ایگو، میکوشند به نوعی اید را کنترل کنند: چیزی دستش بدهند که فعلاً با همین خیال خوش باشد تا خواب هم ادامه پیدا کند. بنابراین ایگو در رؤیا مطلقاً تعطیل نیست و اثر خودش را دستکم بهصورت سانسور بهوضوح میگذارد. آن «دو تا چهار تا»یی هم که میگویید، چون حافظهٔ ما سرشار از محاسبات و کارهایی است که ایگو انجام داده است، حتی اگر ایگو فعال نباشد، اید میتواند آن چیزها را از حافظهتان تحریک کند؛ بنابراین میتوانید به نوعی با انرژیهایی که از اید آمدهاند حتی حسابی را انجام دهید. ولی واقعاً نکته این است که ایگو در حالت رؤیادیدن مطلقاً تعطیل نیست و حالتی بینابینی دارد؛ یعنی وقتی میخوابیم، فعالیتش کمی کم میشود و انگار به حالت دیگری از فعالیت میرود.
نکتهٔ اساسی این است: میخواهم به ایراد خیلی خوبی اشاره کنم که یونگ به شیوههای تفسیر رؤیای فرویدی وارد میکند. فکر میکنم این در کتاب خاطرات یونگ آمده است، که معمولاً توصیه نمیکنم کسی بخواند، چون اگر بخوانید دیگر کلاً از یونگ ناامید میشوید. کتاب خاطرات خیلی عجیبی دارد؛ آنقدر آدم عجیبوغریبی بوده که آدم وقتی میخواند میترسد دیگر حرفهایش را گوش دهد. یک بار چیزی از خاطراتش برایتان تعریف کردم که میگفت از روی کنجکاوی شروع کرده بود و در روز هم ساعتها میرفت و با مار و حیوانات دیگر حرف میزد و یادداشت برمیداشت. توصیفهایی کرده که عین خواب است؛ یعنی در بیداری یاد گرفته بود چگونه به حالتی ناهشیار برود، و بعد میرفت و قلم در دستش بود و همهٔ اینها را مینوشت. مثل تمرین کاری جدید بود. من واقعاً تحت تأثیر این قرار گرفتم که به نظر من خیلی صادقانه میگوید وقتی این کار را شروع کردم، نمیدانستم برمیگردم یا نه؛ ولی کنجکاویاش نمیگذاشت این کار را ادامه ندهد.
در خاطراتش، همان جاهایی که به اختلافهایی که با فروید پیدا کرد اشاره میکند، جایی از این حرف میزند که در سفری در قطار نشسته بود و در حالت خواب و بیداری بود. من خیلی وقت پیش این متن را خواندم و ممکن است دقیق تعریف نکنم، ولی حدوداً چنین چیزی است: تابلوهایی که کنار جاده و کنار ریل بود مرتب از جلوی چشمش رد میشدند، و او هم در حالت خیلی هشیاری نبود. میگفت همینطور که در این حالت نیمههشیار اینها را نگاه میکردم، تداعیهایی برایم پدید آمد و انگار یاد چیزهایی از کودکی خودم افتادم. دقت میکنید؟ یادم نیست دقیقاً چقدر توضیح میدهد؛ انگار چیزی دربارهٔ دوران کودکی خودش کشف کرد. بعد یکدفعه از این تجربه به ذهنش رسید که فروید هم همین کار را میکند: در واقع رؤیا بهانهای میشود برای بیماران فروید که آن تداعیها را انجام دهند، و اینها تعبیر رؤیاهایی نیست که مردم میبینند.
اینکه فروید واقعاً موفق میشود، از این راه است: وقتی طرف رؤیایش را تعریف میکند، فروید به او میگوید خب، فلان چیز در رؤیا تو را یاد چه میاندازد؟ و او شروع میکند. مثالی بزنم از رؤیاهایی که به همین منظور نقل کردم. زنی یوگوسلاو خواب دیده بود که جلوی خانهاش کسی از پنجرهای میخواهد به او شلیک کند. بعد پیش روانکاو آمد. اگر یادتان باشد، این را بهعنوان رؤیایی که در همان سنت فرویدی تحلیل شده بود نقل کردم. روانکاو از تداعیهایی که این زن انجام داد به خاطرهٔ روزی رسید که زن تعریف کرد: جوانی در فامیل خودشان که زن خیلی به او علاقه داشت، جایی نظامی بود و در رژه میرفت؛ وقتی زن رفت که به او نزدیک شود، او اجازه نداد، چون در حال عملیات نظامی بود و مجاز نبود با کسی حرف بزند. این رفتار روی زن تأثیر خیلی بدی گذاشت و از آن موقع حالتهای رواننژندیاش شروع شد. در همین تداعیها نهایتاً زن اعتراف کرد که نخستین رابطهٔ جنسیاش را با همین مرد داشته است؛ و به هر حال رؤیا به نوعی به چیز خیلی عمیقی در زندگی این آدم رسید. اگر از فروید بپرسید، میگوید خب، ببینید، منشأ این رؤیا اینهاست.
ولی یونگ معتقد است که نه؛ میگوید بیایید این آزمایش را انجام دهید: چیز دیگری را شروع تداعیها قرار دهید؛ اصلاً لازم نیست رؤیای خود طرف باشد. داستانی، یا رؤیای کس دیگری را بگیرید و کسی برایتان تداعی انجام دهد؛ خب، میرسد به همان مرکزهایی که کمپلکسهایش آنجاست. ذهن خودش را آزاد میگذارد و شما هم مدام به او میگویید خب، بگو؛ از آن برو در خاطرات کودکیات و ببین کجا چنین چیزهایی دیدهای؛ و طرف به خاطراتی خیلی عمیق و اساسی در زندگی خودش منتقل میشود که ممکن است واقعاً به درد درمانش هم بخورد. ولی استفادهای که فروید اینجا از رؤیا میکند، استفادهٔ خیلی جانبیای است. اینکه انگار مستقیماً از آدمها بخواهد تداعیهای خودشان را دربارهٔ خود رؤیا بگویند و بعد چیزهایی کشف شود، دلیل درستی شیوههای فرویدی نیست. فکر میکنم این ایراد خیلی وارد است. این ایده، یعنی گرفتن تداعی از مردم برای رؤیاهای خودشان، شاید ضعیفترین ایدهٔ فروید در کل نظریهاش باشد.
