→ بازگشت به نقشهٔ جلسات

جلسهٔ ۱۰ · نقشهٔ جلسات

ادامهٔ نقد به نظریهٔ فروید

۱۵,۶۷۱ واژه
خلاصهٔ تولید شده توسط هوش مصنوعینقشهٔ موضوعیِ این جلسهورود ←

او با معرفی کتابی که با مقالهٔ فروید شروع می‌شود آغاز می‌کند. بعد می‌گوید ایده‌های فروید برای تحلیل آثار هنری، مخصوصاً سینما، خوب‌اند، و از عقدهٔ ادیپ و جنسیت می‌گوید. سپس به دورهٔ جنینی می‌رسد، چند کتاب دربارهٔ یونگ معرفی می‌کند و در پایان به یادگیری زبان در کودک می‌پردازد.

متن ویرایش‌شده بر پایهٔ پیادهٔ جلسه؛ با صوت تطبیق داده نشده.

کتابی که با مقالهٔ بسیار خوب فروید شروع می‌شود، باز که نگاهش کردم، به نظرم کتاب بسیار مناسبی آمد، چون غیر از آن مقاله چند مقالهٔ بسیار خوب دیگر هم در آن هست که احتمالاً بعداً به آن‌ها ارجاع می‌دهم. امیدوارم این کتاب را تهیه کرده باشید یا تهیه کنید. مشکلش فقط این است که ترکیبی از فروید و لکان است و یونگ تقریباً سهمی در آن ندارد؛ یعنی فعلاً که داریم یونگ را بحث می‌کنیم، فقط یک مقاله در آن هست که جنبهٔ یونگی دارد و بقیه‌اش اصلاً ربطی به یونگ ندارد. با این حال کتاب بسیار خوبی است و تا آخر این کار هم احتمالاً می‌شود به بعضی از مقاله‌هایش ارجاع داد. مخصوصاً خیلی تأکید می‌کنم که آن مقالهٔ فروید را بخوانید. فکر می‌کنم با اینکه مقالهٔ کمی فشرده‌ای است، به دلایلی که جلسهٔ قبل گفتم، مرجع بسیار خوبی برای خواندن فروید است؛ مخصوصاً اینکه خودش آن را نوشته، آن هم در اواخر عمرش و به این قصد که خلاصه‌ای از نظریهٔ خودش بدهد. همین نشان می‌دهد که باید مقالهٔ خوبی باشد، و واقعاً هم هست.

جلسهٔ قبل، به‌جای انتقادهای کلی از نحوهٔ نگاه فروید و اصولی که به آن‌ها معتقد بود — مثلاً اینکه می‌خواست ریداکشن انجام بدهد و در واقع به فضای ساینتیفیک انتهای قرن نوزدهم متعهد بود — و غیر از آن بحث‌های کلی که زمینه‌ساز این‌اند که آدم بتواند استقلالی برای روان‌کاوی قائل شود و این دانش را مستقلاً پیگیری کند، شروع کردم که کمی وارد جزئیات شوم. اگر یادتان باشد، جلسهٔ قبل دربارهٔ سه‌گانهٔ فرویدی بحث کردم که خیلی کاربرد دارد؛ مخصوصاً در همین نظریه‌ای که اریک برن و پیروانش ادامه داده‌اند و این سه‌گانه را تحت عنوان کودک، والد و بالغ به شکل دیگری بازسازی کرده‌اند و استفاده‌های بسیار جالبی از آن می‌کنند.

فکر می‌کنم کتاب «وضعیت آخر» کتاب بسیار مشهوری است که در همان قالب ایده‌های اریک برن نوشته شده است. خود اریک برن کتاب‌هایش برای مردمی که متخصص نیستند کاملاً خواندنی و جذاب است، ولی کتاب «وضعیت آخر» از نظر جذابیت برای عموم مردم کتابی استثنایی بوده است. تا حالا به زبان‌های دنیا منتشر شده و در هر کشوری سال‌هایی بوده، مثلاً سال‌های اول انتشارش، که یک‌دفعه تب «وضعیت آخر» به وجود آمده است. فکر می‌کنم در ایران در نیمهٔ اول دههٔ ۶۰ این‌طور بود: دانشجوها و دیگران همه آن را خوانده بودند و همه با همین زبان با هم صحبت می‌کردند. مثلاً چیزی می‌گفتی و طرف می‌گفت: «این کودکت بود که الان این حرف را زد» یا «الان والدت دارد صحبت می‌کند». ایده‌های بسیار جالبی در آن کتاب هست و خیلی خوب و روان توضیح داده شده است؛ مخصوصاً نوع نگاهشان خیلی جالب است که چگونه روابط متقابل آدم‌ها را با استفاده از این الگوی سه‌گانه رده‌بندی کنیم؛ مثلاً روابط زناشویی وقتی در یک نفر والدش غالب است و در دیگری کودکش، چه ویژگی‌هایی و چه شکل‌های عجیب‌وغریبی می‌تواند پیدا کند. به هر حال کتاب بسیار جذابی است. فکر می‌کنم خواندنش هنوز هم که هنوز است فرقی نکرده است؛ ما از دههٔ ۶۰ گذشته‌ایم، ولی فکر می‌کنم هر کسی هنوز آن را بخواند احتمالاً برایش خیلی جالب است و خوشش می‌آید.

بنابراین تأکید کردم که از سه‌گانهٔ فرویدی فوق‌العاده استفاده می‌کنم؛ نه دیگر مثل یک تئوری، بلکه انگار واقعیتی بسیار جاافتاده و واضح است که چنین سه‌گانگی‌ای در رفتارهای انسان هست. در عین حال مطلقاً لازم نیست ریشه و منشأ پیدایش سه‌گانه را بپذیرید: اینکه اول اید هست و بعد ایگو و سوپرایگو روی آن قرار می‌گیرند، یا اینکه ذات انسان به‌نوعی معادل همان اید است. لازم نیست آدم این‌ها را بپذیرد تا سه‌گانه را قبول کند.

این نکته بسیار مهم است، چون در هر تئوری علمی باید همیشه مراقب باشید که وقتی تئوری‌ای بیان می‌شود، ایده‌های پایه‌ای بیان می‌شوند و پیش می‌روند تا به کاربردها برسند؛ ولی همیشه این‌طور است که کل آنچه در این بسته به‌عنوان تئوری به شما ارائه می‌شود نیست که آن کاربردها را به شما می‌دهد. ممکن است نصف بیشترش را بتوانید کنار بگذارید، یعنی همهٔ ایده‌هایی را که منشأ کار بوده‌اند کنار بگذارید، ولی کاربردها را نگه دارید. مثلاً ممکن است همین ایدهٔ سه‌گانهٔ فروید از بررسی رفتار آدم‌ها به ذهن من برسد و بعد بروم نظریه‌پردازی کنم که این‌ها چگونه به وجود می‌آیند؛ ولی وقتی تئوری را بیان می‌کنم، آن را این‌طور به شما نمی‌گویم. نکتهٔ بسیار مهم این است که، بی‌آنکه پای شارلاتان‌بازی در میان باشد، تئوری‌های علمی همیشه به شکلی غیر از آنچه کشف شده‌اند بیان می‌شوند. طرف سعی می‌کند از مبانی‌ای شروع کند، بگوید این‌طور است و آن‌طور است، و بعد تئوری‌اش را بسط بدهد و به جایی برساند که کاربرد داشته باشد؛ در حالی که ممکن است نیمهٔ اولش کاملاً غلط باشد. در واقع آن قسمت‌هایی را که به کاربرد منجر می‌شود اول از مشاهداتش نتیجه گرفته است، ولی آن‌ها را اول بیان نمی‌کند.

دربارهٔ فروید نکتهٔ بسیار جالبی هست که برای من الهام‌بخش است و نشان می‌دهد چه‌جور آدمی بوده و چه حساسیت‌هایی داشته؛ معمولاً هم آن را نقل می‌کنم. در زندگی‌نامهٔ فروید خواندم که جایی در یادداشت‌هایش نوشته است، و این یادداشت باقی مانده، که بخش عمده‌ای از یادداشت‌هایی را که به‌تدریج در طول عمرش نوشته بود و نشان می‌داد چگونه تئوری‌هایش را کشف کرده، در زمان حیات خودش نابود کرده است. در همان یادداشت، ضمن ذکر اینکه «مسیر افکار خودم را که به این تئوری منجر شد نابود کردم»، با حسی کمی شیطنت‌آمیز جمله‌ای دارد که انگار از این فکر احساس لذت به او دست می‌دهد که روزی آدم‌هایی که کارهای او را می‌خوانند سردرگم شوند و نتوانند بفهمند او این‌ها را از کجا آورده است.

این پنهان‌کردنِ مسیر کشف فقط مخصوص روانکاوی یا علوم انسانی نیست و همیشه می‌خواهم این را بگویم. حتی در فیزیک هم طرف به شما نمی‌گوید جرقه کجا در ذهنش زده شد که این ایده به ذهنش رسید؛ مخصوصاً در فیزیک این‌طور است. نمی‌دانم شما چقدر با ادبیات فیزیک آشنا هستید. نمی‌خواهم جامعهٔ فیزیک‌دان‌ها را تخطئه کنم، ولی جامعهٔ فیزیک در مقایسه با جامعهٔ ریاضی آن‌قدر با آدم رک و راست نیست. در فیزیک خیلی پیش می‌آید که عده‌ای در دانشگاهی با هم کارهای تحقیقاتی می‌کنند و به نتایجی رسیده‌اند، ولی آن نتایج را یک‌دفعه منتشر نمی‌کنند و نمی‌گویند به چه رسیده‌اند؛ بلکه آن‌ها را خرده‌خرده، مثل خوراک، بیرون می‌دهند، چون مسئلهٔ کار است. طرف می‌تواند برای ۵ سال خودش ۱۵ مقاله بنویسد؛ پس نمی‌آید یک مقاله بنویسد و هرچه به دست آورده از اول تا آخر بگوید، بلکه خرده‌خرده می‌گوید. و چون ممکن است این اشکال پیش بیاید که اگر طوری بگویند که ایده‌ها لو برود، دیگران آن ۱۵ مقاله را پیش از خودشان منتشر کنند، می‌گویند عمداً پیچیده‌اش می‌کنند و طوری بیانش می‌کنند که مردم چندان نفهمند. این واقعاً چیز چندان استثنایی‌ای نیست. فکر نمی‌کنم مقاله‌های تحقیقاتی درجه‌یک فیزیک خوانده باشید، ولی خیلی وقت‌ها ابهام‌ها به نظر می‌رسد که یک‌جورهایی عمدی است. ممکن است این‌ها اکثریت نباشند، ولی کلاً در ریاضیات هم ممکن است همین پدیده را ببینید؛ یعنی طرف میل ندارد ایده‌های اصلی‌اش را خیلی شفاف و کامل بیان کند.

البته این‌ها آدم‌های متوسط‌اند. آدم‌های سطح بالا چنین ترسی ندارند که مقاله کم بیاورند یا برای کار تحقیقاتی‌شان مشکلی پیش بیاید. اتفاقاً این‌جور آدم‌ها را معمولاً می‌توانید از همان دست‌ودل‌بازی‌ای که در ایده‌دادن در مقاله‌هایشان دارند شناسایی کنید. مثلاً من کارهای کسی را می‌خواندم که در ریاضیات مدال فیلدز گرفته است؛ هم ریاضی‌دان فوق‌العاده خوبی است و هم دیدگاه فیزیکی خوبی دارد. او واقعاً آخر همهٔ مقاله‌هایش چند پاراگراف دارد که می‌گوید در آینده به چه چیزهایی می‌شود فکر کرد و چه کارهایی ممکن است بشود انجام داد. معمولاً خیلی وقت‌ها خودش آن کارها را زودتر از دیگران انجام می‌دهد، ولی در اختیار دیگران هم هست. نمونه‌اش همان کار اولش است که اصلاً به خاطر آن فیلدز گرفت: آخرش، اگر اشتباه نکنم، اشاره می‌کند که از ترکیب این چندجمله‌ای که من ساختم، یک چندجمله‌ای دومتغیره هم باید بشود ساخت. نتیجهٔ این پاراگراف این شد که شش نفر هم‌زمان آن چندجمله‌ای دومتغیره را ساختند. این اتفاق کم می‌افتد؛ یعنی آن ایده را چنان شفاف بیان کرده بود که دیگران فهمیدند و بلافاصله ادامه دادند و به نتیجه رسیدند.

خلاصه اینکه این نقل‌قول از فروید بسیار جالب است. دربارهٔ سه‌گانهٔ فروید می‌توانید این‌طور فکر کنید که سه‌گانهٔ خودش را دارد و بعد ایده‌هایی را از جای دیگری می‌آورد تا مبدأ آن سه‌گانه را مشخص کند. لزومی ندارد شما این مبانی را بپذیرید. من خیلی روی این نقطه تأکید کردم، چون از این سه‌گانه خیلی خوشم می‌آید و از مبادی‌اش خیلی بدم می‌آید. یعنی کاملاً حالتی دوگانه دارم: دلم نمی‌خواهد وقتی بعدها از آن سه‌گانه استفاده می‌کنم، هیچ ربطی پیدا کند به اینکه یاد آن تئوری بیفتیم که اول اید هست و ذات انسان معادل اید است. برای همین هیچ‌وقت از این سه واژهٔ فرویدی استفاده نمی‌کنم و فکر می‌کنم همان واژه‌های کودک و والد و بالغ برای اشاره به آن‌ها مناسب‌ترند. جلسهٔ قبل در این مورد صحبت‌هایی کردم و دیگر نمی‌خواهم تکرار کنم.

فکر می‌کنم آخر جلسهٔ قبل بود که به تئوری تعبیر رؤیای فروید رسیدیم و دربارهٔ انتقاد بسیار جالبی که یونگ به شیوهٔ تعبیر رؤیای فرویدی کرده بحث کردم. ایراد یونگ دربارهٔ موفقیت فروید و فرویدی‌ها در استفاده از تداعی آزاد است. شیوهٔ فرویدی این است که وقتی رؤیایی را تعریف می‌کنید، از کسی که رؤیا را دیده می‌پرسد: «این چیز تو را یاد چه چیزهای دیگری می‌اندازد؟» و سعی می‌کند طرف را در حالتی خلسه‌مانند قرار دهد. شیوهٔ روان‌درمانی فرویدی معمولاً این‌طور است که طرف جایی کاملاً آرام دراز بکشد و کسی، در حالتی تقریباً تلقینی، بالای سرش باشد، تا او آزادی کامل احساس کند که در رؤیاها و افکار ناخودآگاه خودش فرو برود و تداعی آزاد را به معنای واقعی کلمه آزادانه، بدون هیچ رودربایستی و مشکلی، انجام دهد. موفقیت این شیوه این است که بارها مشاهده شده این تداعی‌ها به عمیق‌ترین عقده‌های روانی این آدم‌ها می‌رسد.

یونگ تجربهٔ خودش را نقل می‌کند و ادعا می‌کند که اصلاً همین تجربه باعث شد در این شیوهٔ تداعی آزاد فرویدی شک کند. اگر یادتان باشد، گفتم که سوار قطاری بوده و تابلوهای کنار جاده را نگاه می‌کرده و کم‌کم توالی این تابلوها، که شاید هیچ معنایی هم برایش نداشتند، در ذهنش با چیزهای عمیقی در روان خودش تداعی شده است. ایدهٔ یونگ این است که لازم نیست از رؤیا شروع کنید؛ از هر جا شروع کنید، تداعی آزاد آدم را به کمپلکس‌ها می‌رساند. بنابراین با وجود موفقیت شیوهٔ تداعی آزاد، ممکن است آن کمپلکس‌ها معنا و منشأ رؤیا نباشند. رؤیا فقط به‌عنوان نقطهٔ شروع خوب است، بهتر از جاهای دیگر، چون اصولاً از ناخودآگاه بیرون آمده است و شما تداعی آزاد را از آن به‌عنوان مبدأ شروع می‌کنید. آن کمپلکس‌ها دقیقاً به دلیل انرژی‌ای که دارند مثل اتراکتور عمل می‌کنند: مثل اتراکتورِ یک سیستم دینامیکی، از هر نقطه‌ای که شروع کنید، کم‌کم این کمپلکس‌ها تداعی آزاد را به درون خودشان می‌کشند و شما به جایی می‌رسید که حتی ممکن است در مواردی، چون تداعی از رؤیا شروع شده، واقعاً به مفهوم آن رؤیا هم نزدیک باشد؛ ولی لزوماً از این راه به محتوای رؤیا نمی‌رسیم.

دفعهٔ قبل گفتم و دوباره هم تکرار می‌کنم که فکر می‌کنم این‌جا، کمی برخلاف قبل، خودم را آزاد می‌بینم و کاملاً نظرات شخصی خودم را می‌گویم؛ مدتی نظرات فروید را گفتم و حالا دیگر نوبت خودم است.

به نظر من تئوری‌های فروید دربارهٔ تعبیر رؤیا اتفاقاً خیلی خوب و جالب‌اند، البته از جهاتی که امیدوارم بعداً بتوانم روشن کنم چرا این حرف را می‌زنم. یعنی جاهایی که به‌طور تئوریک بحث می‌کند که منشأ رؤیا چیست، رؤیا چگونه به وجود می‌آید و چه مکانیسم‌هایی دارد، چیزهای بسیار جالبی می‌گوید؛ ولی هرچه به جاهای عملی‌تر می‌رسد، اوضاع خراب می‌شود. یعنی وقتی به جایی می‌رسد که می‌خواهد تعبیر و تفسیری از رؤیا ارائه دهد و سراغ تداعی آزاد می‌رود، این قسمت‌هایش بسیار ضعیف است. اصولاً تصور من این است که فروید رؤیا را خیلی دست‌کم می‌گیرد؛ یعنی انگار منشأ رؤیا را جایی نزدیک به خیال‌پردازی‌های روزانه می‌گیرد. وقتی وارد نظریهٔ یونگ شوید و شأن رؤیا را در نظریهٔ یونگ ببینید، بعداً متوجه می‌شوید این حرف من که فروید رؤیا را دست‌کم گرفته یعنی چه.