بعداً وقتی دربارهٔ یونگ صحبت کنم، به این برمیگردم؛ فکر میکنم اصولاً اگر نظریهٔ یونگ را دربارهٔ رؤیا قبول کنید، مردم به هیچ وجه مرجع خوبی نیستند برای اینکه بفهمند نمادهایی که در رؤیایشان ظاهر شده چه معنایی دارد. هیچ آدمی مرجع خوبی نیست، چون ممکن است به چیزهای خصوصی زندگی خودش اشاره کند، در حالی که خیلی از نمادهایی که در رؤیا ظاهر میشوند کاملاً بینالمللیاند. فروید واقعاً سرمنشأ این بحثها بود و تجربهاش مبتنی بر تعداد کمی رؤیا بود که آدمها برایش تعریف کرده بودند، بهعلاوهٔ رؤیاهای خودش. یونگ مستقیماً میگوید من ۱۰۰ هزار رؤیا را تحلیل کردهام، و از آن موقع تا حالا میلیونها رؤیا تحلیل شده است؛ فکر میکنم کمکم این نتیجه تثبیت شده که نمادها بهشدت بینالمللیاند. نباید از آدمها بپرسید موش را کجا دیدهای؟ موش در رؤیا به احتمال خیلی زیاد معنای خودش را دارد؛ مگر اینکه بافت رؤیا ویژگیهای خاصی داشته باشد که لازم شود از آن آدم بپرسید. میشود از آدمها پرسید احساست دربارهٔ فلان شخصیتی که در رؤیا ظاهر شد، مثلاً پسرخالهات، چیست؟ ولی عناصر زیادی در رؤیا هست که اگر از تداعیهای مردم استفاده کنید، گمراه میشوید.
ایرادی که یونگ میگیرد به نظر من واضح است: موفقیت شیوهٔ تداعی آزاد به هیچ وجه نشان نمیدهد که روش تحلیل رؤیا درست است. مردم را از هر جایی رها کنید؛ کمپلکسهای روانی مثل نقطههای جاذباند. کسی را از هر جایی رها کنید، با تداعی آزاد خلاصه سراغ همین کمپلکسهای روانی خودش میآید و به خاطرات عمیق و بدی که در گذشته داشته است میرسد. در عین حال رؤیاها ممکن است نقطهٔ شروعهای خوبی برای کشف این کمپلکسها با تداعی آزاد باشند. فکر میکنم اگر آزمایش کنید و از رؤیای خود آدم شروع کنید، سریعتر به نتیجه میرسید تا اینکه کسی روی رؤیای شخص دیگری تداعی آزاد انجام دهد. ولی فکر میکنم حرف یونگ اصولاً درست است: تداعی آزاد به کشف آن کمپلکسها منجر میشود، چه از رؤیای خود شخص شروع شود و چه از هر چیز دیگری؛ میتوانید چند واژه بگویید.
یکی از ایدههای خیلی خیلی جذاب یونگ برای کشف کمپلکسها همین است؛ از تداعی آزاد اینطور استفاده میکند: بیمار را مینشانند و شروع میکنند یک سری واژه به او گفتن، و میگویند برای هر واژهای که میگویم، در اسرع وقت نخستین واژهای را که به ذهنت میرسد بگو. از این راه کمپلکسها را پیدا میکنید، بدون اینکه هیچ حرفی از رؤیا باشد؛ فقط با تکنیک تداعی آزاد. چگونه پیدا میکند؟ کسی این تکنیک را بلد است؟ نه؟ تکنیک تداعی آزاد این است: کسی میآید و من میخواهم بکوشم کمپلکسهای روانیاش را شناسایی کنم. یک سری واژه میآید. معمولاً به طور طبیعی از واژههای خنثی شروع میکنم؛ مثلاً میگویم «باران»، طرف بلافاصله میگوید «برف»؛ چیزی میگوید دیگر. «آجر»، «سیمان». بعد کمکم واژههای معنادارتر میگویم: «مادر»، «پدر»، «مرگ»، یا هر چیز دیگری. واژههایم چیز خاصی نیستند؛ اینطور نیست که مجموعه واژهای برای این کار اختراع شده باشد؛ ولی روانکاو بر اساس حدسهایی که میزند ممکن است واژههای تازه و خوبی انتخاب کند. آدمها معمولاً روی این متمرکز میشوند و حدسشان این است که روانکاو میخواهد از واژهای که آنها میگویند نتیجهای بگیرد، در حالی که اصلاً چنین نیست. تمام تکنیک این است که بهطور مخفی فقط زمان را یادداشت کنیم و ببینیم چقدر طول میکشد تا طرف جواب بدهد؛ همین. هر جا به کمپلکسها نزدیک شوید، طرف در جوابدادن میماند. «باران»، «برف»، و به محض «مادر» کمی تأمل میکند و طول میکشد تا مثلاً بگوید «مادربزرگ». نه اینکه جوابها هیچ ارزشی نداشته باشند، ولی نکتهٔ اصلی در این تکنیک طولکشیدن است. از نظر یونگ کمپلکس جایی است که مجموعهای از عواطف تودرتو، انگار انرژیهایی رها نشده، آنجا جمع شدهاند. وقتی واژهٔ نزدیک به آن کمپلکس را میگویید، طرف دچار حالتی از گیجی میشود و راحت نیست؛ ممکن است در جوابدادن تردیدهایی پیدا کند، چون به جایی دست گذاشتهاید که منبع عاطفه و انرژی است. در واقع اول یک سری واژهٔ خنثی به آدم میدهند تا زمان طبیعی پاسخدادنش معلوم شود؛ بعضی آدمها ممکن است همینطوری ۱۰ ثانیه طول بکشد تا برای «باران» بگویند «برف». بعد زمان جوابدادن به چیزهای خنثی را با چیزهایی که به نظر میآید به کمپلکسها نزدیکاند مقایسه میکنند، و اینطور نزدیک میشوند به اینکه مشکلات، یعنی عقدههای روانی، در این شخص خاص کجا قرار دارد.