رؤیا از نظر فروید در حد مجموعه‌ای از آرزوهاست؛ آرزوهایی که وقتی «تعبیر رؤیا» را می‌خوانید، معمولاً خیلی هم ناخودآگاه نیستند. امیدوارم این «خیلی ناخودآگاه بودن» برایتان معنا داشته باشد. خود فروید حتی در این مقاله اشاره می‌کند که ناخودآگاه ما بخش‌هایی دارد که اصولاً هیچ‌وقت به آن‌ها دسترسی نداریم، و انگار لایه‌های دیگری از ناخودآگاه هم هست که به خودآگاهی می‌رسد. به نظر من، جایی که منشأ رؤیاها از نظر فروید است، خیلی نزدیک به همان خودآگاهی است، کمی پایین‌تر، مثلاً در حالت نیمه‌خودآگاه؛ نه آن ناخودآگاه بسیار عمیقی که به‌نوعی بسیار دور از دسترس خودآگاهی انسان است. برای همین است که روش تداعی آزاد از نظر فروید جالب است. به نظر من تداعی آزاد احتمالاً چیزهایی را از درون همان نیمه‌خودآگاه بیرون می‌کشد، نه آن چیزهای بسیار ناخودآگاه و عجیب‌وغریبی که در روان انسان هست.

اگر بخواهیم دربارهٔ تفاوت یونگ و فروید از نظر نگاهشان به ناخودآگاه حسی بدهیم، این است که توجه یونگ بیشتر به آن لایه‌های بسیار عمیقی است که اصلاً در دسترس خودآگاه نیست و فروید هم به هیچ وجه سراغش نرفته است؛ یعنی لایه‌هایی که از نظر یونگ به‌نوعی میان همهٔ انسان‌ها مشترک‌اند و شاید هیچ ربطی هم به تجربه‌های زندگی انسان‌ها نداشته باشند. خود یونگ جایی می‌گوید که اوایل تصورم این بود که این لایه‌ها می‌توانند منشأ ژنتیک داشته باشند؛ یعنی اصلاً به‌کل بی‌ارتباط با تاریخچهٔ زندگی انسان باشند. چیزی کاملاً مشترک؛ انگار منبعی از اطلاعات و جریان‌هایی ناخودآگاه هست که در همهٔ آدم‌ها به‌نوعی به ارث می‌رسد و مجموعه‌ای از سمبل‌ها را تولید می‌کند که هیچ ارتباطی با زندگی خصوصی هیچ انسانی ندارد. انگار همهٔ آدم‌ها چنین چیزی را به ارث می‌برند.

به هر حال تئوری رؤیای فروید این مشکل را دارد که به نظر من به‌نوعی سطحی است. شاید بتوانیم خود رؤیاها را دسته‌بندی کنیم و بگوییم رؤیاهای بسیار عمیقی داریم که ممکن است آدم‌ها به‌طور مشترک، بدون ارتباط با وقایع روزانه، ببینند؛ و همین‌طور بشود رؤیاها را، مثل حالت‌هایی که از ناخودآگاهی بسیار عمیق به حالت‌های تقریباً نزدیک به خودآگاه می‌رسیم، رده‌بندی کرد. شاید تئوری‌های فروید برای رؤیاهایی که کمی به همان حالت‌های نیمه‌خودآگاه نزدیک‌اند جالب باشند و شیوهٔ فرویدی هم در آن‌جا جالب باشد؛ ولی اصلاً ارتباط خوبی با آن رؤیاهایی برقرار نمی‌کند که عمیق‌اند، به‌نوعی میان انسان‌ها مشترک‌اند و از نمادهای مشترک استفاده می‌کنند.

تفاوت اساسی‌ای که همین الان هم خودش را خیلی نشان می‌دهد این است که وقتی تئوری یونگ را می‌خوانید، نمادها بیشتر به این سمت می‌روند که معنای ثابت داشته باشند، نه معنای شخصی. یعنی وقتی رؤیایی را برای یونگ تعریف می‌کنید، از شما نمی‌پرسد این دختربچه‌ای که در رؤیا ظاهر شد برای تو چه معنایی دارد؛ خیلی صریح می‌گوید این مثلاً نماد آنیماست. اصولاً آنیما به شکل‌های خاصی در رؤیاها ظاهر می‌شود. یک نمونهٔ خیلی واضحش دختربچه‌ای در چنین هیئتی است که این آدم در خواب دیده و میلیون‌ها نفر دیگر هم چنین رؤیاهایی می‌بینند که چنین دختربچه‌ای در آن‌ها هست، و همیشه هم آنیماست. کلاً کمتر از صاحب رؤیا پرسیده می‌شود که نظرت دربارهٔ رؤیای خودت چیست و تداعیاتت چیست. به نظر می‌رسد بخش‌هایی از رؤیا تا حدود زیادی از نمادهای ثابتی استفاده می‌کند. به اضافهٔ اینکه — و من این را تأکید می‌کنم — یونگ بارها روی این مسئله پافشاری کرده است که برای تفسیر رؤیا نمی‌شود دیکشنری درست کرد. این‌طور نیست که دیکشنری‌ای درست کنم و بگویم دختربچه یعنی آنیما؛ سیب دیدید، معنایش این است؛ گوسفند دیدید، معنایش آن است. نماد همیشه به هر حال ممکن است حول‌وحوش معانی‌ای بگردد، ولی می‌تواند معناهای مختلفی داشته باشد که البته خیلی از هم دور نیستند؛ و همیشه باید به بافت خود رؤیا رجوع کنید، نه به اینکه ذهنیت آن آدمی که رؤیا را دیده مثلاً دربارهٔ گوسفند چیست. این نکته خیلی مهم است. اگر رؤیایی برای فروید تعریف کنید که در آن مثلاً شیئی، میوه‌ای، ظاهر شده باشد، قطعاً کنجکاوی‌اش این است که این میوه را در بچگی کجا خورده‌ای، چه خاطره‌ای از آن داری، تو را یاد چه چیزهای دیگری می‌اندازد و الی آخر. این بحث را ادامه نمی‌دهم، چون فکر می‌کنم بعداً که به شیوهٔ یونگی تفسیر رؤیا رسیدیم، آن‌جا به‌نوعی مشخص می‌شود که دقیقاً چه می‌خواهم بگویم.

ولی الان می‌خواهم نکته‌ای بگویم که از نظر خودم بسیار مهم است: شیوه‌های فرویدی تفسیر رؤیا، مکانیسم‌هایی که ارائه می‌کند و ایده‌هایی که مثلاً دربارهٔ سانسورشدن رؤیا دارد، اصولاً دیگر در نظریهٔ یونگ وجود ندارد؛ اگر هم وجود داشته باشد، بسیار کم‌رنگ است و خیلی روی آن‌ها تأکید نمی‌شود. به نظر من همهٔ این‌ها به‌شدت جای دیگری کاربرد دارند، و این خیلی مهم است. یعنی اصلاً این‌طور نیست که نظریه و شیوهٔ تفسیر رؤیای فروید منقرض شده و دورریختنی باشد. به نظر من تمام این‌ها به‌شدت در حالت‌های خیال‌پردازی خودشان را نشان می‌دهند. خیال‌پردازی دقیقاً جایی نزدیک به خودآگاهی است، دور از آن ناخودآگاه جمعی؛ چیزی در حدود میان خودآگاهی و نیمه‌خودآگاهی. شما خیلی وقت‌ها خیالاتی به ذهنتان می‌رسد که در اختیار خودتان نیست؛ ممکن است در طول روز در خیالاتی فرو بروید و بعد یک‌دفعه ببینید انگار دارید از خواب می‌پرید و متوجه شوید چه افکار عجیب‌وغریبی به ذهنتان رسیده است. اتفاقاً واژه‌ای که در زبان انگلیسی برای خیال‌پردازی به کار می‌برند، واژهٔ جالبی است: Daydream، یعنی رؤیای روزانه؛ یعنی به هر حال نوعی Dream.

خیال‌پردازی‌ها، و بسیاری از افکاری که اصطلاحاً می‌گوییم «به فکرمان می‌رسد»، بیرون از تفکر منطقی‌اند. مثلاً بیمارانی که مشکلاتی دارند و افکاری به آن‌ها هجوم می‌آورد و نمی‌توانند از دستش خلاص شوند. یک نمونهٔ بسیار معروف در کارهای خود فروید بیماری است که اسم مستعارش «موش‌مرد» است. فروید برای بیمارانش اسم‌های مستعار می‌گذاشت که مثلاً آبرویشان نرود. حس می‌کنید فضا چگونه است: بیمارها از خانواده‌های اشرافی‌اند و می‌ترسند حیثیت خانواده‌شان به باد برود. تمام نوشته‌های فروید پر از اسم‌های مستعار است: موش‌مرد، گرگ‌مرد، آنا او و چیزهایی از این دست. هیچ‌وقت در کارش اسم واقعی کسی را نمی‌بینید. مشکل موش‌مرد این بود که شنیده بود عثمانی‌ها چگونه از موش‌ها برای شکنجه یا کشتن آدم‌ها استفاده می‌کنند، و دیگر نمی‌توانست جلوی این فکر وسواسی را بگیرد که ممکن است این بلا سر عزیزانش بیاید. انگار فکری از منشئی به او فشار می‌آورد و نمی‌تواند جلویش را بگیرد. همهٔ ما ممکن است در دوره‌هایی مجموعه‌ای از افکار ناخودآگاه به ذهنمان فشار بیاورد، بدون اینکه میل داشته باشیم این افکار را داشته باشیم. به نظر من اتفاقاً این‌جاهاست که تئوری‌های رؤیای فروید خیلی به درد می‌خورد.

تحلیل‌کردن خیال‌پردازی‌ها شاید خیلی مهم نباشد، ولی نکتهٔ فوق‌العاده مهم این است که آثار هنری هرچه بیشتر به حالت‌های الهام هنرمند نزدیک می‌شوند، بیشتر در این قالب فرویدی می‌افتند؛ یعنی به چیزهایی تبدیل می‌شوند که می‌توانید با ایده‌های فرویدی دربارهٔ آن‌ها حرف بزنید. هنرمند خودش نمی‌داند چرا آخر کار شخصیت بیچاره‌اش را کشت. عدهٔ خیلی محدودی از هنرمندان ممکن است فکر کنند ایده‌ها و تفکرات خودشان را به داستان تبدیل می‌کنند؛ به نظر می‌آید آگاهانه همه‌چیز را کنار هم می‌چینند تا تماشاگر یا خواننده به نتیجهٔ خاصی برسد. ولی اکثر هنرمندان، هرچه به یک معنا هنرمندترند، یعنی حالت‌های هنری و حالت‌های الهام را بیشتر دارند، خیلی خبر ندارند که چرا دارند این اثر هنری را به وجود می‌آورند. اگر تجربهٔ مصاحبه‌هایی را داشته باشید که با هنرمندان، شاعران، نویسندگان یا کارگردانان دربارهٔ آثار هنری خودشان می‌شود، گاهی آدم تعجب می‌کند که طرف انگار چقدر از چیزی که ساخته بی‌خبر است؛ یعنی حرف‌هایی که می‌زند خیلی خوب به نظر نمی‌رسد. منتقدانی هستند که چیزهای بهتری از آن اثر هنری فهمیده‌اند، در حالی که خود او اصلاً چنین کاری را آگاهانه نکرده است. این‌ها دقیقاً نشان می‌دهد که هنرمند هنگام ساختن اثر هنری مسلط نیست. هرچه کار جنبهٔ الهامی بیشتری داشته باشد، انگار اثر هنری دارد به ذهنش می‌رسد، فشار می‌آورد و خودش را از جایی بیرون می‌اندازد؛ یعنی چیزی شبیه رؤیا، بیرون از اختیار و خودآگاهی هنرمند. هر کار هنری، هرچقدر هم آگاهانه باشد، رگه‌هایی ناخودآگاه در خود دارد.

این رگه‌های ناخودآگاهِ آثار هنری ممکن است چندان به آن منشأهای ناخودآگاه جمعی یونگی مربوط نباشند، و به‌شدت ممکن است به پیچیدگی‌های روانی خود آن هنرمند مربوط باشند. به نظر من این‌جا جایی است که همهٔ تکنیک‌های فروید خیلی خوب کار می‌کند؛ یعنی با ایده‌های فرویدی تفسیر رؤیا راه بسیار خوبی پیدا می‌کنید تا آثار هنری را نقد کنید. عنوان این سخنرانی‌ها «روان‌کاوی و فرهنگ» است و بخشی از کار ما این است که در چند جلسه دربارهٔ اینکه چگونه می‌شود از روان‌کاوی برای تحلیل آثار هنری استفاده کرد صحبت کنم. سعی می‌کنم نشانتان بدهم که ایده‌های فرویدی برای نگاه‌کردن به آثار هنری، مخصوصاً سینما، چقدر خوب‌اند. سینما به این دلیل که تصویری است، نزدیکی بیشتری با خیال‌پردازی و با رؤیا دارد و اصولاً به مکانیسم‌های ناخودآگاه نزدیک‌تر است. اگر کارهای فیلم‌سازان بسیار بزرگی را که به هنرمند بودن شهرت دارند ببینید، و اینکه وقتی از آن‌ها می‌پرسند ایده‌ها چگونه به ذهنشان رسیده چه می‌گویند، پاسخ‌ها بسیار جالب و گاهی دور از ذهن است.

مثلاً مقاله‌ای یادم می‌آید از کارگردان بسیار بزرگ ایتالیایی، آنتونیونی، که دربارهٔ هیچ‌کدام از فیلم‌های ساخته‌شده‌اش نبود؛ یادداشت‌هایی بود از اولین ایده‌هایی که دربارهٔ فیلمی که هیچ‌وقت نساخت در دفترچه‌اش وجود داشت و آن‌ها را تنظیم و چاپ کرده بود؛ یعنی اولین بار چه به ذهنش رسیده و به نظرش جالب بوده و به نظرش آمده که می‌شود حول‌وحوش این ایده فیلمی ساخت. ایدهٔ اولیه — خیلی وقت پیش خوانده‌ام و درست یادم نیست — ولی فکر می‌کنم تعدادی اسب سفید است که در جاده‌ای می‌دوند، و یک زن جوان و یک زن مسن که دارند با هم راه می‌روند. همین. این اولین تصویری است که به ذهنش رسیده. نمی‌توانید بگویید که نشسته و فکر کرده و این تصویر را به دست آورده است. بعد اگر همین مجموعهٔ افکارش را که پیش می‌رود نگاه کنید، می‌بینید واقعاً انگار این تصویر مثل بذری که رشد می‌کند، تصاویر دیگری را همراه خودش می‌آورد.

نمونهٔ دیگر کسی است که دیالوگی را از او نقل می‌کنم تا متوجه شوید آن‌هایی که هنرمندند واقعاً تا چه حد احساس می‌کنند که اثر هنری را آگاهانه خلق می‌کنند. این دیالوگ را فیلم‌نامه‌نویس بسیار معروفی از فرانسه نقل کرده است که چون همسرش ایرانی است، به ایران رفت‌وآمد می‌کرد و شاید هنوز هم بکند؛ من در جریان نیستم. آدم بسیار معروفی است به اسم کاریه، ژان‌کلود کاریه. کتاب‌هایی از او به فارسی ترجمه شده است؛ مثلاً خاطرات بونوئل را او نوشته است. کتاب بسیار خوبی هم دربارهٔ تکنیک فیلم‌نامه‌نویسی از او ترجمه شده، و شاید آثار دیگرش، مثلاً فیلم‌نامه‌هایش، هم ترجمه شده باشد؛ الان خیلی حضور ذهن ندارم. آدم بسیار مهمی است، چون تقریباً با تمام کارگردان‌های درجه‌یک اروپا کار مشترک دارد؛ آن‌قدر به‌عنوان فیلم‌نامه‌نویس شهرت داشته که همه از او استفاده کرده‌اند.

او می‌گوید روزی — الان یادم نیست که می‌گوید گدار پیش خودش آمد و این حرف را به او زد، یا کس دیگری نقل کرده که این حرف به‌صورت دیالوگی میان گدار و یک فیلم‌نامه‌نویس پیش آمده است — گدار ظاهراً سفری با ماشین کرده بود؛ مثلاً از فرانسه به سوئیس رفته و برگشته بود. بعد خیلی هیجان‌زده پیش طرف آمده و گفته است: «ایدهٔ بسیار جالبی دارم که می‌خواهم با آن فیلمی بسازم.» طرف گفته: «خب، ایده چیست؟» و او می‌گوید: «ایدهٔ من دربارهٔ مردی است — شاید هم زن باشد — که مثلاً با اتومبیل به سفری می‌رود — شاید هم اتومبیل نباشد — و در مسیر، در جاده‌ای که احتمالاً مثلاً جادهٔ سوئیس است — شاید هم آن‌جا نباشد.» این دیالوگ همین‌طور ادامه پیدا می‌کند؛ چهار پنج مؤلفه می‌گوید و همیشه هم می‌گوید حالا شاید این هم نباشد. آخرش این است که وقتی به آن‌جا، در آن جاده، رفته، حسی به او دست داده است؛ این سفر احساس بسیار عمیقی به او داده و می‌خواهد فیلمی بسازد که این احساس در آن باشد. برایش مهم نیست آدمِ داستان مرد باشد یا زن، یا حتی با دوچرخه سفر کند؛ می‌خواهد آن حس را به‌نوعی در فیلمش دربیاورد.

بنابراین وقتی می‌خواهید حول‌وحوش یک حس شعر بگویید یا داستان بنویسید و هدف خاص دیگری ندارید، قبول دارید که به مکانیسم‌های ناخودآگاه نزدیک می‌شوید؟ اصلاً نمی‌دانید این حس از کجا آمده است؛ انگار به‌نوعی از ناخودآگاهتان آمده. وقتی هم می‌خواهید آن را به اثری هنری تبدیل کنید، نمی‌توانید به این‌ها فکر کنید؛ چه فرقی می‌کند که آدمِ داستان مرد باشد یا زن؟ و قبول دارید که در تمام مدتی که کار هنری می‌کنید، آن حس شما را راهنمایی می‌کند؟ واقعاً اگر بخواهم در یک کلمه بگویم اثر هنری خوب چیست، این است که در عمقش چنین چیزی باشد: چیزی عمیق که این آدم و اجزای این اثر هنری را به هم پیوند داده باشد؛ حسی عمیق که منشأ یک کار هنری شده باشد. هرچه آن حس جالب‌تر و عمیق‌تر باشد، اثر هنری بهتر درمی‌آید.