بنابراین تداعی آزاد در تکنیک فرویدی اصولاً خیلی استفاده میشود، و به نظر میآید کسانی که از فروید تبعیت میکنند با آن به موفقیتهای فوقالعادهای هم میرسند؛ ولی ایدهٔ یونگ این است که اینها ربطی به تفسیر رؤیا ندارد. یونگ مثال خیلی خوبی میزند، و آنطور که در خاطراتش نوشته، اصلاً از همینجا بود که شک کرد این ایده درست کار میکند یا نه: خودش همینطوری از تابلوهای کنار ریل راهآهن تداعیهایی برایش پدید آمده بود که به جای خیلی معنادار و خوبی رسیده بود. بنابراین وقتی تابلوها میتوانند تداعی آزادهای جالبی پدید آورند، طبیعی است که داستانی مثل رؤیا، آن هم رؤیایی که خود شخص دیده است، بتواند ما را به آن کمپلکسها برساند.
ببین، همهٔ ماجرا همین است. چرا من میگویم این ایده در کارهای فروید خیلی ضعیف است؟ چون در تداعی آزاد حداکثر دخالت ایگو کمی کم میشود. حالتی که آدم میکوشد در بیداری به نوعی ایگوی خودش را خنثی کند و به حالتی برسد که به نظر میآید بدون توجه حرف میزند یا کاری میکند، با حالت خواب خیلی فاصله دارد. در حالت خواب ما به چیزهای فوقالعاده عمیقی در ناخودآگاهمان میرسیم؛ خود فروید معتقد است بخشهایی از ناخودآگاه هست که ممکن است هیچوقت به آن دسترسی پیدا نکنیم. معلوم است که اگر بخشهای عمیقی از ناخودآگاه پیامهایی فرستاده یا دخالتی کرده باشند، با تداعی آزاد به آنها نمیرسید. به نظر من با تداعی آزاد، طبق اصطلاحات فرویدی، حداکثر میشود چیزهایی از پیشآگاهی را بیرون کشید، نه از ناخودآگاه؛ یا شاید چیزهای خیلی سطحی از ناخودآگاه بیرون بیاید. ولی تداعی آزاد به این درد میخورد که با آن میتوانید کمپلکسها را شناسایی کنید، و ممکن است از نظر درمانی جالب باشد. اما اینکه بخواهیم رؤیا را با این شیوهها تحلیل کنیم، واقعاً به نظر من ایدهٔ خیلی بد و عجیبی است.
کمپلکس، طبق تعریف، جایی است که مجموعهای از عواطف خیلی پیچیده و سرکوبشده هست. مثلاً فرض کنید، و همین مثالی که زدم مثال خیلی خوبی است، در این تداعی واژهٔ «مادر» را به کسی بگویید و خیلی خیلی دیر جواب بدهد: مجموعهای از عواطف حولوحوش رابطهاش با مادر وجود دارد که حل نشدهاند و حالتی حل نشده دارند. مجموعهای از وقایع در گذشته و مجموعهای از عواطف وجود دارد که کمپلکس شده است؛ یعنی دقیقاً در حالتی حل نشده پیچیده شدهاند و مسائل برایتان از حالت طبیعی خارج شده است.
یکی از حاضران: در این بحث یونگ، ممکن است لغتی به ذهنت بیاید ولی نخواهی بیانش کنی، و بعد سعی کنی لغت دیگری پیدا کنی.
اصلاً موضوع این است که انگار دست روی جایی میگذارید که یکدفعه مجموعهای از عواطف آنجاست. جایی که کمپلکس هست، حالتی گردابمانند دارد و طرف راحت نمیتواند به آن نزدیک شود. به قول شما، ممکن است یک جنبهاش این باشد که طرف چون فکر میکند واژهای که میگوید مهم است، میخواهد واژهٔ بدی نگوید و واژهٔ خوبی بگوید؛ ولی اصولاً آنجا انرژیهای متراکمی وجود دارد که ذهن اصلاً نمیتواند به طور طبیعی با آن کنار بیاید. وقتی «آجر» را میگویم طرف جواب میدهد، ولی وقتی «مادر» را میگویم جواب نمیدهد؛ چون با مادر سروکار دارد و مجموعهای از عواطف، احساسات و چیزهای خیلی پیچیده، یعنی خاطرات و همهٔ چیزهایی که حل نشدهاند، حولوحوش این واژه برایش وجود دارد. آدم دیگری ممکن است با مادرش روابط خیلی طبیعی و سادهای داشته باشد: به او میگوییم «مادر»، میگوید «پدر»؛ راحت. اصلاً گفتن واژهای در کنار «مادر» راحتتر از «آجر» است، نیست؟ هزار چیز میتوانید بگویید. ولی اگر واقعاً این آزمون را اجرا کنید، میبینید همیشه وقتی به جاهای زندگی خصوصی آدم میرسد، جوابدادن کند میشود.
دوست دارم این جلسههای انتقاد را باز با تعریفکردن هم تمام کنم، چون کلاً کار فروید به نظر من خیلی ارزش دارد. بگذارید یک بار دیگر به این اشاره کنم: درست است که شیوهٔ فروید در معنیکردن نمادهای رؤیا از نظر من شیوهٔ خیلی بدی است؛ ولی فراموش نکنیم که اصلاً فروید این توجه به نمادپردازی رؤیا را دوباره زنده کرد، در حالی که کاملاً به چیزی خرافی تبدیل شده بود. فروید در یکی از متنهای همان کتاب «تفسیر رؤیا» پاراگراف خیلی جالبی دارد و میگوید این یک بار دیگر، یعنی از نظر او این شباهت، میتواند شاهدی باشد بر اینکه این علوم قدیم که آنها را کنار گذاشتهایم، باز دوباره ارزشهای خودشان را ثابت میکنند. یعنی تعبیر خواب، بهعنوان علمی باستانی، به چیز مسخرهای تبدیل شده بود که جزو خرافات بود، و فروید واقعاً پس از سالها، بلکه قرنها، به این نتیجه رسید که آنها ارزش خودشان را دارند. نه اینکه شیوههای آنها را قبول داشته باشد؛ ولی به هر حال معتقد بود رؤیاها نمادین و تمثیلوارند و همهٔ اینها را قبول کرد؛ فقط نحوهٔ برخورد خودش را با ویژگیهایی که نماد دارد تغییر داد. این را فراموش نکنیم. اگر یونگ دربارهٔ نمادپردازی به نتایج بهتری رسیده است، و به نظر من همینطور است، به هر حال این کارهای فروید و این پیشگامبودن او ارزش فوقالعاده زیادی دارد. این را که فروید این تعداد ایدهٔ ابتکاری را مطرح کرد و چیزهایی را که از بین رفته بود احیا کرد، همیشه باید در ذهنمان داشته باشیم؛ به هر حال، علیرغم نقصهایی که فکر میکنم در نظریهاش هست، ارزشهایش را واقعاً فراموش نکنیم.
فکر میکنم طبعاً میخواهم بحث کنم و چیزهایی را که قبول دارم بگویم. وقتی به یونگ برسیم، فکر میکنم به جایی میرسیم که من خیلی احساس میکنم یونگ نظریهٔ رؤیای خوبی دارد؛ بعد معلوم میشود. همهٔ چیزهایی که فروید میگوید هیچ نیست، بیربط نیست، درست هم هست. مثلاً اینکه ناچاریم به نوعی از تداعی آزاد استفاده کنیم واضح است. فرض کن در خوابت آدم آشنایی را میبینی؛ این دیگر نماد بینالمللی نیست. من باید از تو بپرسم این کیست؟ چه رابطهای با تو دارد؟ چه خاطرهای از او داری؟ و به نوعی بکوشم بفهمم او در آن رؤیا چه میکرده است. ولی اینکه با همهچیز این کار را بکنند، که فرویدیها میکنند، یعنی همهاش به تداعی آزاد متکی باشد، به نظر من هیچوقت به محتوای عمیق رؤیاها نمیرسد؛ به چیزهای خیلی سادهای میرسند که شاید بدون رؤیا هم میشد به آنها رسید، و معنای رؤیا را واقعاً درست درنمیآورند. ولی جابهجاییای که در رؤیا هست، و همهٔ چیزهایی که فروید میگوید، مشاهدات واقعی اوست و همه درستاند؛ یعنی همهٔ آن سازوکارهای تحریف در رؤیا اتفاق میافتد.
ولی ببین، یک فرق اساسی یونگ با فروید این است که یونگ اصلاً به چیزی با عنوان تحریف معتقد نیست. میگوید علت اینکه ما رؤیا را نمیفهمیم این است که رؤیاها به زبانی هستند که ما متوجهاش نمیشویم، نه اینکه عاملی آمده باشد و آنها را از حالت طبیعی خودشان خارج کرده باشد. انگار ناخودآگاه مستقیماً زبانی برای خودش دارد و به آن زبان حرف میزند. اینکه از نماد استفاده میشود، این نیست که ناخودآگاه میخواهد چیزی را بگوید و بعد ایگو میگوید این را که نمیشود گفت، بیایم این را جای آن بگذارم. اینطور نیست. ناخودآگاه بهصورت چیزی مشترک بین همهٔ انسانها وجود دارد؛ این مجموعهٔ نمادها وجود دارد و معنای ثابتی دارند، و ناخودآگاه با زبان خودش حرف میزند. ما هم وظیفه داریم برویم آن زبان را یاد بگیریم تا رؤیا را بفهمیم. این با ایدهٔ تحریف خیلی فرق میکند؛ ایدهای که در آن انگار ناخودآگاه چیزهایی میخواهد بگوید و ایگوی هر کسی در آن لحظه شروع میکند به جابهجاکردن چیزها و نمادپردازی و الی آخر. اصولاً ایدهٔ تحریف در یونگ به آن شکلی که در فروید وجود دارد، وجود ندارد.
خب، بگذارید فقط یک نکتهٔ پایانی را بگویم، چون جای دیگری ندارم که بگویم و فراموشش میکنم. فرض کنید این را بهعنوان ایرادی میگویم. احساس من این است که اگر قبول کنیم نهاد ما اید است و در رؤیا هم به نوعی بیشتر در اختیار اید قرار میگیریم، و اید ما هم چیزی شبیه هیولایی درنده و بیهوشوحواس است که همهاش دنبال لذت است، پس مردم صبح که از این سفر رؤیا برمیگردند و بیدار میشوند، باید دست و گاز بگیرند! آدمها در رؤیا به نهاد خودشان رجوع کردهاند و حالتهای حیوانی به آنها دست داده است، درست؟ ولی مشاهدات ما دقیقاً برعکس است. آدمها صبح که از خواب برمیخیزند، معمولاً معنویترین و روحانیترین حالات را دم صبح، پس از اینکه از این سفر برگشتهاند، تجربه میکنند. اگر در رؤیا در اختیار آن بخش پست و بیهوشوحواس و سیاه خودمان قرار بگیریم، باید صبح که برمیخیزیم حالمان حال خوبی نباشد و معنویت نداشته باشیم. اگر همهٔ آن معنویتها ساختگیاند، باید در طول روز بهتدریج دوباره به آن حالتهای معنویتان برگردید؛ سر صبح آدمها باید همهٔ حالت تهاجمی خودشان را داشته باشند و احتمالاً کارهای عجیبوغریبی از آنها سر بزند. به نظر من تجربه برعکس این را میگوید؛ تجربه میگوید آدمها صبح حالتهای روحانی و معنوی بیشتری دارند. ببینید، به طور طبیعی، یعنی اگر خواب را مختل نکنید، آدمی که مشکل خواب ندارد و مجبورش نکردهاید از خواب برخیزد، فکر میکنم حالتهای دم صبحش معمولاً حالتهای خوبی است. آدمها دم صبح وحشی نیستند.
من این را بهعنوان ایدهای گفتم که فکر میکنم خیلی با این نمیخواند که در خواب در اختیار اید هستیم. مگر لحظهٔ بیدارشدن لحظهای نیست که اید ما کمکم خاموش میشود و ایگو روشن میشود؟ فکر میکنم در موقع بیدارشدن، اید کمکم دارد محو میشود. ایشان میگویند شاید اگر آرامشی وجود دارد، دلیلش این است که آرزوهای اید، که کمکم او را وحشی کرده بود، در رؤیا به نوعی برآورده شده و اید به آرامشی رسیده است؛ برای همین صبح که برمیخیزیم چنین حالی داریم. خب، این هم توجیه دیگری است. احساس من این است که آدم وقتی نظریهٔ فروید را میخواند، انتظار دارد آدمها در موقع خواب و بعد از خواب حالتهای خوبی نداشته باشند. ولی این هم چیزی نیست که نظریه را رد کند؛ به هر حال توجیهی است: میتوانیم بگوییم اگر معنویتی یا حالت آرامشی صبح میبینیم، مربوط به این است که بخشی از خواستههای اید، هرچند به طور محدود، در رؤیا برآورده شده و انرژیهایی تخلیه شده است. توجیه خوبی است. روانکاوی همیشه همینطور است؛ هیچوقت نمیشود چیز قاطعی گفت. هر چیزی بر ضد یک نظریه بگویم، هر جا، حتماً میتوانید به نوعی توجیهش کنید. این همان نکتهای است که همان گرونبام و اینها میگویند: هیچوقت نمیتوانید ایدهٔ دقیقی داشته باشید که یک نظریه را رد کند. مثلاً همین توجیه شما؛ به هر حال مسئله را به نوعی توجیه میکنید. اینطور نیست که آدم بگوید اوه، شواهدی گیر آوردم که نظریهٔ فروید با آن رد میشود؛ هیچوقت رد نمیشود.