مثلاً از رمان‌نویس‌ها می‌شنوید که به‌نوعی از اینکه قهرمان داستانشان آخرش مرد ابراز ناراحتی می‌کنند. خب، این احمقانه به نظر می‌آید؛ می‌خواستید نکشیدش! ولی واقعاً احساسشان این نیست که می‌توانستند او را نکشند. یعنی انگار شخصیت‌ها خودشان راه می‌افتند. وقتی هسته‌ای مرکزی، ذهنیتی، برای هنرمند به وجود می‌آید که می‌خواهد آن را به اثر هنری تبدیل کند، این اثر هنری دیگر نمی‌تواند جور دیگری تمام شود؛ یعنی از جایی به بعد کاملاً از اختیار هنرمند خارج می‌شود. انگار این شخصیت در مسیری جبری می‌افتد و آخرش باید بمیرد؛ وگرنه آن اثر هنری آن‌طور که باید درنمی‌آید.

آثار هنری همیشه به دلیل دخالت‌های بی‌جای خودآگاه آدم‌ها لطمه می‌بینند. خودآگاه چگونه ممکن است دخالت بی‌جا کند؟ وقتی مثلاً داستانی می‌نویسید، به هر حال ممکن است در ذهنتان این باشد که چند نفر آن را جذاب می‌یابند و می‌خوانندش. غیر از آن احساس هنرمندانه‌ای که دارید و داستان را به وجود می‌آورد، ملاحظاتی اجتماعی هم دارید؛ مثلاً ملاحظات مربوط به سانسور. آن حسی که دارید به شما می‌گوید که در این داستان باید چنین اتفاق‌هایی بیفتد، ولی به دلایلی، مثلاً در سینما، کسی که دارد می‌نویسد نمی‌تواند هر صحنه‌ای را بنویسد. مثلاً الان در ایران وقتی کاری برای سینما می‌نویسید، باید همیشه متوجه باشید که خانم‌ها باید حجاب داشته باشند و مرد و زن اگر محرم نیستند با هم در اتاق نباشند. بنابراین جنبهٔ سانسور را به همان معنای فرویدی‌اش این‌جا می‌بینید. انگار چیزی آن‌جا هست؛ چیزهایی که از ناخودآگاه بیرون می‌آیند و شما سعی می‌کنید تغییر شکلشان بدهید. این‌جا شما هنرمند باید این کار را انجام بدهید.

یک نمونهٔ بسیار معروف، داستان بسیار معروف «سرخ و سیاه» استاندال است. وقتی داستان را می‌خوانید، ممکن است اصلاً این حس را نگرفته باشید که این قهرمان آخرش قرار است بمیرد؛ ولی ناگهان، در یکی دو فصل پایانی کتاب، بدون هیچ دلیل موجهی از نظر دراماتیک، قهرمان داستان می‌رود و کسی را می‌کشد و خودش هم مثلاً دین خودش را از دست می‌دهد. بعد در تاریخ ادبیات می‌خوانید که قرارداد استاندال با مجله‌ای که این داستان را به‌صورت پاورقی چاپ می‌کرد به مشکلاتی برخورد و دیگر نمی‌خواست ادامه بدهد؛ بنابراین می‌خواست سروته داستان را هم بیاورد و این کار را کرد. این نمونهٔ بسیار واضحی از دخالت خودآگاه است که آن حس را خراب می‌کند. هرچه آن احساس عمیق‌تر و اصیل‌تر باشد و به چیزهای عمیقی در ناخودآگاه متصل شده باشد، اثر هنری هماهنگ‌تر و جالب‌تر می‌شود.

بی‌آنکه ربطی به آن نقل‌قول قبلی‌ام از ژان‌کلود کارییر داشته باشد، در یکی از همین کتاب‌هایش که ترجمه شده جملهٔ بسیار زیبایی از کارییر هست که این حرف را دربارهٔ فیلم می‌زند. می‌گوید فیلم خوب، یا فیلم کامل، آن فیلمی است که اولاً حس بسیار عمیقی در آن باشد و شما در هر نمای آن، آن را ببینید. یعنی وقتی فیلم را می‌بینید، احساس کنید که حسش، مثلاً همان حسی که گدار می‌خواست دربیاورد — همان حسی که در آن سفر به او دست داده بود و ما نمی‌دانیم چه بود؛ شاید دربارهٔ طبیعت یا هر چیز دیگری — انگار از اول تا آخر در فیلم موج می‌زند و وحدتی به کل اثر هنری می‌دهد؛ یعنی اثر هنری به حالت وحدت کامل نزدیک شود، انگار همه‌اش حول‌وحوش همان حس می‌گردد، و کمترین دخالت‌های الکی از این دست را در آن ببینید.

این مقدمه را گفتم و امیدوارم بعداً در جلساتی، نه یک جلسه، نمونه‌هایی به شما بدهم که نشان دهد تئوری‌های فروید و شیوهٔ برخوردش با رؤیا وقتی با آثار هنری سروکار دارید چقدر خوب جواب می‌دهد. به اضافهٔ اینکه یونگ هم هست؛ این‌طور نیست که فقط با فروید بشود نگاه کرد. همان‌طور که دربارهٔ رؤیا دیدید، رؤیاها سلسله‌مراتبی دارند: رؤیاهای بسیار عمیقی داریم که به عمیق‌ترین لایه‌های ناخودآگاه وصل می‌شوند، و رؤیاهایی که ممکن است خیلی سطحی و در اثر جریان‌های روزمره به وجود آمده باشند. آن‌جا هم هرچه رؤیا سطحی‌تر باشد، فروید بهتر کار می‌کند و هرچه عمیق‌تر باشد، یونگ. به‌عنوان نمونه‌ای بسیار ساده، اگر رؤیایی دیده باشید که در محل کارتان است، همکارانتان هستند و اتفاقی آن‌جا می‌افتد، نماد ثابتی وجود ندارد که بخواهید بروید از یونگ بپرسید که مثلاً این همکار من نمادِ چیست. یونگ از کجا می‌داند آن همکارتان نمادِ چیست؟ باید از خود شما بپرسند که احساست نسبت به آن همکارت چیست، چه نوع ارتباطی با او داری و چه تداعی‌هایی می‌کنی. شاید به‌طور نمادین ظاهر شده باشد، ولی به هر حال به شخص خودت مربوط است. بنابراین برای رؤیایی که در فضایی بسیار رئالیستی، یعنی فضای زندگی خود شما، می‌گذرد، قطعاً شیوه‌های فرویدی بهتر جواب می‌دهد و یونگ اصلاً حرفی برای گفتن ندارد. وقتی می‌گویم یونگ حرفی برای گفتن ندارد، منظورم آن قسمتِ یونگ منهای فروید است؛ چون این‌طور نیست که یونگ حرف‌های فروید را دربارهٔ رؤیا کلاً نقد کرده باشد. آن بخش یونگی خالص، که نمادها را تا حدودی ثابت می‌گیرد و رؤیاها را گاهی به ناخودآگاهی جمعی ربط می‌دهد، ممکن است دربارهٔ این‌جور رؤیاهای سطحی که دربارهٔ مسائل روزانه‌اند حرف خاص چندانی برای گفتن نداشته باشد، ولی تئوری‌های فروید این‌جا خوب جواب می‌دهند.

آثار هنری هم همین‌طورند. اسطوره‌ها را در نظر بگیرید: یونگ اصلاً تمام تئوری‌هایش را به‌نوعی بر مبنای مطالعهٔ اسطوره‌ها ساخته است. اسطوره‌ها داستان‌هایی‌اند، مثل آثار هنری، که از آن ناخودآگاه جمعی آمده‌اند؛ یعنی نمی‌شود خیلی با شیوهٔ فرویدی به آن‌ها فکر کرد و بیشتر باید یونگی به آن‌ها نگاه کرد. همین الان هم ممکن است داستان‌هایی وجود داشته باشند که نگاه یونگی به آن‌ها جواب‌های بسیار خوبی بدهد. بگذارید مثالی بزنم: چیزی که در هنر به آن ژانر می‌گوییم. مثلاً در سینما ژانر وسترن داریم، سینمای نوآر داریم، سینمای پلیسی داریم؛ در داستان‌نویسی هم ژانرهایی هست؛ و هر جا جنبهٔ ادبی یا دراماتیک در کار باشد، مجموعه‌ای از ژانرها به وجود می‌آید. ژانرها چه هستند؟ در واقع نوعی داستان‌اند که به دلایلی برای همهٔ آدم‌ها جذاب‌اند؛ جذابیت‌هایی دارند. وقتی چیزی این‌قدر گرفته و هزاران بار بازتولید شده، نشان می‌دهد که برای همهٔ آدم‌ها به‌نوعی جذابیت دارد؛ آن فضا جذاب است. داستان پلیسی به دلایلی برای همهٔ آدم‌ها جذاب است؛ اکشن، داستان‌های قهرمانی یا مثلاً رمانس هم همین‌طور.

رمانس معنای بسیار خاصی دارد؛ منظورم داستان رمانتیک نیست. رمانس نوعی داستان است که در آن قهرمانی مراحلی را پشت سر هم طی می‌کند، مثل گذشتن از هفت‌خوان، تا به نتیجه‌ای برسد. داستان‌های قدیمی خیلی این‌طورند، و همین الان هم مرتب در ادبیات جدید و سینمای جدید می‌بینید که چیزهایی در همین سبک داستان‌نویسی رمانس نوشته می‌شود. چرا جیمز باند این‌قدر جذاب است؟ برای مردم جذاب بوده و مرتب تکرار شده است؛ حتی اگر اسمش را دیگر جیمز باند نگذاریم، اصلاً نوعی فیلم داریم که به آن فیلم جیمزباندی می‌گویند: آدمی که مثلاً در دشمن نفوذ می‌کند، با مشکلات بسیار زیادی می‌جنگد و نهایتاً پیروز بیرون می‌آید. وقتی به ژانرها نگاه می‌کنید، به نظر می‌آید جذابیت‌هایشان جذابیت‌هایی ناخودآگاه است که دیگر شخصی نیست. ژانر دقیقاً همان چیزی است که دیگر شخصی نیست؛ انگار هنرمند از زندگی خودش در آن مایه نمی‌گذارد؛ چیزی است که مردم می‌خواهند، مثل یک اثر فولکلوریک. بنابراین به آن فضاهای اسطوره‌ای نزدیک می‌شود.

اسطوره‌ها به‌نوعی مثل داستان‌های فولکلوریک‌اند؛ یک آدم آن‌ها را به وجود نیاورده است. نمی‌توانید بگویید اسطورهٔ ادیپ را، یا اصولاً اسطوره‌های یونانی را، چه کسی به وجود آورده است؛ نمی‌توانید آن‌ها را به هومر یا نمایشنامه‌نویس‌های یونان نسبت بدهید. این اسطوره‌ها وجود داشتند و فقط بعداً در ادبیات یونانی به دست کسی ثبت شدند. انگار مردم آن‌ها را به وجود آوردند. سوفوکل که بود؟ هنرمندی که اسطوره‌ها را برایشان نوشت. این‌ها چیزهایی بودند که سینه‌به‌سینه نقل شدند و نهایتاً به شکل خاصی رسیدند که برای همهٔ آدم‌های آن منطقه جذاب بود، و دیگر آن شکل را به‌طور ثابت نگه داشتند. در آثار هنری، هرچه به این مایه‌های ژانر و اسطوره نزدیک می‌شوید، یعنی به چیزهایی که عموم یک جامعه یا کل بشریت نسبت به آن‌ها احساس سمپاتی پیدا می‌کنند، اتفاقاً یونگ کمکتان می‌کند که آن‌ها را بشناسید؛ چون این‌ها شخصی نیستند و جذابیت‌های عام دارند. بنابراین انگار به همان جنبه‌های ناخودآگاه جمعی که یونگ روی آن‌ها تأکید دارد، یعنی لایه‌های عمیق‌تر ناخودآگاه، وابسته‌اند؛ مثل اینکه قهرمان برای همهٔ آدم‌ها جذاب است، و خیلی چیزهای دیگر.

ولی هرچه اثر هنری شخصی‌تر باشد، شیوه‌های فرویدی بیشتر جواب می‌دهد. مخصوصاً در قرن بیستم آثار هنری خیلی به این سمت رفتند که هنرمند درون خودش و چیزهای شخصی خودش را بیان کند؛ و معمولاً می‌بینید آثاری که انگ «هنری بودن» می‌خورند، تماشاگر چندانی هم ندارند. انگار هنرمند چیزی مربوط به خودش، احساس خاصی را که داشته، بیان می‌کرده است؛ بنابراین طبیعی است که آدم‌های زیادی به آن اقبال نکنند، ولی ممکن است پیچیدگی‌های جالبی در آن باشد. سعی می‌کنم بعداً نمونه‌هایی انتخاب کنم که قانع شوید این‌طور است.

از این بحث‌ها دربارهٔ رؤیا جدا شویم. آخر جلسهٔ قبل، اگر اشتباه نکنم، از مجموعهٔ اطلاعاتی که فروید دربارهٔ مکانیسم‌های دفاعی به ما داده ستایش کردم و گفتم که در آینده مرتب سعی می‌کنم جاهایی نشان بدهم که این مکانیسم‌های دفاعی را چگونه می‌شود به کار برد. الان دیگر نمی‌خواهم وارد آن شوم؛ چون احساسم به آن بسیار ستایش‌آمیز است و اصلاً نقدی ندارم. فقط ذکر می‌کنم که این بخش کار فروید فوق‌العاده است، هرچند به نظر من ربط چندانی به تئوری فروید ندارد. کلاً می‌گوید که ایگو، مثلاً خودآگاهی ما، چه ترفندهایی می‌زند تا با تمایلاتی که در درونش هست کنار بیاید. مثلاً ممکن است به تئوری قدیمی نفس و عقل و این چیزها معتقد باشید و مکانیسم‌های دفاعی را هم قبول داشته باشید؛ این‌ها لزوماً به آن تئوری‌های عمیق، مثلاً سه‌گانهٔ فرویدی، وابسته نیستند. لازم نیست ایگو در نظر شما همان شأنی را داشته باشد که در نظر فروید دارد. مهم این است که در خودآگاهی ما ترفندهایی هست و ذهن ما انحراف‌هایی ایجاد می‌کند تا به‌نوعی با تمایلات درونی‌مان سازگار شویم. این تمایلات درونی از کجا می‌آیند و منشأشان چیست، احتیاجی نیست فرویدی به آن فکر کنید.

مهم این است که فروید این مکانیسم‌های دفاعی را خیلی خوب تشخیص داده و دسته‌بندی کرده است. بعدها هواداران نوفرویدی چند مکانیسم دفاعی دیگر هم به آن‌ها اضافه کردند. به نظر من همه‌شان فوق‌العاده جالب‌اند. همهٔ ما از این مکانیسم‌های دفاعی استفاده می‌کنیم. من اصولاً نمی‌خواهم این بحث‌ها را به سمت چیزهایی ببرم که جنبهٔ شخصی، خودشناسی، روان‌درمانی و این‌ها داشته باشد؛ بیشتر میل دارم جنبه‌های فرهنگی و عام‌تر را به شما نشان بدهم. ولی به هر حال همهٔ ما از آن‌ها استفاده می‌کنیم، همهٔ جوامع استفاده می‌کنند، و در آن مکانیسم‌های دفاعی خیلی چیزها هست که اگر یاد بگیرید با آن‌ها به دنیا نگاه کنید، فکر می‌کنم خیلی چیزها می‌بینید که الان متوجهشان نیستید.

من یک‌درمیان چیزهای خوب و بد می‌گویم که شأن فروید از بین نرود. حالا یک چیز خیلی بد بگویم: چیز خیلی بد دربارهٔ همان مراحل سه‌گانهٔ رشد و جنسیت و عقدهٔ ادیپ است که واقعاً وحشتناک و شنیدنی است. نه اینکه غلط باشند، ولی به‌نوعی بی‌نهایت ناقص و ضعیف‌اند. فکر می‌کنم این از نقطه‌ضعف‌های نظریهٔ فروید است؛ چون فروید اصلاً آن محور رشد را ندارد. دقیقاً این همان قسمتی از تئوری فروید است که از تعهداتش به اصول فکری خودش، مثلاً اصول ساینتیفیک و اینکه همه‌چیز باید جنبهٔ جسمانی داشته باشد، آسیبی به نظریه‌اش وارد شده است؛ یعنی اهمیت بی‌نهایت زیادی که به جنسیت می‌دهد. جنسیت در واقع در عدم تعادل روی آن محور افقی واقعاً مهم است، ولی اینکه این‌قدر به آن اهمیت بدهیم، مسئلهٔ دیگری است. به نظر من این مقاله از همین جهت جالب است که میزان تأکید فروید را روی قسمت‌های مختلف نظریه‌اش در اواخر عمرش می‌بینید. اصلاً این‌طور نیست که ذره‌ای از تحلیل‌هایی که دربارهٔ عقدهٔ ادیپ دارد کوتاه آمده باشد. عقدهٔ ادیپ شأن یکی از مرکزی‌ترین ایده‌های فروید را دارد: برای توجیه اینکه اصولاً روان‌رنجوری چگونه به وجود می‌آید و چرا مثلاً روان‌درمانی باید این‌طور انجام شود، همه‌اش به همین ایده‌های مربوط به عقدهٔ ادیپ برمی‌گردد. اتفاقاً این مقاله مرکزیت عقدهٔ ادیپ را در افکار فروید خیلی خوب نشان می‌دهد؛ اصلاً این‌طور نیست که چیزی در حاشیهٔ افکارش باشد. شاید بشود گفت آن مراحل سه‌گانه، یعنی دهانی و مقعدی و جنسی، مرکزیت خاصی ندارند؛ ولی دربارهٔ این ایده‌های مربوط به رشد جنسی و عقدهٔ ادیپ، این مقاله نمونهٔ بسیار واضحی است: مقدمه‌ای می‌چیند تا بعد عقدهٔ ادیپ را بیان کند، و تقریباً یک فصل کامل را به آن اختصاص داده است. انگار تقریباً احساس می‌کرده که این مهم‌ترین کشف دوران حیاتش بوده است: اینکه این را بیان کرد و به کرسی نشاند که در کودکان ویژگی‌های جنسی وجود دارد. این در زمان فروید ایدهٔ بسیار نامتعارفی بود، و فروید معتقد است که آن را مطلقاً ثابت کرده و این مراحل رشد جنسی و آن چیزهای عجیب‌وغریب در اثر مشاهدات تأیید شده‌اند.