حالا که این بحث شد، بگذارید جملهای از همین کتاب برایتان بخوانم. با توجه به حرفهایی که در جلسات قبل زدم، این جملهٔ خیلی بدی است: «هر کس که تحقیقات ما را به طور همهجانبه بشناسد، در خواهد یافت که راهکار ما در برابر هر انتقادی پابرجا میماند.» خوب است؟ دقیقاً همان چیزی است که بعضیها به آن ایراد میگیرند؛ ولی هیچ کاریاش نمیشود کرد. من هرچه بگویم، انگار فروید دارد به همه اعلام میکند که هرچه بگویید، من جوابتان را دارم. این دقیقاً به نوعی اعتراف به ابطالناپذیری است. کسی که واقعاً نظریهای علمی داده است، باید بگوید خب نه، اگر چنین مشاهداتی برای من بیاورید، نظریهام را کنار میگذارم؛ نه اینکه نظریهای ساختهام که هر انتقادی بکنید، به هیچ وجه رد نمیشود و تکان نمیخورد. واقعاً یادآوری کنیم که این واقعیتی است: هیچوقت نمیشود برای رد یا تأیید چیزی مثل نظریهٔ روانکاوی شواهد دقیقی آورد. ولی قرار شد این بحثها را کنار بگذاریم؛ یعنی اینکه بیاییم ابطال کنیم یا شاهدی برای تأیید بیاوریم. فکر میکنم اگر خودمان آزادتر باشیم بهتر است.
یونگ را اگر بخواهید بحث کنید، یک قرن طول میکشد؛ حجم مطالبی که نوشته فوقالعاده زیاد است. نظریهای خیلی خیلی همهجانبه است و دربارهٔ همهچیز هم اظهارنظر میکند؛ ولی فکر میکنم هستهٔ مرکزی نظریهاش را میشود راحت در چند جلسه گفت. لکان را هم اصلاً نمیشود خلاصه کرد و شرح داد؛ فهمیدن لکان اصلاً خیلی سخت است، و فکر نمیکنم خیلی دربارهاش بحث کنم.
عرفان ما، دستکم همهاش، مطمئناً اینطور نیست که خوشگذرانی را گناه بداند.
یکی از حاضران: در عرفان، مثلاً این شعرایی که میخوانم، حافظ و مولانا، میگویند غم خوب است؛ آن غمی که غم یار باشد و، نمیدانم، به درد بخورد.
نه، این نوعی غم است، و این اجر و اینها هم دارد؛ ولی اصولاً عرفان حافظ خیلی خیلی «خوشتراشتر» است و مستی دارد. ما چند نوع جریان عرفانی داریم. عرفان خراسانی خیلی عرفانِ خوشگذران است. بله، یک سری چیزهای عرفانی هم هستند که مثلاً خیلی ریاضتکشی دارند، که خیلی بد است. ولی آن بخش از عرفان، مثل حافظ و عرفان خراسانی که دیگر عشق است، اینها خیلی اهل شادیاند؛ مثل مولانا، که از همان سنت خراسانی است. اصلاً حافظ اینطور است که تمایلشان شادی است؛ اصلاً معتقدند آدمی که شاد نیست، به هیچ چیز نرسیده است، چون اگر به جایی برسی، به منبع شادی میرسی. قرآن هم همین را میگوید: «لا خوف علیهم و لا هم یحزنون». اصلاً به فوز میرسی و دیگر چیزی باقی نمیماند.
به نظر سخنران خطای فروید در مبانی است: ادامهٔ تلویحیِ داروینیسم؛ و ریداکشنش افراطی ولی درخور احترام است.
محور رشد (یونگ) در برابر محور تعادل (فروید): به نظر سخنران ایراد اساسیِ فروید نبودنِ محور رشد است.
سهگانهٔ فرویدی به نظر سخنران بهخاطر تأکید بر والد ارزشمند است؛ والدی که سنت آن را پنهان میکند و قرآن به گفتهٔ سخنران در برابر پیروی از پدران هشدار میدهد.
ایگو بهمثابه «منِ اشتباهی» نزد فروید و لکان، غیبتِ زبان در سهگانه، و غریزهٔ مرگ که به نظر سخنران شواهد کافی ندارد.
به نظر سخنران نظریهٔ فروید دربارهٔ پیدایش رؤیا خوب و روش تفسیرش با تداعی بد است؛ ولی احیای نمادپردازیِ رؤیا کارِ اوست.
همانطور که قول دادم، این جلسه را میخواهم به اجزای نظریهٔ فروید اختصاص بدهم و مستقیماً دربارهٔ آنها صحبت کنیم
اینکه فروید آنها را گفته یا نگفته، دیگر مطرح نیست.
چون به نظر میآید جمعبندیِ همهٔ حرفهایی که در طول عمرش زده و ساختن نظریهای خیلی منسجم از آنها سخت است؛ زیرا در افکار خودش تغییر و تحول بوده است.
دلیل اصلیام برای معرفی این کتاب این است که نخستین مقالهٔ آن مقالهای است که با عنوان «رئوس نظریهٔ روانکاوی» ترجمه شده و خودِ فروید آن را نوشته است.
فکر میکنم کل این مقاله بیشتر از ۷۰ صفحه نیست، و به نظر من بهترین منبع به زبان فارسی است برای کسی که میخواهد فروید را بخواند، چون نوشتهٔ خودِ فروید است.
بهوضوح میفهمید که یکی از آخرین دفعاتی است که فروید کوشیده نظریهٔ خودش را جمعبندی کند
من شخصاً ممکن است خیلی بگویم که نظریهٔ فروید از جهاتی ایرادهای اساسی دارد، ولی برای این واقعیت که فروید آدم نابغهای بوده، نظریهاش فوقالعاده راهگشا بوده و اصلاً روانکاوی را شروع کرده است، احترام زیادی قائلم.