من در تمام مدتی که این‌جا سخنرانی می‌کردم، به دلیل — چه بگویم — شرم حضور و این چیزها، این قسمت‌ها را خیلی سانسور کردم. حالا از شما اجازه می‌خواهم که برای اینکه خودم را کنار بکشم، فقط قطعه‌ای از متن فروید را برایتان بخوانم؛ دیگر این خیلی شرم‌آور نیست، فروید نوشته و به من ربطی ندارد. نزدیک یک صفحه می‌خوانم؛ می‌خواهم تأمل و تحمل کنید. می‌گوید: «این نکاتی که به‌عنوان مقدمه متذکر شدم زاید نیستند، زیرا ادراک ما از شدت عقدهٔ ادیپ را می‌توانند پوزونید. هنگامی که پسربچه از دو یا سه سالگی با ورود به مرحلهٔ قضیبی رشد شهوانی‌اش به احساسات لذت‌بخشی در اندام جنسی‌اش پی می‌برد و یاد می‌گیرد که به میل و ارادهٔ خودش این احساسات را با تحریک دستی در خود ایجاد کند، آنگاه وی عاشق مادرش می‌شود. در این مرحله کودک می‌خواهد مادرش همان‌طوری جسماً به او تعلق داشته باشد که او از مشاهدات و از راه شم دربارهٔ حیات جنسی حدس می‌زند.»

یعنی مثلاً تصاحب جنسی مادر به معنای واقعی؛ چیزی که انگار شأن جنسی به آن می‌گویند. «کودک همچنین می‌کوشد با نشان دادن آلت مذکری که به داشتن آن مباهات می‌کند، مادر را اغوا کند.» این مسئله دربارهٔ بچه‌های دو سه ساله خیلی جالب است! «در یک کلام نرینگی اولیهٔ تحریک‌شده‌اش می‌خواهد جای پدر را در رابطه با مادر بگیرد. به هر حال تاکنون نیز پدر برای پسربچه حکم الگوی حسادت‌انگیز را داشته است، زیرا پسربچه تشخیص می‌دهد که پدرش از قدرت جسمانی و اقتدار برخوردار است. اکنون پدر به رقیبی تبدیل می‌شود که مانع تحقق اهداف پسربچه است و باید از او خلاصی یابد. اگر پدر به علت مسافرت در منزل نباشد و پسربچه در بستر مادر بخوابد و پس از بازگشت پدر از این امکان محروم شود، آنگاه خرسندی او از نبودن پدر و دلسردی او از برگشتن پدر از تجربیاتی هستند که عمیقاً در او تأثیر می‌کنند. این موضوع عقدهٔ ادیپ است؛ همان موضوعی که افسانهٔ یونانی از دنیای خیال‌پردازی‌های یک بچه به واقعیتی ساختگی در ادبیات تبدیلش کرده است. تمدن ما از چنان ویژگی‌هایی برخوردار است که این عقده همواره و ناگزیر به سرانجامی هولناک ختم می‌شود. مادر پسربچه به‌خوبی می‌داند که هیجان جنسی پسرش به او مربوط است.»

واقعاً این جمله عجیب نیست؟ «مادر پسربچه به‌خوبی می‌داند که هیجان جنسی پسرش به او مربوط است.» شاید منظورش این است که مثلاً در ناخودآگاه مادر نوعی ایده وجود دارد؛ ولی این جمله به نظر می‌آید یعنی مادرها هم می‌دانند که هیجان جنسی پسرشان به آن‌ها مربوط است. «دیر یا زود مادر با خود می‌اندیشد که این وضعیت نباید ادامه یابد. از نظر مادر نهی کردن فرزند پسر از دست زدن به اندام تناسلی‌اش کار صحیحی است. البته منع او چندان فایده‌ای ندارد و در بهترین حالت فقط شیوهٔ ارضای طلبی پسربچه را اندکی تعدیل می‌کند. سرانجام مادر با اعمال کمال سخت‌گیری پسرش را تهدید به محروم شدن از آن چیزی می‌کند که پسربچه برای ارضای اندام مورد استفاده قرار می‌دهد. معمولاً به منظور هراسناک‌تر جلوه دادن این تهدید و نیز برای باورپذیرتر ساختن آن، مادر اجرای این تهدید را به پدر واگذار می‌کند و می‌گوید که پدر را باخبر خواهد کرد تا غضیب او را ببرند.»

اصلاً عین داستان‌های فانتزی است؛ به‌نوعی دارد می‌گوید که انگار این اتفاق‌ها همه‌جا می‌افتد و مادرها این حرف‌ها را می‌زنند. «گفتن این موضوع تجربه‌آور است، اما تهدید یادشده صرفاً زمانی می‌تواند مؤثر واقع گردد که یک شخص دیگر قبل یا بعد از آن اجابت شود. از نظر پسربچه این تهدید به خودی خود تصورناپذیرتر از آن است که بتواند اجرا شود. لیکن چنانچه در زمان مطرح شدن تهدید پسربچه بتواند شکل ظاهری اندام تناسلی مؤنث را به یاد آورد یا چنانچه اندکی پس از مطرح شدن تهدید بتواند آن را ببیند، آنگاه تهدید مادر را جدی تلقی خواهد کرد و بر اثر عقدهٔ اخته‌گی به سنگین‌ترین ضایعهٔ روحی دورهٔ پیشابالغی خویش دچار می‌شود.»

من داشتم خودم این مقاله را می‌خواندم و این قسمت‌هایش از نظر من خیلی شگفت‌انگیز است. لحنش طوری است که انگار همهٔ این وقایع برای همهٔ آدم‌ها اتفاق می‌افتد، در حالی که فکر کنم همه‌مان می‌دانیم که به این شکل عجیب‌وغریبی که فروید مطرح می‌کند، تقریباً برای هیچ‌کس اتفاق نمی‌افتد. ببینید، فروید به‌نوعی عقدهٔ ادیپ را در مرد و زن مشترک می‌داند و آن را تقریباً منشأ همهٔ بیماری‌های روانی می‌داند؛ یعنی اصلاً انگار منشأ همهٔ مشکلات بشر این است که آدم دچار عقدهٔ ادیپ می‌شود و باید مثلاً این‌طور از عقدهٔ ادیپ بگذرد و الی آخر.

همین الان در نقدهای فرهنگی فیلسوف‌ها و منتقدهای معروف امروز فرانسه، مثل دلوز و گتاری و دیگران، می‌بینید که بی‌نهایت از مسائل ادیپی حرف می‌زنند؛ مخصوصاً آن‌هایی که در به‌اصطلاح سنت لکانی‌اند. این واقعاً یعنی چه؟ اولاً یک چیز این است که اصلاً ایدهٔ ابلهانه‌ای است که همه به‌نوعی دچارش شده‌اند؛ اصلاً چنین چیزی وجود ندارد. بعد جاهایی واقعاً کارهای همین دلوز و گتاری را می‌بینید و احساس می‌کنید که وقتی مثلاً از واکنش‌های ادیپی حرف می‌زنند، واقعاً دارند به چیزی واقعی اشاره می‌کنند که در جوامع اتفاق می‌افتد. مثلاً رابطهٔ میان کاپیتالیسم و عقدهٔ ادیپ و شیوه‌های ادیپی و این چیزها را بررسی می‌کنند و حرف‌های بسیار جالبی می‌زنند، و انگار این حرف‌ها به مدل‌هایی تبدیل می‌شوند که با آن‌ها می‌توانید ویژگی‌های جامعه را بهتر درک کنید؛ یعنی آدم به نتایجی در جامعه‌شناسی و انسان‌شناسی می‌رسد.

این‌جا باز می‌خواهم این هشدار را به شما بدهم که کاربردهایی که از عقدهٔ ادیپ می‌بینید، هیچ ربطی به این مبانی‌ای که فروید بیان می‌کند ندارند. یعنی آنچه الان همه تحت عنوان حالت‌های ادیپی به آن اشاره می‌کنند، کاملاً چیزی محسوس است. مثلاً در مردها، و در همهٔ انسان‌ها، حسی برای مقابله با اقتداری که به آن‌ها تحمیل شده وجود دارد. اگر مبانی فرویدی را قبول داشته باشید، این حالتِ نپذیرفتن اقتدار دیگری از نظر فروید به‌نوعی حاصل جنگ میان پسر، یا فرزند، با پدر است؛ چون پدر منشأ اقتدار در خانواده است. بنابراین اینکه انسان نمی‌خواهد آقابالاسری داشته باشد و کسی قدرت خودش را به او تحمیل کند، یعنی این حس آزادی‌خواهی، از نظر فروید به‌نوعی به همان عقدهٔ ادیپ اولیه برمی‌گردد. ولی آیا واقعاً لازم است چنین تئوری‌ای را بپذیرید تا معتقد باشید انسان‌ها چنین حسی دارند؟ می‌خواهم بگویم این واژهٔ «ادیپی» در کل آثار مثلاً دلوز و گوتاری، که این‌قدر از آن استفاده می‌کنند، لزوماً به این معنا نیست که بخواهید این داستان را باور کنید که همهٔ انسان‌ها، مثلاً همهٔ پسرها، چنین خواسته‌هایی داشته‌اند، مادرشان چنین حرفی به آن‌ها گفته، دچار عقدهٔ اخته‌گی شده‌اند و الی آخر.

عقدهٔ اخته‌گی هم چیزی است که همهٔ روان‌کاوها روی آن تأکید می‌کنند؛ یونگ هم حتی با همین واژه به‌شدت روی آن تأکید می‌کند. باز لازم نیست این داستان را باور کنید. لازم نیست مراحل سه‌گانهٔ رشد فروید را باور داشته باشید. من شخصاً تا حدودی به مراحل سه‌گانهٔ رشد فرویدی باور دارم؛ یعنی اینکه تقریباً در اوایل کودکی انگار این سه مرحله با تفاوت‌هایی جزئی به دنبال هم می‌آیند. ولی وقتی این مراحل رشد ابتدایی کودکی را تا حدودی یا کامل باور می‌کنید، لازم نیست باورتان بشود که ایستگاه آخر مرحلهٔ جنسی است. من می‌توانم به فرایند فردانیت یونگی هم معتقد باشم و در عین حال معتقد باشم که در ابتدای کودکی چنین مراحل سه‌گانه‌ای طی می‌شود. این را فراموش نکنید که وقتی تئوری‌ای را می‌بینید که کاربرد پیدا می‌کند و جذابیت‌هایی دارد، اولاً ممکن است آن کاربردها به همهٔ تئوری مربوط نباشند؛ ثانیاً ممکن است آن چیز درستی که می‌شنوید فقط این باشد که مثلاً شواهدی وجود دارد که چیزی تحت عنوان مرحلهٔ دهانی به هر حال وجود دارد.

یک بار این حرف را زده‌ام، ولی شاید بیرون از کلاس گفته باشم؛ بگذارید الان در کلاس بگویم. حرفم دربارهٔ یکی از شواهدی است که طرفداران فروید در تأیید تئوری‌های او می‌آورند و به زمانی برمی‌گردد که فروید برای اولین بار ایده‌هایش را مطرح کرد. ولی اول این را هیچ‌وقت فراموش نکنید که من هر وقت کمی زیادی بد می‌گویم، برمی‌گردم و چیزی مثبت می‌گویم: واقعاً ایده‌های فروید چقدر بکر و اوریجینال‌اند. هیچ‌وقت فراموش نکنید که گفتن این‌همه مطلب بکر و جدید کار بسیار بزرگی است. به هر حال جالب است؛ آدمی انگار نظریه‌ای را از صفر شروع کرده است. حالا عده‌ای می‌آیند و می‌گویند — کتابی هست — اسمش را درست نمی‌دانم؛ چیزی مثل «سقوط امپراتوری فروید» — که فصلی دارد دربارهٔ اینکه ایده‌های فروید سابقه داشته‌اند — که ناخودآگاه چیز جدیدی نبود؛ چه کسی این‌جور چیزها را گفته بود؟ این سه‌گانه‌ها کجا بودند؟ هر ایده و هر فکری بگویید، الان در قرن بیست‌ویکم بالاخره یک ننه‌قمری پیدا می‌شود که به چیزی شبیه آن اشاره کرده باشد. ولی نظریه‌ای با این حد از انسجام برای تحلیل، کجای تاریخ وجود داشته است؟ و چقدر بی‌انصافی است که آدم بگوید فروید عقاید دیگران را دزدیده است.

جدا از این، انگار عده‌ای اصلاً با یک آدم دشمنی دارند، حالا به هر دلیلی. واقعاً اخیراً از کسی شنیدم که کلاً منکر بود که اینشتین کار مهمی انجام داده است: آن را که پوانکاره زودتر گفته بود، آن یکی را فلانی گفته بود. حجم چیزهایی که اینشتین گفته آن‌قدر زیاد است که تصورش هم سخت است کسی بیاید و منکرش شود؛ و خیلی‌ها هستند که این حرف را می‌زنند که بخشی از کارهای اینشتین، مثلاً همهٔ نسبیت خاص، را پوانکاره گفته است؛ پوانکاره و لورنتس، این دو نفر، مثلاً تمام فرمول‌ها را داده‌اند.

ولی باور کنید؛ مثلاً دربارهٔ ای مساوی با ام‌سی‌دو می‌گویند که جایی در یکی از مقاله‌های پوانکاره به شکلی ظاهر شده است که اگر طرفین وسطین کنید و آن را جای این بگذارید، می‌شود این مساوی با mc۲. ولی پوانکاره اصلاً ذره‌ای تصور نداشت که انرژی با ماده چنین رابطه‌ای داشته باشد؛ منتها مجموعه‌ای از فرمول‌ها را به‌صورت کاملاً ریاضی نوشت و به جاهایی رسید. کاری که اینشتین کرد این بود که از این مجموعه ایده‌های پراکنده‌ای که در کارهای لورنتس و پوانکاره بود — حالا اینشتین از آن‌ها آگاه بود یا نبود، اصلاً مهم نیست — نظریهٔ فیزیکی منسجم و جدیدی ساخت که فضا و زمان و تصور ما را از دنیا به‌نوعی عوض کرد؛ در حالی که آن‌ها فرمول‌هایش را می‌نوشتند، ولی آن ایده‌های اصیل فیزیکی را نداشتند و انگار همهٔ افکارشان با هم انسجام پیدا نمی‌کرد. اجزای تئوری فروید، و اجزای هر تئوری جدید دیگری، حتی مثلاً کارهای یونگ، را به هر حال می‌توانید بروید در تاریخ پیدا کنید: کتاب‌ها را ورق بزنید، واژه‌شناسی کنید و بگویید کسی در یونان چیزی شبیه این را گفته است. همیشه می‌توانید هایدگر را به فیلسوف ناشناخته‌ای در یونان برگردانید که این حرف را زده است. به نظر من این‌جور حرف‌ها اصلاً ارزش ندارد. هیچ‌کس پیش از فروید چنین انسجامی را که در کارهای او هست، و حتی نظریهٔ شبیهی، نداشته است. حالا چه بگویم؟ که همه‌اش را دیگران گفته‌اند؟

خلاصه داشتم دربارهٔ این صحبت می‌کردم که اگر مثلاً سه‌گانهٔ رشد فرویدی کاربردی دارد، یا مثلاً عقدهٔ ادیپ جایی کاربرد دارد و می‌بینید از آن استفاده می‌کنند و کاربردهایش خوب درمی‌آید، لزومی ندارد که کل این مبانی را هم بپذیرید. کافی است چیزهای بسیار ساده‌ای را بپذیرید: اینکه انسان در مقابل اقتدار بیرونی، و مخصوصاً مردها در مقابل تحمیل‌شدن قدرت از بیرون، مقاومتی نشان می‌دهند. این ربطی به این ندارد که مادرشان در پستویی چنین حرفی به آن‌ها زده و مثلاً تهدیدشان کرده باشد، یا پدرشان به سفر رفته باشد. نه، لازم نیست این داستان را قبول کنید تا چنین چیز ساده‌ای را بپذیرید. این یک نکته.

نکتهٔ دوم اینکه هیچ‌وقت از این غافل نشوید که اگر احساس کردید تئوری‌ای دربارهٔ واقعیت صحبت می‌کند، همیشه این مشکل هست که ممکن است فقط دربارهٔ جزئی از واقعیت صحبت کند. اگر بپذیرم که مراحل سه‌گانهٔ رشد در کودکی طی می‌شود، به این معنا نیست که بپذیرم مراحل رشد فقط همین‌هاست. داشتم می‌گفتم که یکی از شواهدی که نقل می‌کنند این است که فروید وقتی برای اولین بار این مرحلهٔ دهانی و این مراحل سه‌گانهٔ رشد را به شکلی بسیار اوریجینال مطرح کرد، از مکانیسم فیکسیشن حرف زد: اینکه یکی از مشکلات روانی‌ای که برای انسان پیش می‌آید این است که ممکن است در یکی از این مراحل رشد دچار فیکسیشن شود، یعنی نتواند آن را به‌طور کامل طی کند؛ و از نظر فروید این می‌تواند به‌نوعی منشأ اساسی بیماری‌های روانی باشد. فروید در کارهای خودش با صراحت هرچه تمام‌تر مجموعه‌ای از نشانه‌ها را برای حالت‌هایی که فیکسیشن در مرحلهٔ دهانی و فیکسیشن در مرحلهٔ مهبلی به وجود می‌آورد ذکر کرده است؛ یعنی آدم‌هایی که دچار فیکسیشن دهانی‌اند، بنا به تئوری باید چنین حالت‌هایی داشته باشند. بعدها به‌طور تجربی مشاهده شده است — دست‌کم این را می‌شود گفت — که این مجموعه نشانه‌هایی که فروید ذکر کرده با هم همبستگی مثبت دارند؛ یعنی وقتی یکی از این نشانه‌ها را در کسی می‌بینید، با احتمال خوبی می‌توانید بگردید و نشانه‌های دیگر را هم در او ببینید. انگار این‌ها شاید از یک منشأ نشئت گرفته‌اند، و این را تأییدی می‌دانند بر اینکه اصولاً مرحلهٔ رشدی مثل مرحلهٔ دهانی و مانند آن وجود دارد.

به نظر من هم شواهدی وجود دارد که منطقی به نظر می‌رسد در ابتدای کودکی چنین مراحلی را در نظر بگیریم. خوب است به آن مکانیسم فیکسیشن هم فکر کنیم؛ به نظر من چیز بسیار خوب و راهنمای خوبی است. ولی این چه ربطی دارد به اینکه معتقد باشم این مراحل سه‌گانه آخر کارند؟ این خطر را همیشه جدی بگیرید که تئوری‌ای را می‌خوانید، شواهدی برایش می‌بینید و کل تئوری را می‌پذیرید؛ در حالی که آنچه شواهد نشان می‌دهند فقط این است که در ابتدای کودکی مراحل سه‌گانه‌ای هست. مشکل در محدودکردن رشد به این مراحل سه‌گانه است. چرا باید این را بپذیرم؟ چه شاهدی وجود دارد که اگر این مراحل سه‌گانه طی می‌شوند، بعداً چیزی شبیه فرایند فردانیت یونگ معنا نداشته باشد؟ می‌توانم به این مراحل ابتدایی رشد انسان در کودکی از دیدگاه فروید معتقد باشم و در عین حال معتقد باشم که انسان بعداً باید مسیر رشد بسیار طولانی‌تری را طی کند.

واقعاً این بحثی که من این‌جا انتخاب کردم خیلی آبرومندانه بود؛ در کتاب‌های دیگر فروید و دیگرانی که نظریهٔ رشد جنسی را شرح می‌دهند، می‌توانید چیزهای غیرآبرومندانه پیدا کنید. چیز بسیار عجیب به نظر من در کار فروید، و بعدها در لکان — فکر می‌کنم چند بار دست‌وگریخته به این موضوع اشاره کرده‌ام — تأکید فوق‌العاده زیاد آن‌ها روی آناتومی است. یعنی تمام بحث‌ها به این می‌رسد که پسر از وضعیت جنسی آگاه شده باشد یا زن دربارهٔ خودش چه دریافته باشد؛ وقتی از جنسیت حرف می‌زنند، همه‌اش دربارهٔ شکل آناتومیک جنسی زن و مرد بحث می‌کنند. این واقعاً عجیب است. جدا از آن اصل فکری که باید همه‌چیز را به جسم و آناتومی برگرداند، مثل یک اصل اعتقادی، خیلی بدیهی‌تر و واضح‌تر است که ویژگی‌های جنسی زن و مرد را دست‌کم به فیزیولوژی برگردانم؛ یعنی به نحوهٔ رفتار جنسی و روابط جنسی زن و مرد نسبت بدهم، نه به آناتومی صرف. مثلاً بگویم که ویژگی‌های مردانه و زنانه به این برمی‌گردند که ویژگی جنسی مرد از نظر فیزیولوژیک مثلاً حالت دفع دارد و برای زن حالت جذب؛ و بگویم تقابل‌ها از جذب و دفع می‌آیند؛ نه اینکه اصلاً به شکل خاص آلت‌های تناسلی مرد و زن گیر بدهم و بخواهم همه‌چیز را از چیزی آناتومیک دربیاورم. این واقعاً خیلی عجیب است، و همین‌طور به لکان و کسانی که در حوزهٔ لکانی‌اند هم به ارث رسیده است، و شاید در لکان به‌نوعی حالت بدتر و اغراق‌آمیزتری هم پیدا کرده باشد.

اگر روزی برسیم و دربارهٔ آن صحبت کنیم، مثلاً هورمون‌ها را می‌بینیم. واقعاً، دست‌کم در دورانی که لکان زندگی می‌کرد، آیا خوب نیست که برخی ویژگی‌های جنسی را به هورمون‌ها نسبت بدهیم به‌جای اینکه به آناتومی نسبت بدهیم؟ یعنی هورمون‌ها در بدن دختر و پسر، در همان سنین پایین هم، فعال می‌شوند و کم‌کم چیزهایی به وجود می‌آید؛ حالت‌های جنسی واقعاً به دلیل فعالیت‌های هورمونی به وجود می‌آیند، با تغییری بسیار نرم؛ و نهایتاً می‌توانیم آن را با توجه به تفاوت‌هایی که آن هورمون‌ها از نظر فانکشن دارند بفهمیم. یعنی باز داریم به چیزی فیزیولوژیک می‌رسیم. دست‌کم تا حدی که فیزیولوژی جنسی را می‌دانستیم، حتی اگر نقش هورمون‌ها را دقیقاً نمی‌دانستیم. هورمون‌ها خیلی حرف‌ها برای گفتن دارند. مثلاً هورمون‌ها تأیید خوبی‌اند بر این دیدگاه یونگی که در درون هر مردی آنیمایی هست و در درون هر زنی آنیموسی. آن روزی که یونگ این حرف را می‌زد، حرف بسیار عجیب‌وغریبی به نظر می‌رسید؛ ولی الان که می‌دانیم انسان‌ها واجد هر دو نوع هورمون‌اند و فقط یکی غلبه دارد، معنا پیدا می‌کند که به وجود آنیما در درون مرد اعتقاد داشته باشم؛ یعنی آنیما منشأ فیزیولوژیک هم دارد و این‌طور نیست که فقط چیزی ذهنی باشد.

به هر حال من همیشه از این شگفت‌زده‌ام؛ حتی نوع ارجاع به آناتومی هم فوق‌العاده عجیب است. دیگر نمی‌توانم وارد جزئیات شوم، ولی اگر این متن‌ها را بخوانید، به نظر من نحوهٔ برخورد فرویدی‌ها و لکانی‌ها با مسئلهٔ جنسیت بی‌نهایت عجیب است؛ واقعاً غیرقابل‌تصور است که چرا این‌طور است. نمی‌توانم واقعاً وارد این بحث شوم و خیلی هم مهم نیست، ولی به نظر من همین‌جاها رگه‌هایی از مردسالاری شدید در ایده‌های فروید و لکان دیده می‌شود. نمی‌خواهم این مسئله را باز کنم، ولی یکی از مخالفت‌هایی که با نظام فرویدی می‌شود از طرف فمینیست‌هاست؛ آن‌ها معتقدند که ایده‌های فروید و لکان، و نه یونگ، به‌شدت مردسالارانه است، و من هم این حرف را به‌شدت قبول دارم. واقعاً فکر می‌کنم تا حدودی می‌شود گفت که این تئوری‌ها به شکلی بی‌شرمانه مردسالارانه‌اند؛ تا اینکه نهایتاً در لکان به این‌جا ختم می‌شود که حکم معروفی ارائه کرده که اصلاً زن وجود ندارد. اگر به آن‌جا برسیم، می‌گویم منظورش چیست: یعنی اساس، مرد است و زن مثل مفهومی است که از مرد منشعب شده است؛ انگار اصالت به معنای واقعی متعلق به مرد است و زن‌ها موجود اصلی نیستند.

واقعاً نطفهٔ این‌جور فکرکردن و نگاه‌کردن به‌شدت در نگاه فروید به مسائل جنسی وجود دارد. خیلی جالب است که خود فروید معترف است که حرف‌هایی که می‌زند بیشتر با مردها خوب جور درمی‌آید، و خودش ابراز می‌کند که انگار بسیاری از حرف‌هایش دربارهٔ زن‌ها خوب کار نمی‌کند؛ یعنی منکر این نیست که ایده‌هایش انگار بیشتر به درد تحلیل روان مرد می‌خورد تا زن.

به اضافهٔ نکتهٔ بسیار مهم دیگری که برای من خیلی مهم است و شاید بعداً دربارهٔ آن بحث کنم: دیدگاه‌های فروید و لکان، و حتی تا حدودی یونگ، کاملاً فاقد اهمیت‌دادن به مراحل رشد جنین‌اند. فکر می‌کنم هر کسی که به هر نوعی تصوری از ذهن ناخودآگاه داشته باشد، به‌جای اینکه مثلاً دو سال اول زندگی کودک را جایی بداند که ناخودآگاه در آن پر می‌شود، ذهن را از جنین در نظر بگیرد؛ چون ما وقتی به دنیا می‌آییم نیست که صاحب ذهن می‌شویم؛ در دوران جنینی هم صاحب ادراکاتی هستیم. بنابراین به‌طور طبیعی باید این تصور وجود داشته باشد که مهم‌ترین عنصرها و عمیق‌ترین لایه‌های ناخودآگاه در حیات جنینی شکل می‌گیرند. جنسیت همان‌جاست که شکل می‌گیرد. اگر در زمان فروید معلوم نبود، الان می‌دانیم که جنسیت چقدر در زمانی در جنین شکل می‌گیرد. مثلاً این اطلاعات بسیار عجیبی است که در مورد زن‌ها تمام تخمک‌ها در دوران جنینی ساخته می‌شوند؛ یعنی در واقع به‌نوعی فعالیت جنسی در جنین وجود دارد. بنابراین طبیعی است که همهٔ حالت‌های مردانه و زنانه به‌نوعی پیش از به دنیا آمدن تجربه شده باشند. وقتی ارگان‌های جنسی در درون انسان رشد و فعالیت می‌کنند، رشدشان فقط آناتومیک نیست؛ فعالیت واقعی انجام می‌دهند، تخمک و سلول‌های جنسی تولید می‌کنند. در مورد زن واقعاً این اطلاعات عجیبی است که همهٔ سلول‌هایی که بعداً به تخمک تبدیل می‌شوند در زمان جنینی تولید می‌شوند و فقط انگار بعداً به ظهور می‌رسند. سلول‌های جنسی هم در مرد و هم در زن در زمان جنینی تشکیل می‌شوند؛ در مورد مرد این‌طور نیست که منشأ همه‌شان دوران جنینی باشد، ولی به نظر می‌آید در مورد زن‌ها این‌طور است. بنابراین نه‌تنها تشکیل ارگان‌های جنسی را در جنین داریم، بلکه فعالیت فیزیولوژیک ارگان‌های جنسی را هم به‌طور کامل داریم. یعنی جز اینکه مثلاً زن در دوران جنینی بارداری را تجربه نمی‌کند، انگار همهٔ چیزهای پیش و پس از آن را تجربه می‌کند: همهٔ فعالیت‌های هورمونی و همهٔ فعالیت‌های فیزیولوژیک غده‌ها وجود دارند؛ و این فعالیت نه‌فقط در مورد مسائل جنسی، بلکه در مورد تمام ارگان‌ها انجام می‌شود.

یک بار به مناسبتی در صحبتی گفتم که اگر خودِ جنین‌شناسی را مطالعه کنید، به نظر می‌آید مثل ماشینی است که می‌خواهند در کارخانه تحویل کسی بدهند و جلوی او تست‌هایی انجام می‌دهند تا ببینند چراغش روشن می‌شود، درش باز می‌شود، استارت می‌خورد، راه می‌رود؛ همه را برایش تست می‌کنند. رشد جنین این‌طور نیست که فقط اتفاق‌هایی آناتومیک بیفتد؛ انگار تمام فانکشن‌ها را یک دور تست می‌کنند و بعد تحویل می‌دهند. یعنی اگر ارگان‌های جنسی به وجود می‌آیند، فعالیت جنسی هم چند بار اتفاق می‌افتد؛ معده کار می‌کند، روده کار می‌کند؛ از مدتی به بعد جنین تمام مدت آب داخل رحم را می‌خورد و دفع می‌کند. بنابراین خیلی طبیعی است که به دو سال اول زندگی به‌عنوان چیزی بعدی نگاه کنید.

همان‌طور که هم فروید معتقد است و هم یونگ، لایه‌های عمیق ناخودآگاه به‌نوعی به فعالیت جسم مربوط می‌شوند، و این فعالیت جسم تقریباً به‌طور کامل در جنین اتفاق می‌افتد؛ حتی دیدن. این اطلاعات جدید جنین‌شناسی از نظر من واقعاً تکان‌دهنده‌اند. بچه از ماهی به بعد تمام مدت در رحم چیزهایی می‌بیند و چشمش با پلک بسته حرکت می‌کند؛ عین حالت رؤیادیدن. یعنی دقیقاً همان حالتی که ما موقع رؤیادیدن داریم که چشممان بسته است و به آن دورهٔ خواب REM می‌گویند: چشم حرکت‌های سریع انجام می‌دهد. الان در زبان‌شناسی رؤیا اعتقاد عمومی این است که در همان مرحله است که رؤیا می‌بینیم. در هر خوابی همیشه این REM پیش می‌آید، مگر اینکه به طریقی مثلاً نگذارید طرف وارد این حالت شود و وقتی دارد وارد آن می‌شود بیدارش کنید. اگر این آزمایش را روی کسی انجام بدهید، یعنی به‌طور مداوم مانع شوید که در خواب به مرحلهٔ REM برسد، یعنی مراقبش باشید و تا دارد وارد این مرحله می‌شود بیدارش کنید، از نظر ذهنی به‌شدت آسیب می‌بیند. یعنی این مرحلهٔ خواب مرحلهٔ بسیار مهمی است؛ چه بگویم، انگار در آن مشکلاتمان دارد حل می‌شود. همان‌طور که جسم دارد استراحت می‌کند، در آن مرحلهٔ REM انگار چیزهایی دارد اصلاح می‌شود؛ حالا نمی‌خواهم خیلی نظریه‌پردازی کنم.

عین این حالت REM از ماهی به بعد در جنین وجود دارد. دست‌های جنین همراه با چشم‌هایش به‌طور مداوم حرکت می‌کنند؛ اصلاً جنین در داخل رحم فعالیت بسیار عجیبی انجام می‌دهد و هرچه جلوتر می‌آید، این فعالیت شدیدتر می‌شود. تمام اندام‌های بیرونی و درونی، همه‌چیز، دارند تست می‌شوند. بنابراین طبیعی است که حالت‌های جنسی پیش از به دنیا آمدن به‌نوعی تجربه شده باشند؛ پس آگاهی از جنسیت در بچهٔ تازه به دنیا آمده به‌نوعی وجود دارد، چون در جنین فعالیت‌هایی را تجربه کرده است. این مرحلهٔ رشد به‌کلی از روان‌کاوی کنار گذاشته شده است؛ از یک جهت به دلیل ناشناخته بودنش در زمان فروید، ولی به نظر من به‌نوعی به دلیلی بسیار عمیق‌تر از این. خیلی مهم است که تأثیر رشد جنینی را بر پرشدن آن اطلاعات ناخودآگاه جدی بگیریم. یونگ اشاره‌هایی به این مسئله دارد: اینکه رشد جنینی به‌نوعی با ناخودآگاه مربوط است. کریستوا هم به نظر من آدم بسیار مهمی است، هرچند ظاهراً به نظر دیگران این‌طور نیست. جولیا کریستوا، فیلسوف معاصر بلغاری‌الاصلی که در پاریس زندگی می‌کند، دربارهٔ ارتباط رشد جنینی با زبان ایده‌های بسیار جالب و خوبی دارد؛ منتها خیلی بسطشان نداده است، ولی به نظر من حتی در حد ایدهٔ خام هم فوق‌العاده جالب‌اند.

پرسیدید جنین چگونه خواب می‌بیند؟ پرسش بسیار خوبی است. به نظر من این نکته آن‌قدر مهم است که مثلاً وقتی آزمایش مایکلسون‌ـ‌مورلی انجام شد و معلوم شد سرعت نور در هر دو جهت حرکت ثابت می‌ماند، فیزیک دچار بحران شد؛ فکر می‌کنم این مشاهده دربارهٔ جنین باید کل دانش بشری را دچار بحران کرده باشد؛ ولی اصلاً کی به کی است؟ واقعاً خودتان فکر کنید؛ این داده‌های جنین‌شناسی اصلاً وحشتناک‌اند. احساس شخصی من واقعاً این است که جنین‌شناسی داده‌هایی دارد که اگر همهٔ مردم بنشینند و فکر کنند و سعی کنند این داده‌ها را تحلیل کنند و از آن‌ها نتیجه بگیرند، شاید ۱۰۰ سال طول بکشد. واقعاً این یکی از مهم‌ترین داده‌هاست. جنین به نظر می‌آید رؤیا می‌بیند. آخر چه دارد می‌بیند؟ هنوز که چیزی ندیده است! با چشمش دنبال چه می‌گردد، در حالی که به نظر من دارد فعالیتِ خواب‌دیدنِ شب را انجام می‌دهد؟ معمولاً همین را می‌گویند که ماهیچه‌های چشم واکنش‌هایی ناخودآگاه دارند؛ بله، می‌شود این حرف‌ها را زد. ولی شباهت این حالت‌ها به حالت رؤیادیدن آن‌قدر زیاد است که حتی در متن‌ها هم ذکر می‌کنند که به نظر می‌آید جنین دارد رؤیا می‌بیند. با دستش هم این اشاره‌ها را دارد؛ تمام مدت با دستش کار می‌کند. می‌گویند الان فیلم وجود دارد؛ یعنی از تمام ۹ ماه بارداری فیلم گرفته‌اند، و جنین واقعاً حرکت‌های عجیبی انجام می‌دهد. اولین باری که فیلمی از این دست دیدم، باور کنید تقریباً داشتم شاخ درمی‌آوردم. اصلاً دنیای عجیبی آن درون هست و فکر می‌کنم هر آدمی باید به‌شدت کنجکاو شود که آن‌جا چه وضع و اوضاعی است. هرچه اطلاعات جنین‌شناسی را بیشتر مطالعه کنید، از این فعالیت‌های فیزیولوژیک عجیب و حرکات عجیبی که آن‌جا وجود دارد بیشتر تعجب می‌کنید. خب، کنجکاوی‌برانگیز هست، ولی معمولاً حرف‌هایی هم می‌زنند که مثلاً این‌ها حرکت‌هایی‌اند که انگار اعصاب دارند خودشان را آماده می‌کنند؛ مثلاً دست دارد حرکت می‌کند. ولی واقعاً فیلم‌هایش را ببینید؛ این‌طور به نظر نمی‌آید، خیلی عجیب‌تر از این حرف‌هاست.

به هر حال به نظر من دورهٔ جنینی دوره‌ای است که تقریباً تأثیر عمده را در شکل‌گیری ناخودآگاه دارد، و احتمالاً حتی در شکل‌گیری زبان. به نظر خودم قطعاً؛ اینکه می‌گویم احتمالاً، برای این است که شواهد کافی ندارم. یعنی هم ایده‌های کریستوا درست‌اند و هم ایده‌هایی که یونگ جاهایی، خیلی محدود، به آن‌ها اشاره کرده است. من همهٔ کارهای یونگ را نخوانده‌ام و ممکن است یونگ بحث‌های مفصل‌تری داشته باشد؛ منتها هیچ‌کدام از این‌ها به اندازهٔ ما اطلاعات جنین‌شناسی نداشتند. ممکن است اگر یونگ یکی از این فیلم‌ها را می‌دید، کلی مسئله برایش حل می‌شد. مثلاً منشأ ناخودآگاه جمعی را به‌راحتی می‌شود به دوران جنینی نسبت داد، چون مشترک است؛ کاملاً میان همهٔ آدم‌ها مشترک است، با تفاوت‌هایی که اصلاً قابل ذکر نیستند. اینکه زبانی مشترک در انسان‌ها به وجود می‌آید نیز به اطلاعات جنین‌شناسی قابل تحویل است؛ آن‌طور که ایدهٔ کریستوا تا حدودی می‌گوید، می‌توانیم بگوییم که دست‌کم بخشی از زبان به رشد جسمانی در دورهٔ جنینی ربط پیدا می‌کند. به نظر من این یکی از مشکلات همهٔ تئوری‌های روان‌کاوی است که دورهٔ پیش از به دنیا آمدن را جدی نمی‌گیرند. فروید سعی می‌کند آن دورهٔ دو سه سال اول را خیلی جدی بگیرد.