به نظر من مشکل فروید واقعاً این است که بینهایت از مبانیای استفاده میکند که درست نیستند.
به نظر من اگر آن مبانی پذیرفته شود، فروید کارش را خیلی خوب انجام میدهد؛
احساسم دربارهٔ فروید این است که نقطهٔ قوتش این است که به هر معنایی که بگویید، به نظر من نابغه است و شهودی استثنایی دارد.
این واقعاً احساس من است و از آن حرفهایی است که نمیشود برایش مدرک آورد.
فروید نخستین کسی است که به معنای واقعی کوشیده در روانکاوی مدلی علمی ارائه دهد و چارچوب فکری مشخصی پدید آورد.
ایراد اساسی کارهای فروید به نظر من التزام فوقالعاده زیاد او به سنت فکری زمان خودش است، که فکر میکنم به نظریهپردازیاش بهشدت آسیب زد؛
در نظریه فروید مفهوم رشد خیلی خیلی محدود شده
اصطلاحاً میگویند در نظریهٔ فروید روانشناسی کمال وجود ندارد؛
فکر میکنم ادعای عمومی این است که دو نظریهٔ بعدی برای رفع این نقیصههای نظریهٔ فروید پدید آمدند.
جلوتر که برویم، میبینیم چرا به نظر من ایراد اساسی نظریهٔ فروید این است که آن محور عمودی اصلاً در نظریهاش وجود ندارد؛
در حالی که اگر آدم بخواهد به یونگ ایراد بگیرد، این است که محور افقی در او خیلی کمرنگ شده به نظر میآید.
برای خیلی از آدمها بهعنوان یک فکت صدق میکند.
دام این است که به محض اینکه مشاهداتی انجام بدهم که مطابق نظریهام باشد، احساس کنم پس نظریهام قطعی است.
مثلاً مکانیک نیوتونی خیلی چیزها را توجیه میکرد، ولی تئوری غلطی بود
الان فقط دربارهٔ فروید این را میگویم که وقتی با قطعیت میگوید مشاهدهٔ نوزاد به طور قطع نشان میدهد که نهاد انسان از اید تشکیل شده و کودک در ابتدا چیزی جز اید نیست، این مشاهده به هیچ وجه به طور قطع چنین نتیجهای نمیدهد؛ چون تئوری دیگری هم هست که آن را توجیه میکند.
توجیه خوبی است. روانکاوی همیشه همینطور است؛ هیچوقت نمیشود چیز قاطعی گفت.
هر کس که تحقیقات ما را به طور همهجانبه بشناسد، در خواهد یافت که راهکار ما در برابر هر انتقادی پابرجا میماند
من هرچه بگویم، انگار فروید دارد به همه اعلام میکند که هرچه بگویید، من جوابتان را دارم.
این دقیقاً به نوعی اعتراف به ابطالناپذیری است.
کسی که واقعاً نظریهای علمی داده است، باید بگوید خب نه، اگر چنین مشاهداتی برای من بیاورید، نظریهام را کنار میگذارم
فروید حالتی بینابینی دارد، و یونگ به نظر میآید بهشدت به شواهد و مشاهدات متکی است.
از نظر من این به هیچ وجه نقطهٔ ضعف یا قوت حساب نمیشود
یونگ این را بهعنوان مرکز، یعنی هستهٔ اصلی روان، مطرح میکند، در حالی که در فروید این مفهوم تقریباً وجود ندارد.
یعنی از نظر فروید اساس رفتارهای کودک لذتخواهی است.
چون بشر خیلی جاها کارهایی انجام میدهد که از آنها لذت نمیبرد، ولی انجامشان میدهد چون احساس میکند پیشرفت میکند و رشد میکند.
که این رشدکردن شاید به نوعی خواستِ اصلی انسان باشد
یونگ این را بهعنوان مرکز، یعنی هستهٔ اصلی روان، مطرح میکند، در حالی که در فروید این مفهوم تقریباً وجود ندارد.
آنطور که یونگ توصیف میکند، در هر مردی نیمهای زنانه وجود دارد، یعنی آنیما، و در هر زنی نیمهای مردانه، یعنی آنیموس؛
این تقاضای رشد از اعماق وجود انسان سرچشمه میگیرد و حتی آن خواستِ تعادل هم زیر پوشش این خواستِ رشد قرار میگیرد.
از نظر یونگ، چون وقتی متعادل شود بهتر میتواند رشد کند.
این دیدگاه یونگی را الان خیلی مختصر گفتم، چون فکر میکنم بد نیست از همین حالا دستکم این کلیت را داشته باشیم.
میخواهم بگویم یونگ هم دقیقاً همان بچه را نگاه میکند و میگوید این نظریهٔ مرا هم تأیید میکند: شما چیزی نشان دهید که مخالف رشد کودک باشد!
مثلاً از یونگ بپرسید، میگوید اصلاً پیش از ۴۰ سالگی محال است هیچکس بتواند به مراحلی از رشد برسد.
نباید به خودآگاهی مردم رجوع کنید؛ بروید مثلاً رؤیاها را تحلیل کنید.
نمیخواهم بگویم تئوری یونگ درست است، و اصلاً نمیخواهم بگویم این مشاهدهٔ کودک تئوری او را توجیه میکند.
نکتهٔ اساسی این است: میخواهم به ایراد خیلی خوبی اشاره کنم که یونگ به شیوههای تفسیر رؤیای فرویدی وارد میکند.
فکر میکنم این در کتاب خاطرات یونگ
من خیلی وقت پیش این متن را خواندم و ممکن است دقیق تعریف نکنم
بعد یکدفعه از این تجربه به ذهنش رسید که فروید هم همین کار را میکند: در واقع رؤیا بهانهای میشود برای بیماران فروید که آن تداعیها را انجام دهند
به نظر من یکی از مهمترین عناصر مثبت نظریهٔ فروید توجه فوقالعاده زیاد او به رؤیاست.
من شخصاً به روشهای تفسیر رؤیای فروید هیچ علاقهای ندارم.
به نظر من بخش اول خیلی خوب است، هرچند ممکن است ناقص به نظر برسد، چون کل تئوری نقصهایی دارد؛ ولی قسمت دومش خیلی بد است.