به نظر من اتفاقاً راه‌حل مشکل یونگ همین است. سؤال یونگ این است که ناخودآگاه جمعی کجا به وجود می‌آید، با اینکه آدم‌ها در دو سال اول زندگی‌شان تجربه‌های مختلفی را از سر می‌گذرانند؛ و این‌گونه می‌شود به آن جواب داد. هیچ شاهد ژنتیکی هم وجود ندارد و اصلاً معقول نیست که به ژنتیک ارجاع بدهیم؛ یعنی بگوییم مجموعه‌ای از اطلاعات و داده‌ها دارد در مغز آدم‌ها کپی می‌شود، مثل قسمت RAM کامپیوتر؛ انگار ناخودآگاه جمعی مثل یک RAM است که دستم به آن نمی‌رسد. واقعاً احساس می‌کنیم که مثلاً بیت‌هایی از حافظه پر شده‌اند. مثلاً یونگ مثال‌هایی می‌زند — بگذارید این بحث را تمام کنم و بعد چیزهایی از یونگ به شما بگویم — از اینکه چیزهایی اسطوره‌ای در رؤیاهای آدم‌های معاصر ظاهر می‌شوند؛ یعنی انگار در حافظهٔ این آدم‌ها بیت‌هایی، یک RAM، وجود دارد که این‌ها در آن حک شده است و ما هیچ دسترسی‌ای به آن نداریم؛ برای ما accessible نیست و مثلاً ثابت است.

جایی چیزی دربارهٔ عقدهٔ ادیپ خواندم که خیلی جالب بود. یک دانشجوی روان‌کاوی عرب، اگر اشتباه نکنم، جایی نوشته بود که ماه‌ها طول کشید تا به استاد روان‌کاوی‌ام بگویم که با توجه به آن زندگی جمعی، و اینکه معمولاً یک مرد عرب چند زن دارد، خانوادهٔ عرب طوری نیست که عقدهٔ ادیپ بتواند به این شکل در آن اتفاق بیفتد؛ اصلاً یک مادر وجود ندارد. می‌گوید خیلی سعی کردم این را به او بفهمانم که وقتی خانواده از یک پدر و یک مادر تشکیل نمی‌شود، بلکه از یک پدر با چند زن و احتمالاً یک عالم عمو و خاله و این‌ها تشکیل می‌شود که همه بالای سر یک بچه هستند، اصلاً این داستان به این شکل اتفاق نمی‌افتد؛ چگونه ممکن است؟ می‌گوید کودک احساس ثابتی به این شکل نسبت به پدر و مادر خودش ندارد.

این حرف از نظر خود من جالب نیست. ببینیم از نظر من مسئله چیست. این از آن مواردی است که فروید به نظر من به شکلی غلط با این مسئله برخورد می‌کند. این حرف خودش حرف جالبی نیست؛ جواب خوبی است به آن مسئلهٔ غلط، به آن نحوهٔ نگاه غلط. یعنی اگر فروید واقعاً فکر می‌کند عقدهٔ ادیپ در اثر چنین داستان تخیلی‌ای شکل می‌گیرد، خب این دانشجوی عرب حرف خوبی می‌زند: در خانواده‌ای که اصولاً دوقطبی نیست — یک قطبش پدر است با عده‌ای از اقوامش و تعدادی زن، و بچه ممکن است زیر دست یک دایی بزرگ شود — مادر اصلاً چنین شأنی ندارد؛ در جوامع قدیمی این‌طور نبوده است. حرف این دانشجوی عرب این است که بابا، این شکل خانواده، که تمام مبانی داستان‌های فروید بر اساس آن بنا شده، خیلی مدرن و جدید است. تازه مثلاً ۱۰۰ یا ۱۵۰ سال است که چنین خانواده‌هایی شکل گرفته‌اند که یک مرد و زن مستقل از بقیهٔ خانواده می‌روند و مثلاً خانه‌ای می‌خرند؛ پیش‌تر این‌طور نبوده است. در زندگی قبیله‌ای این‌طور نیست؛ بچه که به دنیا می‌آید، کسی بزرگش می‌کند که ممکن است خاله‌اش باشد، ممکن است زن همسایه باشد. اصلاً این داستان‌های فرویدی به‌شدت داستان‌های خاصی‌اند که ممکن است در خانواده‌های خاص مدرن اتفاق بیفتند.

این حرف به نظر من به دلایلی جالب نیست. اگر کمی ایدهٔ یونگی داشته باشید، می‌فهمید که اصلاً مهم نیست خانواده چه باشد؛ احساس ثابتی نسبت به پدر و مادر در بچه وجود دارد. اصلاً مهم نیست که بچه پدر یا مادر داشته باشد. به اصطلاح یونگی، آرکتایپ پدر و مادر در روان فرزند هست و مهم نیست که آن را به چه کسی نسبت بدهد؛ مثل آنیما. منظور یونگ از آنیما یک معشوق واقعی در عالم خارج نیست؛ ممکن است مردی جایی به دنیا بیاید و زنی را هم نشناسد و باز آنیمای خودش را داشته باشد. همین‌طور انگار در روان یک کودک جایی برای یک پدر و یک مادر ذخیره شده است. مهم نیست که پیش چه کسی دارد بزرگ می‌شود، و مهم نیست که پدرش چند زن دارد؛ روانش جایی برای مادر دارد. متوجه هستید چه می‌گویم؟ یعنی رابطهٔ کودک با مادر چیز خاصی است که عمیقاً در روان کودک وجود دارد. ولی فروید وقتی سعی می‌کند ماجرا را با داستان بیان کند، مبنایش همین داستان است؛ و به نظر من جواب این دانشجو به آن جواب بسیار خوبی است: محال است کسی در قبیله‌ای در بیابان دچار عقدهٔ ادیپ شود؛ اصلاً این داستان‌ها آن‌جا وجود ندارد و این حالتِ پدر و مادر به‌عنوان موجوداتی خاص بالای سر یک بچه در کار نیست.

چون در آن کتابی که معرفی کردم هیچ چیزی دربارهٔ یونگ نیست، مجبورم چند کتاب دیگر معرفی کنم. دو کتاب خوب دربارهٔ یونگ می‌خواهم معرفی کنم که فکر می‌کنم اگر بخواهید بخوانیدشان جالب‌اند. یکی کتابی است از خود یونگ که عنوانش هم جالب است: «اصول نظری و شیوهٔ روان‌شناسی تحلیلی یونگ»، ترجمهٔ دکتر فرزین رضایی. جالبی‌اش در این است که مجموعهٔ شش — اگر اشتباه نکنم، پنج — سخنرانی یونگ است که در سال ۳۵، یعنی نسبتاً در دورهٔ آخر کاری یونگ، در مجمعی دانشگاهی ایراد شده است؛ جایی که همهٔ حاضران روان‌کاو نبودند ولی باسواد بودند. بنابراین خیلی مناسب است که آدم به یک آدم دانشگاهی بگوید: «آقا، برو یونگ بخوان». یعنی فرض نکرده که این آدم‌ها چیز زیادی از روان‌کاوی می‌دانند، ولی فرض کرده که آدم‌هایی باهوش‌اند و حرف خوب حالی‌شان می‌شود. خیلی هم سعی کرده — نه اینکه موفق شده باشد — که جلوی آن شیطنت‌های خودش را در این سخنرانی‌ها بگیرد؛ چون اگر اشتباه نکنم در انگلستان سخنرانی کرده است.

وقتی آثار یونگ را می‌خوانید، به شکل عجیبی علاقه دارد حرف‌های عجیب‌وغریب بزند، و آدم‌هایی که با تئوری‌هایش ناآشنا هستند، اول از او دافعه‌ای حس می‌کنند. گفتم که در مجامع علمی ممکن است طرفداران فروید یا کسانی که رفتارگرا هستند یونگ را رمال حساب کنند و اصلاً ساینتیست ندانند؛ و این به خاطر همین طبیعت کار یونگ است. هر جا دارد سخنرانی می‌کند، از وقایع عجیبی که اتفاق افتاده، شنیده یا برای خودش اتفاق افتاده، از عجیب‌ترین رؤیاها، یا از اینکه مثلاً «یی‌چینگ»، که نوعی رمالی چینی است، به چه نتایج جالبی می‌رسد حرف می‌زند. اصلاً آدم محتاطی نیست که بگوید حالا جلوی این جمع که همه فیزیک‌دان و شیمی‌دان‌اند و چیزی جز دیدگاه‌های پوزیتیویستی علمی نمی‌فهمند، کمی با آن‌ها راه بیایم و حرف‌های ملموس‌تری برایشان بزنم. اصلاً این‌طور نیست. فکر می‌کنم در این سخنرانی‌ها کمی سعی کرده خودش را کنترل کند و کمتر از یی‌چینگ و کیمیاگری بگوید؛ حال آنکه بزرگ‌ترین کتاب‌های یونگ دربارهٔ اهمیت کیمیاگری است. اولین بار که می‌بینید این را می‌نویسد، واقعاً این احساس به شما دست می‌دهد که این یعنی چه؟ کیمیاگری؟ برود ۷۰۰ صفحه دربارهٔ آن کتاب بنویسد و این‌قدر برایش جالب باشد؟ واقعاً معتقد است که مثلاً می‌شود به‌نوعی مس را به طلا تبدیل کرد؟ مردم از کیمیاگری همین را می‌دانند: آدم‌هایی بودند که می‌خواستند مس را به طلا تبدیل کنند؛ هیچ چیزی هم از اتم و شیمی و این‌ها نمی‌دانستند و همین‌طوری فکر می‌کردند می‌توانند چیزی به اسم اکسیر به دست بیاورند و این کار را انجام دهند.

کتاب دوم شاید از جهاتی از اولی هم جالب‌تر باشد. عنوانش «انسان و سمبل‌هایش» است. رویش نوشته یونگ، ولی مجموعه‌ای از آثار است که اولی‌اش از یونگ است و بقیه از مهم‌ترین افرادی که شاگردان مستقیم یونگ بودند. اهمیت کتاب در این است که در زمان حیات یونگ و تحت نظارت او برای معرفی نظریات یونگ به عموم مردم تهیه شده است؛ پس کتاب مهمی می‌شود. یونگ به‌نوعی بر کل نگارش این کتاب نظارت داشته است؛ انگار هر قسمتش را با آدم‌هایی که اطرافش بودند، مثل همین فون فرانتس یا آنیلا یافه، کار کرده است. این‌ها آدم‌های بسیار مهمی در جمع اطراف یونگ‌اند که مقاله‌های این کتاب را نوشته‌اند و سعی کرده‌اند خیلی روان و راحت بنویسند. فکر می‌کنم بیش از ۳۰ سال از انتشار اولین چاپ کتاب به زبان فارسی گذشته است و همچنان در حال تجدید چاپ است. سال ۵۲ منتشر شده است؛ ۳۰ و ۳ سال از انتشار اولین چاپ این کتاب گذشته و همچنان شاید بهترین مرجع یونگ در زبان فارسی و بسیاری از زبان‌های دیگر هم باشد.

از میان کتاب‌هایی که دربارهٔ یونگ نوشته شده، این کتاب را، به‌طور شگفت‌انگیزی، داریوش مهری، کارگردان معروف سینمای ایران، ترجمه کرده است: «یونگ، خدایان در انسان مدرن». کتاب بسیار خوبی دربارهٔ یونگ است. فکر می‌کنم هنوز در بازار باشد؛ نمی‌دانم. اولین چاپش همین است و خیلی قدیمی است؛ مثلاً سال ۷۶، یعنی نزدیک ۱۰ سال پیش. ولی به احتمال بسیار زیاد یک بار دیگر چاپ شده است؛ بنابراین بعید می‌دانم در بازار نباشد. مجموعهٔ بسیار کاملی از آثار نوشتهٔ خود یونگ هم در بازار هست، ولی من هیچ‌کدامشان را جز این سخنرانی‌ها توصیه نمی‌کنم، مگر اینکه بخواهید خیلی تخصصی بخوانید. بعضی‌هایش کاملاً بی‌ربط است و بعضی مجموعه‌مقاله است که برخی مقاله‌هایش خیلی جالب است. ممکن است من جایی در این صحبت‌ها به مقاله‌ای از یکی از این کتاب‌ها ارجاع بدهم، ولی اگر کتابی جامع دربارهٔ کارهای یونگ بخواهید، به نظر من همین دو کتاب خیلی خوب‌اند. این کتابِ دیگر هم از کتاب‌های خوبی است که دربارهٔ یونگ نوشته شده است.

این کتاب هم یکی دو ماه است که درآمده است؛ در همان مجموعه‌ای که طرح نو منتشر می‌کند و جلد فروید آن را قبلاً معرفی کردم. جلد یونگش وجود نداشت و تازه عرضه شده است. کتاب جالبی است، البته نه خیلی؛ چون اصلاً یونگ را نمی‌شود این‌طور خلاصه کرد، می‌دانید؟ نمی‌شود خلاصه کرد و در چنین حجمی چیزی دربارهٔ یونگ گفت. اگر بخواهید منظورم را خوب بفهمید، این‌جا از پنج فصل، یک فصل دربارهٔ سخنرانی‌های یونگ دربارهٔ کتاب «چنین گفت زرتشت» است. به‌نوعی می‌توانم بگویم اگر این کتاب را بخوانید، طعم بحث‌های یونگی را می‌فهمید، نه اینکه نظریهٔ یونگ را خوب بفهمید. یعنی مثلاً فصلی نه‌چندان طولانی دربارهٔ آرای یونگ دربارهٔ «چنین گفت زرتشت» نوشته است؛ به‌عنوان نمونه، نمونهٔ جالبی است از اینکه یونگ با یک کتاب فلسفی چگونه برخورد می‌کند. یا مثلاً فصلی دربارهٔ دین، کیمیاگری و اسطوره‌شناسی؛ که البته هر کتابی دربارهٔ یونگ حتماً باید اشاره‌ای به نظریات یونگ دربارهٔ اسطوره و دین داشته باشد، چون فکر می‌کنم نظریاتش در این زمینه خیلی مهم است. فعلاً همین چهار کتاب را می‌خواهم معرفی کنم.

من از این کتاب‌ها قسمت‌هایی را برای نقل‌قول آماده کرده بودم که بحث دربارهٔ یونگ را شروع کنم. در واقع کاری که می‌خواستم بکنم این بود که مجموعه‌ای از فکت‌های عجیب را بگویم که به نظر می‌آید با تئوری‌های فروید اصلاً سازگاری ندارند و به‌نوعی مبدأ کنجکاوی یونگ برای ساختن نظریه‌ای جدید بوده‌اند؛ مثلاً رؤیاهای عجیب، اسطوره‌ها، و تطابق میان اسطوره‌ها، که واقعاً چگونه می‌شود آن‌ها را توجیه کرد. اولین ایدهٔ مهم یونگ که به‌نوعی یونگ را از فروید جدا کرد، ایدهٔ یونگ دربارهٔ اهمیت ناخودآگاه جمعی است. به نظر می‌آید ناخودآگاه در نظریهٔ فروید بیشتر محلی برای انباشته‌شدن مجموعه‌ای از افکار و امیال واپس‌زده است، خیلی شخصی است و به‌نوعی در طول حیات انسان‌ها شکل می‌گیرد. اگر اشتباه نکنم، این جمله از خود یونگ است که در نظریهٔ فروید ناخودآگاه شبیه زباله‌دانی است: چیزهای آشغالی هست که نمی‌شود تحملشان کرد، آن‌ها را در پستویی می‌اندازند و هرچه آشغال است آن‌جا جمع می‌شود. شأن ناخودآگاه در نظریهٔ یونگ بی‌نهایت با فروید فرق می‌کند: ناخودآگاه جایی بسیار تمیز و قابل اعتماد است، پر از اطلاعات جالب، پر از الهام‌ها، حتی الهام‌های ساینتیفیک.

اصلاً یکی از فکت‌هایی که از نظر یونگ مهم است این است که دانشمندانی هستند که تئوری‌ها و چیزهایی را در رؤیاهای خودشان کشف کرده‌اند. این را چگونه می‌شود با مبانی فرویدی توضیح داد؟ یکی از معروف‌ترین رؤیاهای کشف حقیقت علمی، رؤیای کشف ساختار بنزن است؛ نمی‌دانم شنیده‌اید یا نه. کسی که برای اولین بار ساختار حلقوی بنزن را کشف کرد می‌گوید ساعت‌ها مشغول بودم؛ این کربن‌ها را در یک رشته می‌نوشتم و هیدروژن‌ها را می‌گذاشتم و جور درنمی‌آمد؛ خلاصه هیدروژن زیاد می‌آمد و کربن کم. یعنی با آن تعداد کربن نمی‌شد این‌ها را از نظر ظرفیت به هم وصل کرد و ساختاری به وجود آورد. می‌گفت در حالی که مدت‌ها روی این رشتهٔ بنزن کار کرده بودم، خوابیدم و در خواب ماری را دیدم که دم خودش را گاز گرفته بود؛ و بلافاصله با این ایده از خواب بیدار شدم که نباید راست بنویسم، باید چیزی حلقوی بنویسم. بلافاصله پس از بیدار شدن، آن را به‌صورت شش کربنِ حلقوی نوشت، هیدروژن‌ها را گذاشت و جور درآمد.

ریاضی‌دان بسیار مهمی هم در اوایل قرن بیستم هست، ریاضی‌دانی هندی به اسم رامانوجان. آدم بسیار عجیب و بسیار مهمی است و به نظر من کارهایش حالتی خارق‌العاده دارد. هاردی، ریاضی‌دان معروف انگلیسی که رامانوجان تحت حمایت او به انگلستان رفت، در خاطراتش نقل می‌کند که ما هر روز بعدازظهرها با هم چای می‌خوردیم و او هر روز دفترچه‌ای پر از فرمول‌های جدید می‌آورد. او در تمام عمرش همین‌طور نشست و فرمول نوشت و چیزهای عجیب‌وغریب به دست آورد؛ منتها ریاضی‌دانی بود که انگار کارهای صد سال قبل را ادامه می‌داد؛ یعنی به دلیل نوع خاص تعلیمات ریاضی‌ای که دیده بود، اصلاً وارد فضای ریاضیات قرن بیستم نشده بود.

او تعلیمات درست ریاضی ندیده بود. تعلیماتش این‌طور بود که کتاب‌هایی هست، از این کتاب‌های فرمول، که کسی مجموعهٔ قضایا و فرمول‌های ریاضی را بدون اثبات در آن‌ها جمع می‌کند. او از کتابخانه‌ای در هندوستان چنین کتابی گرفت و سعی کرد همهٔ این فرمول‌ها را خودش به دست بیاورد. وقتی کسی تمام ریاضیات مثلاً قرن هجدهم و آن زمان را خودش به دست می‌آورد، طبعاً فرمول‌های جدیدی هم به دست می‌آورد. آشنایی‌اش با هاردی اصلاً این‌طور بود که نامه‌ای نوشت و ۱۲ قضیهٔ ریاضی را در آن آورد و گفت این‌ها را در کتاب‌ها ندیده‌ام. متن فوق‌العاده جالبی دارد؛ کتابی هست به اسم «ریاضی‌دانان نامی» که دست‌کم بخشی از این نامهٔ رامانوجان در آن آمده است. خیلی عذرخواهی کرده که من انباردار فقیری از هند هستم و شما استاد بزرگی هستید و ببخشید که مزاحمتان می‌شوم، ولی من این قضیه‌ها و فرمول‌ها را به دست آورده‌ام و می‌خواهم ببینم پیش‌تر کشف شده‌اند یا نه. هاردی می‌گوید دیدم از نظر اعداد چیزهایی در آن هست، آنالیز هست، مثلاً همه‌چیز؛ تابع هست؛ همه‌جور رشته‌های مختلف هست. طبعاً رفتم قسمت تخصص خودم را نگاه کردم و دیدم دو قضیهٔ بسیار جالب نوشته که به نظرم معقول می‌آیند و سابقه ندارند. چند روز طول کشید، آن هم برای او که بزرگ‌ترین متخصص آن رشته بود، تا ثابت کند که این‌ها واقعاً درست‌اند. خیلی هیجان‌زده شد و فرمول‌های دیگر را به متخصص‌های دیگر داد و همه آمدند و گفتند بله، این قضیه‌ها درست‌اند؛ بعضی تکراری بود و بعضی تکراری نبود. خلاصه رامانوجان از هندوستان به آن‌جا رفت و هر روز می‌آمد و با هاردی چای می‌خورد، و کارش همین بود. ریاضی‌دانی از قرن هجدهم و نوزدهم بود که در قرن بیستم ظهور کرده بود. هیچ چیزی از جبر مجرد و آنالیز و این بحث‌های جدید نمی‌دانست، ولی مثل اویلر، که مثلاً فقط محاسبه می‌کند، در حدی فوق‌العاده جالب محاسبه انجام می‌داد، مرتب فرمول‌های جدید و اعداد جدید کشف می‌کرد و رابطهٔ عجیب‌وغریبی با سلسلهٔ اعداد داشت.

هاردی داستان‌های بسیار جالبی دربارهٔ رامانوجان نقل می‌کند. رامانوجان خیلی زود مرد؛ نمی‌توانست غذاهای انگلیسی را بخورد و زود مرد. هاردی می‌گوید وقتی در بیمارستان بستری بود به دیدنش رفتم؛ در راه اتومبیلی جلوی من بود که روی پلاکش عددی نوشته بود که خیلی آشنا به نظر می‌رسید. وارد بیمارستان که شدم، با او سلام‌وعلیک کردم و گفتم راستی، عدد مثلاً فرض کن ۳۴۷۲ چه عدد خاصی است؟ گفت بله، این کوچک‌ترین عددی است که می‌شود آن را به‌صورت جمع سه مکعب نوشت. فکر کنم اعداد را تا مثلاً ۱۰۰ هزار هم می‌شناخت. آدم عجیب‌وغریبی بود که هیچ مشابهی در ریاضیات نداشت.

می‌خواهم این را بگویم که رامانوجان با شدت و اصرار زیاد می‌گفت که همهٔ این فرمول‌ها را الههٔ شیوا در خواب به من می‌گوید؛ یعنی می‌خوابم، فرمول‌ها را جایی می‌بینم، صبح بیدار می‌شوم و روی چیزهایی که در خواب دیده‌ام کار می‌کنم و آن‌ها را درمی‌آورم. یعنی منشأ بسیاری از کشفیات خودش را این می‌دانست که در خواب به او الهاماتی می‌شود؛ نه الهاماتی به‌صورت مار و این‌ها؛ منظورم این است که فرمول‌ها را در خواب می‌دید. مثلاً می‌آمدند و فرمولی به او نشان می‌دادند. همان کاری که با آن کتاب فرمول‌ها کرده بود عادتش شده بود: صورت قضیه را به او می‌دادی و ثابتش می‌کرد. در خواب فرمول را به او می‌دادند و صبح که بلند می‌شد فرمول جدیدی ثابت می‌کرد. وضع رامانوجان این‌طور است که آن‌قدر فرمول عجیب‌وغریب و جالب کشف کرده و به اسمش ثبت شده که پس از مرگش، به این امید که احتمال بسیار زیادی هست که در یادداشت‌هایش، که یادداشت‌هایی کج‌وکوله و عجیب‌وغریب‌اند، هنوز فرمول‌های جالبی باشد که او نیامده بود آن‌ها را بگوید، سراغ آن یادداشت‌ها رفتند. مثلاً چند فرمول و قضیه کشف می‌کرد و دیگر نمی‌آمد همه را بنشیند با هاردی صحبت کند یا دربارهٔ آن‌ها مقاله بنویسد؛ همین‌طوری، مثل یک ماشین محاسبه، این کار روزمره را انجام می‌داد. تمام یادداشت‌هایی که از او باقی مانده، اگر ببینید، خیلی جالب است. در مرکز فیزیک نظری مجموعه‌ای از یادداشت‌های رامانوجان هست. همه را همان‌طور چاپ کرده‌اند، تا اگر آدم‌ها حوصله کنند و بتوانند بفهمند که او در این صفحه از کجا شروع کرده — چون بالای صفحه است و این طرفش چرک‌نویس است — احتمال خوبی هست که کسی حوصله کند و از آن‌جا فرمول‌های جالبی دربیاورد. فکر می‌کنم این اتفاق هم افتاده است؛ یعنی یادداشت‌ها را نگاه کرده‌اند و دیده‌اند که ای بابا، این را که اصلاً به ما نگفته بود؛ آن‌جا هم چیز جالبی هست. فرمول‌هایش را ببینید؛ به نظر من فوق‌العاده عجیب‌اند.

به هر حال این نمونه‌ای است از آدمی که در خواب کشفیات علمی انجام می‌دهد؛ و فروید چگونه می‌تواند این را توجیه کند؟ اینکه مثلاً در اثر واپس‌زده‌شدن برخی عقده‌های روزانه، طرف شب در خوابش فرمول می‌بیند؟ یا آرزوی بسیار زیاد به کشف فرمول‌ها باعث می‌شود فرمول‌ها به خوابش بیایند؟ ببینید، این با آن ایدهٔ یونگ جور است که انگار ما از طریق ناخودآگاه به مبدأ همهٔ حقایق، به حقایق جهان، وصلیم. یکی از ایده‌های یونگ این است که ما جزئی از جهانیم و انگار حقایق جهان به‌نوعی در همه‌جا انعکاس دارند؛ ما هم چون جزئی از جهانیم، انگار به‌نوعی جزئی از حقیقتیم و حقیقت در نهاد ما هم هست. می‌توانیم مثلاً در رؤیا به این منبع حقیقت وصل شویم. گاهی چیزهایی دربارهٔ آینده، گذشته یا فرمول ریاضی؛ حقایقی را می‌توانید ببینید که مثلاً دربارهٔ واقعیت‌های روزمره‌تان یا واقعیت‌های علمی یا هر چیزی برایتان مسلم شود. انگار وقتی می‌خوابیم، به‌نوعی به منشأ کشف حقایق وصل می‌شویم. این اصلاً با تئوری فروید سازگار نیست.

آغاز بحث یونگ همین است که یونگ مجموعه‌ای از فکت‌ها ارائه می‌کند. من بحث‌هایی می‌کنم تا ذهنتان آماده باشد که این فکت‌ها از نوع فکت‌های فیزیکی نیستند؛ کسی خیلی راحت می‌تواند بگوید این‌ها دروغ‌اند. سعی کرده‌ام این حساسیت را که فکت باید تکرارپذیر باشد از بین ببرم؛ این‌جا جایی نیست که بتوانید فکت‌های تکرارپذیر ارائه کنید. به هر حال سعی می‌کنم مجموعه‌ای از فکت‌هایی را که یونگ ارائه می‌کند به شما بگویم و بعد نشان بدهیم که جز با فرضیاتی دربارهٔ ناخودآگاه و مکانیسمش نمی‌شود چنین چیزهایی را توجیه کرد. یونگ ادعا داشت، و به نظر من این ادعا مطلقاً درست بود، که دست‌کم در مقایسه با فروید آدم بی‌نهایت تجربه‌گرایی بود؛ یعنی واقعاً کمتر نظریه‌پردازی ذهنی کرده و بیشتر دنبال این بوده که فکت‌های زیادی جمع کند و بعد به‌طور طبیعی، به‌طور استقرایی، نظریه‌ای به وجود بیاورد. فروید به نظر می‌آید برعکس اوست: شهود قوی‌ای دارد، و این به نظر من اصلاً ایراد ندارد. یک بار روی این تأکید کردم و دوباره هم می‌گویم: قدرت فروید در شهود فوق‌العاده خوبش است؛ مثلاً نسبت به دوران کودکی و بسیاری از بیماری‌های روانی، که ممکن است مبتنی بر فکت‌های زیادی نباشد. ولی اولاً می‌بینید که به نظریات جالبی منجر شد.

دربارهٔ بچه‌ها، یکی از چیزهای عجیب‌وغریب دربارهٔ نوزاد این است که حالت‌های چهرهٔ آدم‌ها را بدون هیچ تجربهٔ قبلی خیلی خوب و قشنگ می‌فهمد. یعنی اگر به او لبخند بزنید، می‌فهمد که این حالتی خوب و شاد است، و اگر مثلاً حالتی عصبانی به خودتان بگیرید، نسبت به چهره واکنش نشان می‌دهد. این خیلی جالب است که بچه پیش از آنکه حتی خودش را در آینه دیده باشد و هیچ تجربه‌ای داشته باشد، به چهره‌ها نگاه می‌کند. چرا این‌قدر نسبت به چهره کنجکاو است؟ چرا به چیزهای دیگر نگاه نمی‌کند؟ دقت می‌کنید منظورم چیست؟ من الان می‌دانم که با چشم‌هایم دارم می‌بینم، چشم این است و چشم‌های شما آن‌جاست، پس در چشم‌های شما نگاه می‌کنم. بچه هم از اول که به دنیا می‌آید، در چهرهٔ پدر و مادرش نگاه می‌کند. چرا به دستشان نگاه نمی‌کند؟ دست بیشتر هم حرکت می‌کند، و حرکت جذاب‌ترین عامل برای نگاه است. ولی بچه انگار به‌شدت نسبت به چهره حساسیت دارد.

نسبت به کلام هم همین‌طور است. یک بار در همین کلاس گفتم که این چیزی ثابت‌شده است: اگر نوارهایی از زبان‌های مختلف برای بچه بگذارید، نسبت به زبان مادری خودش کاملاً حساسیت نشان می‌دهد. این نتیجهٔ آن است که در دوران جنینی به حرف‌هایی که بیرون زده می‌شد گوش کرده است؛ یعنی صدای مادر از درون به جنین منتقل می‌شود و جنین آن‌ها را شنیده است، بنابراین آمادگی دارد که این زبانی است که انگار قرار است یاد بگیرد. زبان چینی برایش بگذارید، هیچ فرقی با شنیدن صدای قورباغه برایش ندارد و همان‌قدر کنجکاوی به خرج می‌دهد. ولی اگر مثلاً در فرانسه به دنیا آمده باشد، به زبان فرانسه گوش می‌دهد؛ انگار می‌خواهد بفهمد و سر دربیاورد که طرف چه دارد می‌گوید. کلی از عکس‌العمل‌های بچه نشان می‌دهد که کاملاً می‌داند قرار است در دنیا چه‌کاره شود؛ منظورم این نیست که چه شغلی پیدا کند. باید زبان یاد بگیرد؛ این‌طور نیست که کسی به او بگوید آقا، تو باید این کار را بکنی، غذا بخوری، زبان یاد بگیری. انگار همه‌چیز برایش کاملاً روشن است؛ حتی اینکه باید به چهره‌ها نگاه کند، بدون اینکه هیچ اطلاعاتی دربارهٔ وضعیت داشته باشد.

لاکان مثلاً اعتقاد دارد که در حدود ۱۸ ماهگی اتفاق خاصی می‌افتد که آن را مرحلهٔ آینگی می‌نامد؛ یعنی بچه به‌نوعی انسجام جسم خودش را درک می‌کند: دست‌های من، پاهای من، هیکل من، به‌عنوان چیزی منسجم. به نظر من — نمی‌دانم — تجربه این را نشان نمی‌دهد. خیلی به نظر می‌رسد که بچه نه‌تنها نسبت به خودش، بلکه نسبت به اینکه بیرون کجا را باید نگاه کند، انگار دربارهٔ اندام انسانی اطلاعات قبلی دارد.

از همه مهم‌تر ایده‌های چامسکی است که زبان به نظر می‌آید از قبل در ذهن بچه هست. یک بار در این کلاس به این نکته اشاره کردم؛ نمی‌دانم. اعتقاد چامسکی این است که ما این‌طور زبان یاد نمی‌گیریم که مجموعه‌ای از عبارت‌ها را بشنویم که در موقعیت‌های خاصی گفته می‌شوند و بفهمیم که مثلاً «آب» یعنی این، و «آب به من بده» عبارتی امری است که معنایش این است. چامسکی استدلال بسیار معروفی دارد که به آن استدلال فقر محرک می‌گویند؛ این استدلال آن‌قدر واضح و روشن بوده که تقریباً کسی نیست که این عقیدهٔ چامسکی را نپذیرفته باشد. چامسکی اصلاً به دلیل نوشتن همان کتاب اولش و همین استدلال شهرت جهانی پیدا کرد، به اضافهٔ آن ایده‌های فوق‌العاده جالبش دربارهٔ گرامر. در واقع چامسکی رد می‌کند که بتوانیم با سعی و خطا زبان یاد بگیریم؛ محال است؛ بچه با سعی و خطا زبان یاد نمی‌گیرد. ایدهٔ قبلی این بود که بچه چگونه زبان یاد می‌گیرد؟ چیزهایی می‌شنود، شروع می‌کند زبان را به کار بردن و بعد پدر و مادر اصلاحش می‌کنند. مثلاً اول می‌گوید «آب به من داد» و مادرش به او می‌گوید باید بگویی «آب به من بده»؛ بعد بچه یاد می‌گیرد که وقتی آب می‌خواهد بگوید «آب به من بده»، و همین‌طور زبان را با خطاکردن و درست‌کردنش یاد می‌گیرد. چامسکی به‌نوعی ثابت کرده است، و تمام مشاهدات هم همین را تأیید می‌کنند، که اصلاً این اتفاق نمی‌افتد. همهٔ بچه‌ها نوع خاصی از خطاها را در زبانشان انجام می‌دهند؛ این‌طور نیست که هر چرند و پرندی بگویند. مثلاً اول که می‌خواهند فعل منفی بگویند، یک «نه» اول جمله‌شان می‌آورند و بعد یاد می‌گیرند که باید خود فعل را جور دیگری منفی کنند، نه اینکه یک «نه» جلوی فعل مثبت بگذارند. نوع خطاهایی که آدم‌ها موقع زبان‌یادگرفتن می‌کنند، تقریباً مسیرهایی منطقی دارد.

نهایتاً ایدهٔ چامسکی، که خیلی هم تثبیت شده است، این است که زبان‌یادگرفتن، یعنی یادگرفتن گرامر، مثل این است که مجموعه‌ای از پارامترها برای گرامر داشته باشم. مثلاً فرض کنید از نظر چامسکی همهٔ زبان‌ها به زبان‌های فعل‌اول، فعل‌وسط و فعل‌آخر تقسیم می‌شوند. بعد بچه از همان اولین جمله‌ای که می‌شنود، انگار می‌فهمد که من در زبانی فعل‌اول به دنیا آمده‌ام، و چیزی در ذهنش ست می‌شود: فعل باید اول باشد. این‌طور نیست که مثلاً دو سال طول بکشد تا بفهمد که فعل باید جای مشخصی در جمله داشته باشد. در همهٔ زبان‌ها جمله‌های عامیانه‌ای هست که فعل در آن‌ها اول می‌آید؛ مثلاً ما زبانی فعل‌آخر هستیم، ولی من هزار جمله می‌توانم بگویم که فعل در آن‌ها اول یا وسط می‌آید. ناهنجاری داریم؛ مخصوصاً در زبان فارسی، میان گرامر حرف‌زدن ما و گرامر نوشتن ما انواع و اقسام چیزها پیش می‌آید. ولی بچه‌ها زبان را جور دیگری یاد می‌گیرند؛ انگار مجموعه‌ای از پارامترها در ذهنشان ست می‌شود، و این خیلی سریع اتفاق می‌افتد. انگار بچه خیلی زود، ظرف چند روز، یاد می‌گیرد که زبان من فعل‌آخر است و از آن نوع زبان‌هایی است که صفت پیش از موصوف می‌آید و الی آخر. انگار مجموعهٔ شاخه‌های ممکن گرامر را در ذهنش دارد و خیلی زود پیدا می‌کند که در این نوع گرامر به دنیا آمده است. بعد یاد می‌گیرد که ساختار اصلی زبان من این است و آن موارد دیگر بی‌قاعده‌اند؛ آن‌هایی که فعلشان آخر نمی‌آید جزو جاهای خاصی‌اند و قرار نیست من از آن‌ها الگوبرداری کنم؛ الگوهای من آن‌هایی‌اند که فعلشان آخر است. به هر حال به نظر من هرچه دربارهٔ زبان هست، عجیب‌ترین مشاهده دربارهٔ رشد روانی کودک است. بعداً جاهایی که دربارهٔ زبان بحث می‌کنیم، سعی می‌کنم بیشتر به این فکت‌های معروف در روان‌شناسی اشاره کنم.