بگذارید یک بار دیگر به این اشاره کنم: درست است که شیوهٔ فروید در معنیکردن نمادهای رؤیا از نظر من شیوهٔ خیلی بدی است
ولی فراموش نکنیم که اصلاً فروید این توجه به نمادپردازی رؤیا را دوباره زنده کرد
فروید در یکی از متنهای همان کتاب «تفسیر رؤیا» پاراگراف خیلی جالبی دارد و میگوید این یک بار دیگر
نقشهٔ رشد روانی در نظریهٔ یونگ چیزی در حدِ چیزهایی است که بیشتر در عرفان خودمان داریم؛
یونگ میگوید انسان میتواند به جایی برسد که همهٔ محتوای وسیع و بینهایتِ ناخودآگاهش در خودآگاهش جذب شود و بنابراین به وحدتی کامل در وجود خودش برسد
در فرهنگ ما کلاً سنتی ضدسنت هم هست. عرفا آدمهایی بودند که هزاران بار به نوعی بر ضد همین سنتهایی که پدید آمده بود قیام کردند.
سنت عرفانی هم پیدا میکنیم.
ولی به نظر من ما بهوضوح دستکم رگهٔ خوبی از عرفان داریم
چرا اینقدر شعر میگفتند؟ چرا اینقدر از تمثیل استفاده میکردند؟
به نظر میرسد مطالعاتش حداکثر در بیمارستانها بوده و مطالعات روانکاویاش هم روی بیماران خودش در مطب خصوصی. لکان در این جهت بهشدت افراطی است؛ به نظر میرسد همهٔ نظریاتش را در یک اتاق، حتی بدون مشاهدات مربوط به روانکاوی، ساخته باشد؛
لکان انگار بهطور شهودی خودش و ساختار روانی خودش را درک میکند و خیلی خیلی کم به مشاهدات ارجاع میدهد.
از نظر من این به هیچ وجه نقطهٔ ضعف یا قوت حساب نمیشود
دستکم این را قبول کنید که انسانها به طور اجتنابناپذیری ایگو را معادل خودشان میگیرند، نه سوپرایگو یا نهاد را.
چون لکان اصلاً با ایگو دشمنی دارد.
از این نظر لکان شباهتی به فروید دارد، و این به نظر من خیلی عجیب است؛
ولی در فروید به طور تلویحی و در لکان به طور خیلی خیلی جدی این مسئله وجود دارد که انگار اصلاً میخواهند بگویند این «من» چیزی اشتباهی است.
این حرف کاملاً درست است که در چارچوب فرویدی انگار همهٔ انسانها به نوعی بیمارند و همهٔ پدیدههای روانی به نوعی بیمارگونهاند.
رسماً چند بار تأکید میکند که رؤیا نوعی روانپریشی است
حتی وقتی رؤیا را تحلیل میکند، تحلیل رؤیایش بیشتر معطوف به همین آدمهایی است که بهعنوان بیمار به او مراجعه میکنند.
دستکم دربارهٔ رؤیا، حجم عمدهای از رؤیاهایی که یونگ تحلیل کرده به آدمهای معمولی، و حتی شاید آدمهای کاملاً پیشرفته، از اقوام و نژادهای مختلف مربوط است
یونگ معتقد است این تجربهٔ تحلیل رؤیاهای پیاپی به او نشان داده که هر مدتی یک بار، به طور دورهای، آن سیگنالها، یعنی سیگنالهای رشد، رؤیا پدید میآورند؛
چند جمله در این مقاله به نقش زبان اشاره دارد؛ بنابراین این ادعا که فروید اصلاً دربارهٔ زبان فکر نکرده ادعای درستی نیست.
اما همین که در ۷۰ صفحه فقط چند جمله به نقش زبان در سازوکارهای روانی اشاره میکند، نشاندهندهٔ کمتوجهی خیلی زیاد فروید به زبان است.
نقص دیگر این است که دومین نقص اساسی نظریهٔ فروید اینجا هم خودش را نشان میدهد: در بحثهای سهگانهٔ فرویدی، زبان هیچ نقش کلیدیای ندارد. به نظر من این نقص خیلی مهمی است.
اگر کسی بیاید و مشاهده کند، کسی از مریخ بیاید و بچهای را مشاهده کند، بیشترین کاری که بشر از نظر حجم فعالیت در دو سال اول زندگیاش انجام میدهد، تلاش بیوقفه برای یادگرفتن زبان است.
از این دو مکتب، یکی مفهوم رشد را بهعنوان چیزی اساسی وارد روانکاوی میکند، و بحثهای لکان هم بیشتر معطوف به اهمیت زبان است.
مثلاً علامه طباطبایی نمونهٔ آدمی است که جزو این میراث فرهنگی ما بود؛ کلاسهای عرفانش چندنفره تشکیل میشد و به همان چهار نفر آدم خاص اجازه میداد بیایند و در محضرش بنشینند تا چیزی به آنها بگوید.
در فرهنگ سنتی ما بیشتر از نفس و عقل حرف میزنیم.
این دیگر جزو مسلمات است که در اصول دین نمیشود تقلید کرد
در واقع دین تشویق میکند که از عقلت استفاده کنی و بالغ شوی.
لذتبردن هم عامل خیلی مهمی در بشر است، یعنی میان بشر و سایر حیوانات مشترک است
و من واقعاً این احساس را که فروید میخواهد کار داروین را تکمیل کند خیلی جدی میدانم
به نظر من یکی از مبانی فروید مثلاً این است که داروینیسم را ادامه دهد؛ اتفاقاً در همین نوشته همهٔ چیزهایی را که من گفتم به طور تلویحی میگیرید.
فروید هیچجا رسماً اعلام نمیکند که میخواهم کار داروین را ادامه دهم.
یا در اواخر مقاله مقایسهٔ خیلی جدیای میان علم روانکاوی، که خودش بنیان گذاشته، و علم فیزیک میکند.
این سهگانه الان در فرهنگ روانشناسی مدرن از طریق دیدگاهی جا افتاده است که اریک برن با عنوان «والد، بالغ و کودک» مطرح کرده است.
به هیچ وجه اینطور نیست که کودک و والد و بالغ دقیقاً همان سهگانهٔ فرویدی باشد.
ولی به هر حال شباهت در حدی است که نمیشود منکرش شد.
خود اریک برن مدعی است که این را از آن اقتباس نکرده و مستقلاً به این ایده رسیده است.