بگذارید فقط نکتهٔ خاصی دربارهٔ یادگیری زبان در پرنده‌ها بگویم تا ببینیم چقدر با این ایده که بعضی‌ها فکر می‌کنند آدم کم‌کم زبان یاد می‌گیرد فرق می‌کند. پرنده‌ها اصولاً — یا دست‌کم نوعی از پرنده‌ها که به‌شدت مشاهده شده‌اند — مطلقاً این‌طور زبان یاد می‌گیرند: تا چندین ماه پس از به دنیا آمدن هیچ چیزی نمی‌گویند و فقط گوش می‌دهند، و روزی خاص شروع می‌کنند عین پدر و مادرشان همان نواها را تولید کنند. هیچ سعی و خطایی در آن‌ها وجود ندارد؛ انگار زبان پدر و مادرشان را کامل، همه را با هم، یاد می‌گیرند، بی‌آنکه هیچ‌وقت چیزی بگویند و بعد ببینند با زبان پدر و مادرشان جور است یا نه. می‌خواهم بگویم شیوهٔ یادگیری زبان در انسان بیشتر شبیه این است تا آن ایده که آدم با سعی و خطا یاد می‌گیرد؛ تقریباً مثل این است که ما الگویی را کاملاً می‌گیریم و بی‌آنکه زیاد سعی و خطا کرده باشیم، مطابق آن صحبت می‌کنیم.

یکی از حاضران: من این مورد را قبلاً مطالعه نکرده بودم، ولی دربارهٔ همین که می‌گویید بچه‌ها چگونه زبان یاد می‌گیرند — نمی‌خواهم بگویم پیش‌فرض ذهنی نداشتم — وقتی به بچه‌ها دقت می‌کردم، خودم به همین نتیجه رسیدم که خطا را دیدم؛ یعنی هزار مثال می‌توانم برایتان بگویم که بچه‌ها این‌طور یاد می‌گیرند.

بله، ولی این‌طور نیست. اینکه خطاهای همهٔ بچه‌ها الگوهای مشخصی دارد، فکت بسیار معروفی است. یعنی در تمام بچه‌های ایرانی که نگاه کنید، نوع اشتباهی که در منفی‌کردن دارند یکی دو الگو بیشتر ندارد. این اصلاً ماجرای دیگری است. می‌توانید با تئوری اطلاعات حرف بزنید؛ می‌دانید منظورم چیست؟ در کل ۱۰ هزار جمله از یک زبان داری. حتی اگر جمله‌ها استاندارد و کتابی باشند، اگر آن‌ها را به کامپیوتری بدهی، نمی‌تواند گرامرش را درک کند. یعنی اطلاعات موجود در هزار جمله به اندازهٔ این‌همه اطلاعات گرامری‌ای که ما داریم نیست و کامپیوتر نمی‌تواند الگوها را تشخیص بدهد؛ چه برسد به این‌همه بی‌قاعدگی که در زبان ما وجود دارد. این استدلال معروف چامسکی است که اصطلاحاً به آن «سطح محرک» می‌گویند؛ یعنی ما به اندازهٔ کافی محرک دریافت نمی‌کنیم که بتوانیم گرامر را از درون آن استخراج کنیم. به اضافهٔ اینکه — نه اینکه بچه‌ها سعی و خطا نمی‌کنند — مهم این است که نوع خطاهایشان این‌طور نیست که چیزی تصادفی بگویند. مثلاً منفی‌کردن غلط در زبان فارسی بیشتر از دو الگو ندارد که بچه‌ها از آن‌ها استفاده می‌کنند. جالب این است که همهٔ بچه‌ها اول از الگوی غلط منفی‌کردن استفاده می‌کنند و بعد درستش را یاد می‌گیرند. در خطاکردن و اصلاح‌کردن نظمی وجود دارد؛ این سعی و خطا به این معنا نیست که همین‌طور گام‌های تصادفی بردارم تا کسی بیاید و اصلاحم کند. همهٔ بچه‌ها به شکل خاصی اشتباه می‌کنند، به شکل خاصی اصلاح می‌شوند و بعد جلو می‌روند. مثلاً در زبان انگلیسی هر کتاب زبان‌شناسی را بخوانی به تو می‌گوید الگوهای خطایی که مرتکب می‌شوند این است: «نو» را اول جمله‌هایشان می‌آورند و بعد یاد می‌گیرند که این «نو» را باید جای دیگری در بافت به کار ببرند. همین. در زبان فارسی هم در شروع همین را مشاهده کردیم؛ یعنی بچه‌ها خطاهایی می‌کنند، ولی اگر صد بچه را مشاهده کنی، تعجب می‌کنی: همه همان خطا را می‌کنند و باید اصلاح شوند. این نکتهٔ مهمی است.

یکی از حاضران: حالا سینتکس روی کلمات جدید چقدر می‌تواند…؟

نه؛ بیشتر بحثِ سینتکس یا یادگیری زبان است؛ می‌گویند واژه نکتهٔ خیلی مهمی ندارد. البته به نظر من یادگیری واژه هم همین‌قدر مسئلهٔ محرک دارد. مثلاً چرا وقتی به این اشاره می‌کنم و می‌گویم «صندلی»، یا به تو می‌گویم «این دست توست»، دچار این مشکل نمی‌شوی که دست از کجا تا کجاست؟

یکی از حاضران: من دربارهٔ این نظری دارم: اتفاقاً در جامعه، در جمع، همه می‌خواهند وانمود کنند که زبان را می‌فهمند و می‌خواهند با این وانمودکردن خودشان را پذیرفتنی کنند. برای همین بچه‌ها سعی می‌کنند لغاتی را که دیگران به کار می‌برند استفاده کنند؛ این نظریهٔ خطا هم هست که دیگران یواش‌یواش اصلاحشان می‌کنند.

این همان چیزی است که چامسکی از اواسط دههٔ ۵۰ رد کرد و با آن مشهور شد. آدمی مثل اسکینر، که رفتارگرا بود و کتاب معروفی نوشت، این نظریه را که بچه‌ها چگونه زبان یاد می‌گیرند بسیار جامع بیان کرده بود، و چامسکی با رد آن معروف شد. اینکه می‌گویند مبدأ انقلاب شناختی، در واقع فکر می‌کنم آنچه تحت عنوان انقلاب شناختی در جهان علم به وجود آمد همین کتاب چامسکی است؛ تمام این جریان‌های هوش مصنوعی و این‌ها را به همین کتاب چامسکی برمی‌گردانند که به‌نوعی جور دیگری به مسئلهٔ شناخت نگاه کرده است. تعجب می‌کنم که الان کسی سراغ چنین کتابی برود؛ کتاب یادگیری‌ای که تو خوانده‌ای مال ۵۰ سال پیش است و فکر نمی‌کنم الان کسی چنین کتابی داشته باشد. تقریباً مسئلهٔ گرامر یونیورسال به‌نوعی از این دست است: اینکه ما گرامری جهانی داریم، منتها پارامترهایش ست می‌شوند. نظر چامسکی این است. دیگران ممکن است دقیقاً چامسکی را قبول نداشته باشند، ولی با اکثریت قاطع قبول دارند که زبان اصولاً ویژگی ذاتی انسان است.

یکی از حاضران: خودم مثلاً یک بار به جمعی رفته بودم که لغتی اصطلاحی به کار می‌بردند. من هم برای اینکه آن جمع مرا بپذیرد، با آن اصطلاح می‌خندیدم و تظاهر می‌کردم که آن را می‌فهمم. بعد از مدتی جریان آن اصطلاح را گفتم؛ یعنی خودم به خودم می‌قبولاندم که این معنا را می‌فهمم. حالا می‌شود توضیح بدهم که چرا این اتفاقات خاص موقعی که می‌خواهیم زبانی یاد بگیریم می‌افتد: این میل در بچه‌ها وجود دارد که مثل دیگران رفتار کنیم، مثل دیگران حرف بزنیم و مثل دیگران بفهمیم.

مسئله این است که چرا بچه‌ها به شیوهٔ خاصی زبان را یاد می‌گیرند. مثلاً تو می‌گویی این پرنده‌ها دوست دارند مثل پرنده‌های مادرشان باشند. سؤال این است که چرا این‌طور است؟ کارشان عجیب‌وغریب است: سه ماه می‌نشینند و یک کلمه حرف نمی‌زنند و بعد یک‌دفعه عین پدر و مادرشان چهچه می‌زنند. در واقع پدر و مادر را می‌پایند و آواهایشان را می‌گیرند؛ مثلاً نمونهٔ آفریقایی همین نوع با جاهای دیگر فرق می‌کند. کاملاً می‌توانند چیز پیچیده‌ای را یاد بگیرند؛ چون آواهای پرنده‌ها، آواهای چهچه‌زدنشان، اصلاً چیز ساده‌ای نیست.

یکی از حاضران: چیزی هست به نام این‌بادی‌منت؛ می‌گویند هوش به بدن هم بستگی دارد. مثلاً هندلینگ قابلیت زیادی دارد که آواها را ایجاد کند.

تمام ماجرا این است که چرا این شیوهٔ یادگیری این‌طور است. حرف چامسکی این است که این محرک‌هایی که بچه از بیرون دریافت می‌کند کافی نیست. فقر محرک یعنی اینکه این‌ها برای یادگیری زبان کافی نیستند؛ از نظر چامسکی یادگیری زبان چیز دیگری دارد که اینیت است، یعنی ذاتی است. نه اینکه اگر مثلاً در جنگل بزرگ شویم زبان را بدانیم؛ زبان یاد نمی‌گیریم؛ نمونه‌اش را هم داشته‌ایم، کسانی بوده‌اند. سنی هم که بگذرد، دیگر نمی‌توانیم مثل بچه‌ها زبان یاد بگیریم. ذهن در دوره‌ای آمادگی دارد و می‌تواند کلمات و واژه‌های اصلی زبان را خیلی خوب یاد بگیرد.

ارجاعات این جلسه

هنر، الهام و ناخودآگاه

هرچه اثر هنری الهامی‌تر و شخصی‌تر، ابزار فرویدی کارآمدتر؛ اسطوره‌ها از ناخودآگاه جمعی‌اند و نگاه یونگی می‌خواهند.

مرجع‌ها و شاهدها

زیگموند فروید۷ شاهداز متن جلسه‌ها
کارل گوستاو یونگ۶ شاهداز متن جلسه‌ها
ناخودآگاه۴ شاهداز متن جلسه‌ها
هنر۲ شاهداز متن جلسه‌ها
ژاک لکان۲ شاهداز متن جلسه‌ها
رؤیا۲ شاهداز متن جلسه‌ها
نوام چامسکی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
آلبرت اینشتین۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اریک برن۱ شاهداز متن جلسه‌ها
حقیقت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
تفسیر رویا۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
ژولیا کریستوا۱ شاهداز متن جلسه‌ها
خودآگاه۱ شاهداز متن جلسه‌ها
کودک۱ شاهداز متن جلسه‌ها
مردسالاری۱ شاهداز متن جلسه‌ها
نماد۱ شاهداز متن جلسه‌ها
اسطوره۱ شاهداز متن جلسه‌ها
قدرت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
روانکاوی۱ شاهداز متن جلسه‌ها
ریداکشن۱ شاهداز خلاصهٔ جلسه‌ها
سرمایه‌داری۱ شاهداز متن جلسه‌ها
چنین گفت زرتشت۱ شاهداز متن جلسه‌ها
زبان۱ شاهداز متن جلسه‌ها

مسیر موضوع

موضوع: زیگموند فروید
  1. فروید؛ خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر و مدلی که هنوز جانشین ندارد

    به گفتهٔ سخنران روان‌کاوی سه مکتبِ اصلی دارد که فرویدی‌ها نامِ آن را فقط از آنِ خود می‌دانند و یونگی‌ها هم تقریباً فروید و لکان را چندان به رسمیت نمی‌شناسند، هرچند احترامِ فروید را حفظ می‌کنند؛ فروید خاستگاهِ دو مکتبِ دیگر است و به نظرِ او هنوز مدلی در حدِ مدلِ فروید نداریم، هرچند دیدگاه‌هایش ممکن است ناقص یا نادرست باشند.

  2. چرا فروید همه‌چیز را به جسم برمی‌گرداند: داروین و آرمانِ تقلیل

    داروین الگو، نه مبنا؛ و تقلیلی که فروید می‌کوشید، به گفتهٔ سخنران در زمانِ او معقول بود و با مشاهدهٔ بیشتر دشوارتر می‌شود.

    چارلز داروین ·بدون مقصدنظریهٔ داروین ·بدون مقصدداروینیسم ·بدون مقصدفلسفه ·بدون مقصدزیگموند فرویدعلم ·بدون مقصدکلیسا ·بدون مقصدماتریالیسم ·بدون مقصدنظریهٔ تکامل ·بدون مقصدفیزیکالیسم ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدمکانیک کوانتوم ·بدون مقصدریداکشننظریه نسبیت ·بدون مقصد
  3. مرزِ دفاع: توجیه و بیان، نه تأیید

    توجیه و بیانِ فروید، نه تأییدِ او: سخنران سه‌گانه را از ضعیف‌ترین جاهای نظریه می‌داند و ایرادِ منتقدان دربارهٔ نبودِ شخصیتِ سالم را نقل می‌کند؛ و سوءاستفاده از نظریه را نقدِ آن نمی‌شمارد.

    کارل گوستاو یونگزیگموند فرویدفریدریش نیچه ·بدون مقصدنظریهٔ تکامل ·بدون مقصدآیزاک نیوتون ·بدون مقصدروانکاوی
  4. از هیستری تا اید: ناخودآگاه

    به روایتِ سخنران، فروید ناخودآگاه را برای توجیهِ درمانِ هیستری فرض کرد، جایی که خاطره‌های آزاردهنده به آن واپس رانده می‌شوند؛ اید «تقریباً انگار» جای آن را می‌گیرد، ولی با آن یکی نیست.

  5. جانشینان، یونگ و لکان در نسبت با فروید

    به گفتهٔ سخنران، روان‌کاویِ فرویدیِ آمریکا برخلافِ دیدِ فروید به ایگو بها داد، یونگ مشاهدهٔ بالینیِ بسیار بیشتری داشت و لکان زبان را محور کرد؛ اما نخستین مدلِ طبقه‌بندیِ انحراف و نوروز را فروید داد.

  6. رویا: آرزوی واپس‌زده، سانسور و روشِ تفسیر

    به روایت سخنران، رویا «به یک معنایی» محافظ خواب است و تحققِ تغییرشکل‌یافتهٔ آرزوی واپس‌زده، و با شبکهٔ تداعی‌های خودِ بیننده تفسیر می‌شود؛ جلسهٔ پنجم همین روش را بر رویای ایرما نشان می‌دهد.

  7. محکِ علم: ابطال‌پذیریِ پوپر و فکت به‌مثابه توافق

    به تقریر سخنران، به محک پوپر روان‌کاوی ابطال‌پذیرِ تجربی نیست و در این معنا علم حساب نمی‌شود؛ اما به روایت او از پوپر منشأ تئوری مهم نیست و فکتْ توافق مجامع علمی است ــ توافقی که به گفتهٔ خودِ سخنران در روان‌کاوی نیست.

    کارل پوپر ·بدون مقصدکلیسا ·بدون مقصدفیزیک ·بدون مقصدروانکاوی
  8. محور عمودی: رشد، فردانیت و نقصِ آن در فروید

    به گفتهٔ سخنران رشد در نظریهٔ فروید به همان سه مرحلهٔ کودکی محدود است؛ یونگ رشد و فردانیت را هستهٔ روان می‌داند و همین نقدِ عمودی، از نگاه سخنران، ایراد اساسی فروید است.

    کارل گوستاو یونگاریک فروم ·بدون مقصدزیگموند فرویدعرفان ·بدون مقصدروانکاوی
  9. فروید در نقد جامعه: مارکس، فرانکفورت، فروم و مارکوزه

    به گفتهٔ سخنران تلفیق فروید و مارکس از آن رو پیش آمد که پیش‌بینی‌های مارکس به نظر تحقق‌نیافته آمد ــ فرانکفورت، فروم و مارکوزه؛ و کاربردهای عقدهٔ ادیپ در کار دلوز و گتاری، هرچند به گفتهٔ او جالب‌اند، به مبانی فروید ربطی ندارند.

    اریک فروم ·بدون مقصدمکتب فرانکفورت ·بدون مقصدزیگموند فرویدهربرت مارکوزه ·بدون مقصدکارل مارکس ·بدون مقصدناخودآگاهقدرتروانکاویسرمایه‌داری
  10. روشنگری و فرهنگ غرب در خوانش فرویدی: سوپرایگو، اید و کودک

    به گفتهٔ سخنران با سه‌گانهٔ فرویدی می‌توان روشنگری را گریز از سوپرایگو و آزادشدنِ کودک خواند و شکستش را توجیه کرد؛ اما خودش به تمام این «نگاه فرویدی» معتقد نیست و در انسان خطی متعادل به سوی رشد می‌بیند.

    آمریکا ·بدون مقصدعقل ·بدون مقصدکارل گوستاو یونگاریک فروم ·بدون مقصدزیگموند فرویدفریدریش نیچه ·بدون مقصدغرب ·بدون مقصدیورگن هابرماس ·بدون مقصدحقیقتهنرکلیسا ·بدون مقصدکودکپست‌مدرنیسم ·بدون مقصدروشنگری ·بدون مقصدسرمایه‌داری
  11. فروید در نقدِ هنر، سینما و فرهنگ عامه

    به گفتهٔ سخنران نقد هنری از جاافتاده‌ترین کاربردهای روان‌کاوی است و پدیدآمدن داستان و فیلم به رؤیا می‌ماند؛ اما فرضِ یک مؤلفِ واحد در سینما غالباً برقرار نیست و در فرهنگ نخبه‌گرا باید انتظار کمتری از آن داشت؛ و در نقد فیلم‌ها تصریح می‌کند که «در موضوع فروید» نشسته و خود را به نگاه فرویدی محدود کرده است.

    آمریکا ·بدون مقصدزیگموند فرویدهنرتفسیر رویاخودآگاهمرد ·بدون مقصدمرگ ·بدون مقصدناخودآگاهروانکاویروشنگری ·بدون مقصدرؤیا
  12. گذار به یونگ: تیپولوژی و کارکردهای ذهنِ خودآگاه

    پس از آخرین جلسهٔ فرویدی سخنران به تیپولوژی یونگ می‌رسد ــ تقابل تفکر و احساس و حس و شهود ــ که «به نظر می‌رسد» از کار اصلی یونگ نیست؛ حسنش را سعهٔ صدر می‌داند و بخشی از شرحش را صریحاً از خودش می‌خواند.