در همین مکتب فرانکفورت، بهخصوص اریک فروم در درجهٔ اول و آدورنو در درجهٔ دوم، میکوشیدند دیدگاههای فروید را بیشتر برای نقد فرهنگی، اجتماعی و سیاسی به کار ببرند.
واقعاً میخواهم روی این تأکید کنم که این نکتهٔ خیلی خیلی مهمی دقیقاً در بحثهای فرهنگی سنتی ماست که والد بهعنوان عامل سوم خیلی جدی گرفته نمیشود.
سنت دقیقاً همان فرهنگی است که به ارث میرسد.
دو مقاله از اسلاوی ژیژک در آن هست و دو مقاله از دیدگاه مکتب فرانکفورت، که واقعاً مقالههای خوبیاند و به دیدگاه فروید نزدیکاند.
چون مکتب فرانکفورت یکی از مکتبهایی است که واقعاً از دیدگاه فروید برای نقد فرهنگی استفاده کرده است و شاید از جهاتی در استفاده از روانکاوی برای نقدهای اجتماعی و سیاسی پیشرو هم بوده باشد.
الان تصمیم خیلی قطعی ندارم، ولی احتمالاً بعداً از بعضی از این مقالهها استفاده میکنم
به هیچ وجه اینطور نیست که کودک و والد و بالغ دقیقاً همان سهگانهٔ فرویدی باشد.
به نظر من این سهگانه خیلی خیلی محترم است.
خلاصه یا بر اساس امیال خودش رفتار میکند، یا بر اساس دیدگاههای منطقیای که خودش به آنها رسیده، یا چیزهایی که به او تلقین شده و در ذهنش کپی شده است
فروید معتقد است این چیزی کلی است: اصلاً غریزهای وجود دارد که انسان را به سمت مرگ میکشد.
مهم این است که اینها ثانویاند یا جزو ذات بشر.
اینطور نیست که فروید هیچ استدلالی نکند و شواهدی نیاورد
به نظر من نمونهٔ خیلی خیلی جالب و خوبی برای مطالعه در این زمینه، سنت مارکسیسم است؛
چون این ایدهها خیلی نزدیک به زمان ما پدید آمد و خیلی زود به سنتی تقریباً برعکس خودش تبدیل شد.
مثلاً من خیلی خیلی وقت پیش چیزی از لنین دربارهٔ اصول دیالکتیک خواندم.
هیچ حقیقتی وجود ندارد جز همین چهار اصل، که از پولاد ساخته شدهاند.
این را فراموش نکنیم که فروید اصولاً این توجه اساسی به وجود ناخودآگاه را پدید آورد: اینکه سازوکارهای ناخودآگاه وجود دارند و جزو فرایندهای روانی حساب میشوند.
ولی فروید این را به نقطهٔ مرکزی یک دانش جدید تبدیل کرد، و این کار خیلی خیلی مهمی بوده است.
فکر میکنم اصولاً اگر نظریهٔ یونگ را دربارهٔ رؤیا قبول کنید، مردم به هیچ وجه مرجع خوبی نیستند برای اینکه بفهمند نمادهایی که در رؤیایشان ظاهر شده چه معنایی دارد.
در حالی که خیلی از نمادهایی که در رؤیا ظاهر میشوند کاملاً بینالمللیاند.
فکر میکنم کمکم این نتیجه تثبیت شده که نمادها بهشدت بینالمللیاند.
موش در رؤیا به احتمال خیلی زیاد معنای خودش را دارد؛ مگر اینکه بافت رؤیا ویژگیهای خاصی داشته باشد که لازم شود از آن آدم بپرسید.
توصیف فروید این است که نهادِ بشر اید است؛ بعد در برخورد با واقعیت ایگو پدید میآید، و سوپرایگو هم از طریق والدین منتقل میشود.
به نظر من این توصیف به وضوح اشکالات خیلی خیلی اساسی دارد
این نتیجهٔ همان پیشفرضهاست: اینکه بشر را با نظریهٔ تکامل با حیوانات یکی بگیریم، و بعد دیدگاهی سنتی نسبت به حیوانات که حیوانات همینطور حیواناند
دربارهٔ ریداکشن میخواهم یک بار دیگر بگویم که ریداکشن در نظریهٔ فروید وجود دارد و ممکن است جاهایی آسیب زده باشد؛ ولی من شخصاً اصولاً برای تلاشی که فروید برای ریداکشن میکند خیلی احترام قائلم.
شاید به این دلیل که خودم طبیعتاً خیلی دوست دارم همهٔ علوم به همدیگر ریدیوس شوند
کلاً چون بعدها در سنتهای روانکاوی، مثلاً یونگ و لکان، خیلی بیاعتنا هستند به اینکه حرفهایشان با سایر علوم چگونه ارتباط برقرار میکند، فکر میکنم ریداکشن فروید افراطی و یکطرفه است، ولی در عین حال، چون میکوشد ریدیوس کند، کارش چیزهای جالبی هم دارد.
انگار تمام قرآن دربارهٔ توحید و ضدیت با شرک است.
انگار این واژهٔ والد بهعنوان ریشهٔ بتپرستی آمده است.
چند بار در قرآن نقل شده، من نشمردهام
البته نه اینکه هر کس از پدر خودش پیروی کند حتماً گمراه است
به گفتهٔ سخنران روانکاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدیها نامِ آن را فقط از آنِ خود میدانند و یونگیها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمیشناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ میکنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاههایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.
داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید میکوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر میشود.
توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سهگانه را از ضعیفترین جاهای نظریه میداند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل میکند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمیشمارد.
به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطرههای آزاردهنده به آن واپس رانده میشوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را میگیرد، ولی با آن یکی نیست.
به گفتهٔ سخنران، روانکاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقهبندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.
به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکلیافتهٔ آرزوی واپسزده، و با شبکهٔ تداعیهای خودِ بیننده تفسیر میشود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان میدهد.
به تقریر سخنران، به محک پوپر روانکاوی ابطالپذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمیشود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روانکاوی نیست.
به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان میداند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.
به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیشبینیهای مارکس به نظر تحققنیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالباند، به مبانی فروید ربطی ندارند.
به گفتهٔ سخنران با سهگانهٔ فرویدی میتوان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد میبیند.
به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتادهترین کاربردهای روانکاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا میماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبهگرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلمها تصریح میکند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.
پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ میرسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر میرسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر میداند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش میخواند.